Corporate financial management
Dat hier volstrekt geene kwestie kan zijn van een overhaast te werk gaan of van eene plotselinge omkeering van den bestaanden toe- stand, zal wel niet behoeven opgemerkt te worden. Zeer zelden gebeurt het, dat zulke omkeeringen vrij blijven van rampen, niet min- der smartelijk dan de kwalen, waaraan men lijdt. Zij mogen, even als de stormen en on- weders tot zuirering van eenen bedorven damp- kring, in de hand van eene Hoogere Magt het middel zijn tot opruiming van eenen onhond- baren toestand, waaraan men zich toch blijft vasthoudeo, — voor eene regering, die het niet in hare magt heeft, om elke buitengewone be- weging binnen de behoorlijke palen te houdeu, zou het eene dwaasheid zijn, ze in het leven te roepen. Yeeleer moet het haar streven zijn, ze te verhoeden; maar daarvoor is het niet geno^ eeu pleister op de wond te Icg- gen, om, zonder de wond zelve in al haren omvang onderzocht en de dieper li^ende oor- zaken opgespoord te hebben, verder de oogeu voor het kwaad te sluiten. Yoor eene radi> kale geneziug van maatschappelijke kwaleii wordt niet minder, dan voor de genezing der ziekten van het menschelijk ligcbaam, eene grondige kennis der kwaal zelve en boven alles der aanleidende oorzaken vereischt. Bespeurt men bij het onderzoek d^arnaar, dat de weg, dien men volgde, geene andere dan de verkre- gen uitkomst kon hebben, zoo moet men den moed hebben, om wel langzaam, geleidelijk eu met voorzigtigheid, maar daarom niettemin met vasten gang te trachten in een beter spoor te komen. Zoo vermijdt men de uitbarstiugen en convulsies in het maatschi^pelijk leven der volken. Het hier gedaue onderzoek, waarvan het re- sultaat niet gunstig was, kao, naar het achijnt, eene schrede verder brengen tot de kennis van de kwalen, waaronder de Javaanscbe bevolkiiig, met opzigt tot hare sto£feIijke welvaart, gebukt Yan de 20 residentien hebben wel ii^ waar 10 meer geproduceerd dan wij ais mo- gelijk calculeerden, terwijl 66ne op de scbei- ding tusschen de meerdere en mindere pro- duktie stond, zoodat slechts n^en gewesteu tot de laatste kategorie behoorden; maar in dat resultaat is inderdaad niets meer te zleu dan eene bevestiging, dat de als mogelijk op- gegeven produktie werkelijk tof maatataf kau dienen voor hetgeen men onder gewone om- standigheden van den rijstbouw te wachten heeft, — doch niet dat de verkregen meerdere produktie op zich zelve een gunstig feit is; want waaraan anders is die meerdere of lieTer minder onguustige produktie grootendeels te dankcn gewcest, dan aan eene zcer matige be- planting gemiddeld per huisgezin, waardoor het voor de landbouwende bevolking mogelijk werd, om, voor zoo ver zij bezwaard was met arbeid voor de Gouvernements kultures en daar- voor hulp heeft kunnen vinden bij hetvangroud- RL ISl b«sit rentoken gedeelie der totale bevolking> iare eigen knltaar met meer zoi^ te behan« delea en, waar hei kon, tco reel mogelijk te bepalea bij den verbouw van rijst op sawah'sP Van de eif resideniien, die in de gnnstige kitegorie van prodnktie vallen, waren er slechts Tier, die de voor de gezamenlijke residentiea door 008 btfdtende gemiddelde beplanting per hnisgezin van 1.24 bouw hebben overschreden n ^rTan tvee, Patjitan. en Eediri, voor een aietsbedtttdend, en twee, Banjoewangi en Ta« pi, Toor een vrij aonzienlijk cijfer, waartegen evcDwel veder oyerstaat een zeer hoog cijfer Toor het van grondbesit verstoken gedeelte der iotale bevolking. Ten aamaen van de meer gcprodueeerd heb- beode geweaten worden voorts eenige bijzon- derbeden door ons oiiderzoek aau den dag ge- bagt, die hoogst opmerkelijk zijn. Men heeft op Java een vijftal residentien, Eaadgk Besoeki, Probolinggo, Bantam, Preanger fiegentsdiappen en Krawang, waar het in- diTidiieei grondbeait gezegd wordt te bestaan *), a daarooder is de produktie der vier eerstge- ^OBoAea booger geweest dan onze raming; tervijl Krawang, hetwelk daarbeneden is ge- bleven, eene mindere prodnktie waarschijnlijk it danken heeft aan eene beplanting per huis- gezin zoo groot als in geen ander gewest te linden is, en aan eene knltunrpligtigheid der Iinibottwende bevolking, die van alle andere Radeatien mede overtreffende, terwijl het ge^ dedte der totale bevolking, dat verstoken is no grondbceit, er beneden het gemiddelde is eo dus der landbonweude bevolking geen hulp Mi kunnen verleenen, geevenredigd aan den door baar te verrigten arbeid '). Men heeft onder de twintig residentien rijf, eaaelgk Patjitan, Banjoewangi, Bantam, Pre- ') ^ij lijn nict zeker, of Pasoeroewan en Baojoe- Tiagi niet mede onder de hier bedoelde gewes- tcn bekoorm gebragt te worden. Zoo ja, dan ver- diat ket feit nog te meer opmerking. — Dat in de PrctiifBr liegeotschappen individueel grondbezit b«8taal, wordt door den Heer KaATSNBaiKK be- Tutisl Zie sijoe brochure, pag. 80. *} In TerhtDd tot de omstandigheid, dat in Kra- ^m de mrali'a van 2,812</, bouws in 1856 zijn ^<«9nQBien tot 10,823 bonws in 1860, zoodat verre ^ grootste gedeelte van nieuweu aanleg is en dns i^c^hts eene geriage opbrengst gehad kan hebben, t-}ii liet geen twyfel dat voor Krawang onze ra- *iag, vooralsnog althana, niet tot maatstaf kan die- *^- — Bij de redenen voor de mindere prodnktie ^a Knwttig kan evenwel nog gevoegd worden, dat ^ iingrtiatelael er in de war «chgni te z^h. anger B^gentschappen en Krawang, waar geene Qouvemements kxdtures bestaan, voor welke de landbouwende bevolking van hare gronden behoeft te roissen. Van die vijf is er maar eene, en weder Krawang beneden onze raming gebleven. Yan de residentien, wier prodnktie tot de kategorie eeuer gunstige behoort, en daaron- der meenen wij, om het nietsbeduidend ver- schil, ook