None
1715 Peraarij 20. Nog heeft cen secretzrs captuli ter wergacericge geëx- kibeert extract uytte reso.ctién van de Ed. Azstb. heeren brrgermeesteren ende vrreischappe der stadt Utrecht van dato den 12 Januarij 1711, by welke haar Ed. Acñtb. aan den cayictule permitteren, om conform het versoek, by requeste gedaan, afiebrexen de westergeveil met een gedeeite van de kerke tot de eerste grote pylaren, mits dat de kerke tusschen de voorseyde grote pylaren wederom doen siuyten met een cieriyke gevel ende een steene frontespies, conform het vertoonde model, ende vorder mits dat de kerke door den capittule tot haren laste ende die daarinne gehouden zijn weder op nieuw behooriyk werde geplaveyt (Extracten uit de resolutiën van het kapittel van St. Marie.) Nobilissimorum et amplissimorum consulum senatusque huius urbis assensu, Gulielmus van der Muelen, dominus Oudtbrouckhuysii, Niecopii, Portengii, decanus, et capittulum sanctae Mariae Maioris Traiectensis partem huius aedis imperialis occidentalem, turribus organo monumentisque decoratam olim, ipsa confectrice (Extracten uit de resolutiën van het kapittel van St. Marie.) rerum omnium vetustate factam caducam, demoliendam et hunc parietem, qui ceteris sartis tectis ornamento esset, collocandum decrevit, exsequente Everardo van Weede, domino Dyckveldii et Ratelesii, magistro fabricae, anno millesimo septingentesimo duodecimo post Christum natum, pacificatoris totius ferme Europae legationibus in hanc urbem missis insigni. (Opschrift van den nieuwen westgevel der kerk, volgens een afschrift van baron D'YVOY ín den Topographischen atlas der stad Utrecht. No. 764.) gen UE. #19 7. Afraak der kerk, 1813. Het voorportaal en de galerijen der kerk waren nog in onzen tijd ingerichtet, tout het plaatsen van kramen gedurende de jaarmarkt; wij herinneren ons, dat de voormalige buik der kerk toenmaals een tuin was, met een houten hek tusschen pilaren afgeschoten. Zij was echter toen hare slooping nabij. Uitgenomen het gedeelte, het de concertzaal uitmaakt, werd de gansclfe kerk op den 30° August 1813 verkocht voor de som van f 18,500, en den zen September daaraanvolgende met afbreken een aanvang gemaakt, zoodat in December 1816 niets meer daarvan overig was dan de grond, welke in het jaar 1817 werd verkocht aan den heer VAN LAERE, die denzelven heeft ingerigt tot een boomkweekerij. (Extract uit een opstel over de St. Maria-kerk, in: Tijdschrift voor geschiedenis van Utrecht, I (1835) p. 323.) II HET KOOR. 1. Het oude koor, 1081. Hoewel van het oorspronkelijke koor geen spoor meer te zien was, vermoedde ak, dat de sluiting van hetzelve halfrond zoude geweest Zijn, wegens de overden komst in den platten grond met den bouwtrant der basiliken en met die van andere korzen in deze streken, zowals te Oldenzaal en de voormalige te Marien-have in Oost-Vriesland. Dit vermoeden werd bevestig, toen men bij het afbreken van het nieuwe koor, in 1844, de halfronde grondslagen van het oorspronkelijke vond, die van tufsteen en zoo hard waren, dat men van het wegruimen moest afzien. (Extract uit een opstel van Mr. F. Eyck TOT ZUYLICHEM, in: VERMEULEN, Tijdschrift, voor geschiedenis van Utrecht. II p. 27.) Structura novi chori ecclesiae S, Mariae Trajectensis anno 1340 facta, Ex litteris domini Henrici de Jutfaes, decani Trajectensis, eodem anno datis 12 Octobris, Mr. HUGO POLLAERT, olim canonicus Majoris, legavit ecclesiae S, Mariae 100.000 coctorum laterum, ad usus et constructionem novi chori ejusdem ecclesiae dudum inchoati, solvenda eidem ecclesiae dudum inchoati, solvenda eidem ecclesiae, cum animo perficiendi eundem chorum. (Extract uit een handschrift van E. VAN ENGELEN in de Stadsbibliothek van Utrecht. II p. 165.) De juistheid van dit bericht schijnt zer twijfelachtig: denkelijk ie eene gift voor den bouw van het Domkoor bedoeld. Inwijdine van het nieuwe koor. 1421. Item in denselven jähr (1421) op den XXIII) dach in Maerte wert die eerbaer bisscop Coenraet, die dat collegium van onser Vrouwen t'Utrecht gesticht, hevet ende dieselve kerck dede maken in der eren van onser Liever Vrouwen, opge- graven uyt den grave, dair hy eerst, doe hy doot was, in gegraven was, daer ‚hy langer dan CCC jaren in gegraven hadde geweest. Ende doe men dat graf opdede, doe lach dat doode lichaem noch al byeen, dat veel van den heren, diet sagen, ende ander luden mede seer verwonderde, dattet lichaem, dat also lange onder die aerde hadde geweest, noch also hele ende also gesien was, Ende opten- selven dach wert dat lichaem ende dat gebeent van denselven bisscop van?) grotter waerdicheit uitten grave genomen van bisscop MATTHIJS bisscop van Biduaen, dair veel van den heren van denselven godshuys by waren ende wairlike luden een groot deel; ende wert weder op dat nye choer gebracht ende aldaer weder begraven in een nye graff, dat hem aldair gemaect was tot sijnre groter ere, dat ic hoop dat hy wel verdient hadde. Ende op denselven dach wert dat nye choer gemacht gewyet van bisscop MATTHIAS by der eren Gods ende onser Liever Vrouwen ende meer van sinen lieven heyligen in den euwigen leven. (Uit het vervolg der kroniek van BEKA, gedrukt bij: MATTHAEUS, Analecta, III p. 398.) 