Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Twee maanden later, op den 12dea November, werden de Hollanders uit hun arrest ontslagen, met uitzondering van Nuyts, terwijl hun de handel even als vroeger werd toege- staan. Willem Jansz. schreef dit heuchelijke nieuws nog den- zelfddeen dag aan van Nijenrode te Firando. Deze gaf vogen- bhikkelijk last, de noodige maatregelen te nemen om de schepen voor hunne reis naar Batavia in gereedheid te brengeu: terwijl hij tevens een vaartuig huurde, dat onmiddellijk vertrok om deze tijding aan den gouverneur Putmans te Tayouan over te brengen. Putmans zond bij aankomst van dit vaartuig dadelijk econ ander naar Butavia, om het goede nieuws aan de Hooge Reveering over te brengen. Hoe die tijding bij hen werd opge- nomen. lezen wij in hunnen brief aan de Bewindhebbers van ' Zie Arouyk van bet Flist Genoots. Je eu [de jaargang, waar men zijn schn't.lijk antwoord vindt over ryne opscaling naar Japan in 1632, het door den Haal van Justitie op Hatavia tegen hem uitgesproken vonnis op den idee September L642 aloude ernige byzonderbeden bem betreffende, aa zijne terny- h-nust van Japan te Hatevia iu 1630. Maar behalve deze zijn er mog aanwezig eer, martar stubken en breien, zou van als aan bem, die met sync handelingen Be Ooesverneur van Vayouau eu zijne gevangeuscbap in Japan in verband staan, 358 WILLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT. den Ssten Februari 1683, waarin zij schrijven : „Nae dat wij desen morgen onse nevensgaende missive aen UE. hadden afgezonden, met ons Bantams convoij jacht Negepatnam, om door d’heer Mr. Hoar, president van de Eerw. Engelsche Comp. UE. door handen van de HH. zijne Meesters toegezonden te werden , soo is Godslooff ons desen achternoen, met een Chinees vaertuijch daertoe expres uijt Tayouan door den gouverneur Putmans af- gesonden, de Blijde Bootschap genoemt, toegecomen, de aen- gename tijdinge van de volcomen relaxatie ende vrijgevinge onser schepen, middelen ende volckeren in Japan, dat in des Conincxs hoff tot Edo is geresolveert den-22 (12) November lestleden ; met dees loffelijcke verclaringe, dat de onschuldige Nederlan- ders, over de begane faulte van den Gouverneur Nuijts vrijge- laten wierden; waervan het gewenschte effect tot Firando is gevolcht den 6 December passado, sulexs dat d'onse doende waren met de goederen afteschepen, ende waren den 22 Decem- ber in onse jachten den Arent, Heusden en de Kemphaen ge- laden 1900 picol coper, ende verscheijde geeijschte timmerhout soo van daer ontboden was; sulcxs dat met haer drieen meest zeijlreet lagen om te vertrecken, alleen wachtende naer de comste des Commandeurs Willem Jansz., die al op comende wege was; ende stouden in de logie gepact een ende tseventich casgies, ijder met 2000 realen in waerden aen Japans Soma, dat is ge- raffineert silver, daerbij noch thien duijsent realen souden ge- voecht werden, die voor de hant waren, enz. „De handel wert ons vrijgestelt als voor desen, het blijct dat de gedurige patientie ende resolute toesendinge van Sr. Pieter Nuijts persoon, overwonnen heeft allen ingenomen !..... ende ongenegentheijt, soo de Japanderen tegen U E. volckeren ende midde- len ingenomen hadden, ende door die beleefdheijt overwonnen zijn; wordende enz. Den Sden Januari 1633 kwam Willem Jansz. wit Jedo te Firando, waar hij met deze woorden zijn gehouden dagregister eindigt: #Op den middach sijn in Firando voor de trap van de logie ten anker gecomen, Godt almachtich sij loff, prijs, ende danckbaerheijt, die ons soo genadelijck wt dese leetwesige, langdurige smart ende ellende verlost, ende een wtcompste tot welstant van de Hren Mtrs verleent heeft. Amen, Arnen, Amen.» Veertien dagen later, den 17den Januari, ging hij met de \ Oulcesbaar, vermoedelijk : ingenomeuheyt WILLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT. 359 hiervoren genoemde drie schepen van Firando onderzeil, kwam den 27sten dier maand op Formosa aan, van waar hij met de Arend alleen de reis naar Batavia voortzette en den 22sten Februari ten anker kwam. Wij hebben gemeend ons te moeten bepalen bij het hier voren opgegevene betrekkelijk zijn verblijf in Japan; want hadden wij moeten mededeelen wat er dag aan dag met de Rijksgrooten verhandeld werd, zoo mede zijne briefwisseling met van Nijenrode, dan zouden wij al te uitvoerig zijn geworden, te meer daar het o. 1. eigenaardiger te huis behoort in eene verhandeling over Pieter Nuijts, als gewezen gouverneur van ‘Tayouan. Terwijl hij zich in 1680 in Japan bevond, was hij bij res. van (souvern. Gen. en BR. van 1. van 25 Maart, beuoemd tot equipagiemeester * in plaats van Claes Pietersz. die bij den Ruad van Justitie over wseeckere begane foute gesuspendeert werd van sijne bedieninge », maar daar Willem Jansz. afwezig was, verzocht Pietersz. die betrekking nog tot zijne terugkomst te wagen blijven waarnemen, hetgeen hem, daar men hoopte dat Willem Jansz, weldra uit Japan zoude terugkomen, werd toegestaan. Doch zoo als wij hebben gezien, was zijn verblijf te Batavia van korten duur en ging hij andermaal naar Japan, waardoor zijne benoeming verviel. Daarentegen