Kadoe te mogen rangschikken, — dus elf in getal, >— bedrocg de met padi beplante uitgestrektheid gedurende de 5 jaren van ons onderzoek 3,229,842.75 bouws, waarvan men aan sawah's heeft kunnen hebben 2,830,8 46 «76 bouws of ruim 72.16 °/q, en dus aan drooge gronden 898,996 bouws of bijna 27.84 Vq. Over dat selfde tijdvak bedroeg het totaal der landbouwende huisgeziunen in die elf re- sidentien 3,340,289, -« weshalve men voor die gewesten heeft gehad eene gemiddelde beplan- ting per huisgezin van 0.966 bouw, of 227io7o beneden het gemiddelde voor de gezamenlijke gewesten. Waiineer men nn diezelfde becijferingen maakt voor de negen residentien, die beneden onze raming zijn gebleven, verkrijgt men voor de totale beplanting van 5 jaren eene uitgestrekt- heid van 5,012,094.25 bouws, waarvan men aan sawah's heeft knnnen hebben 3,173,042.13* bouws, of 63.30 ^j^, — derhalve aan drooge gronden 1,839,052.12* bouws, of 36.70 %. Yoorts is het totaaUcijfer der landbouwende huisgeziunen voor deze negen residentien ge- weest 3,305,911, wier beplanting gemiddeld per huisgezin heeft bedragen ruim 1.516 bouw, of ruim 22 V4 °/o boven het gemiddelde. Uit het voorafgegane onderzoek, en de daarbij en verder in het midden gebragte beschouwin* gen, feiten en becijferingen komen wij tot de volgende conclusien: 1°. dat, in strijd met het gevoelen der voor« standers van het communaal grondbezit, bet in- dividueel grondbezit, wel verre van niet te pas* sfm in den tegenwoordigen toestand der Javaan- sche maatschappij, gelijk door hen wordt be- weerd, integendeel voor de landbouwende bevol- king uu reeds blijkt te zijn een krachtige prik- kel tot vooruitgang op het stuk van den land- bouw ; 2°. dat het uiet bestaan van Gouvernements kuUures, waarvoor velden der bevolking moe- ten worden gen omen, in die residentien, waar ze uiet gevonden worden, alles behalve nadeelig gewerkt heeft ten aanzien van de eigen kul- tuur der bevolking; terwijl 9» 18S BI. 8". in die resideniien, waar zulke Gouyer- nemeats kultures bestaui en toch eene boven onze raming hoogere produktie is verkregen, die hoogere produktie hoofdzakelijk is te dan- ken aan eene geringe beplanting, yer beneden bet gemiddelde, waardoor de landbonwende be- yolking niet alleen eich yoor hareiMu^i-kultuur grootendeels heeft knnnen bepalen, bij hare sa- wah's, maar ook in de gelegenheid is geweest, om die geringere beplanting met meerdere zorg te behandelen; 4**. dat derhalve de alhier bedoelde Gouyer- nements kultures zeer schadelijk yoor de land- bquwende bevolking mogen worden geacht, bier door uitputting der gronden, elders door den • zwaren arbeid, daaryoor van die bevolking ge- yorderd, — en niet bet minste door de pertur- batie, welke die kultures meer bijzonder d&^r, waar het commuDaal groodbezit bestaat, nood- Wendig moeten te weeg brengen in het voort- durend bezit door een en denzelfden persoou van een en lietzelfde stuk gronds, — lets, dat zoo boven alien redelijken twijfel de conditio sine qua non is van vooruitgang op het stuk van landbouw; 6°. dat het communaal grondbezit, wel verre van eenen toestand te zijn, waarmede de bier bedoelde Gouvernements kultures beter dan met het individueel grondbezit zich verdragen, integendeel er meer onder te lijden heeft dan het individueel grondbezit, hetwelk, behoudens eene behoorlijke regeling van den daarop rus- tendeo last eener beplanting ten behoeve der Gouvernements kultures ^), den bezitter, nadat hij aan dien last heeft voldaan, weder het genot verzekert van zijnen grond; 6", dat het toereikende der ^arfi- produktie bijkans geheel afhangt van den verbouw op sawah's en wel in het bijzonder van de padi dalem ; terwijl de rijstbouw op drooge gronden niet alleen te veel kansen tegen zich heeft, om daarop geuoegzaam te kunnen rekenen, maar ook in zekeren zin den arbeid niet loont, in zoo ver uamelijk van de drooge gronden met yrij wat meer voordeel partij is te trek- ken voor de teelt van andere gewassen, die of als artikelen voor den handel of als surrogaten yoor de voeding dienstbaar kunnen zijn; 7**. weshalve het belang der bevolking, maar ook niet minder 's lands geldelijk belang, gelijk ') Gelgk die in de residentien Probolinggo ea Bezoeki sch^'nt plaats te hebben. Zie het daarom- trent door den Minister van Kolonien medegedeelde, waarop hierboven is gewezen in de eerate noot op pag. 123, 1« kolom. later zal worden aangetoond, medebrengt, dat aan de bevolking het ongestoorde en onver- korte gebruik barer sawah's voor eigen kultnur worde gelaten niet alleen, maar ook dat aan de uitgestrektheid der sawah's, of, wat op het- zelfde neerkomt, aan het irrigatiestelsel elke mogelijke uitbreiding worde gegeven; 8°. dat, hoe de kwestie omtrent het regt van den Souverein op den grond moge beslist worden, zoo veel zeker is, dat de Souverein, bier het Nederlandsch Gouvernement, zich als den eigenaar van den grond heeft bescbouwd, althans facto zich als zoodauig heeft gedragen ; terwijl, dit zoo zijnde, eene gezonde huishoud- kunde medebrengt, dat de eigenaar, en niet de huurder of de tijdelijke bezitter er van, de groote kosten tot verbetering van den land- bouw en mitsdien die vereischt voor de uitbrei- ding van het irrigatiestelsel voor zijne rcke- ning neme; terwijl het geen twijfel lijdt, of die kosten zuUen door eene vermeerderde opbrengst van landrente meer dan vergoed worden; 9**. dat, — terwijl, in verband tot het bespro- kene sub N°. 