4. Afstand van het koor als toonkamer voor het Bijlhouwersgild. 1619. 1619 Martii 8. Gelesen de requeste van deken ende capitule van Ste. Marien, in welchen kurzen choor die van den Bijlhoulwergildt over acht dagen versochten haer gemacht schrijnwerck te mogen stellen te coope, ende daerby gehoort het rapport van de heeren commissarissen, ’t voorseyde choor gevisiteert ende het rapport van de heeren commissarissen, endende daerop aengesproken hebende, ende daeruut verstaen, dat d’heeren decken. ende capittule hiervan naer luydt haerde Edele requeste d’intentie niet wel en hadden verstaen, soo sijn voorige commissarissen versocht, den capittule nochmal sulcx t’ onderrichten ende daerby te voegen, dat heure Edele sullen vermogen de choordeuren alsoock die van de sacristie toe te leggen, daermede haere kerck vrygestelt wordt, mits stellende een ander int choor ter straetwaert. vengemelde HS, leest juister: „aldaer. Bijlagen. 217 den capittule van Ste. Marien tot openinge van haer choor, om haer gemäßt werck daerinne te stellen, daertoe den 2den Martij voorleden gecommitteert sijn geweest de heeren Medenblick ende Wettel, raden, stondt: De vroetschap, gehoort het rapport van de heeren gecommitteerden voornoemt, die het choor hebben besichticht, ock mette heeren van den capittule hiervan gesprocken ende gesocht daselve tot dit versoeck te bewegen etc., ende dat hetselve capittule daerinne niet en hadde connen bewilligen, verstaet ende verclaert, dat tvoorseyde choor ten fine als in desen sal mogen worden gebruyckt, doch dat daerinne geen schade en werde geden, ende by die van den gilde becosticht het raempt ende deure, daer den uutganck ten aenwysinge vant voorseyde capittule sal worden gemäß, latende den duychsteen, daervan comende, ten prouffyte vant capittule; wiensvolgende tselve capittule geordonneert wordt, dit te gedogen ende tvoor- seyde choor te ontledigen ende vry te stellen van alle materialen, jegenwoordich daerinne wesende, Actum ut supra. | (Extracten uit de resolutiven der Vroedschap van Utrecht.) 5. Bestemming van het koor voor de bijeenkomsten van het Stads Musikcollege. 1765. Maandag den 20 Maij 1765. Ter vergaderinge zijnde voorgebragt en ge- lezen ’t rapport van de heeren gecommitteerdens tot het Bijlhouwersgild, alsmede van de heeren gecommitteerdens ter directie van Stads-financie, 14 dagen ter Secretarye van de policie hebbende voorgelegen, houdende, zoo nopens de requeste, door de Eerwaarde Decan en Capitulairen van St. Mariae aan Haar Ed, Acht- bare gepresenteerd, waarbij hun Eerwaarde doleren over den slegten staat van het schrijnwerkerspand, verzoekende Hun Ed. Achtbare, tot voorkoming van het verder verval daarvan, zodanige voorzieninge gelieven te doen als zullen meenen te behoren, alsmede rakende ’t verzoek, door de leden dezer Stads Musicq-Collegie bij requeste aan Haar Ed. Achtbare gedaan, ten eynde aan hun een convenabelder plaats tot het houden van het voorseide concert mogt worden geaccordeert. ‘pRapporteerden de Heeren gecommitteerdens tot ’t Bijlhoudersgilde, dewelke hadden gebesoigneert over den inhoud der requeste aan Haar Ed, Achtbare gepresenteerd door de Eerwaarde heeren Decan en Capitulairen van ’t capittule van Ste. Mariae, waarop haar Ed. Achtbâre hadden gelieven te requireren ’t advis van gemelde heren gecommitteerdens, en behelsende 't zelve request in substantie: Dat het pand of choor hunner kerke, 't welk de vroedschap voor vele jaaren had vergund aan de schrijnwerkers, om derzelver gemaakte werk daarin te koop te stellen, met die voorzorge, dat 't zelve uit een gedeelte der koop- Oud-Holland, 1902. 28 218 BIJLAGEN. penningen, van gemelde goederen provenierende, en eenige andere inkomsten van nieuw aankomende pand-gildebroeders ordentelijk zoude worden gerepareerd en onderhouden, thans zedert eenige jaaren geheel buiten reparatie gebleven was, naardien ’t getal derzelve pand-gildebroeders op twee na was uitgestorven en verminderd, en dus ’t inkomen, gedestineerd tot onderhoud van 't pand, in geen consideratie kwam bij ’t geene daartoe vereyschd word), Waardoor dan ontwijfel- baar te wagten stond, dat. het gebouw, van tijd tot tijd vergerende, eindelijk geheel zoude vervallen. Om ’t welke voor te komen haar Ed. Eerwaarde eerbie- dig verzogten, dat Haar Ed. Achtbare daartegen een bequaam middel mogten gelieven te beraamen, t’ zij door de voornoemde pand-gildebroeders het verdere gebruik van gemelde pand op te zeggen en de vertoonders daarmede als met hunne andere goedvinden te laten ageren, t’ zij door ’t zelve geheel en al ten behoeve van de stad over te neemen en als andere stads gebouwen te doen behandelen, t’ zij door zoodanig ander middel, als Haar Ed. Achtbare daartoe beter en bekwaamer zullen oordelen, Dat zij heeren gecommitteerdens bij examinatie bevonden hadden, dat, gelijk in de requeste is geposeerd, de pand-gildebroeders op twee na verminderd en uitgestorven zijnnde niet in staat zijn om ’t zelve pand te onderhouden, hoe- zeer dezelve, ook daarop gehoord zijnde, te kennen gegeven hebben hun verlangen om ’t zelve te moogen blijven gebruiken, en eenige meerdere penningen s’ jaarlijks tot de reparatiën hebben geoffereert, egter op verre na niet