Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
En AMÄNGKU BUWÄNÂ 1. (stun). 285 tra Hen eigendom van de sarangboeroeng (vogelnestklippen), tegen rrae= = jaarlijksche uitkeering door het Britsch Gouvernement van 24 _O00 Sp, dollars.r En terwijl volgens Art. 7 „Het Britsch Bestuur @xa den Sunan de landen teruggaf, hem bij het tractaat van 10 (mcr. 181] ontnomen”, kreeg de Sultan die Nier terug, waaromtrent ER straks ook de Babad zullen hooren. Entjik Hamad voegde er Reng aan toe, dat de Sunan de overeenkomst had aangenomen. En mls de Sultan die niet wilde aangaan, dan zouden al de landstreken Ne de Kroonprins vroeger aan den Generaal Daendels had afgestaan Coemaar waaraan geen gevolg was gegeven) nu door het Gouvernement met geweld genomen worden. ' — Pang. Natakusuma zeide, dat Baij met de qunestie van de »Bandary niet bekend was; hij kon den Minister daarin dus geen raad geven. Toen brak de dag der Garébég van de maand Mulud aan, maar Pang. Natakusuma verscheen niet ten hove; alleen zijn pradjurits waren aanwezig naar gewoonte. Na afloop van de Garébég zond de Minister een schrijven aan den Sultan, waarbij hij bepaald om den afstand der tolpoorten verzocht; de vergoeding daarvoor zon hooger zijn dan de pachtschat. Maar de Sultan bleef weigeren, Pang. Natakusuma en den Kroonprins verdenkende, dat zij met den Minister samenspanden. Toen het na eenigen tijd duidelijk was dat de Sultan bleef weigeren, maakte de Minister zelf zijne opwachting bij den Sultan, en zeide dat de Sunan het contract had aanvaard. Maar de Sultan bleef weigeren, en vroeg, daar de Minister Sala tot maatstaf nam, of hij dan onder het bestuur van Surakarta stond? Zij be- stonden ieder op zich zelf. — Waarop de Minister zeide, dat er wel geen onderscheid zou zijn tusscheu de beide Vorsten, die ieder over een gelijke helft van Java regeerden ; en ook het Gouvernement beschouwde hen als gelijk, evenals deszelfs toegenegenheid voor beiden gelijk was, alsook de eer die het huu bewees. Daar was niet het minste onderscheid tusschen beide Vorsten. Doch nu de Sultan zelf dat alles onzeker wil maken, en zich als een ander vorst dan die van Sala wenscht beschouwd te zien, — als de Sultan dàt verlangt, des te beter; de quaestie wordt daardoor te gemakkelijker te behandelen gemaakt. — De Sultan gevoelde zich zeer geprangd, en wilde juist nog wat zeggen, toen de Minister voortging met te zeggen, dat de G. Gen., als de regenmoeson voorbij was, weer te Ngajogya zou komen; al de gronden in de Kadu en in de Man- 1 Levyssohn Norman, o.c. p. 66, 70, 71. Kee nn geven te hebben ; men had ee: om zijt ae af te geven; het was in de Lodji telijk bewijs opmaakte, maar hij ze bedoeling: za zal wel zijn, dat dit eene was, zooals ons ook straks zal blijken, had genomen.) ' De Sultan beefde, hij was radeloos. De Kroonprins was Pang. Natakusuma maakte alleen maar een weende zeer. De Sultan spuwde, en cu wen De Kroonprins was des avonds te beangst om in zi te blijven wegens den toorn van zijnen vader. Des ure, in het hartje van den Westmoeson, en h begaf hij zich naar de woning van Babah Djim S noodigde met hem naar de Lodji te es mn, raad te plegen, Dit gesprek moet geruimen en ook het geval dat de Engelsche troepen de | Ti ij legeren, behandeld zijn ; althans de Kroonprins beloofde: hij i de troepen de poort openen; 2° als het Gouvernement al die verlangde, dan zou hij die afstaan; al maakte men | n 0 een niets beteekenenden vorst (man «4?naagg ?) hij zou er g s mee nemen; maar zijn vader moest weg van Java; 3' dat de bevelen van den G. Gen. zou nakomen. En dit alle het niet kon uithouden dat er naar gestreefd werd hem t De Kroonprins hield weenende sterk aan bij den Minister; hij 2 er bleek en vervallen uit omdat hij te weinig at en sliep. Minister was alsof hem het hart uit het lichaam getrokken - hij kuste den Kroonprins, en beloofde hem alles aan den mede te deelen. Alleen nog dit, dat hij hem vermaande vo Pang. Natakusuma te trachten op een goeden voet te koi moest zich niet vergissen, want Pang. Natakusuma was sen ! Zie Bloemles. pag. 226. AMÄNGKU BUWANa IL. (sépUH). 287 ling van den G. Gen., opdat deze geen struikelblok voor hem werd. Hij moest zijn Oom op de hoogte brengen van de fouten van den Sultan, en van den afstand der gronden. Want als Pang. Natakusuma het voor den Sultan opnam, zou het een zware taak worden, en hij Minister zeker in ongenade bij den G. Gen. vallen. ' — De Kroonprins vroeg hoe hij dat met Pang. Natakusuma moest aan- leggen, want hij was al te ver gegaan; vroeger en ook nu nog haatte hij hem zeer. Overigens liet hij het aan den Minister over hoe hij het wilde aanleggen om hen nauwer tot elkander te brengen, waartoe de Minister zich bereid verklaarde, Ten vier ure vertrok de Kroonprins uit de Lodji; sliep in de woning van Djim Sing, en ging om zes uur naar zijn eigen woning. De Minister schreef daarop als resultaat zijner besprekingen, in den geest van het zoo even vermelde gesprek, dat de Kroonprins tot vorst verheven zou worden; en daarvan het beste verwacht kon worden in alles wat de G. Gen. of het Gouvernement verlangden. En viel dat anders uit, dan was dat later gemakkelijk te behandelen. — Pang. Natakusuma zou als ambteloos burger (mardika) van het