6 en 7, 's Gouvernements belang niet minder dan dat der bevolking vordert, dat alzoo aan die Gouvernements kultures, waarvoor aan de bevolking het genot van een gedeelte barer sawah's wordt onthouden, zoo spoedig als de bestaande verbiodtenissen het zullen toe- laten, een einde worde gemaakt, — de landbouw op drooge gronden een geuoegzaam ruim veld voor den partikulieren onderuemingsgeest over- laat, en door dezen eene bron kan worden van welvaart voor de bevolking en van toenemende opbrengst der landrente en andere liefi&ngen voor de regering; 10**. dat echter, om dien onderuemingsgeest van partikulieren, waarbij wij meer bijzonder het oog hebben op Europeanen, tot zegen en niet tot ongeluk der bevolking werkzaam te kunnen doen zijn, het een onmisbaar hoofd* vereischte is, dat het dessa-bestuur, waarvan de werking, volgens de getnigeuis van be- voegde en deskundige personen, zeer is gevi- tieerd, tegenover de inlandsche bevolking worde gebragt in eene verhouding, waarin het, in stede van te zijn eene plaag voor die bevolking^, voor haar tot bescherming kan dienen, zonder dat even wel de onmiddellijke aanrakingeu van den partikulieren onderuemingsgeest met deu inlander er door belemmerd worden; 11**. dat, hoezeer het niet te ontkennen valt, dat, met eene doelmatige regeling van de wer- king van het dessa-bestuur en bij eventuele opheffing van zoodanige Gouvernements kultu- res, waarvoor gronden der bevolking noodig RI. 1S3 fljii, aan het commiuiaal grondbezit ') is ontno- men, vat het meer bijzonder verderfelijk maakt Toor eene bcfaoorlijke ontwikkeling van deu land- boQv, daarom niettemin er naar gestreefd nioet Yorden, om langsmerhand bet indlvidueel grondbezit op Taste groDdslagen oodcr de be- volkiog ttit te breiden, in dier Toege, dat iedere bcdtter Tan eeu sink gronds wete, niet alleen dit het hem tegen zijn trQ niet kan worden oDtfiitseld, maar ook dat hij zonder yoorkennis a toestemming Tan den Sonverein zijn regt niet um een ander kan overdragen; tenrijl^ zoo hij, om welke reden dan ook, zijn regt abudonneert, het aan den Sonyereiu alleen overgdaten blijft, om dat regt aan een ander toe te kennen; If. dat eindelijk, — - terwijl het aangegevene sQb N'. 11 de beste weg zou zijn, om den Ja- ran de waarde van den grondeigendom te lee- Rs kenneo en om hem zoo doende eenmaal in bet voUe genot ran dien eigendom te knnnen itellen, •— een zeer geschikt middel tot berei- iiog raa dat doel zou wezen, om, behoudens behooriijke kadastratie der gronden, de piagems 200 in te rigten, dat zij liepen OTer termijnen, die gaandeweg van langeren dnur konden zijn, met opgaTe van den naam van iederen bezitter en naanvkeurige omschrijving Tan het aan ieder toc^kend stnk gronds, hetwelk dus noch tegen een ander Terwisseld, noch in uitgestrektheid Termeerderd of verminderd zon mogen worden. De maatregelen, die hier in overweging wor- sen gcgcTcn, zijn ongctwijfeld Tan yer nit- ifesde gcTolgen en grooten omvang, — maar voor ecne regering, welke zicb barer roeping ten Tolle bewust is, is de nitvoering niets min- •ier dan onmogelijk; te minder omdat er geene ?praak is Tan eene onbesaisde omverwerping, maar slechts van eene zuivering van het be- stamde, dat, zoo als het daar ligt, weinig, zoo lets in sich draagt, wat tot eene gezondc, ra- t'onele ontwikkeling kan leiden, — maar des te meer, wat haar tegenhoudt. Ziin wij, gelijk nit het voorafgegane heeft La&Bcn blijken, overtuigd van het wenschelijke, in het belang der bevolking, eener intrekking no die Gonvemements ki^tares, voor welke rrqaden aan de bevolking moeten worden ont- somen, w^ achten zolks niet minder te strekken tot berordering van 's lands geldelijk belang. Alrorens er toe over te gaan, om dit laatste *} VTtarbij men niet te denken heeft aan eene ^:Qrenschsppel^*ke bewerking van de dessargronden u taa ecae verderiing ond«rlittg van het prodokt. aan te toonen nit het oogpnnt der landrente ^), moeten wij evenwel nog stilstaan bij de vraag : welke plaats, bij de verwezenlijking onzer denk- bcelden, er voor de bestaande kolBjkultunrover- blijft, — hoe zij zich met die denkbeelden zou kunnen verdragen. Het vraagstuk, hoezcer men zon knnnen meenen, dat het hier niet t'huis behoort, staat evenwel met die denkbeelden in een te naanw verband, om het geheel onaan- geroerd te kunnen laten. Elke vooruit^ng in het maat-schappelijke vor- dert geldelijke offers. Wie daaraan mogt twij- felen, dien wijzen wij op de getuigenis der geschiedenis, welke ons leert, dat, naarmate een volk vooruitgaat in ontwikkeling en bescha- ving, ook naar die mate zijne uitgaven toene- men. Om zich heenziende ontwaart men dan ook, dat de natiSn, die het zwaarste belast zijn, aan de spits staan der beschaving. Is dit zoo, — en wij gelooven niet, dat het op goede gronden kan worden tegengesproken, — dan lijdt het geen twijfel, of de ontwikkeling van Java, en speciaal van de bevolking, zal nog veel vereischen. — Tot nu toe hebbeu wij op het stuk der koloniale uitgaven nog weinig of niets gedaan, dat niet strekken moest tot ons voordeel en in het belang was van onze exploi- tatie dier bevolking. Men wijze niet op de schrikbarende uitzet- ting der Indische uitgaven in de Inatste jaren, om te doen zien, dat er reeds veel, misschien te veel voor onze krachten, en meer dan noodig was, is gedaan. — De verantwoordelijkheid van die uitzetting latende voor rekeoing van hen, die daartoe de hand hebben geleend, welligt in de meening, dat elke vermeerdering van uitga- ven, waardoor ome exploitatie van Indie zeker- der en voordeeliger wordt gemaakt, ook is eene vermeerdering van uitgaven voor -Indie en de inheemsche bevolking, knnnen wij tot geene an- dere conclusie komen, dan dat tot de wezen- lijke ontwikkeling dier bevolking zelve weinig of niets is gedaan. Misschien wordt hier de vraag gedaan of dc vermeerdering van uitgaven, het gevolg der in *) Wanneer wg hier meer in het bqsonder van de landrente