toereikende, en met verzoek, dat Haar Ed. Achtbare ’t te kort komende mogten gelieven te suppleren, en het pand tot hun gebruik repareren en en goeden staat houden, Dat Haar Ed. ook bevonden hadden, dat ’t gebouw, schoon in muur en kluyswerk nog hegt en sterk zijnde, geheel ontbloot van glazen en bij gebrek van onderhoud in veelen opzigten vervallen en haaveloos is, tot gro Ot ‘discord’ van geen gedeelte dezer stad, en dardoor te dugten is, dat, zu niet bij tijds daartegen gezorgt word, 't zelve geheel zal vervallen. Dat Haar Ed. derhalven eenparig van advis zouden zijn, dat de noodzakelijkheyd vereyscht dat Haar Ed. Achtbare ten dien eynde zouden kunnen resolveren de twee overgebreeders het pand op te zeggen, en’t zelve aan't capittel te restitueren en overlaten, om door ’t zelve te worden gerepareerd en onderhouden, ofte dat Haar Ed. Achtbare ’t zelve gebouw geheel ten behoeven en gebruike van de stad zouden kunnen overnemen ent zelve in goeden stellen. Een merkwoldig feit, dat bewijst, hoe het gezamenlijk tentoonstellen van de leden der gilden in hallen — een middeleeuwsch gebruik — in 1619 nog in vollen gang, doch in 1765 geheel verouderd was. BIJLAGEN. 219 En hebben Haar Ed. ten opzigte van dit laatste geval en voorstel gemeind, niet ongemerkt te kunnen nog moogen laaten voorbijgaan de gelegentheyd, welke zig thans opdoet, om dit gebouw als een publicq stadsgebouw te kunnen emploieren, tot  deeze redenen, midsgaders de bekrompenheyd van stadskasse ponderende tegen 't nut en agrement, dat uit dusdanige verandring zoude voortvloeyen, eenparig van advis waaren, dat Haar Edel Achtbare stads-finantiën niet meer behoorden te benaauwen om eene zaak, dewelke geen universeele utiliteyt involveerd; maar dat de Vroedschap zig zoude kunnen conformeren met het eerste alternativ van’t rapport der heeren gecommitteerdens tot de Bijlhouwersgilde, om namentlijk ’t pand aan de pand-gildebroeders op te zeggen, en ‘’t zelve aan die van den capittule van Ste. Marie te restitueren, om daarmede te handelen als met haar andere goederen; en dat Haar Ed, Achtbare verders aan de heeren leden van Stads-Music-collegie, om aan deselve te gemoet te koomen, tot vuur en ligt en verdere augmentatie van subsidie jaarlijx zoude kunnen accorderen f250.—, en hen teffens de liberteyt laten, om haare musicqaal te verplaatzen, waar zij ’t zelve 't gevoeglijkste En decente zullen ordreseln oder de heren, in dezen geommet, voor haar genomen moeyte en gedaan rapport bedankt; wijders goedevonden en geresolveret, omme het schrijnwerkerspand over te nemen en tout een concertzaal voor welgemelde heeren leden te doen approprièren, conform den voorslag bij het rapport der heeren gecommitteerdens van 't Bijlhouwersgild gedan, zig daarmede conformerende bij dezen. (Extract uit de resolutièn der Vroedschap van Utrecht.) 28° 220 BIJLAGEN. III. DE TORENS. 1. Val van den noordelijken toren. 1576. Davila cum per aliquot dies a tormentorum maiorum explosione non desisteret, multos cives civiumque splendidas aedes perdidit atque prostravit. Turrem alteram insignis ecclesiae Divae Mariae Virginis et partem turris Divi Jacobi, eo quod ex iis multum damni inferebatur Hispanis, disturbavit. (Extract uit M. AB ISSELT, Sui temporis historia, (1602) p. 506.) 2. Afraak van den suidelij ken toren. 1682. 1676 Januarij 16. De Vroedschap heeft naar deliberatie ende omvrage niet connen goetvinden, in te treden ’t versoeck van den Decan ende Capittule Ste. Marien, om consent tottet afbreken van haer toren tot betalinge van de ongelden etc. (Extract uit de resolutièn der Vroedschap van Utrecht.) Die Veneris 24 Novembris 1682, Gehoort het rapport van heere raatsheer SERVAES wegens tgeproponeerde aan de Borgemeesters van de stadt over t’ aff- breeken van desey kerken toorn, hebben deken ende capittule d’ heeren VAN DER NYPOORT, VAN MAARSENBROUGH ende raatsheer SERVAES versocht ende gecommisset, om dienaengaende verder met de heeren Burgemasters te aboucheren, Die Veneris 1 Decembris 1682. Is op de propositie van de heeren gecommisseten tot het afbreken van den toorn goetgevonden, dat nae sal worden gegen, aan wat personen en onder welke conditiën het capittel eertijts geconsestet heeft tegens de muyr van  consent te betalen in ’t midden van ’t af breecken van dien, ende dat in minderinge van de jaarlixe subsidiën souden betalen twee duysent gulden gereet, sullende de vordere cooppenningen, sooverre dig strecken, mede worden geëmployeert tot betalinge van de resterende subsidiën, waerinne vervolgens sal worden gecontinueert, Hetwelcke in deliberatie geleyd sijnde, heft de Vroedschap geconsenteert in de versochte affbreeckinge onder de gedane presentatie, (Extracten uit de resolutiën der Vroedschap van Utrecht.) IV. DE KLOOSTERGANG, I. Bouw eener verdieping boven het suiderpand. 