werd hij op deu 2Ssten Mei 1633 aangesteld tot President van Schepenen, welke betrekking hij echter slechts tot het einde van dat jaar bekleedde, daar hij besloten had naar het vader- land, terug te keeren, Aan zijn wensch werd voldaan. # Willem Jansz. van Amersfoort hebben wij 2 ten respecte van zijne goede dieusten in Japan gedaen, het vice-commandeurschap gedefereert, ende hem oock over verscheijde gerechtige pretentien van ver- beteringe, den 29 September lestledeu twee duijsend guldens toegeleijt, als UE. sullen cunnen sien bij de notulen onser pesoiutien op dien dach geregistreert , daervoren hij ons op primo October bedanckt heeft, soo dat met geen pretentien voor UE. sal comen.” Het opperbevel over de retourvloot was opgedragen ' Ie scetxevunden in gemelte vacante plactse te surrogeren, den persoon van Willem Janse Gruencgeas, by d'E Mewintbebberen ter Camere Amsterdam in die qus te vacant vyade, aaugenumen zie bl. 351). Dit ie de cenigste maal dat wy bet woord Grucuegeus achter zijn naan vermeld vinden. 3 itrwf van Co G. Brouwer van de Bewindh. ter verg. van de 17a-e eit bet echip Wesel ter hoogte vau de l’rinsen Kúlanden den 26 December 1633. 360 WILLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT. aan den Raad van Indië en gewezen Gouverneur van Amboins Philips Lucasz., die reeds den 1l6den te voren met de schepen Nieuw Amsterdam en lueeuwarden de reede van Batavia had verlaten, om over Soeratte de reis naar de Kaap te maken, waar hij de schepen Wesel, Middelburch en Nassau zoude inwachten en daarmede gezamenlijk de reis naar het vaderland voort te zetten. | De Vice-commandeur Willem Jansz. had zijn vlag op het schip Wesel geheschen; den 27sten Juni 1634 liep de vloot de vaderlandsche havens binnen den S0sten dier maand ver schenen Philips Lucasz. en Willem Jansz. in de vergadering ° der Bewindhebbers van de Kamer Amsterdam, waar ze een summier rapport deden van hunne reis; na gedane welcomst — — werden zij — bij de vergaderinge versocht, om met d'Heer | Tholincx haere reijse naer ‘s Hage te voorderen, ende H. H. Mog. en zijne Excell. naer gewoonte iede rapport te doen, als mede te presenteren de geschencken van den Coninck van Chiam.* Den den Juli verschenen zij in de vergadering van H. H. Mog. en nadat zij ook daar mondeling rapport over hunne reis hadden uitgebracht, werd Philips Lucasz. verzocht het in ge- schrift te stellen en het aan H. H. Mog. over te leveren. Hiermede was de loopbaan van Willem Jansz. van Amers- foort bij de O. I. Compe. gesloten; bijna het derde eener eeuw had hij in haar dienst doorgebracht en zich door ijver, kunde en regtschapenheid de achting van zijne heeren en meesters ver- worven, zoodat hij trapsgewijze in rang opklimmende in ver schillende betrekkingen gebruikt, der Compe. de belangrijkste diensten bewees. Niet lang echter mocht hij van zijn verkregen rust genieten, waut het bleek ons uit de minuut octroijen van de Staten van Holland en Westfriesland, van den 14de Mei 1658, dat hij zich met der woon te Alkmaar had gevestigd en aldaar in de maand April 1686 overleden was. 1872. P. A. Leupr. LEESTAFEL. R. C. Cuirpers, 4 Dictionary of the Pals language. Part. I. London, Trübner & Co. 1873. In de laatste 20 jaren heeft zich zeker niemand, met uit- zondering van den Deenschen geleerde Fausböll, zóó verdien- stelijk gemaakt ten opzichte der studie van ‘t Pâli als de Heer Childers. Door de zorgvuldige en kritische uitgave van eenige weinige, doch zeer belangrijke teksten, en door verhandelingen over onderwerpen uit de letterkunde der zuidelijke Buddhisten maakte hij zich bekend als een geleerde, van wiens ijver en bekwaamheid veel te verwachten was. Die verwachting is niet beschaamd: ‘t Pâli-woordenboek, waarvan onlangs de eerste helft in ‘t licht verschenen is, kan de vergelijking met de beste soortgelijke werken doorstaan. ‘t Woordenboek munt vooral daarin uit, dat de vervaardiger bij de vertolking in ’t Engelsch zich vrij heeft gehouden van stelselzucht. De vraag is niet of mag niet zijn, hoe Europeesche geleerden de woorden eener taal die ze gebrekkig verstaan opvatten, maar hoe de sprekers, schrijvers en hoorders van zoo'n taal die begrepen. Daarmeé hangt samen de groote zorg die hij besteed heeft aan de keuze der Engelsche woorden. Het is een ijdel vertoon van geleerd- heid in een woordenboek zoogenaamd etymologische beteekentasen op te geven: niets is gemakkelijker en tevens bedriegelijker dan dat, terwijl het hoogst moeielijk is altoos ‘t aequivalent of de naastbijkomende uitdrukking te vinden. Door naar ‘t Jaatste te streven, heeft Childers getoond een philoloog, niet een dogmaticus, te wezen. We zullen niet beweren dat hij overal geslaagd is, want zulke zon gelijk staan met de verklaring dat hij de volmaaktheid bereikt heeft. Bijv. in de vertolking van dâamma op bl. 120 is hij o. i. met gelukkig geslaagd. De gewone be- teekenis van dharma in de philasophische werken is seigenschaps, in tegenoverstelling van «hoedanigheid», guna. [et is een dherue Se Volgr. VII. 30 362 LEESTAFEL. van den mensch dat hij sterfelijk is, doch een guna, dat hij bruin of blond, groot of klein, enz. is. Van