spreken, dan gesohiedt dit Tooral om- dat rgstbouw en landrente zaken z\jn, die moeijel^k in de beschouwing sign te scheiden. — Wq behoe- ven evenwel niet te doen opmerken, dat, indien door de verwezenlgking onzer denkbeelden Toor de wel- vaart der bevolking een groote stap vooruit gedaan wordt, het voordeel daarvan voor 'a lands geldelgk belang zich niet zal bepalen alleen hg de landrente, maar ook in alle heffingen van den lande sich ver- toonen moet. 134 Kl. de laatste tijdon genomea maatregelen ier be- tere belooning Tan den arbdd dec bevolking bij de kultures, dan uiet geacht kan worden in bet belang dier beTolking ie sijn geweest? Er zai wel niemand gevonden worden, die daarop onToorwaardelijk een onikennend ant- woord zal geren, alsof bet yoor den arbeider cene geheel onverschillige zaak kon zijn, walk loon bij ontvangt. Wij geven zelfs toe, dat eene betere betaling bem, ook wanneer bij niet vrijwillig werkt, er toe brengcn kau, om zijne taak met meer Inst, of liever, — want met lust werkt de gedwongene voor een ander sooit, — met minder onwil t-e verrigten; maar toch, — en daargelateii de kwestie, of en in boe ver zelfs de betere betaling, welke de JavaaDscbe bevolking voor harcn knltuur- arbeid sedert eenigen tijd ontvangt, mag bee- ten loon naar werk, — wie sou in gemoede knnnen verklareu, dat uitgaven, ala de bier be doelde, strekken knnnen ter ontwikkeling eener bevolking, zoo lang deze niet in eenen maat- schappelijken toestand is gebragt, waarin haar niet alleen de meest mogelijke veiligbeid van personen en goederen is gewaarborgd, maar ook de middelen en wegen niet ontbreken, om van hareoverwinsten de vrncbten te kunnen plukken? Alleen dd^r kan eene verhoogde belooning een kracbtig middel tot ontwikkeling en tot ver- krijging * van welstand worden, — docb niet in eene maatscbappij, geconstitueerd als de Ja- vaansohe tbans nog is. In baren toestand is eene verhooging van betaling, — de bevolking moge er wat minder gebrek door lijden,. — toch eigenlijk niet veel meer dan eene specu- latie, om alweder ons eene grootere boeveel- beid koffij, sniker of indigo te bezorgen en niet om dat volk tot ontwikkeling te bren> gen. — Daartoe worden uitgaven van eenen gebeel anderen aard, en zelfs geen geringe, ge- vorderd, boedanige wij nog niet bebben kun- nen besluiten voor die bevolking te doen. Om zulke uitgaven te kunnen bestrijden, en niet uit ingenomenbeid met degedwongen koffij- kultuur als ontwikkelingsmiddel, beldeu wij aan- vankclijl^ over tot bet denkbeeld eener strenge vastbouding vooralsnog aan die kultuur, als die, welke op dit oogenblik de grootste winsten af- werpt, welke bet moeijelijk zou Tallen, ons langs andere wegen te bezorgen. In onze af- keerigheid zelfs van halve maatregelen, deed zich de vraag op, of bet grootc belang, het- welk de koffijkultuur uit dat oogpunt voor de regering moest bebben, niet zou kunnen vorde- ren een tegengaan van alle teelt van koffij door partikulieren, om zoo doende een einde te ma- ken aan den morsbandel, die in koffij plaats yindt en aan bet groote door ons beoogde be- lang geeoe geringe sehade toebrengt ^). Daargelaten eobter dat dit laatste niet vhj zou zijn van groote moeijelijkbeden, omdat, vat eenmaal is toegelaten, al moge bet nadeelig werken, toch een regt van bestaan heeft ge- kregen, hetwelk men niet zoo gemakkelijk op- heft, — heeft zoowel het resultaat van ons onderzoek omtrent den verbouw en de produk- tie van rijst, als hetgeen daarbij aan het licht kwam, ons tot andere gedacbten gebragt. Indicn toch het wezenljjk belang der bevol- king en niet minder het financieel belang van den lande werkelijk bevonden mogten worden te vorderen, dat er een einde kome aan die Gouveruements kultnres, voor welke de bevol- king een gedeelte iiarer gronden moet missen, zou het dan tegenover dat gedeelte der bevol- king, hetwelk voor de koffijkultuur nc^wcric- zaam zou nioeten blijven, geene groote onregt- vaardigheid zijn, haar daarmede bij voortduring te belasten, t«rwijl bet andere deel van den druk van het kultuurstelsel bevrijd ^u zijn ge- worden ? •) — De geheele landbouwende be- volking bij de koffijkultuur dienstbaar te stel- len, daaraan valt toch wel niet te denken, ge- zwegen nog, dat zulks weinig minder dan een gruwelijk misbrnik van gezag zou wezen. Nu reeds heeft men streken, waar de bevolking verpligt is, op te verre afstanden in de koffij -aanplantingen te gaan werken, — en vat zou het zijn, wanneer, in stede van een ge- deelte, en wel het meest nabijliggende, de ge- heele bevolking totdien arbeid werd opgeroepen? Het hinken op twee gedacbten is buitcndien eene ongelukkige zaak, en brengt zelden, zoo ooit, tot een goed resultaat. Eene groote kracbt ligt er daareutegen in eene consequente toe- passing van een en hetzelfde beginsel in zakcn, waar zoodauig beginsel te pas kan komen. Zon- <) Zoo onze informatien juist zga, moet er xclfa in het Samarangsche een partikuUere koffijpianter zijn geweest, die zoo veel pikols koffij jaarlijks krccg, als hij boomen hadl Dat is eene gehecl an- dere prodaktie dan die van een lialf pond per vrucht* dragenden boom b\j de Gonvcrnements-teelt. >) Er wordt wel dikwgls gesprokca van toene- menden last bg de bevolking, om koffij te planten, en luisschien kan dit in eenige streken, waar de plak per boom nog al redelgk is, zoo als in Pasoeroe- wan, het ge?al zijn, — maar men schaffe slcchts de kultnurprocenten voor de inlandsche Hoofden af, en dan zal het blgken, wat er van dien toenemeoden lust zg. RI. 135 der met rich zelve in tegenspraak te komea en in zedelijke kr^cht te verliezen, kan men Mast bet vrijgevige het niet-yrijgeyige niet la- ten bestaan. Met oniwikkeling ran een Tolk tot eeae inrge, selfstandige be waging, is dwang- hltnnr een wanklank. Dsarfaij komt, dat, gel^k de label N". 