1633. Wij decken ende capittule der kercke Ste, Marien ’t Utrecht doen condt ende kennelijck allen luyden met dese onse openbaere brieve, dat wy capittulariter vergadert (capitulo specialiter desuper indicto) met goede voorgaende deliberatie hebben onwederroepelick vergost, gelijck wy vergunnen mits desen, aen den Ed. heere DIRCK DE GOVER, outborgemester der stadt Utrecht, te moegen tot syne Ed. gelieve lichten ende openen het dack van onser kercke pant aen de suystyde, streckende langes sijn huysinghe ende erve, die ende soo hy nu tegenwoordich besit, ende alle die materialen, daeraen vast, die tot synen oorbaer sal mogen gebruycken, mits dat hy hierentegens gehouden sal sijn, hetselffde pant wederom tot synen costen te bedecken ofte te bedecken ofte te belemeren ter sijnder beste gevalle, ende onser kercke fabrycque van de laste van decken ende repareren ten euwigen dagen costeloos ende schadeloos te bewaren, waertoe hy hem selven ende syne naervolgers in de voorseyde huysinge mits desen is verbyndende van die eerste ure aff, in dewelcke hy het dack voorseyt sal doen lichten ofte Oopenen, eenen oirconde des hebben wy voorseyde dese onse opene brieve mit Ons capittels van secrete segel neffens twee capittulaire heeren doen besegelen. Gegeven int jaer ons Heeren XVIC, drie ende dertich opten elffden Januarij. (Oorspronkelijk charter dd. 1633 Januari 11, in het archief van het kapittel van St. Marie.) 2. Bouw eener verdieping boven het westerpand. 1633, Mr. JACOB VAN SYPENESSE transporteert namens Mr. JOHAN WACHTELAER aan juffrouw MARIA VAN SAMBEECK, weduwe van CORNELIS VAN DER HEYDEN „die alinge huysinghe ende hoffsteede met alle t’ geene daer aert- ende 292 BIJLAGEN. Nagelvast in is, staende op Ste. Marie kerckhoff alhier, van outs genaemt het Choraelhuys, mitsgaders het school, gelegen naest het pandt der kercke voor- seyt, met synen vryen uut-ende inganck in hetselve pandt ende voort door de kercke, daer het achste huys clausträd, dat alsnu toehehoort joflrouw ALEYDA VAN RUEMPST, west- ende zuydwerts, ende het voorseyde pandt oostwerts, ende noortwerts die voorseyde kercke naest gelegen sijn, eertijts by de voornoemde ‘Mr. JOHAN WACHTELAER van ons gekoft, mitsgaders de verbeteringe, by deselve Mr. JOHAN WACHTELAER daeraen gedaen, namentlick het nieuwe getimmer boven het pandt, achtervolgens onse onwederroepelick consent in date den elffden Januarij XVIC, drie ende dertich.” etc. | (Extract uit een transport dd. 1641 Maart 26, voorkomende in het Register van de claustrale huizen van het kapittel van St. Marie.) 3. Plaatsing van kermiskramen in den kloostergang, 1661. 1661 Junij 24. D’heeren Commissarien van de jaermerckt sijn ver Socht te overleggen ende adviseren, off men, ten aensien nu weeckelicx int Engelsch gepredickt wordt in de Marienkerck, op de merckten voortaen in deselve kerck niet meer sal veylstellen schilderyen, caerten ende diergelijcke ; nemaer alleen int portael ende pandt van de voorseyde kercke van den Duytsen huyse. 1661 Julij 1. Conform t’advijs van de heeren Commissarisen van dejäger- merckt is goetgevonden ende verstaen, dat men dese reyse noch in de Marienkerck sal voorstaen met schilderyen, buyten de plaetse tot de predicatie affgeschoten; ende dat men de vreemde luyden sal waerschouwen van in toecomende niet meer in de voorseyde kercke te sullen mogen toonen. 1662 Juni 23, Geresumeert sijnde de notule van den ren Juli 1661, daerby verstaen is, dat voortaen niet meer in de Marienkerck sal worden voorgestaen met schilderyen, heeft de Vroedschap eenpaerlijck by de voorseyde resolutie gepersisteert, ende de commissarisen gelast sulcx t’effectueren, ende tottetgeene voorseyt aen te wysen t’pand ende portael van dien, mitsgaders t’ Duytschen huys-kerckjen. (Extracten uit de resolutiën der Vroedschap van Utrecht.) 4. Overdracht van het westerpand aan de ‘Oud R. C. Cleresy. 1733, 1736. Het kapittel van St. Marie transporteert aan BOUDEWIJN VAN CATZ „sekere erve of grond in het westerpand aan de zuydzyde van onse kercke, streckende , 1) Nam. in het oude kapittelhuis en in den kloostergang, die alleen van daar uit te bereiken was. BIJLAGEN. 228 van de trap van den toorn tot aan de kelder van het choraalhuys, ter lengte van vijf en veertig en ter breedtte van twaelf voeten.” Het kapittel van St. Marie transporteert aan BOUDEWIN VAN CATZ „sekere erve of grond in het westerpanden en de zuydzyde van onse kercke, streckende van de kelder van ’t choraelhuys zuydwaarts op, ter lengte van vijf en veertig en ter breette van twaelf voeten.’ | (Extracten uit twee transporten dd. 1733 October 9 en 1736 Januari 27, berustende bij de Oud-Roomsche Clerezy in den Driehoek te Utrecht.) V. DE VOORHAL, 1. Vergadering van koning Willem il met de prelaten der Utrechtsche kerk in de voorhal der kerk. 1255 U). Rex, confestim in manu robusta Trajectum descendit, et praelatos ecclesiae simul in atrio S. Mariae congregavit, ut ibidem locum aptum exquireret, ubi capellam in honore S. Georgii Martyris devote construeret. Dum autem ipse ex cum prelatis resideret in jucundo contubernio et de curialibus causis optato frueretur alloquio, ecce quidam turbator sanctae pacis ac intentor novae litis a remoto volatile saxum secreto projecerat, et regis honorandum caput fere contriverat. Quapropter circumsedentes praelati nimium scandalizati sunt: quinimo de tantam praesumtione plurimum stupefacti sunt. Rex autem eundem lapidem trutinando suscepit in manibus, hujusmodi verba prontens coram astantibus Reverendi patres! Attendite quam talionem Trajectenses nobis impendunt, quae jactu tam