den mensch is het een guna dat hij blank of zwart is, maar van den Neger is het een dharma, zwart te wezen. Uit den aard der zaak gaan de begrippen dharma veigenschapy en bhdva veigenaardigheid, © wezen ‚7 en „bepaalde toestand” in elkander over. Te meer moest bij de Buddhisten dAarma in de opvatting van ~oogenblikkelijke toestand» genomen worden, omdat volgens hun grondstellingen van geen eigenlijk wezen des menschen sprake is, *t menschelijk leven slechts als eene schijnbare eenheid geldt, eene reeks van oogenblikkelijk op elkander volgende toestanden. Kortom, dhamma, als wijsgeerige term, is naar gelang van omstandigheden weêr te geven met veigenschap, wezen, bepaalde toestand.» Ken ander voorbeeld. Op bl. 56 wordt ariyasaccam (Skr. Gryasatyam) vertaald met wsublime truth.» Dat nu is zeer twijfelachtig. Skr. érya beduidt niet sublime,» noch weerbted- waardig”, noch vheiligy, behalve in de woordenboeken. *t Adj. drya is vedelr, in al de opvattingen van 't Nederlandsche woord; subst. drya is „Heer, Mijnheer, Meester,” ook weêr in al de toepassingen die deze Nederlandsche woorden toelaten. Wanneer lemand van zijn grootvader sprekende drya, en van zijne groot- moeder dryd bezigt, dan is dit te vergelijken met de Engelsche uitdrukking grandam, waarin dam ‘t Fransche dame is. Op zich zelf is érya eenvoudig Mijnheer, áryd Mevrouw, gelijk passim in de tooneelspelen voorkomt. Hoe weinig heiligheid, eerbiedwaardigheid of verhevenheid aan dien titel verbonden is, zal iedereen beseffen als hij weet dat met drye zelfs hoerewaar- emme — a Woord dria, klassiek Skr. drya, is afgeleid van ari en bet. -van hel denafkomst, van adel,» zoowel als, schijnbaar zeer afwijkend, stot de mannen, tot bet volk behoorend.» Art nam. bet. ~held, man,” en collectief «de lieden, t volk, een ieder;s. Als beld, manhaftig, OvÒneïot komt het voor o. & Rgveda 5, 54, 12; man, strijder, 1, 78, 5, 6, 25, 7, e.e. Collectief -jan eu alleman,” is het bijv. 6, 51, 2; waar van de Zon, Phoebus Apollo, gezegd wordt: rju marteshu vrjini ca pacyan abhi cashte sûro (1. sûrio) arya ev&n d. i. "t recht en onrecht onder de stervelingen ziende beschouwt (z. v. a als opzichter en opperste beoordeelaar) de Zon de gangen (d.i. handel en wandel, de handelingen, carifdns) der lieden (al. van allen). Het is met ari juist zoo gegaan als met ons max. In de Middeleeuwen wordt man gewoonlijk in zeer edelen zin genomen; zoodat het baron, edelman beduidt; jaderdaad is Saro niets anders dan de Romaansche vertaling van man, en in % Spaausch is varon ook nog in den zin van mannelijk wezen in zwang. Ook ons (widen werd vaak in edelen zin genomen; vandaar dat de Frankische edelen bendes heeten, en eene vrouw uit den fatsoenlijken stand leudinia. Evenwel luiden LRESTAPEL.. $63 dinnen worden aangesproken, waar wij in onze taal ons Mevrouw te goed voor achten en ‘t Fransch Madam hooren toepassen. ‘t Verkleinwoord ajjukd (eig. reeds Prâkrit) ~juffertjes is de gewone titel voor jonge dames van de demi monde. Hoe aan den anderen kant de begrippen Mijnheer en Meester met het- zelfde woord plegen uitgedrukt te worden, blijkt ait tal van talen ; o. a. heet in Schotland de schoolmeester Dominie. Val- maakt zoo in Indië. De woorden drya, jsna, bhagavat, arhkat , en volk konden vok wel den stand der vrijen ín tegenstelling tut vorst er adel aanduiden, zovals nog thaus. Dit alles wat van man en /uiden gezegd is, geldt vaa er. Als Yaska ari omschrijft met fpvara «heere, dan tount bij ééze op- vatting van ‘t woord goed te begrijpen, want held en heer komen, de toan- malige zeden in aanmerking genomen, op 't zelfde neêr. Maar ari is niet alleen beld, mau, maar ook volk, vandaar dat arye in ‘t Skr. bet. een /sicya, ua- tuurlijk, volk is cig, en vie = ars; derhalve vaicya = arya; en drya is ge woonlyk iemand tot den stand der leudes, der edelen behoorende; zou vvk ia ‘¢ Oudperzisch; Darius zegt van zich zelven dat bij dryaputhra cn dryacdtÂra ie, d.i. veen edelmans zoon- en -van adellyken bloede-. — Ken geheel ander ari, schijnbaar teu minete, is ars veen vreemde, een vijande. Dat dit ers t Latijuache alis ‚== alsun, Germ. ali, alja is, zal wel ieder toestemmen die de betceke- sissen van ‘t Skr. pera kent, want para bet. in 't Latijn valins, alienus, hostis-; vgl ook sara Van dit ari komt Skr. alika ovalsch- en eyalika; alikam bet. ouk een ongeluk; vgl. Gr. ér €00¥ en Skr. saram. Of au dit ari -cen vreemdes, bij slot van rekening niet uit denzelfden wortel gesproten is ale ari -man, beld,- durven we niet beslissen. Vermoedelijk zijn beide eri's in deu ground één; want Germ. al, Lat. aline vander- schijnt wel inet Germ. af istam ala) vere want te wezen, en dit al is in elk geval cen andere vorm slechts van ani -volk, lieden, cen ieder, man.