Gouvernement leven zooals de G. Gen. dat verlangde, als jongste zoon; even als dat vroeger ook geregeld was met Mangkunagara in Surakarta. Wat des Pangeran’s trouw jegens het Gouvernement betrof, daarvan was nog niets te zeggen; een bewijs voor de zeker- heid “daarvan was er nog niet. Hij liet overigens deze zaak geheel aan den G. Gen. over. Maar hij had het een en het ander over- wogen, en gaf den G. Gen. in overweging, geheel ten strijde toe- gerust te Ngajogya te komen. Toen de Kroonprins des morgens van Babah Djim Sing thuis was gekomen, zond hij om acht uur een paar vrouwen tot Pang. Natakusuma, om hem uit te noodigen ten zijnent te komen. De Pangeran begaf zich met zijnen zoon Natadiningrat tot den Kroon- prins. Het was toen zeer stil in de kadipaten; er waren alleen maar de beambten die den dienst hadden op dat oogenblik, een teeken dat de Kroonprins geen wrok koesterde (botën asimpén galih), en het weer was als vroeger. Gezeten zijnde, begon de Kroonprins te zeggen, dat hij zijnen Oom had uitgenoodigd, omdat hij meende opgemerkt te hebben, dat zijn Oom sedert zijn terugkeer van Batavia zooveel als een Djaksa was voor geheel Java, Al behoorde het ook niet tot zijn bezigheden, was het toch goed, dat zijn Oom bekend 1 Bloemlez. pag. 225, 288 AMÄNGKU BUwÂNd was met de quaestie van zijn twist st on oh ie gedwongen hem te vervangen, Wat zou veen als hij bijv. dat niet had g en voor welke Teksion aon moesten en zeggen had hij die troepen meegebracht om den - en gereed ten strijde te zijn, want nee zou stad aanvallen. Gelukkig was die Rängga na ¢ ment eischte voor zijne moeite eene betaling van 2 Nadat hem dit geld betaald was, eischte de Generaal. in de Mântjanagara en Kadu; (p. 219, 286) ieee niet had afgestaan, zouden de troepen in de Karangg geroepen worden. De Generaal ontbood daarop de Kroot Lodji, en gelastte hem een contract te schrijven bij hij d aan het Gouvernement afstond. Toen dat gereed was, we daarop het zegel zijns vaders te zetten. Daar verzette ae. tegen, en noodigde alle aanwezigen uit daarover hel, 2 zelfs de meest beminde zoon des Sultans, Pang. | nam daaraan deel, en stemde mede in, dat hij er het 2 ze t zetten; men overwoog dat de soldaten in de Karena ae te zor baarden, daar er voor hun onderhoud veel vereischt > de bevolking van Ngajogya er door in moeiten uaamstempel des Sultans werd er toen op afgedrukt, mid Kro prins zeide, dat deze handeling te beschouwen was als een mn del om rampen af te wenden. Allen vereenigden zich er toen mee, en 1 was hij alleen de persoon welken men als de geer de Wat denkt Oom daar nu van? Een onderteekening en een te stempel zijn die niet verbindend voor hem die er zijn naamstempel op zet? — De Pangeran antwoordde dat deze twee zaken aan e elka der gelijk zijn. Zoo was het in geheel Nederl. Indië, eene handteekenin en een naamstempel of wat ook, die zijn gelijkelijk cen halve eed. De Kroonprins zeide daarop, dat als zijn Oom het er op zou aankomen wat er ook het gevolg van mocht zijn, hij, volstrekt niet bewust was die gronden voor goed afgestaan te hebben. + ef ' Bloemlez. p. 226 r. 5 heet het: pasrahan sasanggéman, AMÉNGKU BUWANA mm. (sépun). 289 Maar zoo alleen was de geschiedenis er van. Hij had hem die meegedeeld, opdat zijn Oom, als hij er later met den G, Gen. over zou spreken, helder en klaar met de zaak bekend zou zijn. De Pangeran zeide hem dank voor zijne inlichtingen, maar de zaken des rijks behoorden niet tot zijne bezigheden; en sedert hij van zijn omzwerven was teruggekeerd, was hij nog niet op de hoogte gekomen van de toe- standen in Ngajogya. Overigens moeten wij afwachten wat de G. Gen. en ook de Minister zullen verlangen. De Kroonprins zeide daarop weer, in buitengewoon fijne bewoording , dat hij zoo als een dolzinnige had gehandeld, omdat hij bezweken was voor de verzoeking van hem die nu verdwenen was; d. i, Danurédja (ing kang sampun wontén ing toja sumurup). Maar nu herinnerde hij zich de opdracht van wijlen zijn grootvader, dat zijn Oom werkelijk een vader voor hem was, en Natadiningrat werkelijk een broeder. Na hen onthaald te hebben keerden zij huiswaarts. De Sultan kwam het te weten, dat Pang. Natakusuma een bezoek bij den Kroonprins had gebracht. Hij ontbood Natadiningrat, en vroeg hem wat er was dat hij naar de Kadipaten was gegaan? — Natadiningrat deelde hem openhartig mee alles wat de Kroonprins gezegd en zijn vader geantwoord had, — De Sultan, blijkbaar in opwinding, gaf Natadiningrat te kennen, dat als zijn vader later weer door den Kroonprins uitgenoodigd mocht worden en hij daaraan voldeed, daarmee ook tegelijk met den Sultan gebroken had ; en hij; Natadiningrat evenzoo; als hij ontboden werd, moest hij, daar hij nog jong was, antwoorden, dat hij zonder den Sultan er eerst kennis van te geven niet durfde te komen. De Kroonprins is een onbe- zonnen gek, hij is geen mensch, wat zal men in de toekomst nog van hem beleven? — Natadiningrat zeide nog, dat zijn vader uit vrees voor den Sultan tot den Kroonprins was gegaan, daar hij zijn zoon en opvolger was, en dan zijn beschermer (toevlucht) zou zijn. Hoewel hij aanvankelijk zich bezwaard gevoelde, was hij, dit overwegende gegaan. Nu de Sultan echter aldus bevolen had, was hij zeer dankbaar en