grandis silicis nos absque demeritis neci dare quaerunt, quorum fidelis conburgensis hactenus fuimus et quorum forenses hostes sub expensis propriis laboriose subegimus. Sed vivit Dominus et martyr ejus Georgius, quoniam et hoc forefactum nequaquam transibit inultum, si vita nos incolumes conservare queat ad annum. Nec mora, quin et ipse rex, cursatilem equim ascendens, cives difhdari juss. It et ad expugnandam civitatem modis omnibus se praeparavit; Trajectenses, pro casu talis infortunii plurimum disturbati, destinaverunt magistros civium ad Hollandiam, tentantes cum eodem rege reformare pacis amicitiam, Sed quid plura? Rex immobilem sententiam edidit, quatenus civitas grassatorem sibi traderet; alioquin ipsam urbem humotenus everteret, Itaque Trajectenses, obtenta pace modici temporis, redierunt ad judiciale capitolium, statuentes pro malefactores nimis arcanum scrutinium, ut ipsius regis indignationem aliquo modo placent et burgenses innocui sceleris tanti in pace quietissima permanerent. (J. DE BEKA, Chronica, p. 87.) Rune van dese hal voor den westgevel der kerk, 1617. Fama est, nequa vana illa, Conrardo episcopo constitutum fuisse alteram occidentem versus nostrae huic contiguam exstruere aedem, quam, Divae quoque Virgini sacram, virgines nobiles, canonicatus conspicuae titulo, regerent habita- rentque. Er inchoatis, que etiamnum exstant, fundamentis, opereque interrupto videre id est. Quod ipsum, an quod mors ea molientem oppresserit, an quod Caesar Germaniam suam aedificio hoc vellet exornare, omissum fuerit, in incerto est. (Extract uit L. VAN DER BURGH, Aedis Divae Mariae Virginis in civitate Ultrajectensi admiranda origo. 1617.) VI. HET KERKHOF. 1. Opheffing van de afsluiting van het kerkhof. 1616. 1616 April 22. Om de heeren Deecken ende Capittule der kercke van Ste. Marien in vruntlijck te verzoecken, dat hare Edele willen tot verbredinge van de plaetse, daer dezer stats jaermerct gehouden wort, de muyr voor het voorseyde hare kerchoff aff te doen breecken, ende voorts de eerste rye boomen om te houden om van statswegen gestrast te worden, ten eynde de coopluyden, de voorseyde jaermerct frequenterende, te bequamer inet hare coopmanschap ende cramen gheaccommodeert mogen worden, worden gecommitteert de heeren BOR ende NYENRODE, schepenen, met JOHAN VAN DE POL, raeth. (Extract uit de resolutiën der Vroedschap van Utrecht.) WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE DOOR P. HAVERKORN VAN RIJSEWIJK. (Slot). “Fä den slag op 14 Juni 1673 keerden alle vloten naar de havens terug 5 De Fransche voer naar Brest en Rochefort; maar de teekening van den 18en Juni leert, wat trouwens waarschijnlijk was, dat zij erst met de Engelsche terugging naar Sheerness. Weldra ver- Nh scheen voor den mond der Theems een observatie-eskader onder Schout-bij-nacht JAN DE HAAN, dat den 25e terugkwam en ’t bericht bracht dat de hoofdvloot op den 22en lag tusschen Queensborough en Gravesend, dat groote moeite werd gedaan om haar spoedig weer in zee te kunnen zenden en een groot corps troepen op inscheping wachtte ten einde weer eene landing te beproeven. EVELYN vertelt dan ook in zijn Diary, dat hij den roen (2oen) Juni en den 26en Juni (5 Juli) het „formidable camp on Blackheath, raised to invade Holland”, bezocht. WILLEM VAN DE VELDE vertelt in zijn teekeningen niets van het observatie-eskader. Hij was te Londen en volgende den koning. KAREL II en de Hertog van York wilden de vloot zoo spoedig mogelijk weder in zee zenden en bezochtenhaar herhaaldelijk, Hun eerste bezoek had, volgens de London Gazette, plaats van Oud-Holland, 1902, 29 J WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE. - 21 tot 23 Juni. W. VAN DE VELDE ging toen, naar het schijnt, niet mede, maar van twee bezoeken in Juli maakte hij een reeks teekeningen, welke het Museum-Boijmans bezit. De'erste reeks omvat 27 teekeningen, hoog omstreeks 0.285 en breed 0.435. De dagteekening is nu eens in den nieuwen, dan in den orden stijl, soms in beide, De eerste teekening heeft tot opschrift: „kier begint de reys van doen ick de eerste reijs met de koning naar Sernesse (Sheerness) was” en de aanwijzing:  konings vloot in Sernesse. N°. 3 heeft tout aanwijzing: „soo wy eeriff (Erith) op de rivier van Londen passeeren op sonnendag smorgens ten 5 à 6 uuren.” N°. 7 geeft te zien op den tweeden grond voor grevesent’ (Tilbury-fort); N°. 9 „grevesent en tcasteel daerover innewaert te sien,” alsmede een schuit „vol soldaten roojacken’’ en een salueerend van het jacht van den köning; N°. 10 de „baersie die de duck de jorck aen boort bracht’ van het jacht van den koning; N°. 12 „daer de spijs wert overgevoert op sonnendag den 16 July 1673” en „de konniclicke spijs wert overgegeven in de werry; N°. 13 „Prins robbert comt neffens noch 2 à 3 sloupen den koning begroeten en verwellecomen” ; N°. 14 „prins robbert aen boort by de koning” ; N°. 