91 flBs beefl aangewesen, het er voor gehouden maff worden, dat ongeveer 297* •/© van de totale berolking der in ons onderzoek b^e- pen 20 residentien yentoken is van grondbe- zit — Dat gedeelte, yraarvan de hulp door de kodbonwende beyelking, bij opheffing der kul- tnres, grootmdeels, zoo niet geheel, zou kun- sen gemist worden, kan het Gouyernement leer moeijelijky de pariikuliere oudernemer zeer teoakkeLiik utiliseren. Ora al die redenen komt het ons yoor, dat de regoing de bestaande koffij-aauplantingen am partiknliere ondernemers zou moeten trach- teo oyer te doen. £r vordt wel is vaar gezegd, dat de bevol- king een zeker regt beweert te hebben op de door haar ontgonnen koffijgronden, — maar, — daaigekten, wat er yan dat beweren zij en of dst regt op goede gronden bernst ^), — zoo tv^elen wij er niet aan, of de bevoiking zal, oiider de yoorwaarde yau yrijgesteld te zallen vordea van de gedwongen koffijknltuur, yan baar beireerd regt gaarue afstand willen doen. Daann kan das> naar ons inzien, geen over- vegead beswaar gelegen zqn tegen de verwe- zenlijking yan het hier yoorgestelde. Het gewigtigstc punt bij dit yraagstuk zal dus, naar het ons toeschijnt, "wel gelegen zijn in de geldclijke yoorwaarden, -waarop die kultuur aan partiknliere onderaemingen zou kunnen wcrden ovcrgcdaan, zonder het Rijk te zeer te benadeeien in de wins ten, welke de koffij scdcrt eeuige jaren hecft afgeworpen. — Maar v^nneer men daarbij in aaumerking neemt: r. dat in handen yan partikulieren de koffij - ]*nKhiktie, zdfs zonder yermeerdering yan den ttnplant, meer dan yerdubbelen kan en hoogst Taarschijnlijk ook zal; ') Zoo Teel is zeker, dat, hoezeer van dat regt in oSeiele stukken wordt gcsproken, het Gouver- Beoeat het niet aUeen nooit heeft erkend, maar Bfk selft handelingen heeft veroorloofd, daarmede ^bed ifi strijd. — Wq hebben hier het oog op de ladisshe besluiten yan 25 September 1836, N^. 128 es Tin SO Angmtas 1854, N^. 3, door den Minister TMi Kolonien ^aAKssBN vas dk Puttz aan de Tveede Knaer der Staten-Oeneraal medegedeeld in faare sitting yan 3 Janij 1863. 2**. dat onder het tegenwoordig stelsel een zeer gering gedeelte der koffij produktie aan de betaling van een uitgaand regt is onderwor- pen, terwijl, in handen van partikulieren ko- meude, de geheele, welligt te verdubbelen pro- duktie aan die betaling onderhevig zou zijn, dan gelooven wij, dat de overname der koffij- aanplantingen door partikulicre ondernemers op eenen allezins billijken voet en zonder een noemenswaardig dadeHjk verlies voor 's lands inkomsten zou zijn te r^elen. Men zou, bijv., de tegenwoordige aanplan- tingen en de daarvan verkregen produktie tot grondslag kunnen nemen voor de berekening van den pachtsohat der af te stane koffij -aan- plantingen. Deze pachtsohat zou kunnen gesteld worden op een vijfde der gemiddelde produktie over de laatste 10 jaren, en tot geldswaarde worden gebragt naar den gemiddelden prijs der koffij gedurende diezelfde jaren. Verder zou de regering eene kapitalisatie moeten be- dingen van den tot geldswaarde herleiden pacht- sohat, ten einde daardoor bevrijd te bljjven van al de eventualiteiten, aan welke de partiknliere ondernemers blootstaan, terwijl de oyername zou kunnen geschieden vioor eenen termijn van 50, des noods van 100 jaren *). De rente van den alzoo gekapitaliseerden pacht- schat en het bedrag van het uitgaand regt op de waarschijnlijk te verdubbelen produktie zou- den, bijaldien zij niet geheel gelijk stonden met de winst, welke de regering op dit oogenblik van de koffij maakt, haar toch een vrij wat meer verzekerd, en voor al de kansen van slechte oogsten en varierende handelsprijzen gewaar- borgd inkomen verschaffen. In de onzekeiheid of een genoegzaam aantal partiknliere ondememingen met een toereikend kapitaal zich zal opdoen, om den geheelen koffij -aan plant nagenoeg op een en denzelfden tijd te knnnen overnemeu, zij men slechts er op bedacht, om niet de beste tuinen op verschil- lende punten aan de eerstkomenden te geven. •) W^ willen onze denkbeelden nog met eene becijfering nader toelichten. De aanplant, wel te verstaan de vruchtdragcnde, telt, byv., 200,000,000 * boomen, waarvan de gemiddelde produktie, tegen '/fl Amst. pond, kan gesteld worden op 800,000 pi- kols. Een vijfde daarvan als pachtschat geeft 160,000 pikols, die, tegen eenen gemiddelden prijs, van bjjr., / 35, waard zoudcn zijn / 5,600,000. Naannate dat men eene rente van 5 of 6 % tot grondslag aanneemt, zou dus de door de partiknliere onderne- mers nit te keeren kapitale som op 20 of 16 maal de waarde van den paohtsehat knnnen gesteld worden. 186 EI. £aa de opniimiiig niet op eens geschiedoa en Tordert zij eenen langeren tijdi zoo Bchijni 's lands belang mede te brengen» dat zij geregeld van het westen naar het oosten dea eilands, of omgekeerd, residentie'sgewijs plaats hebbe. Zoo Toorkomt men het best eenen morsluindel in koffij met de produktie van die aanplantin- gen, welke het Gouvernement nog niet aan par- tikuiieren zou hebben knnnen overdoen. Om bet naauw rerband, — nit een fioanciSel oogpnnt zoowd als uit dat eeuer gezonde ont- wikkeling der bevolking, — tusschen het ge- hcele stelsel der kultures, de eigen kultuur dier bevolking en de landrente, daarvan te heffen, hebben wij op bet stuk der koffij kultuur ons eenen uitstap veroorloofd, om nu terugte keeren tot het betoog, dat dc Gouvememeuts kultures, voor welke de bevolking een gcdeelte barer gronden moet missen, zoo zij haar bena- deelen, voor 's lands geldelijk belang vaarschijn- lijk niet