verruimd van hart. — Dit zeggen van Nata- diningrat hoorende, gevoelde de Sultan zich als verplet en kon geen woord meer zeggen, Kindelijk liet hij Natadiningrat vertrekken. Toen eenige dagen later de Sultan den Kroonprins vervloekte, zette deze zich in postuur als een walang kériq (een groote sprink- haan met groote springpooten die wijd opengehaald uitstaan als hij zit), met naar buiten gebogen armen en de handen in de zijden, ! ¥ aandadd aang ———— | k pe” heei, al me hit ook dijn ad zouden zijn verwenschingen hem ook een vader, als die sail aig en dan zal dat het hart der kinderen zee onderscheid bestaat er tusschen beiden? B machtigen; het is des peen AEG zinnen op en te zoeken naar middelen om rai Een halve maand later werd Pang. N in de Lodji ontboden, om hem kennis heid G. Generaals; want het was nu daad dat de tegen het Gouvernement. De G. Gen, zou nu, ve groot leger bestaande uit kleurlingen en a komen, om den Sultan eens erg op den proef te s berouw toonen dan lag het in de bedoeling dat te nemen, maar dat hij nog regeerend vorst zou b tamelijk zijn. Wien de G. Gen. tot vorst zou wanted bekend. Wat den Pangeran betrof, die zou als “man, e op Java mogen leven, met de waardigheid als van e zou een zelfstandig bestuur uitoefenen, en door het Got als jongste zoon beschouwd worden. Maar de G. Gen. wilde zi dit alles nog geheel schikken naar het verlangen van den Pang zelf, hetzij hij in de Pasisir-landen zich wilde vestigen dan wi Ngajogya. Verkoos hij de Pasisir-landen, waar zou hij zie willen vestigen? Doch al blijft hij ook te Ngajogya, zal hij toch als een mindere dan de vorst te beschouwen heben oar De Pangeran vroeg wie dan denkelijk tot vorst zon verheven Maar men moest liever vergiffenis schenken; als de Sultan k had, was hij handelbaar, niet zoo glad als zijn zoon. — De Minis : antwoordde hem kortaf, dat hij zich nu maar niet moest b met anderen. Het was alleen de G. Gen. die had te bevelen ; ona maar alleen over de hem zoo even bekend geworden goedgu beschikkingen van den G. Gen. denken. Als hij wat anders v wat dan? Als hij den Sultan niet kon prijs geven was hij vijar het Gouvernement. De Kroonprins zond zijnen Patih Kyai Wiraguna tot Pang. Natakusuma om hem overeenkomstig zijne gelofte, bij behouden terngkeer van zijnen Oom te Ngajogya, vijftig realen aan te bieden, De Pangeran betuigde hem daarvoor zeer zijnen dank. In die dagen liet de Sultan onafgebroken al de handelingen van Pang. Natakusuma door spionnen nagaan, want die was dagelijks bezig met het oefenen zijner volgelingen, en overtrof de kleedij zijner soldaten die van al de prinsen te Ngajogya. Maar de Pangeran wist zoo hoffelijk te veinzen, dat de Sultan niets te weten kwam ; de Sultan zeide slechts: „Sukur! Gelukkig! Mijn jongere broeder heeft nog lang haar!» (d. w.z.: hij is nog geen Europeaan.) Intusschen kwamen er veel Engelsche soldaten van Batavia, Bogor en Surabaja; maar zij kwamen in kleine getale alleen des nachts binnen Ngajogya. En als er dan iemand hen ondervroeg, antwoordden zij dat het om niets anders te doen was, dan om eten te zoeken, dat overal elders zeer schaars was. De Lodji werd intusschen vol van Engelsche soldaten; de Chinees Babah Djim af |, PO waren al zijn kleeren ee ere et voor over, als het maar tot e tot een oorlog kwam zou hij zeker worden, en met geheel zijn gezin verd Toen de Kroonprins met caked Natakusuma zich in de toegenegenheid var verheugen, werd hij woedend, en bre goed uit den weg te ruimen. Hij liet Mataram en Sokawati voorstellen, bij den aan te richten, bij welke gelegenheid de Pan om het leven gebracht moest worden. Voor zij niet bang te zijn, want wie zou het uitmake zn begaan had? Maar geen der ketju’s nam de uitm Tegen des Pangerans weinige orld onge eae 2 maar waar zij wel bang voor waren, dat was zijn \ straf die iemand ongetwijfeld zal treffen, welke ¢ ee in ziju persoon of goederen nt zijne Bane nam, was er toch geen van die kerels lie dit aandurfde. Toen bedacht de Kroonprins er weer wat anders op. 5 gung Sumadiningrat en Pang. Dipakusuma tmehite Ì halen, er den Sultan op te wijzen, dat Pang. Nataku het uiterlijke nog een Javaan en onderdaan van den § maar innerlijk een Europeesche totoq; het was voor het * Ngajogyakarta dat hij zoo spoedig mogelijk uit dois moest worden. — De beide prinsen spraken dan ook alzo Sultan; zij zeiden dat Pang. Natakusuma een geheim werktu de Europeanen was, en maar voor het uiterlijke den Sultan trom diende. — Maar de Sultan geloofde dat nog miet va kot r ging, gevolgd van zijne echtgenooten en kinderen, den F een bezoek brengen. Hij was daar niet lang of was Ors eker de Pangeran zich blijkbaar ten strijde toeruste. Daarop vertrok Den volgenden middag bracht ook de Kran een visite | den Pangeran. Hij was zeer vertrouwelijk, en verlangde een kop t qeaqennaympenumetan olor gamaen ongaaf magregays AMÄNGKU BUWÁNâ I. (sërum). 