15 fier begint maenendach de 7e July 1673 prins robbert vaert naer de koning aen kleveland het jacht, De Fransche vl Ost was den äußerlichen Juli present, während der hoofstengen van sommige der naast elkan der liggende oorlogschepen schreef VAN DE VELDE niet alleen „bla (eskader der blauwe vlag) maar ook „W”; het Fransche eskader der witte vlag. De volgende teekening meldt dan ook: "Komt een frans opperhooft aent jacht van den koning." De 19de teekening: (het jacht) "des konings vaert naer seernesse soo wert de vlagge ingenomenop maenendag smorgens omtrent 9 uur de 7e (17°) Fuly 1673, wunder ons anckers om de koning te volgen. De 23e teekening geeft te zien: "soo wij met de jachten Sernesse in-laveren met de jachten en den koning te volgen." Op N°. 25 "de koning vaert aen boort van de franse schout-bij-nacht" (Des Ardens). Op welk schip deze voer zegt het volgend N°. "frans schout bij nacht sweerelds wonder," De laatste teekening is: "geteickent op maenendag al tegen den avont soo de standaert int besaenswant waeijt tot seine mij onbekent, het geschiede terwijl (de koning) aen boort van de suyvereyn was den 7e (177) Fuly 1673." Achter elkaer liggen twee kolossale linieschepen; het voorste voert den koninklijken standaardvlag. De Sovereign van 10o stukken geschut, was het grootste schip Der vloot. De roode en de witte eskaders worden vermeld, ook S. SPRAGG bij een roeiboot, maar het blauwe eskader niet, waarvan SPRAGG bevelhebber was. Deze teekening is breed 1.09, Dit bezoek is naar ik meen, nergens vermeld. Van het volgende geeft de WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE. 227 London Gazette van 18(28) Juli het volgend bericht: On Tuesday last 25 Juli in the morning H. M. and KR. H. attended by several of the Principal of the Nobility and other persons of quality went down to the Fleet. Yesterday (27 Juli) his Royal Highness (de Hertog van York) returned and that morning the Fleet sailed from the Buoy in the Nore, H. M. having been with them as low as the Middle Ground, where to lay at Anchor with his yacht, till the whole Fleet passed by, and this day, (28 Juli) about noon His Majesty arrived here (Whitehall) again. Het Museum-Boijmans bezit van 't journaal door VAN DE VELDE van dezen tocht gemaakt 20 teekeningen, meestal hoog 0.235 en breed 0.575. Het opchrift van de eerste luidt: „go stuchr begonnen op den 15 (25) July 1673 op dijnxdach soo de koning voor de tweede mael naer de vlolgt gaet. Op den a chtergrößert ziet men den heuvelachtigen rivieroever ‘met een stadje, aangewezen als „Wollidts” (Woolwich). jachten nog „tjacht de ould katarijn” Waarschijnlijk behoore tot deze periode drie teekeningen van het Britsch Museum (5214 N. 28, 29 en 42), die ook Engelsche ooklogsschepen en jachten op de rivier vertoonen. Twee ervan geven de Engelsche vloot, zooals zij in den riviermond lag. Vermeld worden de St. Joris, de London, de Royal Charles, de Duchess, de Windsorcastel, de Royal Prince, de Neptune, de Royal Oack, de Henrietta, Op één ervan is 't jacht met den koninklijken standaard. Twee teekeningen zijn echter veel grooter, breed 1.10, en behooreen dus niet tot het Journaal, Waar de 70 aan het Journaal ontbrekende teekeningen gebleven zijn? Weldra, op den 21en Augustus, volgde de slag bij Kijkduin, in Engeland de slag bij Texel genoemd, welke voor Nederland den allergunstigsten uitslag had; door het meesterlijk beleid van DE RUIJTER vooral. LAIRD COWES kan hem wel niet overwinnaar noemen, maar erkent dat DE RUIJTER alle reden had om tevreden te zijn, daar hij de Hollandsche havens had gevrijwaard voor blokkade en de geallieërden zóó had toegetakeld dat zij aan eene landing niet konden denken. VAN DE VELDE heeft den slag niet bijgewoond; anders zouden er wel hier of daar teekeningen van hem zijn gevonden, In de Queen's Presence Chamber in Hampton Court Palace hangt een schilderij, toegeschreven aan W. VAN DE VELDE den oude, dat de slag bij Kijkduin heet voor te stellen, N°. 882 (1042) van Law's Catalogus. Het werd ingezonden op de Geschiedkundige Tentoonstelling van het Neder- landsche Zeewezen in 1900 (Catal. N°. 567). De Nederlandsche vloot ligt er links, die der geallieërden rechts; overigens niets dat dit werk kenmerkt als dat van een ooggetuige. | De slag bij Kijkduin was de laatste van den derden oorlog met Engeland, welke met den vrede van Westminster op 19 Februari 1674 eindigde. W. VAN DE VELDE moest nu teekenen wat zijn hooge beschermers verlangden. Zoo maakte hij ook waarschijnlijk een reeks schetsen van de reis van KAREL II toen dezein November 1673 MARIA, prinses d’Este van Modena, echtgenoote van den Hertog van YORK, na haar aankomst te Dover ging verwelkomen op de rivier. Het Britsch Museum bezit er ééne van, hoog 0.30 en breed 1.14, welke genommerd en vernommerd is: ‚N°. 