minder schadelijk zijn. Dat betoog moeten wij evenwel weder door eenige beschouwingen laten voorafgaan, die geacht kunnen worden voor de beoordeeling der kwestie, welke ons nu bezig moet houden, niet zonder waarde te zijn. De groote massa eener bevolking, waar ook, is niet in staat te beoordeelen, wat er aan uit- gaven voor de behoorlijke instandhouding en ontwikkeling eener burgerlijkc maatschappij al gevorderd wordt, — veel minder nog, op welke wijze en met welke middelen men tot de bestrij- ding moet worden in staat gesteld. Is dit in het algemeen van elk volk waar, nog veel meer is het dit bij eene bevolking op zoo lagen trap van beschaving en ontwikkeling staande als de Javaansche. Vandaar dat belastingen voor den minderen man iets onaangenaams hebben, daar hij, maar zeer gebrekkig bekend zijnde met het doel, waartoe ze geheven moeten worden, daarin niet veel meer ziet dan exactien, wier ontdui- king voor hem, uit het oogpnnt van zedelijk- heid en bnrgerpligt, op verre na niet in een zoo ongunstig licht staat, als zulks het geval moet zijn bij don, iutellectueel en zcdelijk, be- hoorlijk ontwikkelde. Dit nu kan voor eene regering wel eene reden wezeu, om aan een volk geen lasten op te leggen, die strikt ge- nomen onnoodig zijn, en om zich door de raeest doelmatige en voor eene vrije beweging en ontwikkeling minst belemmerende middelen tot de bestrijding dier lasten in staat te stel- len, maar niet om de waarlijk noodige uit- gaven na te laten, ten einde daarvoor geene heffingen te behoeven te doen. Wij gaan zelfs verder, en beweren, dat eene r^eriug, na zich eerlijk en met de meeste naauwgezetheid te hebben overtuigd, wat er voor de instandhouding en den vooruitgang eeuer maatschappij waarlijk noodig, ja om zoo te z/es;gen onmisbaar is, en evenzoo door welke middelen de bekostiging van dat noodige mogelijk is, omtrent de hef- fingen, die zij te doen heeft, in geene de minste transactie mag treden. Zulk transigeren toch, -^ daargelaten nog de onzekerheid, die er uit ont- staat nopens de opbrengst van hetgeen er noodig is, — daaigelaten wijders het onvermijdelijk ge- volg er van, dat sommigen er door bevoordeeld, anderen daarentegen benadeeld worden, — kan bij het grootste, onontwikkelde gedeelte eener bevolking geen anderen indruk te weeg bren- gen, dan dat de gevorderde heffing noch billijk noch regtvaardig, dus iuderdaad niets meer of minder dan eene exactie is. Als er iets is, dat op eene bevolking eenen demoraliserenden in- vloed uitoefent, dan is het zulk een transigeren. Wanneer men aan die beschouwingen toetat al hetgeen er ten aanzien der landrente op Java heeft plaats gevonden en dagelijks nog plaats vindt, dan moet men verbaasd staan over de bij- kans ongelooflijke vereeniging vanstelselloosheid, onregdmatigheid, wanorde en willekeur, welke de heffing er van ons vertoont. Er is dan ook bijkans geene enkele stem, die zich ten aanzien van koloniale zaken laat hooren, hetzij in eene conservative, hetzij in eene zich noemende liberale rigting, of die heffing woidt er door veroordeeld. De een noemt het een stelsel van admodia- tie ; -— maar eene admodiatie dient toch altijd op eenige grondslagen te rusten, en wat vinden wij anders dan dat zij afhangt van de welligt geheel eigendunkelijke zienswijze van dezen of genen Resident, Adsistent-Resident of Contro- leur aan de eene zijde en het loven en bieden der bevolking en barer Hoofden aan de andere zijde? ») Een ander ziet in de laxiteit, waarmede de landrente wordt geheven, een antidotaal mid* del voor den op de bevolking gelegden last der kultures ') ; maar is daarin iets anders gelc^en dan eene stilzwijgende bekentenis, dat door het kidtuurstelsel •— een stelsel, nog wd zoo <) In de reeds aangehaalde brochure: let* over het landrenteiieUel door een ond-Resident op Java^ vindt men op pag. 17 eene curieuae opgaaf Tan de verschillende w^zen, waarop b\j don aanslag der landrente wordt te werk gegaan. ') In diea geest heeft zich onder anderen nitge- laten wylen de Heer J. C. Baud. Al. 137 geroemd als geked paneude in de maatschap* pel^e mrigtingen dier be?olkiDg, — hare belaogen soo gekrenkt wordeu, dat men niet dnrft te heffen, irat geen enkele Javaan- sche landbouwer niet erkennen zai wettigHjk te zijn Tcrscholdigd ? £d welk een verschil of lierer nog welk een willekenr in de aau- wending Tan dat antidotaal middel! Moet dat heeten een volk te ontwikkelen, wanneer men, ODi bet de oogen te doen slniten voor hetgeen niet in zym, maar in ons belang wordt gevor- derd, de toeylogt neemt tot eene transactie omtient het wettig verachuldigde P De kultunr- prooeateo, aan inlandsche Boofdcn en £uro- pesche ambtenaren Toor dat dienstbetoou toe- gel^» kunnen ons het beste antwoord op die Traag geren; maar wie zal den omvang be- paleo Tan den demoraliserenden inTloed Tan zulk eenen staat Tan zaken, zulk een stelsel ea znike beginselen op de JaTaansche beTol- king niet aileen, maar ook op onzen eigen landaaid? Het zooderlingste daarbij is, dat men nooit er toe scfaijnt te zijn gekomen, om eens eene winst- en Terlies-rekening op te ma- ken Tan hetgeen men tot behoud Tan die zoo hoog geroemde kultuorwinsten ten goede keft gebad. Het xal das geen onnuttig werk zijn, dit met eene eenToudige becijfering eens na te Volgens de tabel N**. 4 heeft de totale pro- duktie Tan patU in het tijdTak Tan 1856 — 1860 bedngen 163,498,320.50 pikols, welk cijfer eresvd, door aftrekking der totale produktie Tan de Preanger Regentschappen en Banjoe- vangi, alsmede Tan die Tan Patjitan, Madioen en Kediri oTer de drie eerste jaren, wordt ge- leduceeid tot 129,787,154.50 pikols, waarTan de landrente kon geheTen worden '), en toI- gens de tabel N**. 