293 thee; ook zeide hij zoo gaarne een Engelsch zwaard te willen be- zitten. De Pangeran bood er hem twee aan. Overigens sprak hij nog zeer veel, maar wat hij zeide is niet bekend. Na zijn terugkeer van Pang. Natakusuma sprak de Sultan met Sumadiningrat er over, den Pangeran een eed van trouw op te leggen. Daar Sumadiningrat dat buitengewoon goed vond, zond de Sultan onverwijld eenen gandeq, een bode tot het ontbieden van de Putra's en Bupati’s. Weldra waren allen bijeen; alleen Pang. Natakusuma ontbrak nog. De Sultan bewoog zich heen en weer, zich ongerust makende dat zijn broeder nog niet kwam. Eindelijk kwam de Pangeran, en was de Sultan gerust gesteld, Raden Tuménggung Sumadiningrat zat geheel vooraan; hij keerde zich om, en maakte de vergadering bekend, dat de Sultan den aauwezigen nu weer een eed van trouw wilde laten afleggen, omdat er in Ngajogya zich verdachte verschijnselen voordeden, die ernstige ongerustheid wekten. In de Lodji waren ontelbaar veel Engelsche soldaten. Als er dus onder de aanwezigen waren, die de partij der Lodji wilden kiezen, dan bedoelden die daarmee het ver- derf des Sultans, en die zouden door de gevolgen van een valschen eed getroffen worden. — De Pangeran's en de Bupati's deden dan ook vele eeden. Toen nu de Panghulu met de Kétib’s gelast was de gebeden te doen, en de deuren gesloten waren, werd men plotseling gestoord door de komst van paleiswachters, die het bericht brachten, dat er weer 200 Engelsche soldaten gekomen waren. De Sultan werd ongerust; hij zond Raden Tuménggung Djaningrat en Kyai Tuméng- gang Martalaja om hen op den weg af te wachten; maar zij moesten met beleid te werk gaan, en mochten niet beginuen hen aan te vallen; en als er wat gebeurde, moesten zij geen domheden begaan ; en al de wegen naar de vrouwenverblijven moesten met bambutakken en doornstruiken ontoegankelijk gemaakt worden, Daarop zeide de Sultan: „Wat beteekent dit alles? Mij aangaande is er niets.» — De Kroonprins gaf den raad den Minister te ondervragen. De Sultan vond dit goed, en zond Pang. Dipakusuma en Tuménggung Danu- nagara om informatie bij den Minister, — De Minister deelde hun mee, dat dit alles niets te beteekenen had; maar daar de Engelschen nog pas op Java waren, wilden zij dat geheel leeren kennen, alsook de verschillende bureaux. Dat was zoo de gewoonte, dat men dan van plaats verwisselde. — De beide gezanten brachten deze mede- deeling aan den Sultan over, en hij werd er door gekalmeerd. De vergadering mocht daarna huiswaarts gaan. Nadat de Minister Crawford met den G keerke hij naar Ngajogya terug. — DR zoon Tuménggung Sinduvagara wachtte 1 eindelijk iemand met een brief om inlichti: geen antwoord op. Sindunagara drong er aan om maar terug te keeren, maar dat dur zond alleen maar een bericht aan den Sultan. te Ngajogya teruggekeerd, maar zonder verde: den Sultan te maken. De Sultan zond dus een bode tot de met verzoek om bericht aangaande den Rijksbestuur bode werd door den Minister afgesnauwd met de b Rijksbestuurder te Djambu was. De Sultan werd zorgd en ontroerd; hij zond iemand tot Danurédja om geduld te hebben; alleen als het al te lang duur bevel van den Minister kwam, moest hij maar terug] Ngajogya geraakte in opschudding; al de desa-pra opgeroepen, en den Putra's en Santana’s werd door den Sultar gezegd des nachts bij nachtwaken de wacht te houden; d Bupati’s moesten allen onafgebroken de wacht houden; zij - niet naar huis gaan. Ki Sumadiningrat stelde daarop den Sultan voor, Pang. Nat en zijnen zoon van zijn volgelingen te verwijderen, en in di opgesloten te houden, want dan zou de G. Gen. zij kwijt zijn, en Natakusuma zelf zijn booze oogmerken voer kunnen brengen. En wilde de G. Gen. dan gewe dan was de zaak heel gemakkelijk, en moest hij roars weg geruimd worden, Wilde de Siiltan van dit voorstel niets wet dan zou hij in het Zuidergebergte gaan rondzwerven. — De Su It door dergelijke redeneringen als overstelpt, ging op pe en trachtte nu zijn doel te bereiken. Hij begon met zijn ne doe AMINGKU BUWANA II. (séPUH). 295 de Kangdjëng Ratu Aju te ontbieden, en haar aan te zeggen, dat zij naar de kadaton moest verhuizen, omdat hij erg bezorgd voor haar was als zij in haar eigen woning bleef. Als het wezenlijk tot eenen oorlog kwam, zou haar man, Natadiningrat, zeker het bevel over de pradjurits voeren. — Toen het alzoo bleek, dat de Sultan het voorstel van Sumadiningrat had aangenomen, waren hij en al de Putra’s en Santana’s zeer verblijd, Maar toen Kangdjéng Ratu Aju met hare beide kinderen in de kadaton waren gekomen, be- gonnen de kinderen zoodanig misbaar te maken en zich te weer te stellen, hunne moeder verzoekende naar huis terug te keeren, dat de Sultan zoo aangedaan werd, dat hij zijne dochter zeide maar weer naar huis te gaan. Pang. Natakusuma was juist op de Sitinggil (tjaüs) toen er temand van den Minister kwam om hem uit te noodigen in de Lodji te komen. Hij zeide den gezant dat dit nu heel moeilijk zou gaan, want hij (saös) was ter beschikking van den Sultan, doch gaf hem zijnen jongsten zoon mee. Toen deze in de Lodji was gekomen, zeide de Minister hem dat hij nog te jong was om hem geheimen toe te vertrouwen; maar als zijn broeder Natadiningrat kon, moest die dan maar komen, want er waren dringende bevelen van het Gouvernement. De Raden Mas bracht dit aan zijnen vader aver. Nu kwam er onverwacht juist een bode van den Sultan, om Pang. Natakusuma en al de wacht hebbende Bupati’s uit te noodigen ten paleize te komen. De Pangeran begaf zich er heen. Toen de Sultan zijnen jongeren broeder zag, verdween plotseling al zijn toorn; hij