5 segge 6.” Een onderschrift luidt: de koning komt bij de jonge duchesse van Yorck wijt sijn baersie in de duckbaersie over,’ en een ander onderschrift „Ducke de Yorck met de duchesse gaen hier over met’s konin.... (r)ojael baersie en passeeren alsoo de rivier tot...” Beide momenten zijn op de teekening voorgesteld. | Op 14 November 1677 trouwde Prins WILLEM III met Prinses MARIA, dochter van den Hertog van YORK. CRISPIJN HOECKWATER heeft uit- voerig bericht gegeven van ’s Prinsen vertrek uit Holland en zijn ontvangst WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE. 229 ia Engeland*). WILLEM VAN DE VELDE heeft geen journaal gemaakt van 'sPrinsen landreis van Harwich naar Londen, wel een van zijn reis huiswaarts. De London Gazette vertet: „on monday last (29 November) about nine of the clock in the morning their Highnesses the Prince and Princess of Orange passed from hence (Whitehall), in order to their embarking on the yachts appointed to transport their Highnesses for Holland. His Majesty and his Royal Highness being pleased to accompany them as far as Erith, where their Highnesses went on board.” WILLEM VAN DE VELDE was echter reeds op Vrijdag, 26 November, te Erith an den Theems, Men weet dat het vertrek van Prins WILLEM III door verschillende omstandigheden langer opgehouden werd dan hem lief was. Drie dagen wachtte WILLEM VAN DE VELDE, en begon vast te kenen. Het Museum-Boijmans bezit 22 stuks: 15 ter plaatse gemaakte schetsen en 7 later gemaakte teekeningen. Den 26en maakte hij 7 schetsen. De eerste heeft tot opschrift: „vrijdags.... 16 november oude stijll 1677 en de aanteekening: „voor ebbe tije.” Op de rivier liggen vijf jachten voor anker naar links gewend, verscheidene roeischuiten varen er tusschen; achter hen liggen 6 grootere schepen, Bij de jachten staan de namen: de Katarin, de Marye, de Siarledt (Charlotte), de Anne en de Navyjacht. De tweede schets is ook „voor ebbe tije” ; de vijf jachten liggen in dezelfde positie, de roeischuiten en de mannen op het dek zijn meer uitgewerkt, en nu liggen er negen grootere schepen, waarvan éen wordt aangewezen als de „grahont”, de kits Greijhound van 18 stukken, die de jachten vergezelde, Op de derde schets liggen de vijf jachten en de Greijhound nog eender, maar heeft de achtergrond slechts vier grootere en twee kleinere schepen. Bovenop staat: „schuijns van heriff (Erith) innewaerts te sien de jachten van ebbe beginnen te swaenen' De vierde vertoont de vijf jachten in dezelfde order, maar naar rechts gewend, tegen den wind. Bij deze teekening is geno-teerd: „voor vloet draeijende” Ongeveer tzelfde de 6e en de 7e teekening. De 8e is uitvoeriger; men ziet den oever met den molen en de huizen duidelijker, en links splitst de rivier zich in tweeën. Achter de jachten vier grootere en verscheidene kleinere schepen; rechts nog drie schepen, waarvan éen 'n salut-schot lost. Waarschijnlijk past op dit schip de aanteekening „t aenkomen van de portsmout’’ (het jacht Portsmouth). De veranderde ligging der jachten wordt verklaard door het bijschrift:./eggende voor vloet tije” De negende teekening is gedagteekend: „Saterdag op den achtermiddag soo de soldate bij de jachten komt schuijns van heriff uijtwaerts te sien de vloot leggende off swaetjende van 280 - WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE. de vloet)’ Met „de soldate” wordt bedeld de kits Soldan, die de jachten moest begeleiden, Hij wordt dan ook vermeld, gelijk de Greyhound en de Portsmouth, op de volgende teekening, waar de jachten, enz. ook „uijtwaerts te sien’ zijn. De tiende is veel uitvoeriger en grooter,  sijn hier de voorste, sijn majestieijt ge- Passeert sijnde d’andre jachte komt in..... (onleesbaar). Op de tweede, kleinere teekening ziet men de zes jachten, met de namen voluit vermeld, drie links, die op zijde, en drie rechts, die van achter gezien worden, met verscheidene schuiten er tusschen. Op den achtergrond zes schepen, waaronder de „grahont”. Bovenaan links staat: 1677 maendach 8. Links is een strook afgesneden, en gingen de eerste woorden verloren van hetgeen op de achterzijde staat: (de ko)sing nu uijt gesicht, het geheel nu bij den andre (....) ende voortsettinge wat sij konnen dit het lasst. De laatste woorden zijn raadselachtig, maar de bedoeling is duidelijk. VAN DE VELDE wilde schetsen het vertrek van KAREL II, den hertog VAN YORK en hun gevolg, die de jonggehuwden uitgeleide deden. | WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE. 281 Nu volgt weer eene teekening van het Britsch Museum. VAN DE VELDE schreef op de achterzij: „ Nu volgt weer eene teekening van het Britsch Museum. VAN DE VELDE schreef op de achterzij: „ Nu volgt weer eene teekening van het Britsch Museum. VAN DE VELDE schreef op de achterzij: „ Nu volgt weer eene teekening van het Britsch Museum. VAN DE VELDE schreef op de achterzij: „ Nu volgt weer eene teekening van het Britsch Museum. VAN DE VELDE schreef op de achterzij: „ Nu volgt weer eene teekening van het Britsch Museum. VAN DE VELDE schreef op de achterzij: „ Van mijn jowrnael aen sijn doorluchtig hoogh. van Orangie”, en het opschrift luidt: „soo wij dennochs smorgens sernesse.