Corporate financial management
Wanneer men daarbij de tabellen N'*. 15 en 16 inziet en zijne aandacht tevens vestigt ^n op den loop van den rijstbouw, zoo als die hier, volgens de tabellen N'*. 3 en 4, is ge- weest, in op het bedrag van den aanslag zel- ven, volgens de tabel N". 14, dan valt het uiterst moeijelijk om tot een besluit te komen ten aanzien van de grondslagen, waarop de aanslag wel kan hebben berust; hoezeer de variation, bij berekening zoowel per bouw als per pikol padi, niet belangrijk zijn geweest. — Naar het ons toeschijnt heeft er bij den aan- slag admodiatie phiats gehad, waarbij men wel eenigzins is uitg^aan van eene vaste som per bouw, maar toch er naar gestree£d heeft, om die som langzamerhand te verboogen, zonder bijzonder acht te slaan op de produktie per bouw of op de waarde van het produkt. Die bijzonder lage aanslag is op zich zelve moeijelijk te verklaren, en nog minder bij ver- gelijking met dien in aadere residentien. Om dit laatste aan te toonen willen wij hier eenige voorbeelden bijbrengen. In de vijf jaren van 1856—1860 heeft de produktie van Tagal nageno^ 1,400,000 pikols padi meer bedragen dan die van Bantam, en toch heeft dit laatste gewest nagenoeg/600,000 meer aan landrente moeteti opbrengen. De produktie van Tagal overtrof die van Pekalongan zevenmaal, terwijl de aanslag iets meer dan het tweevoudige van dien van Peka- 68 KL longan heeft bedragen. Yandaar dat, terwijl in Tagal de heffing per pikol padi slechts 217s cents heeft bedragen, in Pekalongan is opge- bragt gemiddeld 69^/^ cents. Berekend per bouw padi bedroeg de heffing in Tagal slechts / 5.87, en die in Pekalongan / 4.66. In vergelijking met Japara heeft de pro- duktie Tan Tagal rnim 7,4:00,000 pikols meer bedragen, — en de aanslag slechts / 200,000 meer. In Japara bedroeg dan ook de heffing, berekend per pikol padi, 53 V4 cents. In yergelijking met Rembang bedro^ de produktie van Tagal meer dan het dubbele, en toch is de aanslag van Rembang ruim / 400,000 hooger geweest. Daar heeft de hef- fing per pikol bedragen 51Vi cents. De produktie van Soerabaja overtreft die Tan Tagal met slechts 35 ^/g, — de aanslag daarentegen met ruim 171 Vo< Wij zouden de yergelijking met nog vele andere residentien, zoo als Pasoeroewan, Pro- bolinggo, Bezoeki, Banjoemaas, Bagelen en Ka- doo knnnen maken, maar met verwijzing tot de laatste kolom der tabel W. 16, waarbij aangewezen wordt, hoeveel in die gewesten per pikol padi is opgebragt, meenen wij met het reeds aangevoerde te kunnen volstaan. Waarschijnlijk evenwel is die ]age aanslag In Tagal de terugwerking of het gevolg ge- veest yau omstandigheden, die in yoorafgegane jaren op dit gewest zwaar moeten hebben ge- drukt, en waardoor yerloop of yerhuizing der beyolking naar elders moet hebben plaats gehad. Het enorme accres der beyolking, dat, hoe- seer wat laat, in de twee laatste regerings- yeralagen (1859 en 1860), behalye aan meer- dere geboorten, ook wordt toegeschreyen aan overkomst, beter welligt nog aan Urugkeer van elders, maakt onse yeronderstelling zeer waar- schijnlijk, en de zeer ongunstige yerhouding tnsschen het totaal der beyolking en het getal der landbouwende beyolking schijnt te wijzen op eenen staat yan zaken, waaronder yan de krachten der laatste te yeel wordt geyorderd, dan dat het zonder belangrijke hulp zou knn- nen worden gepresteerd. Bij ons artikel oyer de X 0 f f ij ^) hebben wij reeds gewezen op de oyerspanning, welke hier bij de koffijkultunr in yroegeren tijd moet heb- ben plaats gehad. Ofschoon na 1854 daar- in eenige yermindering is gebragt, schijnt men eyenwel na 1858 daaryan weder te zijn temggekomen ^). Bij die teeli waren in 1860 ingedeeld 8,783 huisgezinnen. Bij de snikerteelt had men in Tagal, eene der kleinste residentien van Jaya, niet minder dan 9 ondernemingen en waren in 1860 inge- deeld 12,400 huisgezinnen, — weshalye bg de koffij- en suikerkultnres te zamen werkzaam waren 21,133 huisgezinnen, of bijna 45 ^g ^^^ het getal landbouwende huisgezinnen. Dit is wel niet oyermatig, maar toch, wanneer wij teyens letten op de belangrijke uitgestrektheid gronds, welke hier per landbouwend gezin met padi is bepiant, en daarbij nog yoegen de teelt yan tweede gewassen, hoezeer die hier niet belangrijk schijnt te zijn, dan mag het er voor gehouden worden, dat de landbouwoide bevel- king de handen yol genoeg heeft, om groote behoefte te hebben aan belangrijke hulp voor den door haar te presteren arbeid. Pekalongan. Yan de bereids onderzochte en yerder te onderzoeken residentien, waar- onder er zijn, die zeer treurige resultaten heb- ben aan te wijzen, is er eyenwel geeoe, wier rijstbouw zoo ongelukkig is geweest als die van Pekalongan, en men moet weinig gevoel hebben yoor het lijden yan zijnen medemenscb^ als men niet pijnlijk wordt aangedaan bij eene inzage yan hetgeen onze berekeningen telezen geveu omtrent de uitkomsten eener teelt, wa&r- yan het welzijn, ja de yoeding eener geheele beyolking afhangt. Ofschoon Java te r^ wordt geroemd om zijne oyer het algemeen groote yruchtbaarbeid, zou het wel is waar ongerijmd zijn, overal eene gelijke produktie te verwachten ; maar toch, wan- neer men verneemt, dat er distrikten zrjn, waar dejMi(li- teelt 50pikoU per bouw gemiddeld heeft afgeworpen '), dat er geheele residentien ajn, waar gedurende yijf achtereenvolgende jaren *) Zie Deel II, pag« 185, laatste aiioea. <) Blijkens de tabel N*. 