- Vgl, ook Skr. sira (voor rira, en dit voor etre, gelijk fire voor (ira, (Cra; púra voor pura, pöre; dhira voor dhira, döÂra, euz, enz Lat car, Got. air, met t afgeleide ratram -vijandschap-. — De grene tusschen arya -iemand van ‘t volk-, @rye -icmand van ons volke, en -vaa ouse helden, iemand van den heerenstande is moeielijk te trekken; ‘t Beetr. arrivana, 1e eepvondig c= Germ. ala-mans, of liever alamannisk; en Aleman kumt op betzelfde neêr als Joustsch, waut vok dict, thind, is -vuolk-; in dee gtuud eeu is wel ormsadwl, enz, Gut. fireena-reska, wat men in Yde eeuwsch sou kunnen vertalen met -Heerscher der Inutschers-; vermoedelijk 1e ur uit ar, dus byvurm vaa ala (ara) gesproten Het Bectr -frigushayan“m komt dan overeen wet Alamannia. Hetzelfde denkbeeld ligt uitgedrukt in de volkenamen Mawen, Nawdaur, Mowdne en EAAor, bhi ve 5, waarvan Slawi en EAAOS == sarra isalra val, weder, ‘t algemeen- zijn, en SlawÂna en Ertan gevormd met suflit ana. geiyk Armv-eno, Romdaus, enz. en an. Slawen, Hellenen be- teekent dus hetacifJe ale Alaman, Arier, van ers, ala =- sarea. Hue de be- grgpen <al- ea -vulk~ samechaogen, vel. Tat fotus -al- met Oskisch fouto egemeente, volk- = Germ. fAind: fosticy -publicus- = Germ. (Asndssh. Men mag vervuderstellen dat in 't oude Indogermaansch, reeds vóór de spliteitg, de eyocmiemen Arse (Alsinan), Tautika en Salva, Salvbun cook in Indie heet con volh Sdlwa, oaast elkaader bestonden 564 LERSTAFEN. beteekenen Mijnheer, en Meester, schoolmeester of andere | zonder iets wat naar heiligheid zweemt, dan bij gevolgt Om tot ariyasaccam terug te komen het is niet aan een ui kenmerk te zien, of in de samenstelling 't eerste lid adj, wel een subst. is. De natuurlijkste opvatting is toch wel ia ariyasaccdni die waarheden te zien welke de Buddhistische kerk aan de lessen haars Meesters te danken heeft. Uitdrukkelijk: wordt dan ook in den Sarvadarcana-sangraha, bl. 23, blijkbaar op gezag van eenen Buddhistischen commentator, de term zoe verklaard als wij gedaan hebben. Daar lezen we: ata evoktam: #duhkhasamudâyanirodhamârgâgcar, fryasys Buddhdbhimatdni, (satyÂni) tattvdni. Het ware geenszins on mogelijk dat deze of gene commentator de samenstelling anders oploste, en dan zou te onderzoeken wezen, welke opvatting de oudste is, maar tot nog toe is mij geene andere omschrijving bekend. Ook in arigadhanam heeft ’t eerste lid den zins eens genitiefs pl., want in Lalitavist. 146 heet het: dhanam dryd- ném saptavidham. Képuriso, Skr. kdpurusha beduidt niet ~een slecht mensche, maar veen lafaard, iemand zonder mannelijkheid.» Het is niet te verwarren met kupurusha veen gemeen, slecht mensche, en kimpurusha vklein manneke, dwerg. Bij elk Pâli-woord waarvan de overeenkomstige Sanskritvorm op te sporen was, is de laatste er bijgevoegd. Voor zooverre wij het hebben nagegaan, heeft de bewerker in zijne vergelij- kingen hoogst zelden misgetast. Onjuist is psdta als Skr. van châto »magerv; het moest wezen Skr. cháta vafgesneden, duns, en „magerr. — De vogel karuviko of kurantko zal wel dezelfde wezen als die in 't Skr. kardyiká heet en in de leer der voor- teekens nog al eene rol speelt. Ik moet echter bekennen dat ik een mann. karâyika nooit heb aangetroffen. Wat verwisseling (zoo dit het juiste woord is) van y en v aangaat, vgl. kasávo en kaadyo; doudlham. en áyudham; dvuso, in vorm = Skr. dyushya, in bet. == dyushmat; enz. Strikt genomen is de y niet in » overgegaan, maar ingelascht tusschen de twee klinkers nadat de y was uitgevallen. Ken merkwaardig voorbeeld van eene v die- nende tot vermijding van hiaat levert de ons bekende tekst van den Agveda. Herhaalde malen vindt men daarin geschreven narinas voor varias of variyast, Tn t Prâkrit zijn er zeer op- merkelijke voorbeelden van ingelaschte v; bijv. in Prabodha- candrodaya 28 is khavijjads = Skr. khedyate. Soms is v ouder LEESTAFEL. $65 dan y, als in dea, Ved. kévat, Skr. kiyat (sy = €); dat v in cal enz. ‘t oudste is, blijkt uit édoat, enz. Ken ander middel om gaping te voorkomen is 4, die zeker wel gehoord werd, althans in den mond van sommigen. Zulk eene ingelaschte 4 vindt men in alle Prâkrits, met inbegrip van ‘t Pali. N'aAutam bijv. is zonder twijfel ’t Skr. wayntam, dat 100,000 millioen aanduidt. Heram kan noode uit iets anders ontstaan zijn dan uit aëram, dit uit arvaram, dit uit Skr. aparam (niet te verwarren met Skr. acuram); hurdhuram is Skr. aparaparam, aparasparam. In ‘t Hindi is aurà anders Skr. apara; anrd vene = Skr. aparam. Gelijk in ‘t Pali Auram, is uit Skr. apavársta in Avanti-Prikmt geworden ofdrio, voor odriv; zie Mrochakaëf bl. 100; voor ‘t afvallen van a, vgl. (doe = Skr. aldou. Wat de Fugelschen cockneyism noemen, vindt men in schier alle oude en hedendaagsche Präkrits, zoogoed als in alle Germaansche talen en ‘t Latijn terug. Vooral in ’t echte Magadhf uit Acoka's tijd komt het meermalen voor, zooals in Aevam, Aida. Ook in t Pal, dat in ’t geheel geen Mâgadhí is 2, komt deve voor, hoezeer hoogst zeldzaam; zoo ook Aalam = alam. In ‘t Sindhi zegt men Aiku == Skr. eka. Of die & in t midden des woords staat dan wel aan ‘t begin, doet mets ter zake, want woorden staan ook sn den volzin, en als zoodanig bezitten ze niet meer zelfstandigheid dan lettergrepen. Derhalve, bestaat er neiging eene A te doen hooren tusschen de klinkers van twee op eikan- der volgende lettergrepen in eeu woord, dan bestaat ze ook om het te doen én den volzin. Van de menigte voorbeelden wauruit blijkt dat 4 bij gaping ingelascht wordt willen we er slechts een paar wt ’t Prakrit aanhalen. Uit Skr. eirdraya is gesproten widruka, voor vidraa; Mrech. 