liet hem dicht naast zich zitten om te eten; hij had als het ware voor zich zelf geen tijd om te eten, daar hij zijnen raji van allerlei toebedeelde, en tegelijk naar de Wajang purwa zag. Hij sprak bmtengewoon veel, en deelde hem ook mee, dat den vorigen dag de Rijksbestuurder hem kennis had gegeven, dat hij nog altijd te Djambu was, wachtende op den Patih van Sala. De Sunau zou daar zeker over pruttelen, doch de Minister had voor hun te samen- komen geen bepaalden tijd aangewezen. En de Rijksbestuurder had veel geschenken bij zich. Maar vooral hierover had de Sultan hart- zeer dat de Minister nu al terug was, doch zich om den Rijksbe- stuurder volstrekt niet bekommerde, en hij den Sultan ook geen ant- woord had gegeven. — Pang. Natakusuma gaf daarop ten antwoord, dat hij van dat alles niets afwist; alleen dit wist hij, dat de Minister sedert zijn terugkomst voortdurend met den Chineeschen Lurah Djim Sing zamen was. — De Sultan verstomde; daarop zeide hij: „Neemt Ed i we AMÉNGKU BUWÄN TI. (sëruH). 297 jdwalen, en met al de Putra’s en Santana's samenspannen. De an gaf toe, en legde het er nu op alle mogelijke wijzen op aan akusuma te verschalken. Maar deze was op zijn hoede; hij zeide zijn jongsten zoon, Raden Mas Salja dat hij niet langer ’s nachts wacht wilde houden (kémit); en aan zijn broeder Natadiningrat st hij zeggen, dat hij, als hij weer den nachtdienst had, goed gapend moest zijn, want zijn vader gevoelde zich niet langer ig; mocht hem te huis het een of ander overkomen, dan zouden vel een paar dienaren zijn die met hem wilden sterven. ‘et diner ten hove ging dien avond door, doch de Sultan was teleurgesteld dat Natakusuma noch zijn zoon gekomen waren. er het diner werd men plotseling opgeschrikt door de komst van hoofd der surveilleerende patrouille, die kwam berichten dat de Gen. in aantocht was, en zich nog te Bajalali (18 paal van Karta op den weg naar Salatiga) bevond, vergezeld van een groot al militairen, en dat Pangeran Aprangwadana van Sala hem met troepen te Ngasëm (niet ver van Kartasura, aan den weg van wasura naar Salatiga) opwachtte. De Sultan werd doodelijk ont- L van schrik; onmiddellijk gelastte hij al de aanzittenden naar te gaan, en te zorgen dat zij voor den strijd gereed waren. morgens waren allen voltallig op de Pagélaran bijeen; doch geeran Natakusuma kreeg bevel °s middags ten twaalf ure in de aton te komen; maar hij liet den Sultan weten dat hij wegens te niet kon komen. De afgezant zeide, dat als hij ziek was, hij maar per tandu moest komen; waarop de Pangéran antwoordde : tidika !» aden Sumadiningrat bracht den morgen na het diner al zijn jurits bijeen met zijn beide broeders Raden Tuménggung Dja- rat en Wirjawinata. Djaningrat daagde al snoevende Natadiningrat een tweegevecht uit als een door beider huwelijken geschikte partij; zijn oom Natakusuma was de tegenpartij van den Sultan. sdiningrat beweerde scherp, dat zijn oom Natakusuma hem wel zou kunnen treffen (malatti), daar hij hoewel van het Mata- sche huis, een Christen Europeaan wilde worden, en van plan de instellingen en statuten des Rijks door wijlen den Sultan sven in de war te sturen. Den volgenden morgen was Pang. Natakusuma juist bezig zijne tschappen te oefenen, toen er een bode van den Sultan kwam hem te ontbieden. Hij gelastte zijn manschappen zich schuil te tden. De gezant zeide hem, dat hij ten twaalf ure in de kadaton 7 Volg. IV. 20 ie 4 k sta ae’ 298 AMANGKU verwacht werd, en mocht hij toevallig eenige ver moest hij toch maken te kunnen komen. De F weer: „Sandika !v ‘ - Onmiddelijk daarop kwam de gezant ngeran, om hem namens den Minister aan den G. Gen. bevolen werl nu in de Le was nu al te Ngrambanan, en de Minister d gegaan. Tevens zond hij hem een Engelsch herkennir zijn manschappen aan den linkerarm te dragen. — De Pangeran ontbood terstond Natadiningrat 1 en kinderen, en begaven zij zich g ali na van zijne manschappen. Aan de Lodji-alit tomen, afgezant van den Sultan achterop, die hem met ve î onverwijld in de Kadaton te komen. Hij gaf en aan den Sultan te verstaan, dat hij nu eve, gaan, want hij had vernomen dat de G. oes Ou Kroonprins tot Sultan aan te stellen, en den Sulta weer te ontnemen. Dit moest de bode maar ont Sultan gaan zeggen. De man haastte zich terug te | keerer In de Lodji aangekomen, werd de Pangeran door den 5 ontvangen, en hem zijn verblijf aangewezen, alsook c zijn manschappen op te stellen, De Secretaris ging daarop naar den Kroonprins uitziet die vertoonde zich niet. Babah Djim Sing had toen erg (susah), want de Kroonprins wilde niet naar de Lodji oogen waren halfgesloten en knipten aldoor. Ngajogya was in buitengemeene beroering; al de Putra’s, Santana en Bupati’s waren gereed ten strijde; en Sumadiningrat Sultan niet dan verwijten; van den beginne aan had hij den Sultan er al op gewezen dat Natakusuma een Europeaan was geworde: hij kon bijna niet meer spreken van vermoeienis, doch de Babil trok zich geen van zijn woorden aan. — De Sultan \ hem daar niet op; hij was de kluts kwijt, en deed niet al maar den naam van God aanroepen. Aan de Putra’s, Paugerans, Bupati’s en Mantri's vroeg hij, of zij zich wees) | strijd zouden onttrekken? Waarop allen hem beslist | zich niet te zullen onttrekken. Onmiddelijk werden oe geschenken beloond; de pieken en krissen in de kadaton as verdeelde hij onder hen, evenals allerlei gouden en met bezette voorwerpen. Maar velen van hen verwijderden AMÉÄNGKU BUWÂNÂ mr. (sërum). 