12, te viodeo op psg. 241 van het 29 Deel, was het getal koffijboomeii, zoo jonge als vruchtdragende, dat een koffijplaQ- tend huisgezio te onderhonden had, van 858 boo- men op uU^ Maart 1854 verminderd tot 704 op uit^. Maart 1858, Yelgens het regeringsferslag over 1860, had men op alt*. Maart 1861 in het geheel 6,912,626 boomen, derhalve voor 8,733 huisgezinnen, in dat jaar bg de koffijteelt werk- zaam, weder nagenoeg 79S boomen gemiddeld per hnisgezin. >) Zoo als het diatrikt Cbdeao, regentschap Ber- bek, reaidentie Kediri. Zie regeringaverslag over 1855, pag. 107 der oCficiele uitgaaf. BL 59 nnm K, ja 39 pQcols gemiddeld per bouw zijn rairogen *), moet het cba geene bevreemding renrekken, ie hooren ran eea geheel gewest, ki is beiselfiie iijdTik niet maer faeeft gehad dis 6*/, idkols padi per boaw *), eene pro-> doktie, die, Toor zoo ver aij Yoor de voeding der beTolking msxA, dienen, met eens voor 66n rgfde Toonzet in het benoodigde per hoofd ') ? Eoe is Iwi mogelijk, dat in zolk een gewest eeDe beroUdng sich met alieen staande houdt, naar 2el6 in v^f jaren tijda ran 355,264 zie- iea in 1856 toeneemt tot 324,603 zielen in IS60, — eene rermeerdering van 69,338 zie- la of 37 •/,*)? ') Zoo ftU PMoeroewan en Banjoeirtngi. Zie het 1' gededte der tabel N^. 8. — Waar over een tij^Tftk ¥ta ryf jarea de prodoktie zoo groot ii j^eest, mag men het veiJig er voor hoadeo, ht ook daar een nict onbeduidend gedeelte vaD k^ aftapUajt 50 pikoU per boaw heeCt afgeworpen. ^ Het hier opgegeren e\}fer ia OTereeDkomstisp de berekeaiBg, gemaakt in het !• gedeelte der ttbcl N*. 8. Het bijjkt eveowel uit de regerioga- reRiajeay dat in het hier behaodeld vgijarig tyd- nk met miflder dan 62,807.23 boawt gebeel zijn niilakt. Waoneer mea dat cijfer aftrekt van het p^ boQvs, in 5 jaren met padi beplant, dan ver- hnjgjk mea voor de niet mislukte velden eene ge- aidddde prodoktie van 9.29 </§ pikols per bouw. Het is en blijft toch altijd een zeer oogelakkig maltaat. Wat aangaat het ontoereikende der pro- daktie roor de Toeding, maakt deze berekening kKgeaaamd geene verandering. *) Met eene prodaktie yan 6*/, pikoU per bonw (lie tabel N*. 8> heeft een landbonwend hnisgezin bq cenea gemiddelden aanplant van 1 % bonw niet Beer dan 8 pikols padi gehad, eene hoereelheid gtiijk staaade met 4Va pikols gepelde rijst. — Vol- geu de tabel N*. 9 hecft die produktie gemid- deld per hoofd niet meer uitgeleverd dan 57 kat- ties of 71 Amsterdamsehe ponden rijst in het jaar d dsgelijks een ons van een artikel, dat het hoofd- Tooisel 19 van den Javaao, in vrij wat sterkeren zin das het brood en de aardappel van den Nederlander. *) Die vermeerderiog, en vooral die, welke het jar I860 aaav\)st> vordt in het ministerieel ver- liag aver dit jaar, wel ia waar, to^^schreven aau Beer noaawkoarige telling, in verband tot de sta- tbtaekf opaameo, welke in Pekalongan plaata heb- Wi; near daannede Talt niet geheel de bewering, dtt cr toeaemiog ia geweest. Eene zoo onnaanw* Ixmffi telling, waardoor, gedurende een vgftal jaren, ■ecr dan (en vierde der bevolking er bniten blyft, 19 ia e«B geweat ala Pekalongan, dat niet groot is T«B winag ea too lang reeds onder een geregeld «erkead bestoar heeft ge^taan, niet wel aannemeiyk. Hoezeer Pdcalongan niet bekend staat als bijzonder vruchtbaar, b het toch niet aanne- melijk, dat een zoo ongehoord lage produktie is toe te schrijven alieen aan den grond, die hier, naar het oordeel van beroegden, niet veel ach- terstaat bij dien in Tagal, waar, gelijk wij gezien hebben, de produktie vrij gunstig is, noch bij dien van Samarang. JDit blijkt dan ook eenigzins uit de bijzonderheid, dat de suikerteelt, na hier lang zeer slechte resulta* ten te hebben gehad, langzamerhand zoo is yerbeterd, dat in 1860 de produktie gemiddeld 38.86 pikols per bouw heeft bereikt ^), — eene produktie, vel beneden het gemiddelde voor de geheele GouTernements suikerteelt in dat jaar, maar toch overtreffende die van Cheri- bon, Tagal en Samarang, de meest nabijgele- gene residentien. — En waar rijst niet wil groeijen of althans zulke slechte resultaten geeft als hier, heeft men niet veel beters van de teelt van het suikerriet te wachten. Het beter werken der suikerf^brieken moge groo- teudeels of geheel tot die vcrhoogde produktie hebben bijgedragen, — hoezeer het niet aangaat, haar alieen daaraan toe te schnjven, alsof eene betere kultuur er niets toe bijgedragen had, — zoo veel is zeker, dat de meest volmaakte wijze van 8uikerl)ereiding met geene mogelijkheid uit het riet meer kan halen dan er in zit, en dat derhaive, waar men 39 pikols suiker ge- middeld kan maken van een bouw suikerriet, men wel niet te roemen heeft over buitenge- wone vruchtbaarheid, maar ook niet over het tegenovergestelde te klagen. in 1859 werd den Hoogleeraar de Ybiese, die zich tijdelijk met eene zending betreffende de koffij kultuur in Indie |)evond, een onder- zoek opgedragen naar de oorzaken van het bestaande kWaad. Hem werd daarvoor ter plaatse opgegeven eene bij den inlander onder e o den naam van Saidt Omo menUh bekende ziekte, daarin bestaande, dat het gewas werd aange- tast door een insekt, waarvan de kiem reeds in het zaad aanwezig zou zijn en dat zich met den groei der rijstplant mede ontwikkelde. •— De Heer de Yriese was niet in de gel^en- heid om zich te overtuigen, dat dit werkelijk het geval was, omdat bij zijne komst de padi* oogst bereids was afgeloopen; maar om ver- schillende redenen scheen hem de aangegeven oorzaak niet aannemelijk te zijn, en meende hij die te moeten zocken in het te ondiep plo^en, waardoor de ondergrond niet vol- 0 In 1858 zelfs 39.60 ptkols per boaw. 60 RI. doende aau lichi en luoht werd blootgesteld^ en in uitputting van den grond, die