100. Uit Ske. luea, of hever uit eene andere eu oudere uitspraak: (ana, is geworden toa. ' In ‘t Petersb Wdb. wordt eericas gehouden voor eene afleiding uit car, eene volstrekte onannerlijkheid Tusschen cari.cias br en aru Aris er geen on’ -r- scheid, dan dat ‘t eerste de comparaticf ie van 't laatste Een gebeel ander woord is rariraayd, synoniem van verd. 3 [se ftegengrstelde bewering der Singhaleezen wordt door de feiten gelogen- straft, en is vaa t aclfde gehalte als de audere, dat t Pali de vorsproug aller talen 1e Van daar dat gooveel fouten begaan zijn by 't Phliceren van echte Magalhi woorden Bijv. affa (gespeld afa: was zoounel == Skr dfma, als atra lhe fal-rihanten van 't Pali bebben uu effare szoon-, omgrset in afraro! Ut apdbddhats, d. 1. ape + d. is gemaakt appdbddietd, waarin C. ten va- seehte alpa zorkt, eux. 366 LEESTAFEL. Daar lange klinkers vóór een klinker staande lichtelijk overgaan in korte, bijv. Skr. pard rddhih in para rddhsh; kumdré atra in kumdri atra, enz., om van de Vedische metrieke regels te zwijgen, ging toa over in tua. Dit nu met ingelaschte & of. met zich van zelf in de uitspraak ontwikkelende v, wordt twke en éuva. Beide vormen worden door elkander gebruikt. Zeer zonderling op ’t eerste gezicht is de A in palkattha = Skr. paryasta, Málatí-Mádh., uitg. Calc. 1866, bl. 49. Dit pal- kattha moet ontstaan zijn uit palikatiha, paliattha. De Heer Childers heeft t eerste deel verrijkt met eene be- langrijke verhandeling over ‘t Nirvára. Ofschoon het aan de Indische scholastische theologen zeer wel bekend was, dat % Nirvâna, voor den rechtzinnigen Buddhist altoos, eenvoudig % Niet is, blijft het betoog van Childers zijne volle waarde be houden. Van onzen kant willen we een tekst aanhalen, die in duidelijkheid niets te wenschen overlaat, en wel uit den boven vermelden Sarvadargana-Sangraha, een werk dat ons in 18 bladzijden meer leert omtrent de Buddhistische philosophische. dogmatiek dan veel boeken door Europeanen daarover geschreven — te gader. Op bl. 15 staat: | „tad evam bhâvanâcatushfayavagân nikhilavÂsanânivrttau para- : nirvanam gÔnyarûpam setsyatin. D. i. ~Zoodoende zal, wanneer alle voorstellingen des geestes krachtens de 4 overtuigingen (d. i. ten gevolge der volkomen overtuiging van de waarheid der 4 grondstellingen) ophouden, ’t hoogste Nirvâna, 't welk in ‘t Niet bestaat, bereikt worden. Paranirvâna hier is mogelijk eene minder goede lezing voor parinirvâna, bedoelt in allen gevalle ‘t zelfde. Wat de 4 grondwaarheden zijn waarvan ieder naar verlossing strevende Buddhist zich doordringen moet, kan men vinden Sarvad. bl, 9. We behoeven hier niets meer bij te voegen om te toonen hoe hoog wij de verdiensten der Pali-Dictionary schatten, en indien deze aankondiging van ‘t werk strekken mocht om voor de beoefenaars van ’t Sanskrit hier te lande de waarde én van woordenboek én van de studie van ‘t Pâli eenigszins te doen uitkomen, zal ons doel volkomen bereikt zijn. Leiden, 28 Febr. 78. Hl. Kern. LEESTAFEL. 367 Dr. EB. Trumpp, Grammar of the Sindhi language, compared with the Sanskrit, Prakrit and the cognate Indian vernaculars. 8°, L en 540 bil. — London, Trübner & Ce. Het is eeu verblijdend teeken dat de studie der hedendaag- sche Prâkrit-talen, welke tot Sanskrit in ongeveer dezelfde ver- houding staan als de Romaansche tot Latijn, de belangstelling trekt waarop ze aansprak magen maken. Vergeleken met de moeder, (of eigenlijk : overgrootmoeder), ‘t Sanskrit, geven de tegenwoordige Prâkrits den indruk van erge verbastering, on- vergelijkelijk meer dan zulks ‘t geval is met de Romaansche dochters van ‘t latijn, en ze kunnen niet bogen, gelijk de laatsten, op eene letterkunde welke die der moeder evenaart of overtreft. Het is dus wel verklaarbaar dat Sanskritisten met zeker gevoel van walging zich van den aanblik dier zoo ver- wilderde loten hebben afgewend. En toch is het niet te ont- kennen dat de beoefening der hedendaagsche Prikrits niet zonder belang is voor ‘t Sanskrit zelve, en van nog grooter nut voor de kennis van ‘t oudere Priknt. Volstrekt onmisbaar zijn ze als bestanddeelen van een volledig stelsel der vergelijkende en historische studie der Indogermaansche talen. De Sindhi Grammar van Dr. Trumpp onderscheidt zich door volledigheid en grondigheid. In eene voortreffelijke Inleiding, vooral bestemd voor beoefenaars der vergelijkende taalstudie, spreekt hij allereerst over de verhouding waarin ’t Sindhi staaf tot de levende Prikrits en tot de gemeenschappelyke bron, ‘t Sansknt. Zijn onderzoek heeft geleid tot de slotsom, dat ‘t Sindhi over ‘t algemeen iets dichter bij ’t oorspronkelijke staat dan hare zusters, een slotsom die zeer wel strookt met het niet door Trumpp vermelde feit, dat onder de oudste Priknts die wij kennen: van 250 vóór Chr., de westelijke en noordweste- lijke aanmerkelijk nader bij ‘t Sanskrit staan dan de meer ooste- lijke. «While all the modern (nl. Arische) vernaculars of India are alrealy in a state of complete decomposition, the Sindhi has preeerved most important fragmenta [of