11 bedro^ de waarde dier aan de heffing der laudrente onderworpen boe- redheid, naar de in tabel N°. 10 berekende middcnpriizen, / 333,467,204.5772. Met eene heffing Tan het een Tijfde, en dit is wel het geiingste wat wij behoeTen aan te nemen, had dus de opbrengst der landrente moeten bedra- ') Hondt men hierb^ in het oog, dat de regering in hare venlagen, en ook anderen beweren, dat er remrijgiog plaats grijpt, en dat de opgegeTene pro- duktie beneden de werkel^ke is, ter^ijl ook wq gewez«n bebben op een paar gevallen, waarin ver- zvi)giag moet hehben plaats gehad, dan Igdt het geen twijfel, of de hier Tennelde hoeveelbeid padi, in de landrente amgealagen, is minder dan de vetkel^l^heid. gen ninstens / 66,693,440.91 Va terwijl volgens tabel N*'. 14, naar den aanslag, hoogstens is geheven ....... 44,387,167.16 of minder dan waarop men regtbad*) / 22,306,273.75'/, Die mindere opbrengst, welke door ons eerdcr te matig dan te hoog is berekend, en waarbij nog in rekening moet worden gebragt hetgeen de regering aan uitgaande regten zou hebben ontTangen, indien partikulieren, en niet zij, de suiker, indigo of wat dies meer zij hadden geproduceerd en uitgeToerd, heeft de regering zich getroost ten behoeTe Tan kultures, die, gelijk wij aangetoond hebben, Toor de b^angen der beTolking ongetwijfeld schadelijk zijn ge- weest. Zonder nog te gewagen Tan de exactien, waaraan de bcTolking door de ellendige wijze, waarop de inning dier landrente geschiedt. Tan de zijde barer met die inning belaste Hoofden heeft blootgestaau ^), en des noods aaunemende, dat de winst, door de regering op de sniker, in- digo en tabak ^) behaald, Teel meet heeft bedra- gen dan hetgeen zij aan landrente heeft gederfd, mogen wij eTenwei niet onopgemerkt latcn, dat de gegeTen becijfering de kwestie, of 's lands geldelijk belang door de bedoelde kultures te- genoTer die der Ting Tan landrente meer beToor- deeld dan benadeeld is geworden, in het Toor het behoud der kultures meest gunstig licht stelt. Welke toch, meent men, zou de staat Tan zaken wel geweest zijn, indien er geene kultures hadden bestaan en de boTolking, zonder zelfs een enkelen bouw meer met padi te hebben beplant, dan zij werkelijk blijkt met en onder het kultuurstelsel te hebben gedaan, Toor haren padi-rerhoviw het geheel barer sawah's had kun- nen gebruiken niet alleen, maar ook, harekultuur met meer zorg behandelende, zich hoofdzakelijk tot de beplanting met padi d^tlem had bepaald, en minder oTer uitputting Tan den grond en OTer misgewassen te klagen zou hebben gehad ? In het belang Tan dit zoo hoogst gewigtig Traagstuk hebben wij ons den arbeid getroost, om dien waarschijnlijken toestand aan te wijzen in de hier sub W. 22 Tolgende tabel. *) In Terband tot de Toorgaande noot ia de hier aangewezen denring aan landrente eerder te min dan te hoog berekend. ') Zie de meermalen aangebaalde brochure lets over het landrente-tieUel, enz., pag. 10, >) Het is de knltunr ran die artikelen, waaromtrent bet bezwaar, dat de beTolking daarToor Tan hare gronden moet afzonderen, in het bgzonder geldt. 138 RL AaNWIJZING van D£H loop, WELKEN DX VBRBOUW en D£ PBODtnCIIB VAN padi, ALSXI KULTURES HADDBN BESTAAN, VOOR WELKE DE BEVOLKING £E5 GE] Resideniien. Bantam Krawang. . • . • • Preanger Regentschapp. Cheribon Tagal. . • I • .. Fekaloiigan Samarang Japara. . * ... . • Rembang. Soerabaja. Pasoeroewan. . . . • Probolinggo Bezoeki Banjoewangi Banjoemaas Bageleu Kadoe. Patjitan Madioen Kediri Te zamen. .. Indien de bevolkii^ geene gronden voor de kultuies haa behoeveu af te staan en geene grootere uitgesirektheid met padi had beplant, dan zij, volgens de opgaven der r^eriug, in bet tijdvak van 1856—1860 blijkt te bebben ge- daan, zoo zou zij voor bare^^»-kultuur bebben kunnen bezigen: Daarvan zou de prodaktie, berekeod a. 30 pikols per bouw sawah met paii 6, 12 0 , , drooge grond, bebben kunuen zijn: sawab's, met padi dalem. bouws. 158,743.50 41,247.— 548,137.— 806,644.25 319,781.75 221,602.25 469,921.— 295,220.50 125,001.50 623,728.37* 252,957.75 176,179.— 235,792.— 38,230.25 379,392.— 264,709.50 178,250.50 17,545.— 427,662.— 263,692.— drooge gronden. bouws. 246,160.— 33,081.50 112,066.— 57,151.— 645,665.— 152,031.— 527,967.50 417,251,12* 7,295.25 9,414.25 264,187.75 76,971.— 36,265.— 22,003.50 5,734,437.12* 2,507,499.87* Oemiddeld 'sjaars.. 1,146,887.42* 601,499.97* I'otaal, werkelijk beplant. bouws. 404,893,50 74,328.60 660,203.— 806,644.25 376,932.75 281,602.25 1,015,586.— 447,251.50 652,969.— 940,979.60 262,957.75 176,179.- 243,087.25 38,230.26 388,806.25 518,897.25 178,250.50 94,516.— 463,927.— 285,695.50 van de sawab's. pikols. 4,762,305.— 1,237,410.— 16,444,110.— 24,199,327.50 9,593,452.50 6,648,067.50 14,097,630.— 8,856,615.— 3,750,045.— 15,711,851.25 7,588,732.60 5,285,370.- 7,073,760.— 1,146,907.50 11,381,760.— 7,641,285.— 5,347,515.— 526,350.— 12,829,860.— 7,910,760.— van de drooge! rr gronden. ; pikols. piko 2,953,800.- 7,716, 396,978.- 1,634, 1,344,792.— 17,788, — : UM 685,812.- 10,279, 6,547,980.— 20,645 l,824,372.-j 10,6SO 6,335,610.—' 10,OS5 5,007,013.50 20,718 7,589 5,281 1,14 112,971.- 11,^1 87,543.— 8,170,253.— 923,652.— io,si| 5,S| 1,44| 485,180.— i 13, 264,042.— 8,241,937.— 8,11 172,033,110.75 30,089,998.50202,1 1,648,387.40 34,406,622.76. 6,017,999.70: 40, Bl. 139 pr, TIH LAKDBXSn HABDSB KUVNEK BXBBEX IN HEX TtfDVAK VA^ 1856— 1B60, IK6EVAL ER GEENE p. iVm^SS TEB BEHOEVE VAX HEX GOUYEBNEICENT MOET APSTAAH. 