door eene onafgebroken kultunr niet tot rust kwam; veshalve hij aanraadde dieper beploeging en bemesting van den grond, behoorlijke bevloel- jing en verversching Tan bet water, als ook bet makon van de noodige iurigtingen om bet grondwater kwijt te raken en eindelijk bet besigen yaa zaad van padi, geteeld op gron- den^ waar de ziekte niet bad gebeerscbt '). De bebandeling van zaken en kwestien als de onderbaTige ligt buiten het gebied, door de redactie van dit Woordenboek ingenomen, en moet dus worden overgelaten aan mannen, wetenscbappelijk en praktiscb geyonnd in bet vakf waartoe se bebooren, — bier dat van den landbouw. Desniettemin, en behoudens bet oordeel van meer bevoegdeu, meenen wij aan de denkbeelden en raadgevingen van den Hoog- leeraar db Ybiess eene groote waarde te moe- ten becbten. Bij bet ontetaan van eenig kwaad zijn de meuscben veelal genegen naar de naastbijlig- gende oorzaken te zoeken en uiet door te dringen tot den wortel, en dit scbijnt de Hoogleeraar ons toe wel te bebben gedaan; vel te Terstaan, voor zoover betrof de zaak als eene kwestie van laodbouw. — Zonder meer dan noodig was te blij?en stilstaan bij bet uiterlijk verscbijnsel, beeft bij, door ver- scbillende omstandlgbeden daartoe geleid, naar i) la eene noot op bladz. 546 van zijn Hand- hoek voor den landbouw in Neder/, Oost'lndie merkt de Heer W. L. de Sturler aan, dat deze laatste aanbeveling van den Hoogleeraar eenigzins Btr^dt met zijne mfening, dat de kiem der ziekte Diet in bet zaad kan lig^en. — Deze te^enstrgdig- held kunnen wg den Heer db Sturi.er niet toe- geven. — ledere landbouwer toch, die zjjne zaak vcrstaat, weet, dat — behalve bet goed bcwer- ken, bemeaten, zuiveren en schoonbouden van den grond — Toor Let weUlagen van het gewas een eerste vereiscbte is hot bezigeu van krachtvol, goed gewonnen zaad. Die eigcnschappeu kon de Uoug- leeraar de Vriess, — al deelde hij niet de mee- ning, dat in bet zaad de kiem lag van het insekt, waardoor het gewas werd aangetast, hetgeen even- wel niet ten voile blijkt, — met geene mogelijk- heid toekennen aan zaad, dat, zoo als het Peka- longansche |7a^t-zaad, in den regel wel niet auders kon zijn gewonnen dan op gronden, die, naar zijn oordeel bigkbaar ziek moeten zijn geweest. Afge- scheiden daarvan is op zich zelve de bezaaijiug van den grond met bet daarop gewonnen zaad op den dnur niet aan te raden. bet ons voorkomt, te regt begiepen, dat bier een meer radikaal gebrek aanweag was, — eene sledite bebandeling namelijk Tan den grond^ die bovendien uitgepnt moest raken, omdat men bem onafgebroken dwong tot voort* bienging, zonder vergoeding van betgeen aan prodnktire kracbt er aan ontnomen was of werd, Buitendien bestaan er voor ons redenen van eenen anderen aard, die de meening, dat de Heer dx Vbiese bier goed gezien beeft, scbij- nen te regtvaardigen. Zonder nog te spreken Tan bet zonderling Terscbijnsel, dat nocb in Tagal, nocb in Sama- rang, de twee aan weerszijden Tan Pekalongan gelegen residentien, de ziekte beeft gebeerscbt^), moeten wij er op wijzen, dat do Javaan in Pekalongan op bet stuk van landbouw bij zijne laudgenooten in de meeste andere gewesten acbterstaat, wesbalve bet niet te Terwonderen is, dat bij zijnen grond ook minder goed be- bandelt. Dit Talt te meer in bet oog, wan- neer men Temeemt, dat nergens op Java de Terbouding tusscben deTelden,welkeg(nrrigeeid kunnen worden, en die, wier beTochtiging af- hankelijk is van den regen, zoo gonstig is als bier >). Die gunstige Terbouding, welke elders geacbt wordt tot eene betere produktie zoo Teel bij te dragen, beantwoordt bier niet alleen in het gebeel uiet aan de verwacbting, welke <} Alleen in het ten oosten aaugrenzende Sama- rangsche regentschap Keudal heeft men sporen er van gehad; doch het is gebleken, dat, waar de ziekte werd aangetroffen, men t^ipatU uit het Pekalongansche had gebezigd. *; Het totaal der velden bedroeg: in 1856 , 1867 „ 1858 , 1869 . 1860 te zamen. 50,780 bonws 50.779 60,788 61,628 V, , 55,687 259,556V, bouws. daarvan had men aan velden, die ' geirrigeerd kno' nen worden: in 1856 .. » 1857 .. „ 1858 .. „ 1859 .. n I860 .. te zamen. 46,651 Viboaws 45,646»/^. 45,647 „ 45.666 50,423 23S,0d4V4 boows. of nagenocg 90 \ van het totaal der velden. I RI. 61 daamui koesteren mogt, maar schijnt zelfs nn gWD den minsten invloed te sijn. Kaa die laferioriteit van den landbouver in deze leddentie, eoo uiet geheel, dan toch voor eea gnwfc gvdedie dienen tot yerklaring yan deoigflikk^e resultaten van den rijstbouw, liillqkerT|i mug men vn^en, waaraan zij wel toe te aduijven nj. Of is het niet vreemd m iris le Ternemen van eene bevolking, die nek fdert soo lang onder een geregeld EurO' peoefa bestovr beeil gestaan en in gewoon- tcQ, zokn, lurakter of landaard in niets ver- stMt TBI hare naaste bnren ? Tot oplflastBg van de gedane vraag wagen vij «n tveede te doen, deze namelijk: of FebloBgni niet bekend staat als een gewest, nv de lalaadache hoofden, van de hoogste tot de )aigste> hoeveel sij elders te wenschen sa^ hkea, van nog mindere gehalte sija, •— a of DKO in de keuze van Europescbe hoof- dca Tu bet f^evestelijk bestuur wel altijd even S^okkigjs geveeet? Waaneer eoL gewest lijdt onder eenen za- nenloop Tan omstandigheden, die op het wel- 191 der ber olktng swaar drukken, moest men ia kei besiniur van zoodanig gewest trachten te breagen mannen, nitstekend naar het hart taemd th naar het yerstand, — die aan de keuiis TSB hetgeen er uoodig is om eene be- rdkag tot wdraart te brengen, bedaard en UiD orerieg, en een vast beraden en