299 heimelijk (minggat). Toen de Sultan dit bemerkte, werd hij rade- loos, Hij ontbood zijnen jongeren broeder Pang. Arja Adikusuma, dien hij al maar aanspoorde om hem moedig te maken; en beloofde hem, dat als hij oprecht en eerlijk beloofde Pang. Natakusuma die daar in de Lodji was te zullen weerstaan (nénggulang), hij hem in zijne waardigheid zou vervangen, en Lurah over de Santana’s zou worden. Pang. Adikusuma nam het voorstel aan, en deed allerlei beloften van trouw aan den Sultan. Tot de hem reeds geschonken eadeaux deed de Sultan nu nog vele toe. Maar nauwelijks thuis gekomen, ging hij er onmiddelijk van door, en begaf zich naar de desa Djalasutra. Toen de Sultan dit vernam, was hij buitengemeen droef te moede. Toen de toestanden zich aldus ontwikkeld hadden, verbood de Sultan den Kroonprins in zijne tegenwoordigheid te komen, eu droeg de regeling van alle zaken aan zijnen zoon Pang. Mangkudiningrat op ter vervanging van den Kroonprins. Daardoor hield hij nu aldoor de wacht bij zijnen vader, in vereeniging met zijn broeders die één van zin met hem waren. Ook Pangeran Ngabehi, zijn ouderen broeder, trachtte de Sultan nu voor zich te winnen, want als ond prijaji was die gewoon ernstige rijkstoestanden onder de oogen te zien. Maar Pangeran Ngabehi was juist ernstig ziek, waarom hij naar de Kadaton overgebracht werd. De G. Gen. Raffles kwam des namiddags ten vijf ure te Ngajogya, met den heer Admiraal R. R. Gillespie, die als opperbevelhebber der Engelsche troepen zou optreden. Volgens Hageman, 1. pag. 234 trok de Generaal Gillespie in Mei 1812 naar Samarang, en van daar naar Ngajogya met 1200 man, waar hij in de eerste helft van Juni 1812 aankwam. Hiermede waren de laatste, nog slechts zeer weinige dagen der regeering van Amängku Buwana IL als Sultan van Ngajogyakarta aangebroken. Toen Pangeran Natakusuma hem tegemoet ging, omhelsde Raffles hem, en kusten zij elkaar! De Miuister stelde daarop Natadiningrat en Raden Mas Salja voor met hem een toer te paard te gaan maken; van hun eigen manschappen mochten zij niemand meenemen, doch dertig cavaleristen (usarwélli, later drugundér' genoemd) zouden hen begeleiden; het was natuurlijk een verkenningstocht, waarbij de beide prinsen als gidsen moesten dienen. Zij sloegen den weg 1 Zij bereden vm Liss standig bestaan naar zijn wensch zou erlanger zijn trouw aan het Gouvernement. Dit besluit wa Dien middag ten vier ure moest de zaak gig zijn zich door zijn zoon en rondde i met Zoudt gij, Tolk, tot zoo iets in staat zijn? Zoudt gij mij met een mes tot dèndòng gesneden, en met ingesmeerd te worden?» — Maar de Tolk makin te zeggen dat hij alleen maar den brief had te overhandigen: nu had gedaan. — De Sultan gevoelde zich vreeselijk te « gemaakt door zijnen zoon den Kroonprins; hij vloekte he hem verwenschende zeide hij dat zijn zoon niet een gewoon 1 ch mocht blijven, en gelijk aan dadjillaqnat mocht revi, di zijn levensdraad spoedig afgesneden mocht worden, want 3 | zouden zijne zonden te veel worden! De Kroonprins oi voeten zijns vaders, en weende zeer, en zwoer dat bij aa wat er geschied was vrij onschuldig was. Maar zijn en schopte hem, en gaf niets om al zijn eeden; hij joeg hem w en dat hij zijn pradjurits in de Kadipaten zou opstellen. — ik Tolk vroeg daarop om antwoord op den brief. Maar de Sultan ant woordde hem niet, doch gaf aan den bevelhebber der 0 last de kanonnen in gereedheid te brengen. De Tolk begon nu bs te worden; ging haastig naar buiten; begaf zich in het rijtuig, en tis de paarden in ren brengen. Toen de G. Gen. het verslag van den Tolk had gehoord, gaf hij terstond aan Admiraal Gillespie het gezach over de Lodji in handen, en bad hem als opperbevelhebber veel succes in den strijd toe. Daarop gaf hij bevel een op stijlen rustende stellaadje op te richten om van daar de Kraton te verkennen. Aan de pradjurits van Pang. Natakusuma en Pang. Aprang Wadana, met eenige Sipoyers en Engelschen soldaten werd hun plaats op den weg aangewezen. Een artillerie kapitein gaf aan de kanonniers last, om = AMÄNGKU BUWÂNÂ mr. (sépuH). De Admiraal Gillespie trachtte Pang. Natakusuma aangenaam te stemmen, door hem aan te manen, nu maar niet te veel zich met den oorlog, doch “kalm met den G. Gen. in de Lodji zich bezig te houden; zoo lang Admiraal Gillespie er was, had hij niets te Maar hij moest hem eens nauwkeurig vertellen, waar de Sultan « in het paleis gewoonlijk ophield, en hoe de gesteldheid was? — De Babad zegt niet dat de Pangeran hem die antwoord heeft; wèl, dat hij een goed woord voor den want hij zon het niet kunnen aanzien, als de Sultan gedood werd; het was het beste door onafgebroken k den Sultan te ontmoedigen, want het lag in den aard 504 AMINGKU BUWANA II. (séPUH), dan uit elkaar te stuiven, in welk geval de Sultan zeker meegevoerd zou raken. — Waarop de Admiraal ten antwoord gaf, dat dit voor den Sultan zelf eert geluk zou zijn, want dan zou hij niet sterven, vooral als hij zich stilletjes naar het zuiden verwijderde; hij is een groot vorst die zeker door