1 :^^^ 1: 1 * k'es eeae he<!iiig Tan het Vs ^^^^ pro- h.it zou de landreate in natura hebben * III het tijdrak van 1856—1860 heeft de middenprijs der padi per pikol bedragen / 2.48 7-. Wanneer men nu de waarde der j)adi dalem stelt op / 2.45, en die der padi gendiah op / 2.20 per pikol, dus minder voor beide soorten, dan de waarschijnlijke middeiiprijs, dan zou de verschuidigde land- rente, naar dien maatstaf in geld geheven wordende, Leb- ben bedragen voot de joaii-teelt: rn:- de ! van de drooge graoden. Totaal. op sawah's. drooge gronden. Totaal. pOtols. pikols. • »*,46L— 590,760.— 1,543,221.— / 2,333,529.45 / 1,299,672.— / 3,633,201.45 xir.^si— 79,395.60 326,877.60 r 606,330.90 It 174,670.32 r 781,001.22 l^vS2i.- 268,958.40 3,557,780.40 r 8,057,613.90 M 391,708.48 M 8,649,322.38 i'^.^fe.ao — 4,839,865.60 , 11,857,670 477, — , 11,857,670.477, Ui.'^j.aO 137,16S.40 2,055,852.90 r 4,700,791.7273 K 301,757.28 if 5,002,549.007, 6^.613.50 1,329,613.50 r 3,257,653.077, - — r 3,257,553.07'/, 1^536.- 1,309,596.— 4,129,122.— r 6,907,838.70 # 2,881,111.20 r 9,788,949.90 (MiS,- 364,874.40 2,136,197.40 , 4,339,741.35 9 802,723,68 r 5,142,465.03 IMa?.— 1 1^7,19«.— 2,107,131.— w 1,837,522.05 t 2,787,668.40 , 4,625,190.45 fci^jjs i 1.001,402.70 4,143,772.95 , 7,698,807.1174 ¥ 2,203,085.94 , 9,901,893.0574 Ii';a3o — 1,517,746.50 , 3,718,478.927, — 9 3,718,478.927, ».>r4.- ' — 1,057,074.— , 2,589,831.30 — r 2,589,831.30 fc53.— '; 17.508.60 1,432,260.60 , 3,466,142.40 9 38,518.92 r 3,504,661.32 |!?L50 — 229,381.50 , 561,984.677, — 561,984.677, Hui— 22,594.20 2,298,946.20 r 5,577,062.40 W 49,707.24 , 5,626,769.64 fc37. — t 634.050.60 2,162,307.60 ^ 3,744,229.65 9 1,394,911.32 , 5,139,140.97 fc.K*3.— 1 1 ^^ 1,069,608.— , 2,620,282.35 — » 2,620,282.35 M:o.— 184,730.40 290,000.40 , 257,911.50 9 406,406.88 , 664,318.38 li.^!-. 87,036.— 2,653,008.— , 6,286,6afl.40 9 191,479.20 , 6,478,110.60 1 52,808.40 6,017,999.70 1,634,960.40 , 3,876,272.40 9 116,178.48 , 3,992,450.88 ■ J l^/H.75 40,424,622.45 / 84,296,225.737^ / 13,239,599.34 / 97,535,825.0774 1 1,203,599.94 8,084,924.49 / 16,859,246.14*/4 / 2,647,919.86V* / 19,507,165.01 "/„ 140 Rl. Wij hebben de Preanger Eegentscbappen in de tabel begrepen, orodat, in verband tot de hierboven ontwikkelde denkbeelden omtrent de koffijkultuur, er naar one inzien geene goede redeneu kunnen bestaan, waarom bet landrente- stelsd niet ook op dat gewest toegepast zou itunnen worden, — behoudens opbeffing, gelijk ran zelve spreekt, ran het/Mxit'Contingent en re- geling van de bezoldiging der regenten cu hoof- den in yerhouding tot de voordeelen, welke de opbrengst van dat contingent bun verschaft; maar voor de aanwijzing van betgeen bet land- rentestelsel geldelijk Toor de regering zou hebben kunnen zijn, ingeval er geene kultures waren geweest, gelooven wij, dat bet bedrag aan land- rente, Yoor de Freanger Regentscbappen uitge- trek ken, buitenaanmerking zou dieneuteblijven. XJit die tabel nu blijkt, dat, na yan het totaal ten bedrage van / 97,535,825.07V4 te hebben afgetrokken, het voor de Preanger R^ent- schappen berekende ad. . . , 8,649,322.38 de regering, zonder bet kul- tuurstelsel, in de 19 overige gewesten aan landrente had kunnen heffen / 8^,886,502.69^4 terwijl volgens den aanslag hoogstens is geheven. . . # 44,387,167.16 of minder / 44,499,335.53'/, Weegt nu, — en daarop komt de vraag bier neder, — veegt nu tegen die som en het na- deel, dat der bevolking in hare voeding is toe- gebragt, — want men zij er op bedacht, dat onze berekening eene produktie verkrijgt van ongeveer 40 millioen pikols padi meer in vijf jaren dan de werkelijke, volgens de opgaven der regering, bedroeg, — weegt daartegen op het door de suiker- en indigo-kultures aan de r^ering verschafte voordeel? Met het bedrag van de behaalde winst on- bekend ^), kunnen wij op die vraag geen kate- <) B^ de berekening van die winst moet men voorts niet uit het oog vcrliezen, dat het vijfjarig t^dvak, waarover ons onderzoek heeft geloopen, voor de sniker en indigo een tijdvak is geweest van hooger prijzcn, dan men in jaren had gehad. Daar nu heffing van landrente iets is, dat aan geene groote variatien behoeft bloot t^ staan en hetzelfde ten aanzien van handelswinsten niet kan gezegd worden, zoo zou men, — om tot eene goede con- clasie te komen omtrent de vraag, wat voordceliger uitkomt, — de gemiddelde winst op de verkocht^ saiker en indigo, bijv. over een twintigtal jaren, tot vergelgking moeten nemen. gorisob autwoord geven; maar wij zouden, al ware zij grooter geweest dan betgeen er aan landrente is gederfd, het toch betrenren, in- dien nog iemand het kultuurstelsel in zijne bescherming nam, althans als eene inrig^ting, dienende tot het welzijn en de ontwikkeling van een door de Yoorzienigbeid aan Nederland toevertrouwd yolk. Hem, die zou meenen, voor dat st«lsel uit dat oogpunt zijne stem nog te moeten laten hooren, zouden wij op- merkzaam moeten maken op het zeer beteeke- nisvolle feit, dat op Java, vroeger voor de rijst de voorraadschuur van den Indischen Arcbipel, tegenwoordig de invoer van rijst krachtig moet wordeu aangemoedigd. Onze berekening mag overigens als matig worden beschouwd, daar een zeer bevoegd, vroeger in Indie booggeplaatst ambtenaar ^) reeds 15 of meer jaren geleden van gevoelen was, dat de landrente tot een cijfer van 20 millioen zou kunnen oi^evoerd worden, en wat meer zegt, terwijl in zijne berekening, zoo wij ons niet bedrlegen, sprake was noch van eene opheffing van het kultuurstelsel, noch van eene heffing van landrente in de Preanger Re- gentscbappen, blijveu wij 15 jaren later, met inbegrip der Preangerlanden, — met eenevcel tairijker bevolking, eene veel grootere uitge- strektheid van bouwgronden, en met hoogere j9«tfft-prijzen nog beneden dat cijfer. Bij twee punten moeten wij, in verband tot de voorafgegane beschouwingen, nog eenige oogenblikken stilstaan. 