kraohtigen vH p&ren, — mannen eindelijk van eene intel- iectuele en zedelijke gelialte, boven het gewone pe3. Of zulke consideratien in Indie wel altijd P^ bq de keuze van personen, aan wie Bffl het bt van een geheel gewest, -^ wat "^ <^ — v^&n eene treurig verachterde fceT<toig toeyertrouwt, zouden wij niet dur- ^ rete^eren. Of zou er wel een Resident op Java te yinden aijn, die het niet als eene terogzettjug zoa beachouwen, om van het ^fiar bqy. Wat betreft den aanslag der landrente, zoo hebben wij niet kunnen nagaan, naar welke grondslagen daarbij is te werk gegaan. Hoe gering 00k de heffing moge schijnen, wanneer men slechts op de hoofdsom let, betrekkelijk toch is zij zeer hoog geweest. Wij zuUen dit door eenige yoorbeelden trachten aan te toonen, ons daarbij tot het jaar 1860 bepalende. In dat jaar bedroeg de prodnktie yan Ban- tam het zeyenyoudige yan die yan Pekalongan, en de aanslag slechts S^s maal zoo yeel; wes- halye in yerhouding tot de produktie Peka- longan 3 maal zoo zwaar als Bantam belast is geweest. De produktie yan Krawang bedroeg mim 76 ®/o yan die yan Pekalongan, de aanslag daarentegen nog geen 23 7o> ^eshalye Peka- longan 3 maal zwaarder dan Krawang is belast geweest. De produktie van Cheribon oyertrof die yan Pekalongan bijna 15 malen, de aanslag daarentegen slechts 5 '/a maal. <) Reeds in 1846 was de aandacht van den toen- maligen Goaverneur'Generaal Rochusskn gevestigd op het oDvoordeelige ran de indigoteelt Toor de bevolking en het uitpnttende er van voor den grond, en in zijne kort daarop gevolgde reis over Java kon h^ zich, vooral voor zoo veel Pekalon- gan aanging, persoonl^k daarvan overtuigen. Maar, in wedrwil dat sedert dien tjjd de teelt aldaar geene betere, maar veeleer nog slechtere resultaten gaf, werd zg er tot in het jaar 1858 aangehoudeni Oogelakkig voor Pekalongan waren de resultaten der suikerteelt er weinig bevredigeuder , anders had su reeds veel vroeger met Bezoeki, Kediri en andere residentien kunnen deelen in de toen plaats gehad hebbende inkrimpiog of opheffing der indigo- teelt, tegen uitbreiding der suikerteelt. •) Deel n, pag. 749 en volgg. Zie vooral de berekeningen op pag. 760. 62 RI. De prodoktie van Tagal overtrof die ran Pekalongan ruim 8 malen, de aandlag slechts 3^2 maal. Voor den aanslag der landrente staat Kediri nog beneden Pekalongan, hoezeer de produktie Tan bet laatste gewest n(^ niet het yijfde bad bedragen van die van Kediri. Doch genoeg, bij eene inzage der tabellen N^ 4 en 14 zal men meer zulke in bet cog loopende vergelijkin- geu kunnen maken. Uit de tabel I^°. 16 kan tevens bUjken, dat, terwijl over bet gebeele TijQarig tijdrak de aansbig voor al de daarin begriepen residentien gemiddeld beeft bedragen 34Vs cent per pLkol padiy men in bet onge- lakkige Pekalongan daarentegen bijna 70 cents per pikol beeft gebeven. Wanneer meii, aannemende dat de mislnkte velden van den aanslag bevrijd zijn gebleven, Tan bet getal der met padi beplante velden aftrekt dat der mislukte bouws, dan blijkt de gemiddelde aanslag per bouw te bebben be- dragen : in 1856 / 6.74 , 1867 # 6.06 , 1858 # 7.13V, r 1859 , 6.45V, ^ 1860 , 5.63 en gemidddd over de vijf jaren / 6.48V4, Met dezelfde aftrekking beeft de prodnktie per bouw bedragen: in 1856 ... . pikols 8.55 , 1867 .... r 8.99Vj , 1858 .... w lO.SOVs „ 1859 . , . # 8.96 , 1860 .... , 9.06V, en gemidddd over de vijf jaren 9.29V3 pikoL Deze produktie is wel eenigzins gnnstigcr dan die aangewezen bij bet eerste gedeelte der tabel N°. 8 ; maar daar staat weder tegenover, dat zoo doende ook de aanslag der landrente per bouw aanmerkelijker booger wordt, dan volgens de berekening bij bet tweede gedeelte der tabel N^ 15. In bet wezen der zaak der- balve komt daardoor geene verandering. Terwijl de ongunstige toestand dezer resi- dentie dit niet zou doen verwaebten, vindt men bier eene agglomeratie van bevolking, wel veel geringer dan die* in de twee voor- gaande residentien, maar tocb boven bet gemid- delde der in ons onderzoek begrepen gewesten. Waarscbijniijk is dit een gevolg, eenadeels van de omstdndigheid, dat, daar Pekalongan eene strandresidentie is, een niet onaanzientijk deel der bevoiking eenig bestaan in banddl en scheep- vaart vindt, — anderdeels van de beboefte bij de landboawende bevolking aan hulp in bet ver- rigten van baren arbeid zoowel voor eigea kultuur als voor de Gouvemements knltures '), terwijl ook voor de werkzaambeden bij de suikerfabrieken veel volk benoodigd is. Samarang. De toeneming der bevolking is bier nog al aanzienlijk geweest en beeft in het vijfjarig tijdvak bedragen 129,619 cielen, of ruim 15.85 ^/^ op bet cijfer van IS56. Slecbts in de bevolkingstaten van 1856 en. 1857 wordt gesproken van overkomst van elders, waaruit dan zou volgen, dat de toene- ming in de drie laatste jaxen moet worden toegescbreven aan bet groot^ getal van ge- boorten boven dat der sterfte. De verroeer- dering van bet getal landbouwende bnisgezin- nen met velden is, boezeer aannenlijk, toch iets minder geweest, als bebbende bedragen 18,779 of bijna 13V, 7o op bet cijfer van 1856. De verbouding tusscbien bet zielental der be* volking en bet cijfer der landbouwende. hois- gezinnen lAet velden beeft weinig variaiien ondergaan. Het gemiddelde voor de 5 jaren is geweest 5.95 zielen op 1 landbouwend huis- gezin, en mag dus voor eene strandresidentie, waar veel bandel en scheepvaart bestaat, ais gunstig worden bescbouwd '), ^) In 1858 — toen de indigokaltonr er nog plaats gi'cep — waren bij de GouverDements koltoies in- gedeeld ; b\i de koffij 8,612 haisgestnnett M n suiker. ..... 