een groot aantal menschen, op zijn minst zeker een zes of vijf duizend, zou gevolgd worden; hoe langer hij te Ngajogya bleef, zou het land des te meer verwoest worden. Als de Sultan zich kalm volgzaam gedroeg, kon Pang. Natakusuma er op rekenen, dat hij niet gedood zou worden. Pang. Natakusuma zond toen eene vrouwelijke bediende van zijne schoondochter Kandjéng Ratu Aju om zich in de kadaton te be- geven, en den toestand eens op te nemen, De bediende deed dit, en had het geluk er ongedeerd weer uit te komen. Zij vertelde dat de Sultan kennelijk al in twijfel verkeerde wat te doen; dat hij tot handelen niet in staat was, en in het geheel niet meer kon denken; hij zat daar maar versuft als een steenen olifant, en wilde eten noch slapen. Daar verscheen een Bupati voor hem, om te informeeren naar de regeling van den strijd; maar hij bleef roerloos zwijgen. Daarop zei hij naar den berg Kérengseng te willen uitwijken; maar ook daar kwam niet van. Hij zeide vervolgens alleen nog, dat men niet al te snel op elkaar volgend moest schieten, doch alleen maar het schieten der Engelschen die rijk aan kruit en kogels waren be- antwoorden. De G. Gen. was zoo verblijd met deze mededeelingen dat hij die vrouw honderd ringgit’s gaf tot belooning. De G. Gen. zond toen vier volgelingen van Pang. Natakusuma met een brief aan Mevrouw Raffles te Samarang. Te Djënu gekomen, werden zij aangevallen, gebégald, door Raden Rija Sindurédja. Die vier man weerden zich verwoed doch stierven allen. Den volgenden morgen, hier zal Vrijdag 19 Juni 1812 bedoeld zijn, begon men elkaar weer te beschieten. De Minister en Secretaris, gevolgd van eenige ondergeschikten van Natadiningrat gingen er weer op uit den Kroonprins op te zoeken. Aan de achterdeur der wouing (butullan grijanipun) van Djim Sing gekomen, keek de Minister naar den weg van de Kadipaten, doch zag daar geen pradjurits van den Kroonprins maar wel van de kraton. Men ver- telde dat dit was geschied omdat de Sultan den Kroonprins had verstooten, en hem had gelast weg te gaan; maar de Kroonprins bleef in zijn woning plakken, en wilde niet naar buiten komen. ‘s Middags ten twaalf ure hield de strijd op, en ging men aan den maaltijd. Ten vier ure begon de strijd weer, Pangeran Aprang AMÄNGKU Buwini rr. (strum). 313 later. En de Minister kwam pas nadat hij gereed was met de regeling van de bade ampillan kaprabonning ratu, d. wz, de toe- komstige voorwerpen van staatsie die den vorst bij plechtige ge- legenheden nagedragen worden. Op zijn weg naar de Kadaton kwam de Minister Pang. Natakusuma tegen, die van het Westen kwam, en den Minister verzocht den G. Gen. mee te deelen dat hij de proclamatie had afgekondigd. Aan de uitnoodiging van den Minister om nu met hem de Kadaton binnen te gaan, meende hij geen ge- volg te kunnen geven, want het behoorde niet tot zijne bevoegdheden, kennis te nemen van de intocht des kroonprinsen in de kadaton. De Minister nam daar genoegen mee, doch dan moest hij zijn beide zoons zenden met hunne pradjurits om de goederen en Kéton pésmat, d.i. het geld in de Kadaton naar de Lodji over te brengen, want dat was buitengemeen veel. Voorts moest hij de Bupati’s met hunne Mantri’s in de Lodji bijeen doen komen. Hij, Pangeran moest hen oproepen, en als er waren die door hem niet verkozen opgeroepen te worden, zouden door den G. Gen. niet erkend , en uit hun ambt ontslagen worden. — De Pangeran antwoordde, aan deze opdracht te zullen voldoen. De Minister ging daarop met Natadiningrat en Raden Mas Salja en hun pradjurits de kadaton binnen, waar men onmiddelijk aan het overbrengen van al het goed en geld naar de Lodji begon. Nauwelijks in de Lodji kébon ge- komen, werd Pang. Natakusuma door een afgezant van den G. Gen. ontboden. Onmiddelijk begaf hij zich naar de Kadaton, waar de G. Gen. eene inspectie hield, en den Rijksbestuurder gelastte on- middelijk alles te doen waartoe de Pang. Natakusuma hem last gaf Deze antwoordde: /Sandika!y — De G. Gen. vertrouwde de zorg over al het vrouwelijk personeel des Sultans geheel aan Pang. Nata- kusuma toe; alleen al het aanwezige geld kwam in eigendom aan het Gouvernement. — De Pangeran aanvaardde deze opdracht, en beval den Rijksbestuurder goede zorg voor al de Prinsessen te dragen , en die eene plaats in de Kadaton Wetan te geven. De G, Gen. verliet daarop de Kadaton, Pangeran Ngabehi met zich nemende naar de Lodji. De Putra’s, die zich schuil hadden gehouden, verzamelden zich weer, en voegden zich bij Pang. Natakusuma. De Kangdjéng Ratu Kantjana gaf te kennen, dat zij met haar besan naar de Lodji wilde en den Sultan volgen. Maar haar werd geantwoord dat het beter was dit dien namiddag te doen. In de Lodji had daarop eene bijeenkomst van al de Pangerans en de Bupati's plaats. 