the mother tongue] and erected for itself a grammatical structure which surpasses in beauty of execution and internal harmony by far the loose and leveling construction of its sisters « Ofschoon in deze schildering licht en schaduw wel ietwat te scherp uitgevallen zijn, mag men ‘t oordeel in de hoofdzaak juist achten, ten minste als men uitsluitend let op wat we. bij 868 LBESTA FEL. gebrek aan beter, officieel Hindi, Hindustani, enz. wilm noemen. Blijkbaar heeft Dr. Trumpp alleen den blik gevestigd gehad op dat officieele Hindi, enz, hetgeen we opmerken der hem een verwijt er van te maken. Bijv. bl. XXXII wordt sh Hindi opgegeven dg #vuurr. Dat is volkomen juist, wat de mode taal aangaat. doch onder ‘t geringe volk in Benares hoort mes! dgi, gelijk in 't Sindhi en ouder Prâkrit. „Vuur brengens heet onder ’t volk dgi le-dnd, terwijl ‘t Hindustani, eene echts brabbeltaal, ág /drá heeft. Van daar wordt in de leerboeken lénd als een werkwoord beschouwd, hoewel het niets anders is. dan eene samensmelting van le (= le-karke) »genomen hebbendes, en dnd vkomen.» Agi le dnd, verbasterd dg land, is eig. vuur genomen hebbende komen, d. i. met vuur komen. Dit is maar een enkel staaltje om te doen zien hoeveel er nog uit de volkstaal, vooral van 't landvolk, te leeren valt. Men overtuige | zich daarvan door kennis te maken met den door Beames be- handelden tongval van Bhojpur en met de Braj BhÂkhâ, en men zal, geloof ik, oordeelen dat *t onderscheid tusschen Sindhi en haar zusters met inbegrip der tongvallen niet 266 groot is als men geneigd zou wezen uit de boven aangehaalde worden op te maken. In ‘t algemeen gesproken, blijft de bewering van Dr, T. waar. Ook is het niet nauwkeurig uitgedrukt, als de Schr. op bl. 82, noot, zegt dat in ’t Hindi de slot-a in de uitspraak ver dwenen is. Vooreerst spelt men in ’t Hindi steeds ghara 6. dgl., en niet ghar; ten andere is een woord als gÂara in de versmaat tweelettergrepig. Al is het waar dat de slot-a, even als elke andere a in valstrekt toonlooze lettergrepen , zeer flauw, en in den mond van sommige in ‘t geheel niet hoorbaar is, dan mag men toch niet beweren dat gAara een eenlettergrepig woord zpu wezen, evenmin als bijv. in *t Fransch quatre een- lettergrepig mag heeten omdat veel Franschen quat zeggen, zonder of de e of de r te laten hooren. Wel degelijk is in 't Fransch een woord als chante twee-, een als amie drieletter- grepig, vooral in de verzen. Zoo ook gharà (spr. ghar). Gelijk in ‘t Fransch parlera als drielettergrepig geldt, zoo ook kardad in ’t Hindi. ‘t Onderscheid tusschen beide talen te dezen op- zichte bestaat daarin, dat de doffe &-klank in de eene met a, in de andere met e wordt aangeduid; beide spellingen zijn on- nauwkeurig, de eene al niet beter of slechter dan de andere. De uitspraak der doffe Hindi @, en der Fransche 2, is vol- LEESTAFEL. 369 maakt dezelfde. Men moet dus zeggen, ‘t Hindi gard is een stap verder van de oude uitspraak afgeweken dan ‘t Sindhi gharu, en staat tot het laatste in ongeveer dezelfde verhouding als ‘t Fransche peuple tot Spaansch pueblo, Ital. popolo. Bij ‘t aanhalen van woorden en vormen uit ‘t ouder Prikrit heeft Dr. Trumpp zich schier uitsluitend bepaald tot den tong- val die door de Indische taalkundigen als de normale beschouwd werd. In redelijkheid mochten we dan ook niet meer van den kundigen schrijver eischen, want de Inleiding is niet hoofdzaak. Niettemin mogen we als ons gevoelen te kennen geven dat zij die zich bepaaldelijk de vergelijking der hedendaagsche Prâk rits ten doel stellen, zoowel de tongvallen in de tooneelspelen en ‘t Pali, als de dialecten van Acoka’s opschriften, behooren te bestudeeren. Het ie bijv. niet van belang ontbloot, te weten dat reeds in Kâlidûsa's stukken, in de MrechakafikÂ, e. a. vormen als gharw niet ongewoon zijn. In de zangstrophen van ‘t 5de bedrijf in Kûlidâsa's Urvact, welke alle op rijm zijn, ziet men zelfs de vormen op o en u afwisselen in een en ‘t zelfde liedje. Zeer nuttig, om niet te zeggen oninisbaar, bij iedere poging ter verklaring van de wording der nieuwe Prâkrits is de taal der Zigeuners, want die vertegenwoordigt, in de hoofdzaken , een oud dialect zooals dat, naar eene ruwe bereke- ning, van 800— 1200 na Chr. in Indië in zwang moet geweest zijn. We willen hier met een voorbeeld aantoonen dat de taal der Rom (d. 1. rama evrijers, kerels, jongens=) of Romänkcel (Hindi ramdnacelà wjongens, Hoogd. Burscheu) * den sleutel levert ter ontraadseling van de spraakkunstige verschijnselen der hedendaagsche Prâkrits. Nemen we tot voorbeeld de vorming des genitiefs, welke door den Schr. o. i. niet bevredigend ver- klaard wordt. Hij zegt op blz. 119: ~The Sanskrit genitive-case termination aya, in Pali en Präkrit 22a 2, has been lost in all modern tongues, with the exception of the Bangalf, where es has been hardened to r-. Van deze bewernngen zal blijken niets houdbaar te wezen. Want lo de genitiefuitgang «sa is wel bewaard gebleven , doch niet al», zoodanig en verscholen; 20 der (beter gezegd srà, ard) van 't Benzaalsch heeft nieta met eea te maken en de veronder- stelling dat esa in ‘t B, in ¢ overgaat, door niets gewettigd. ' Pali mag even goed Prikrit heeten als elke andere uit 't Skr. afgeleide taal. 2 De Hedens women zich wh Kiddo roum) osuarte kerels.