8-206 ^ f, 9 indigo 8,538 ^ te zamen. . . 25,855 huisgezinnen of bijna 69 %Tan de landboa^^ende bevolking, die 36,867 haiBgexinnea sterk was en voor eigen kul- taur had beplant: met padi 48,469 V4 bonws „ tweede gewassen. .... 1,057V, ^ te zamen. . , 44.51 6^/4 boaws of gemiddeld raim I'/b bonw per bnisgezin. *) Men mag het er voor hoaden, dat b\)v. de bevolking der stad Samarang, die nog al aanzien- lijk 18, geen gering gedeelte nitmaakt van dat ge- deelte der totde bevolking, hetwelk ventoken ia van bet geaot van grondbezit. RI, 63 Met de Tcrmeerdering van het getal land- boawe&deVusgenniien heeft de jMub'-ieelt even- Yel geen geli^ken teed gehonden en nit de tabel N^ 7 blijkt dan ook, dat, terwijl in lSd6 gemiddeld 1.4^ bouw, of raim 734 rier- kaate Rijnlandsehe roeden, per huisgezin met padi vod bepknt^ de uitgestrektbeid in 1860 niet neer bedroeg dan 1.3] 2 bouw of 656 Tierbmte Bijnlandsdie roeden ')• — Waar- scfaijidijk is dit aan verschillende redenen toe te sdniJTen. Bq de gonatige Terlioadiog toch der totale beTolking tot het cijfer der landbonirende huis* gezi]uien» is naauwdijks een vijfiie gedeelte der beroDdng verstokea van het genot van grond- bait, en. vaaneer daarb^ in aanmerking wordt gesonien* dftt, behalve voor scheepvaart en han- del en roor de hier aanvezige soikerfabricken, eeae menigte van arbeiders, die anders bij de e^eo knltttor der bevolking werkzaam konden zqa. behulpsaam is bij de yeie in deze resi- dence besUaode ondememingen tot exploitatie Tsn aan partiknlieren verhanrde gronden, en dat vaazaehqnlijk een groot aantal menscben zich beDghondt met het transport van goederen en piodakten naar en uit de Yorstenlanden, hetwelk ia de laatste jaren zeer moet ziju toegenomen, dan laai aich die onbeduidende vooruitgang in deiMdir-teeiteenigms verklareu; daar de land- booweade beyolking door de bepUnting gemid- deld per buisgenn van ruim 17a bouw met padi ea de teelt ran tweede gewassen '}. Toorts door de werkzaamheden aan de koffij- en saikerkultnres, en ebdelijk met de van haar gerorderd wordende heerendiensteD, de handen Tol genoeg heeft, om zonder grootere hulp Tan bniten, dan waarop zij schijnt te kannen nkaen^ aan hare eigea knltnor eene grootere lithreiding te geyen. ^ Het gemlddelde oyer de Tijf jaren is per land- boawend gezin geweest 1.366 boaws of 688 Tier- kute Ryolaodscfae roeden. ^ Met tmede gewaesen heeffc men beplaat: ia 1856 . 7,875 boawt , 1857 8,620 , , 1858 8,459 , , 1859 . . .- 9,286. ,1860 22.070 , te zameo. . . 65,709 boaws Wt{eea geroegd bij de totale oit- SNtnUheid met padi beplant ad 1,015,586 „ (e saaaen. . • 1,071,295 boava Ittft IM boawB of msm 720 yierkaote Bgaland- •efcffoedeo gemiddeld pec bniagesin baboovd. De produktie per bouw, welke over het ge- heele tijdvak gemiddeld 19.22 pikols heeft be- dragen, is niet gnnstig te noemen. Blijkens het eerste gedeelte der tabel Ij*". 8 hebben daarin nog al belaugqjke variation plaats ge- had, zoodat de hoogste opbrengst is geweest 21,697, pikols en de laagste 16.66 pikols per bonw, hetgeen een verschil van rnim 6 pikols per bonw geeft. Uit de bij de regeringsver- slagen gevoegde staten betrefFende de rijstkul- tttur blijkt, dat van de velden der bevolking nog geen 50 ^/q bestond nit gronden, die gcir- rigeerd kunnen worden, zoodat een groot ge« deelte van den jMidt-aanplant heeft moeten worden bewerkstdligd op gronden, wier be- vochtiging van regens af hankeiijk is, hoedanige in den regel minder opbrengen dan de uatte rijst velden, — en het is waarschijulijk, dat daaraan de zeer middelmatige produktie groo- tendeels moet worden toegeschreven. Yolgens het regeringsverslag over 1855 ^) schijnt het grootste gedeelte der sawah's in het regent- schap Kendal te worden gevonden, en daar- door is men er in de geiegenheid, om vrij algemeen de padi dalem te Verbouwen, zoodat, terwijl in Kendal de gemiddelde opbrengst is 30 pikols, elders niet meer dan 5 ii 15 pikols worden verkr^en. — Yermoedelijk zullen dan ook de belangrijke uitgestrektheden met padi beplante gronden, die jaarlijks als mislukt voor deze residentie worden opgegeven, op rekeniug van den verbouw op tegal -gronden moeten gesteld worden '). — Yoorai heeft de rijst- bouw in Bemak in voorgaande jaren met veel wederwaardigheden te kampen gehad, waarom in het beiang der bevolking aldaar tot behmg- rijke waterwerken — de opdamming der rivier Toentang — voor de besproeijing van eene groote uitgestrektheid gronds, werd overgegaan. — In 1859 werd dat werk genoegzaam voltooid, en dien ten gevolge vermoedelijk, aisook door andere minder belangrijke wcrken, ziet men het getal bouws aan sawah's van 90,813 in 1859 stijgen tot 114,407 in 1860 >). *) Pag. 105 der offieiSle nitgave. *) Als mislakt worden opgegeven: in 1857  — ' ■ ^) Uit het ministeriSel verslag over 1859, pag. 106, blgkt van 17,000 boaws, welke, tea gevolge van die opdamming, konden worden beaproeid. 64 RI. Mag mea alzoo bopen, dai door dit em andere in de laatste jaren tot stand gebragte waterwerkeu deproduktie ^Anjpadi in hot vervolg ruimer in de behoefte zal Yoorsien, in bet door ons bebandeld tijdvak kan zij Toor de voeding niet anders dan te kort ujn geacboten. Gebrek scbijnt evenweL niet te hebben beetaan, althans te oordeden naar de opgegeren pr^n, die aileen in de jaren 1857 en 1858 eene belang- rijk& boogte berdktea, — ofiM^.boon daar, waar de landbonwende bevolking aelfs roor hare eigene roeding niet genoeg en dns geen rijst te verkoopen heeft, die prt}zen» gelijk wjj reeds meerauden opmerkten^ geene beteekenia Yoor haar bebben^ dan Teor zoover de aan«rkig derbmdrentedaaropeenigainsgebaBeerd wordt ^•). Wat diea aaoslag betreft, zoo meenen wij, na eene aandachtige image der tabellen N^. 