(Sheerness) Passeeren & de prins van Orangie met eerschoten begroet wert’, De jachten zeilen naar links, het jacht met den standaard voorop, saluutschoten lossend; op den achtergrond de overige jachtteil van Sheerness. Onderaan staat voor het eerste jacht: de marye alwaer de prins van Orangie met de royaell princes eloenmael in waren, en de namen der overige jachtteil. De volgende negen zijn weêr in het Museum Boijmans, De 13° heeft tot opeschrift: op dynxdag het passeeren van ‘skonings schip de Sint-davit zvaervan den prins van orangie met eerschoten ende juigende stemme begroet wert omtrent de noen, De voorstelling stemt met het opschrift. Op de St. David zijn alle mans op dek; de jachten worden genoemd en bij de Mary wordt niet wergeten „alwaer den prins en de prinses doenmael in waren”. Nu volgt ereen met het opschrift: Zn de diepte ten ancker leggende om tie te stoppen van vloet ende de regenbuije op dynzdar. We zien er nog de St. David, op den achtergrond eenige schepen int koningskanaal, de jachten met de marye alwaer de prins & de royal princesse in waren. De 15° teekening meldt: elynxdag in de diepte ten ancker leggende de kolbers dwers van ons hebbende, ons passeerden doen een konvooijer van oostende ende quamen eenige heeren zijn Aooghı den prins van orangie besoucken. Bij de „marye alwaer de prins & princes zwn waren” liggen twee roeibooten; zij wissel En saluutschot met de convocier was Ostende, die half zeit voert en geröst wordt. Verder de overige jachten. De St. David is niet meer te zien. Op den achtergrößten links een landtong met duinen en een kerkje met twee torens. CRISPIJN HOECKWATER zegt dat de Prins en de Prins en de Prinses in de Baai verwacht werden door het admiraalsfregat Montague, het fregat Deptford en de katen Soldan en Grayhound, die we reeds vermeld zagen. Bovendien was daar wachtend het geleide der vijf Nederlandsche oorlogschepen „onder bevel van kapitein THOMAS TOBIAS, vergezeld met den „Admiral DE HAEN. Er woei een harde storm, en Z. H., adviseerende met de Engelsche commandeur EVERTSEN, die toen aan boord was, besloot te Sheerness an land te gaan”. De vijf nommers, welke ontbreken, gaven waarschijnlijk de Engelsche oorlogschepen en ’t Hollandsche geleide te zien. De volgende teeke-ning, welke Boijmans bezit, vertoont den terugkeer naar Sheerness, Het opschrift luidt: „woensdag smorgens omtrent siernesse komende alsoo wij wederom seijllen „door kontrarije wint’, VAN DE VELDE vond het dus geen storm, maar tegen- Wind was ook voldoende reden om niet In zee te gaan. Op den achtergrößen links de kust; in 't midden saluutschoten lossende schepen, waarbij VAN DE VELDE DE OUDE. aanteekende: „3 schepen van Tobyassen en noch 2 noorthollanders”. Op den voorgrößen de naar links zeilende jachten en kitsen. De Maria voert den standaard. Op de volgende teekening naderen de Prins en de Prinses Sheerness. Zij heeft töt opschrift: „de Woensdag soot fort Siernesse verwellekomt met eereschoten den „prins van Orangie”. Op den achtergrond links het saluutschoten lossend fort, waarheen alle vaartuigen zeilen; rechts de kust van Shappey. De Prins en de Prinses zijn gescheiden, Twee jachten voeren standaards „de marye alwaer de prins van Orangie in was”, en „de starlet alwaer de prins van Orangie in was”. CRISPIJN HOECKWATER vertelt dat de Prins en ‘de Prinses te Sheerness „logeerden ten huise van kapitein GLOVERS, en het kwaad wedèr continueerend, gingen zij naar Canterbury, waar zij bleven tot de wind omkeerde.” Drie nommers ontbreken hier aan het journaal van W. VAN DE VELDE, waarschijnlijk betroffen zij het aan wal gaan, Het logies bij kapitein GLOVERS is echter geen nachtlogies geweest. De zesde teekening heeft tot opschrift: „dito | Voensdag soo de prins van orangie gelieft hier na Sittyburgh (Sittingbourne) fe varen om voort te Gegen naer Kantel. Burij op den zelven dag als doen wij in Siernesse gekommen waren op Woensdag den 21 November 1677 oude stijl?’ (1 December n. st.) Men ziet er op den tweeden grond rechts Sheerness, dan den mond van de Medway, links de kust van Graves. Op den voorgrond liggen de jachten. De Maria voert den standaard. Bij een sloep, die daarheen vanart, staat: „de prins in dese sloup met de roijael princes.” Behalve de overige reeds bekende jachten en kitsen, worden vermelden de Engelsche schepen: „de Eigel,” de „swaluw,” „de foresight.’’ De schepen lossen saluutschoten. Storm is niet te bespeuren, De volgende teekening is „getecken op: Vrijdag den 23 November 1677 oude stijl?, (3 December n. st.), so eenige stactjofferen opvaren naer Sittiburgh om te gaen tot Kantelbury tot de prinses van den voorgrond rechts de kust tot den achtergrond tot voorbij Sheerness. Op den voorgrond de bekende jachten en kitsen: bij een schip: „een queenburys vaertuijgh met jufferen & anders,” verder bij een schip: „de Liefde” en drie onttakelde oorlogschepen. Op Woensdag 8 December ging het vorstelijk echtpaar weder scheep te Margate, daar de wind gekeerd was. Dit geldt de volgende teekening, welke ten opschrift heeft: „....sdagsmorgens de comm. Thomas Thobyas komt met drie schepen bij ons te weten schip Amsterdam, freg Adt Damyaette (fregadt na boetselaer genoemt), fregadt shasperen, van dewelcke zijn hoogh. de prince van Orangit met eerschoten begroet wert. Op den achtergrond links de kust, rechts open zijn. De vijf jachten, op den voorgrond, zeilen naar de op den tweeden grond liggende fregatten. De Mary voert den standaard en lost saluutschoten, evenals de Damiate en de Amsterdam. WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE. 288 Op den gen des voormiddags landde de Prins met zijn echtgenoote te Ter Heijde, waar zijn in de woning van den predikant vertoefden tot de koetsen wamen die hen brachten naar Honselaarsdijk. WILLEM VAN DE VELDE zal ook na deze teekeningen, behalve die naar schepen, nog verscheidene gemaakt hebben, welke niet tot ons gekomen zijn. 