« 370 LEESTAFEL. Alvorens onze eerste stelling te bewijzen, herinneren we aas “* feit dat Skr. gen. sya zeer vaak ook den datief uitdrukt, dat bij de persoonlijke voorn. me, te de voor dat en gen. ge. meenschappelijke vorm is en dat reeds in oud Prâknt regel- matig de datief door ssa == Skr. sya wordt uitgedrukt. Prâkrúé déulassa is zoowel gen. als datief, nl. die soort datief welken men in onze taal met vaanv kan omschrijven. In de taal dee Zigeuners is déules (bij Pott, Zig. I, 192: dewlis) uitsluitend datief geworden en tevens drukt het in die gevallen waar ook in “t Hindi de datief op ko met onzen accusatief moet vertaald worden een bepaald soort van accusatief uit. Prof. Pott meende de bronnen waaruit hij putte en waarin déules eenvoudig als datief opgegeven was te mogen minachten en schonk den datief den titel van accusatief. Die verandering mag geen verbetering heeten. Terwijl assa, Zig. es oorspronkelijk de gen. enkelvoud van $ Skr. is, luidt de als datief en in zeker opzicht als accusatief dienst doende gen. meervoud : déulen (bij Pott dewlin) = Prâkrit déuldna. Evenzoo komt van nom. gdjo de dat enk. gájes , meerv. gdjex. Om den nieuweren genitief te vormen, voegt men achter den ouden genitief ’t woordje sero, en na eenen: gero. Aldus: enk. gdjes kero; meerv. gâjen gero. Het is duidelijk dat dezelfde oude genitief, èn van ’t enk., èn van ’t meerv., bewaard is gebleven in “t Hindi, en wel in ettelijke voornaamwoorden in beide getallen, en in de overige naamwoorden alleen in ’t meer- voud. Van yakd of yihd 1, wakhà of wuha (uit o, dit uit ave, dit uit amu), jo, ko komen: ssà, usd, jisà, kisd; meerv. ind, una, jinà. Achter deze genitieven die niet meer afzonderlijk als zoodanig in zwang zijn, voegt men de vormwoordjes &o voor den nieuwen datief en bepaald soort van accusatief, &á, ki, ke, kim voor den nieuwen genitief, en zoo verder. Aldus: tsa ko vten behoeve van dezeny enz. Jsa beantwoordt aan Skr. asya, maar is niet rechtstreeks daaruit gesproten; het moet eene verkorting zijn van e—sea, zelfstandig in ’t Prakrit ge- vormd uit e +- de genitief-uitgang; essa moet, volgens de klankwetten aller Prakrits, de lange e verkorten, want geen 1 Ya en yi zijn veranderde uitspraak van e. Zelfs bij ’t sprekan en lezen van Sanskrit wordt door de Brahmanen van onderscheiden streken in Hindustan e als ye en yi (of eig. yd) uitgesproken. Die uitspraak moet betrekkelijk oud wezen, want alleen daaruit is te verklaren hoe uit Skr. eva in oud Prâkrit geva, jevsa kon ontstaan. Ave werd gewestelijk uitgesproken gèvva, co de y deelde daarop in 't lot van de gy des Skr., ging over in 7. Op overeenkomstige wijze klinkt o als sa of vu (eig. od). LERSTAFEL. 371 van nature lange klinker mag er blijven in eene lettergreep die door stelling (positione) lang is. Het is volmaakt hetzelfde of men in ‘t Prâkrit zegt aggs of dgs, maar een dggi is on- magelijk. Ziet men geschreven jobbanam , devvam , ekko, e. dgl., dan weet men terstond dat de korte o en e bedoeld is. Uit deze korte e ontwikkelde zich 3, bijv. e&éo luidt in t Sindhi Aske, uit kikkn, dit uit Aekko. Zoo ook is Hindi ied, eig. sesd ont- staan uit essa. vd is verkort uit ena, d. i. e +- verininkten gen. der subst.-verbuiging adu. Ued is uit ossa, avassa = Prakr. amussa, Skr. amushya; jisd uit jessa, gewestelijke uit- spraak van jassa, Skr. yasya. En zoo verder. De vrouwelijke zijn verdwenen of versmolten. “t Vormwoordje ter aanduiding van den nieuwen genitief is, in “t Hindi, #4, 4%, enz.; bij een paar voornaamwoorden ard (ook ara), aré (ook ari). Zien we welke verklaring Dr. Trumpp geeft : „The Sindhi employs for this purpose (d. i. den nieuwen gemtief) the affix jo, fem. jé, corresponding to the common adjective aflix 4d == Skr. ka)w. Uit den samenhang moet men opmaken dat de Schr. met saflix= ‘t zelfde bedoelt als ~suffixe, want hij noemt Skr. ba een bijvoegelijk -affixy, en #a is een suffix. Jo nu is in 't geheel geen suffix, maar een adjectief zonder meer, dat hier dient om eene zekere betrekking tusschen twee voorwerpen, tusschen bezitter eu ‘t bezeten wordende, aan te duiden, en tu zooverre mag dat adjectief jo, vrouw. jé een affix, een toe- voegsel heeten, maar men moet dat niet verwarren met suffix. Met Skr. suffix ka heeft ‘t adjectief jo niets te maken, even- min als in ‘t Hindi 't adjectief éd, #6. De omstandigheid dat Sindhi yo, Hindi 4d, enz. achter een verborgen vorm staat, had op zich zelf voldoende moeten wezen om te bewijzen dat jo en kd nfzonderlijke woorden waren. Al wist men niet dat bad een genitief was, dan had meu niet de oogen moeten sluiten voor ‘t feit dat ind, gÂarondà, enz. meervouden waren, en bepasldelijk genitieven. Met struisvogeltaktiek of beroep op autoriteiten komt men uiet verder. De onhoudhaarheid van alle tot nog toe gegeven verklanngen verder te bewijzen, ware doelloos, en we willen liever, volgens de historische methode van den onsterfelijken Grimm zoeken, en zoodoende den oorsprong van Hinds Kd, Sindhi jo, opsporen. De sleutel is te vinden in de tual der Zigeuners, vergeleken met 't oudere Prakrit. ‘t Adjectief 372 ' LRESTABEL. dat in *t Zig. de genitiefbetrekking aanduidt, luidt &#ro, waaria men terstond ‘t kara van ’t Bhojpuri Hindi t herkent. Verder is hef: onmiskenbaar ‘t zelfde woord, in gewestelijken vorm, als in oad: Prakrit kerako, d. i. kera, met pleonastik suffix ka. Naast &erake staat Kerao, Mudrâr. 