3» 4 en 14, en van de naar aanleiding daar- van in de tabellen N^ 15, 16 en 17 gegeven in 1856 201.829 bottvs 0 1857 182,532 ^ # 1858 . . ; . . 192,822 ^ 0 1859 195,802 , w 1860 183,138 0 Wanneer men met die getalleu yerdeelt den aanslag van ieder jaar, dan blijkt die per bouw te hebben bedragen: in 1856 / 3.92V4 0 1857 ...'... 0 4.23V, 0 1858 • 0 4.33'/4 , 1859 , 4.44 . 1860 0 4.72 Op zicb zelve is de aanslag zeer matig. Waarschjjnlijk is die in voorgaande jaren, we- gens den beklagenswaardigen toestaad van Demak in 1849 en 1850 en de nawerking er beoijferingen, bet er voor te mogen houden, l^>^^ ^^^^ geweest '). en dan geeft ens dat men. behoudens eene Uassifikatie der irrrm. ^e hier gemaakte berekenmg den mdmk, dat dat men, behoudens eene kiassifikatie der gron- den en met vrijstelling Tan die, waarop de jM»^teelt was mislukt, eene Taste som per bouv tot grondslag heeft genomen, met dien verstaDde evenwel, dat men gaandeweg ge- BtreeM heeft naar eenen hoogarea aanslag. Yolgens tabel N^ 3 heeft men beplant: in 1856 ..... 201,829 bouws 0 1857 200,140 „ 0 1858 202,005 , , 1859 204,265 , 0 1860 207,847 0 Yan het jaar 1856 heeft men geene opgaven Tan misIukkiDg, maar yoor de 4 volgende zijn als mislukt opgegeven: in 1857 17,608 bouws , 1858 9,183 , , 1859 8,463 , , 1860 24,209 , Na aftrek Tan die cijfers, heeft men waar- schijnlijk in den aanslag b^repen: ') Onder anderen wordt Toor 1858 alt hoogstc prqs opg^eren / 4.68 '/a* Naar diea maatofcaf moet de gepeJde r^st miDstens / SVs per pikol hebben gekost Tegen -dien prijs koopt de min- dere man in den rege) geenrqit ter TOonieBiDg in hetgeeo voor de beho«fte Tan i\)n ge«n ont* breekt, maar tiaeht hij daaraan te gemoet te komen hi door de teelt Tan djagomg^ H door het epzoe* ken Tan gadtmg en andere in de boatoheo te Tin- den wortclgowaisen. men langzamerhand weder tracht te komen tot den hoogeren aanslag Tan Troegere jaren. In onze algemeene beschouwingen stellen vij ons Toor hierop nader terog te komen* Japara. Ook hier b de bevolking sterk toegenomen. Het cijfer van 1860 wijst eene Termeerdering aan Tan 89,645 zielen op dat Tan 1856, of ruim 20 % in 4 jaren tijds. De landbonwende beTolking met Telden is ver- meerderd met 14,389 huisgeEinnen, of mini 21V( ^\^ op het cijfer Tan 1856. — De gemid« delde Tcrhouding der totale berolking tot het getal landbonwende buisgezinneo is geweest 6.79 zielen op ikn landbouwend gezin, aoodat gemiddeld ruim 26 7o ^^^ ^'^ totale bevolking niet in het genot is Tan grondbezit. In dit opzigt staat Japara» blijkens de in tabel N*. 6 cbarTan gegeven berekening, beueden het ge* middelde TOor al de in ons onderzoek begie- pen residentien. — Wat den rijstboaw betreft, zoo heeft een landbouwend gezin hier gemid- deld 1,235 bouw of ruim 617 Tierkante Eijn- landsche Toeten met jMxii beplant Yolgens de tabel K°. 7 is dit nagenoeg het gemid- delde Toor alle residentien. De prodnktie per bouw is evenwel zeer <) Per boaw berekend heeft de aanslag bedragen x in 1864 / 8.4iV,. 8.47«/| 1855 Men ziet dna io dese twee en de volgeode vgl jaren eene geatadige opklimming. Rl. 65 osgvostig ^eweest, en wordt daaria slechts door die ran Pekalongan en Eembang over- trofen. Jk berekening ditarTan in het eerste gd«^ der Ubel N^'8 is ev^uwel gemaakt over k gdieele met padi beplante uitgestrekt- kii — Wtnneer men daarvan aftrekt, wat, Toige© k opgaven der regering, mislukt is, tevefai: ia 1857 13,7637, bonws f 1859 ... . . 15,248 , # I860 . •. . . . 12,955 r ^ Ugkt :3e produktie der ^et mislokte yel- den te kOen bedragen : IB 1^ , 1&57 I860 f # • i» • pikols 7.88V3 r 9.08 # 8.32fV, M 13.68 V, a genddeid pYcr de 7ijf jaren nagenoeg 9.30 pikok pa bottw. I^t lendfaat, boezeer eenigzina gunstiger ^ dtt fa$ de tabd I^*. 8 aangewezen. Is niet- ^Bua seer ongelakkig en maakt hoegenaamd ?cae Temdertng in de door ons gegeren Mima^ omtrent biet onioereikeode der p3QMtie» sootrel^ pet' landbouwend hnisgeziu uperbaold. Bcklre dal JmpMra m aommige gedeelten 3i«i •!» aeer nudbtbaai hekend- staat^ schijnt ^ zeer eDgnuBiige ryatproduktie ook te moe« tet VQfdeii<to(;geaebrev0n.aan.de moeijelijkheid. Oft Of eal nler timw .dd inrigatie der velden Dil U^ dsn 00k nit de niet zeer gnnstige rokodifig tnaachen de zoogenaamde sawah's ^^Mt zi^tvdden -en de t^al-gronden, die ^ 4ni eemr toe, dan weder aibemen, zoodat, ^^ de opgsren derr^eringeenigrertron^en ^cr^ionB, gtondea, na eenmaal sawah's le zijn S^wt, t(^ de kaiegorie van tcgal-gronden ^^s^Mi tcrag te Iccercn. Volgens die opgaven ''^^oepm de door de bevolkiDg ontgonnen P^adea eeae nitgestrektbeid: ia 1856 Tan > • . 109,335 bouws . 1857 # • . 111,634 t r 1S$| 9 ■ • . 113,186 g f Ui9 w » . 113,538 w i 186& w ►• • . 119.974 w Oumabiri mat \ laB T^den^ TOOT irrigal attchikt: - ilL in 1856 . 57,690 bonws of 52V4 7o ' t 1857 . 60,208V, r 0 53Vio ^ M 1858 . 60,273 , , 53 V^ / r 1859 . 59,762 , , 53V3 » » 1860 . 