7 Volgr. IV. 21 oe a Dea avonds was ian, Mea het zijne destijds had bijgedragen Seer eni doch zich nu teler { zich nu naar de woning van Babah ee i van den Kroonprins waren; deze, zoowel a hem voor den gek, dat zoo hoog liep, dat h des nachts ten vier ure amok begon te ma personen doodstak; Djim Sing bekwam ook e wist zich nog in veiligheid te brengen. Daarop en maakte amok in de Chineesche kamp, die de raakte, Toen kwamen er Sipoyers te hulp, maar duisternis den amokmaker niet onderkennen , zooda schoten, en eenige volgelingen van den Kroonp Toen viel hij ook de Sipoyers aan, doch toen led slist, en werd hij gedood. Ten 6 ure kwam de Fis kamp. De levenden werden gevangen genomen ca met gedooden voor het gerecht gebracht, maar dat op. De Minister was vreeselijk boos over het Een it den G, Gen., en ook de Kroonprins was zeer beschaam nd Mangkudiningrat werd nu tot zondebok van het geval volgens het verlangen van den Kroonprins om hem uit d a kunnen ruimen; hij zou Gändadiwirja tot alles hebben a ar ve bevel van zijnen vader; hij werd dus gevangen g e ee r verder onderzoek, en in de Lodji Wetan steenen »pgesl De Minister stelde de misdaad van Mangkudiningrat in het d daglicht ook aan Pang. Natakusuma voor; en was schuldig, dan zou hij, ook al was hij een zoon van de stellig opgehangen worden, en zijn vader ook se — Natakusuma zeide het niet te gelooven dat de Sultan daar zou hebben gegeven; omtrent Mangkudiningrat was hij nie wie was de persoon die zoodanig bevel van den Sultan z bracht hebben? — Nu kwam ook de G. Gen. bij me dat dien nacht om twaalf uur, toen de G. Gen. ; AMineKU BUWwind mm. (stpuH), 315 slanpkamer was, Pang. Mangkudiningrat tot hem kwam, en verzocht om drie duizend karja sawah en den rang van Kroonprins. Hij had hem dit geweigerd, en had hem nu opgesloten, om dan verder, als geliefde zoon van zijnen vader, in het lot van den Sultan te gaan deelen. De Pang. Natakusuma kon door ontroering daar niet op ‚antwoorden. — De G. Gen. begaf zich daarop weer in zijn kamer. Zaterdag den 20 Juni 1812 hadden de Engelschen Ngajogya overmeesterd ; Zondag 28 Juni ’s namiddags ten 5 ure werd de Kroon- prins in de Lodji Kébon tot Sultan verheven. ! Te voren was de G. Gen. onafgebroken met Pang. Natakusuma in de kamer geweest. Toen hij buiten kwam zette hij zich met den Kroonprins op den vorstelijken zetel, in tegenwoordigheid van al de hooggeplaatste Engelschen en Javanen. De G, Gen. liet den Tolk Krijgsman het Gouvernementsbesluit voorlezen, waarbij de oude Sultan van den troon vervallen werd verklaard, en in zijne plaats tot Sultan. werd verheven de Kroonprins met den naam: Améngku Buwana de 3”. En voorts de zoon van den Kroonprins Raden Mas Bagus tot Kroon- prins, Pangeran Adipati Anom Améngku Nagara, werd aangesteld, En alle aanwezigen riepen: „Iggih! Djumurung sadajaly — De G. Gen. vereerde den Sultan nu met een zijn vader toebehoord hebbende kris, evenals ook den Kroonprins. De aanzienlijke Engelschen feliciteerden daarop den nieuwen Sultan en den Kroonprins. Én van Javaansche zijde ging het als naar gewoonte: de ouderen wenschten hem geluk, en de jongeren brachten hem de voetkus. De nieuwe Sultan keerde voorloopig naar de Kadipaten terug tot het paleis voor hem gereed zou zijn. Daarop had de G, Gen. in tegenwoordigheid van den Minister een onderhoud met Pang. Natakusuma over zijne toekomst, De G. Gen, liet hem vrij in de keuze waar zich te vestigen , doch waar ook gevestigd, hij zou altijd een onafhankelijk vorst zijn. Hij was de vertrouwde van ' HD, Levyssohn Norman: De Britsche Meerschappij enz. pag. 72 en de Java Gazette van 4 Julij 1812. 316 AMINGKU BUWANA IL, (sé het Gouvernement in de quaesties m De Pangeran verklaarde fo Gouvernements te zullen dat het overige wel door a: en | einde zou gebracht worden. In dit g se. Wek de Eiland unt See eee moest den Sultan verboden worden er ook geen der Pangeran’s of Bupati’s y in de kraton moesten onbruikbaar g geweren moesten maar aan Pang. Nat Pang. Natakusuma bood daarop den G. aa aan. Verder informeerde hij nog bij den G. Gm ook nog iets te beschikken hadden ter zake van de door d gelaten vrouwen? Beiden bedankten hem, en antwoordde Maandag 29 Juni 1812, des namiddags ten 5 Gen. zich naar het paleis met al de kende E Pang. Natakusuma met zijn beide zoons, en Pang. De Sultan was echter nog niet verhuisd naar de Ka G. Gen. in de Sriménganti was gekomen hield hij s ging terstond den Sultan uitnoodigen , on gingen le de Kadaton binnen, en namen plaats in de Bangsal. | Krijgsman las toen aan de vergaderden, waartoe dl de Pan en Bupati’s voltallig opgekomen behoorden, het Besluit v Pangeran Natakusuma verheven werd tot Kangdjéng P: Pakuälaman Sudibya, en beschouwd werd als een je van het Gouvernement; zijn zoon Raden Tuménggung Nata kreeg den naam Pangeran Arjasurjaningrat; en Raden } van Pangeran Arjasurjaningprang. De Sultan gaf den G. Ge ‚ zijt ingenomenheid te kennen met de beschikking over shel zeide tot deze, dat hij zich als zijn ouderen mocht b u niet vergeten dat hij in de plaats van zijn vader alas opgetreden, want hij was nu een ratu lola, een bloedverwanten. Zijn Oom antwoordde slechts: vinggih In — aanwezigen eenstemmig hunne ingenomenheid met de ve hadden betuigd, keerde de G. Gen. naar de ji terug, 1 Sultan naar de Kadipaten. = Pangeran Pakuiilam vroeg nu aan den Minister hoe het met zijnen 1H. D. L. Norman passim p. 76. „Deze zaak kreeg haar beslag t contract, den 1 Maart 1818 tusschen John Crawfnrd en Ni u titel van Pangeran Adipati Pakoe Alam bekomen had) gesloten” = = = jn \ _ = AMÉNGKU BUWÄNA 11, (sërum). — 317 broeder den ouden Sultan zou gaan? waut die had voor het tegen- woordige niets meer te zeggen, hij was moedeloos. Gesteld, de G. 