26 keriko, en in Mâgadhf natuurlijk kelake. Liehier een paar plaatsen uit de Mrcchakatikâ; blz. 100: kassa kerakam edam pavahanam „van wien is dit voertuig» , Skr. kasyaitat pravahanam; bl. 4: mama kerakena bhattaparsbbaens wte mijnen koster, Skr. madîyena bhaktaparivyayena; bl. 18: attana kelakehim pddehim #bij mijne voeten; bl. 40: Vagas- tagendkelake ductahattht de kwade olifant van VasantasenÂr Men ziet dat ‘t adj. nu eens achter den stam, dan weêr achter den genitief gevoegd wordt; bij voornaamwoorden ’t laatste. Vergelijken we, alvorens de verhouding van Zig. &ro tot kerako op te maken, de zeer verbasterde vormen waarin ‘t woordje in Hind. en Bengaalsch zich vertoont. Van gAara ts de zoogenaamde gen. ghara kd (- kf, enz.); van yiha, of yad fs die ssa kd; meerv. ind kd; enz. Ook hier staat £4 achter den stam van substantieven in ’t enkelvoud; d. i. maakt het $ laatste lid eener samenstelling uit waarvan ghard "t voorste lid is. Bij voornaamwoorden en meerv. substantieven, volgt 4d op den ouden genitiefvorm. Bij de vergelijking van ‘t Hindi met Zig. en oud Prâkrit, ontwaart men licht dat 4d eene ver- bastering moet wezen van kara, kard ' = Zig. kro. Dit is niet slechts eene onvermijdelijke gevolgtrekking, het wordt ook door de feiten ten volle bevestigd. Want waar t gewone Hindi tsa kd heeft, vertoont de tongval van Bhojpur e-kara, van Shahabad i-kará (zie Beames t. a. p.). Aan H. wsa kd beant- woordt Bhoj. w-kara, Shah. o-kard. Waarmeé bewezen is wat we te bewijzen hadden. Eene andere verbastering van kard (en kerd) is ard, dat in * Hindi onder bepaalde omstandigheden voorkomt, doch in “t Bengaalsch algemeen is, want ird, bijv. in Égvarerà moet uit fevarakera ontstaan wezen. In ‘t Hindi vindt men dit ard enkel bij de persoonlijke voornaamwoorden; dus merd, meré; haméra; terd; tumAdra. Hammdra heeft zich op dezelfde wijze ontwikkeld als bijv. Hindi câmdárä uit Prâkr. cammadro, cam- 1 Zie Beames, Journ. Roy. As. Soc., jaarg. 1868, bl. 489. 2 De @ in ‘t Hindi is in soortgelijke gevallen ontstaan uit de Skr. ah; bijv. gatah = H. gayd; gato = Prik. gado. Kenen regel in 't toepassen van een van beide vermag ik niet te ontdekken. LEESTAPEL. 373 _mdro, Skr. carmakdra; sfndrd uit emoannaáro, envarnakára. Me, te, (misschien kama, later tumha) waren genitieven, doch het zij aan verder onderzoek overgelaten te beslissen of me, te rechtstreeks Skr. me, ée zijn, of latere Prâkrit-ontwikkelingen en samengetrokken mt maÂs, taÂi, enz. Het komt er nu op aan, uit te maken aan welk Skr. woord kara, kerako beantwoordt. Skr. kdrya ste doen, te makene, enz. heeft in ‘t Prikrit allerle: vormen aangenomen. Vooreerst kaira, in ‘t Pâli gespeld kaysra; dat kasra de ware en oude spelling ie, weten we uit 't opschrift van Koning Mahâ- Meghavihana, een van wiens titels is giro == drya '. Later ving kaira over in kera, en dit, voorzien met pleonastisch suffix ka, ix Eerako, waarvan we boven gesproken hebben. Op gelijke wijze is uit Skr. paryanta Prâk. peranta geworden, o. a. Malati-M., hl. 54 (uitg. Calc. 1866). Een tweede vorm is kajju, kdjo; een derde kayyo; een vierde &aryo. In ‘t Pali spelt men in een geval als ‘t laatste arigo, onnauwkeurig; want ariyo == Skr. dryo is meest tweelettergrepig: zie bijv. Journ. Roy. As. Soc. jaarg. 1870, bl. 816. Dit argo, esryo, e. dgl. = Skr. «irya, rérya, heeft zijn ontstaan te danken aan de alge- meene klaankwet van 't Prikrit, dat im lettergrepen , lang door stelling, geen van nature lange klinker stand houdt; Skr. kárya, vörya e. dl. kunnen als zoodanig niet blijven, want de eerste lettergreep ix door stelling lang. hetgeen verkorting van d, f na zich sleept. Uit de spelling ariyo, viriyam van ’t Pali konde men dit niet opmaken, gelukkig daarom dat de metriek ons ‘t middel verschaft de verkeerdheid dier spelling te bewij- zen. Uit een Prâkr. Earya is vermoedelijk &arra en hieruit kara, “ig. kero voortgesproten. Wat #á betreft, dit zou eveu- goed uit kayya af te leiden zijn, als uit dara, indien het op zich zelve stond, doch “t gewestelijk Hindi dara en Zig. kero, en Aamdra, enz. in aanmerking genomen zouden we eerder ge- neigd zijn het voor verbastering van ‘t laatste te houden. Uit- drukkingen in ‘t Skr. als Aim wama tena kdryam «wat heb ih daarmeë te maken, wat gaat mij dit aan?» zijn de ver- moedel:;ke aanleiding geweest dat men #árya heeft opgevat als efemand) aanwaande.s Prikr. wama kerako gharo 1s dus eigenlijk ' Journ As. Soe. Beng. VI, 1090. Ten onrechte giste Prinsep dat oon Prâknt airo — Skr ada was; gren Skr. as blijft in 't Präkrit. Waar meu dus io t Prak, en dan nog wel in 't alleroudste, ai vindt, heeft die tweeklank eraen anderen oureprong. zou in fhairo, == stharira; airo == drys 374 LEESTAFEL. 