57,287 r . ^VJ^ u ») *<*M^-l*^ *■> M fcl ■ ■■■■ ■■^II.IB < ■■ ■ ■■■■— — Men ziet daarnit, dat, terwijl in 1858 de nitgestrektheid sawab's 2,683 bonwa meer dan in 1856 bedroeg, bet cijfer in 1860 weder 2,986 bouws minder en dus ruim 400 bouws beneden dat van 1856 was. Wanneer men hierbij in aanmerking neemt, dat de suikerkultnur, waarvoor in den regel de beste sawab's worden genomen, bier voor eene niet zeer nitgestrekte residentie eene be* langrijke uitbreiding beeft gekregen '), dan ia het ligtelijk na te gaau, dai, bebalve de min- dere vruchtbaarbeid bier en daar van den grond, nog andere omstandigbedeu medewerken, om den rgstbouw der bevolking nog oogun* stiger te maken, dan die andera son beboerea te zijn. ') Id 1860. warea van de velden der bevolking, in de in ons onderxoek begrepen residentii&n, ruim 54% sawah's. *; Volgens den Mmattak voor NtderUmdseh Indii van 1868 bad men in Japara 9 snikerondernemin* gen met ceoen aanplaot van 4,469 bouws te zamen. In den regei moeten de voor de auikerkuttnnr be- stemde gronden reeds in de maaud April ter be- ploeging be»chikbaar zijn, terwgl de bevolking ze niet voor de maand October in. het volgende jaar terugkrggt. Daardoor mag men het er voor hou- den, dat de bevolking voor eike bonw snikeiriet lVt> zoo niet 2 bouws, voor eigen knltunr miai. Het bewgs, dat men voor de suikerkultuur de beate gronden der bevolking neemt, vindt men in de bg* zonderbeid, dat Japara, in weerwil van haren zeer ongunatigen rgstbouw, met betrekking tot de resul* taten der snJkerteelt, in 1860, slechts achterstond bij Soerabaja, Paaoeroewan, Probolinggo en Bezoeki, maar daarentegen overtrof de in Cheribon, Tagal, Pekalongan, Samarang, Bembang, Kediri, Madioea en Banjoemaas verkregen resttltaten. •— In een vroeger tgdvak vas de. suikertaelt in deze resi- dentie, hoezeer de resultaten er van toen veel ge- ringer waren, veel nitgebreider daa tbans en drukte zg zwaar op de bevolking, zoodat de regering er toe gebragt werd, om, ten einde te knnnen komen tot eene vermindering der soikerondeniemingen en van den aanplant, vele voor de ondememers voordeelige coneessien te doen. Aan die overspanning bad Ja- para voor een gedeelte bet leed te danken, waar- onder de bevolking gebakt ging. De drnk is toen wcl verminderd, — - maar dat bg geheel weggeno* men is, zonden wg niet durven verzdceren. 5 66 Rl. Dat eene zoo ongunaiige produktie ten eene- malc otttoercikende is gewcest voor de voeding, zullen wij wel niet behoeven te doen opmerken. Volgens de tabel K*. 9 leverde Bij, Eonder sog daarvan af te trekken heigeen voor zaai- padi benoodigd kon zijn, over het gebeele vijf- jarige tijdvak aan gepelde hjst niet raeer uit dan 5.62 pikola per landbouwend buisgezia en 82*/a katti's 's jaars of nog geen 1^/^ ons dai^s per boofd. In verbouding tot bet te kort der produktie Toor de voeding kunnen de door ons berekende middenprijzen dcr padi als zeer matig worden bescbouwd, waartoe kan bebben bijgedrageu aan den eenen kant een sterke invoer van el- ders en aan den anderen kant de belangrijke en bijna met elk jaar toenemende teelt van tweede gewassen, voor zoover die plaats vond ter bekoming van andere voedingsmiddelen ^). Hetgeen met bet oog op bet te kort sebie- tende der prodoktie bijzondere aandacbt ver- dient, is de grootc uitgestrektheid gronds, die bier jaarlijks onbcplant blijft *). Moeten wij daarin een bewijs zien, dat een groot gedeelte van de gronden der bevolking ongescbikt is voor onafgebroken kultuur, of wel dat bet der bevolking ontbreekt aan de noodige activiteit en energie? In de rcgeringsverslagen vindt men niets, wat tot eene voldoende beantwoor- ding dier vraag kan leiden; maar zoo veelscbijnt men voor zeker te mogen bouden, dat ook bier de toestand der bevolking over bet algemeen alles bebalve benijdensvaardig en, scdert wij dien bescbouwden in bet speciaal over J a par a') bandelend artikel, er niet op verbeterd is. Wat den aanslag der landrente betreft, zoo scbijnt uit alles te moeteu worden opgeraaakt, 1) Voor dc teelt van tweede gewaesen heeft men gebczigd: in 1856 8,174 boaws « 1867 . . . , . 6,915»/4 „ „ 1858 8,528 . 1859 10,373 „ 1860 11,791 *) Baarvoor worden opgegcven: in 18t:6 • • • . ; 16,059 bonws „ 1857 12,360'/4 „ „ 1658 9,646 „ 1859 7,914 „ 1860 9,442 dat men bier naar gccncn vast en grondalag is te werk gegaan, maar dat men getracbt beeft, om de heffing zoo veel mogelijk op zekere boogte te bouden. Zoo veel scbijnt zeker, dat de produktie op bet Ledrag van den aanslag boe- genaamd geienen invloed beeft gebad. Bij voor- beeld: In 1856 bedro^ de produktie 651,121 pikols en dc aanslag / 405,110, in 1857 bedroeg de produktie 676,237 pikols of 25,116 pikols meer, de aanslag daarent^eu / 391,452 of / 13,658 minder dan in 1856. In 1859 bedroeg de produktie 562,231 pikols en de aanslag f 378,986, terwijl in 1860 met eene bijkans dubbelc produktie de aanslag maar / 42,555 hoogcr was. Ook wanncer men den aanslag berekent per bouw padi, blijkt bet niet, dat daarbij de pro- duktie in aanraerking is genomen, zoo als bet volgende kan aantoouen: 1856 produktie 7.88V3 pikols, aanslag /4.90V, 1857 , 7M'I, , , #4.43V3 1858 , 8.32»/» ff » r4.52»/* 1859 0 6.20V, , r r4.18V,o 1860 , 11.82 r w # 4.48V. — - - — - - - — - - - Men ziet daarnit, dat de aanslag van 1856 booger is gcweest dan die van 1858, boezeer de produktie lager was; dat de aanslag van 1857 gelijk beeft gestaan met dien van 1860, boezeer de produktie per bouw in bet laatstc jaar ruim 4 pikols meer bedroeg. Zelfs wauneer men de mislukte veldea bui- ten rekcning laat, is de uitkomst niet bevre> digender; want dan verkrijgt men bet volgcud resultaat: 1856 produktie 7.88 V3 pikols, aanslag /4r.90V. 1857 r 9.08 g , , 5.96 1858 r 8.32V* M w # *-52V, 1859 * 7.447, ^ ^ r 5.03 1860 , 13 86Vj r » r 5.13V, S) Zie Deel I, pag. 547 en volgg., en vooral de berekening op pag. 5C1 van de vcrdiensten der Japarascbe bevolking. Berekend per pikol jvtfdft (tabel N^ 16) inaakt de aanslag nog zonderlinger vertooning, en ziet men, om ons slecbts tot 66n geval te bepalen, een verschil van niet minder dan 30 cents per pikol tusscben de jaren IS 59 en 1860. Berekend naar de waarde van bet prodnkt (tabel N**. 17) ziet men niet minder groot e verscbillen en beeft bij voorbeeld de aanslag van 1856 meer dan het dubbele van dien van j 1860 bedragen. BI. 67 Msakt mm «ene yeigeli^ing met andere nsideatiea, dan blijkt uli de tabellen N°. 4 CB U, ondfir andereu: dit de produktie van Japara slechts 42 •/,> nn die Tsn Bftutam bedragen heeft, de aanslag dMreategra ruim 71 ^oJ dat de produktie van Krawang ongereer SI 1/4% van die van Japaja heeft bedragen, es <fe aanslag niet eena SV^^/oi dit de produktie van Japara iets meer <lan 24 7| bedraagt van die van Cbefibon» de aan- ill? daarent^en bijna 53 Vo) dat de produktie van Japara geen 367] 7o m die van Togal bedraagt, de aanslag daar- eatesrcD raim 90 '[^ ; dat de produktie van Samarang die van Ja- pan meer dan 5 maal overtrel^, de aandk^ daareat^en aledits 2 maal. Doch genoeg; zoo veel schijnt na al Let Towafgeganc te kunnen worden beweerd, dat, ereii als Pekalongan, 00k faier de ongelnkkige produktie en de toestand der bevolking geenen biiQiideren invloed op de heffing der landrente Itebben gehad. Aembang. In deze residentie is de be- Tolkifig vermeerderd van 609,573 tet 691,438, du met 81,865 zielen of bijna 137, 7, in 4 jarea tijds. De laadbouweude bevolking, die van 1856 op 1S57 lias verminderd van 71»986 tot 70,5S3, um in 1S60 toe tot 88,163 huisgezin^en. Hier heeft derhalve de vermeerdering op bet (^fer Tan 1856 bedragen 16,177 huisgezinncn of bgtia 22*/, Vo '° * jaren, en die op het cijfer Tm 1857 17,580 huisgeadnnen of bijna 25 7^ in 3 jarcn. Door de grootere toeueming van bet cijfer ^ landbouwende huisgezinnen dan die der totale bevolking, zien wij dan 00k de verhou- ding tnischen het zielentaJ der bevolking, welke ia 1S56 pd SAT en in 1857 8.95 zielen op 1 kadbouwend buisgezin, in de 3 volgende jtrea gdetddijk afnemen tot 7.84 zielen op 1 k&isgczm in 1860. Gemiddeld over de 5 jaren is de veriiouding geweest 8.43 zielen op 1 land- boQveod bniagezin *), zoodat bijna 41 ^o ^^t^ de berolking bniten genot van grondbezit is geweest. Dit is op sich zelve vel geeu gunstig ver* scb^Bsel, maar laat zicb eenigzins verklaren door de ooistandigheAdy dat Kembang eene AraadresideDtie is^ waar nog al scheepsbouw, ^dal en viasGhenj beataan^ terwijl uiet alleen *} Zie de Ub«l N«. 6, de vele aanwe^ige tabaksondememingen voor de bereiding, bet einballeren en transporteren der tabak en een paar suikerfabrieken, maar ook de aankap van houtwerken in de uitge- strekte <^Wt-bossciien, welke het Gouvernement bier bezit, veel handenarbeid noodig hebben. Met de vermeerdering der landbouwende be- volking heeft de rijstbouw geen geljjken tred gebouden. Uit de tabel N^ 7 blijkt dan ook, dat de uitgestrektheid gronds gemiddeld per huisgezin met padi beplant, welke in 1856 na- genoeg l'/^ bouw en in 1857 zelfs iets meer was, in 1860 was verminderd tot I7, bouw. Gemiddeld over de 6 jaren heeft zij ruim 17, bouw bedragen. Ongelukkigerwijs is die vrij belangrijke uit- gestrektheid per huisgezin meer dan opgewogen geworden door eene zeer ongunstige produktie per bouw, in welk opzigt Rembang met Pe- kalongau en Japara nagenoeg op dezelfde lijn staat. Grootendeels schijnt dit te kunnen worden toegeschreven aan de omstandigheid, dat verreweg het kleinste gedeelte van de door de bevolking ontgonnen gronden bestaat uit velden die gei'rrigeerd kunnen worden, waarvan de verhouding tot dezoogenaamde tegal-gronden hier nog ongunstiger is dan in Japara. Omtrent die ongunstige verhouding kunnen wij slechts voor de jaren 1856 en 1859 eenige berekening gevren, aangezien de opgaven voor de overigc drie jaren op eene zonderlinge wijze verward zijn en daarop dus hoegenaamd geen vertrouwen kan gesteld worden »). Met betrek- king tot de beide genoemde jaren blijkt alsdan: I', dat in 1856 van het totaal der door de 0 Wg hebben daarop reedg de aandacht gevestigd in het speciaal over Rembang handelend artikel, Deel III, pag. 2 . Omtrent die vcrwarring kunnen wij hier nog het volgende opmerken. In den ataat betreffende de rijstknltuur, gevoegd bij het Verslag over 1859, wordt in de kolom Aan- merkingen gezegd, dat de opgaaf van het totaal der vcldcn van de bevolking voor 1858 niet minder dan 25,754 bonws te hoog was geweest: Dat totaal ad 179,317 Vabouws wordt dus, na aftrek van het te veel opgegcvene ad , , , . , 25,754 verminderd tot 153,563 V,bouwB Het is wcl mogelijk, dat dit laaUte het juiste c^fer i», maar dan bigft cr eene andere zwarigheid over. Deze namelijk: In den staat betreffende den rjjstboaw in 1858 worden opgegeven: 5* < ■ 68 111. bevolking ontgonnen veldeu ad ISO fibPj^ bouws, men slechts 21,025 bouws of nog geen 14 % had aau velden, die geirrigeerd kunnen wor- den, en 2^ dat in 1859 van het iotaal der velden, ad 153,563 bouws, slechts 24,317Vs bouws, of ruim 16*/4 7o> geirrigeerd konden worden, weshalve 3**. in die beide jaren naauweiijks een zesde gedeelte der met padi beplante velden uit sa- wah's heeft bestaan. Het is waarschijnlijk, dat in de drie andere jaren de verhouding niet gunstiger isgeweest. Wei wordt bij den staat der rijstkultuur in 1860 de uitgestrektheid der sa wall's opgegeven ten bedrage van 34,218 bouws of 9,9007i bouws meer dan in 1859, maar, aangezien in de re- gerings?erslagen der laatste 5 jaren geene md- I. aU te zga beplant a. Toor het Gouverncment b, door de bevolking 1^, met padi .... 2<'. met twecde gewassea II. als onbeplant geblevea • 1,745 bouws . 132,188 . 48,340«/, „ . 6,771% « te zamen.. 