Studies
Om dit te mogen eischen behoeven wij niet tevens aan te geven hoe de regeering dit ten uitvoer leggen zal. Dat het uitvoerbaar is, kan onmogelijk betwijfeld worden. Het Rijk heeft bedelaarskolonies gesticht die zeer weinig produceeren en waar toch 3 of 4000 personen worden onderhouden voor 3 a 4 tonnen gouds jaarlijks. Een particuliere Maatschappij van Weldadigheid heeft een landbouwkolonie gesticht, die hoewel ze finantieel slecht staat, uitstekende resultaten geeft als inrichting van opvoeding en beschaving. Eindelijk onderhoudt het Rijk een staand leger van 20 a 30000 personen, die niets voortbrengen. Millioe- nen worden hieraan besteed en niets bereikt dan een twijfelachtige weerbaarheid. Het stichten en onderhouden van Rijks-hoeven waar ieder die werken wil zijn dagelijksch brood verdienen kan, is dus eenvoudig een kwestie van goeden wil, overleg en wat geldelijke offers, in den aanvang, Terwijl de maatregel wanneer ze met oordeel en be- i) Toen ik dit schreef wist ik wel dat ik principes verdedigde die behooren in het economisch-politiek systeem dat eens voor al met den naam „Socialisme" aangeduid wordt. Maar ik wil doen voelen dat er geen school of systeem noodig is om tot die principes te komen, dat ieder verstandig mensch er toe komt die vrij, eenvoudig en onbevangerv denkt. • * !224 WERK EN BROOD. leidt wordt begonnen en met energie en moed en vol- harding voortgezet, de zegenrijkste zou zijn die ooit door een regeering voor de natie is genomen. Het denkbeeld is al sinds lang aan de hand gedaan. Dat het verwezenlijkt worden zal, acht ik buiten twijfel. Maar kleine onhandigheden in den aanvang kunnen de verwezenlijking langen tijd vertragen, en veel ellende noodeloos rekken. Men moet niet als punt van uitgang nemen een stichting die in kwaden reuk staat. i) Men moet niets maken wat gelijkt op een kolonie. 'Geen veredeld Ommerschans, geen uitgebreid Frederiks- oord Voor het volk kleeft aan beiden een smet. Hij wil geen kolonies, zelfs niet van weldadigheid. Ook in Frederiksoord is een neiging om terug te keeren tot de ^igenlijke maatschappij. Kolonies, stichtingen, dat smaakt alles te veel naar gekkenhuis, cellulair of werk- en armenhuis. En men weet hoe uiterst gevoelig het volk voor zulke onderscheidingen is. Men moet die voor- oordeelen eerbiedigen en ontwijken. 2) Men moet duidelijk den indruk geven, van wat ook de rechtvaardige en ware toedracht is, dat het Rijk dea arbeid behoe/t. i) Zooals voorgeslagen werd door Herbert W. Mills, in zijn boekje „Poverty and the State." 2) Als een bewijs hoe sterk vooroordeelen werken noem ik in het feit, dat ondanks het groote gebrek dat in de groote steden en in som- mige provincien ^eleden wordt, ook door gezonde, arbeidskrachtige man- nen, toch het aantai vrijwilligers in ons leger zoo klein is. leder gezbnd man weet, dat hij levenslang uitstckend voedsel en kleeding kan krijgen van Staatswege, en toch zijn er bij elke compagnie van onjs leger in plaats van de 35 die kunnen toegelaten worden maar gemiddeld 5 of 6 vrij- willigers. Het vrijwilliger-schap staat in kwaden reuk. WERK EN BROOD. 22 ^ Dat dus de werker die zich bij een Rijks-hoeve aan- meldt welkom is en noodig, en niet komt om een aal- moes of om beweldadigd te worden. Er is maar een klein weinigje tact en menschenken- nis noodig om den naam Rijks-landbouwer voor liet volk even weinig vernederend te maken, als b.v. Rijks- veldwacht. Daar ligt niets stuitends in. Maar kolonist zou een werkman niet willen heeten. Dit zijn gewichtige kleinigheden. Toch is het goed dat men iets wat reeds gevestigd is tot punt van uitgang neemt. Hoe minder kunstmatig, of liever opgezet en bedacht, een maatregel ontstaat, des te eerder komt zij in de zeden, en wordt zij populair. Tot punt van uitgang kan men nemen b.v. de land- bouwscholen of de landbouw-proefstations. Men kan die vermeerderen in aantal, uitbreiden, wijzigen en er hoe- ven bij bouwen. Men neme de proeven op steeds grooter en grooter schaal, en streve daarbij naar het doel, alle arbeiders en beambten te voeden en te onderhouden van wat door de hoeven zelf wordt geproduceerd. De weg kan zich hierbij vanzelf wijzen. Alles kan zonder ophef, zonder veel vertoon, zonder plotselinge invoering van onhoudbare nieuwigheid tot stand komen. Dit hangt slechts hiervan af, of de regeering haar plicht durft doetiy en niet terugschrikt voor geldelijke offers in de7i aanvang. Want dit moet op den voorgrond staan en van den aanvang af goed ingezien worden. de RijkS'hoeven kunnen niet rendeeren en mogen niet rendeeren. 15 226 WERK EN BROOD. De hoofdprincipen der instellingen moeten zijn: 1. dat er niets wordt geproduceerd dan wat tot gobruik kan dienen voor beambten en arbeiders; 2. dat er niets mag worden verkocht eer de voortbren- gers zelf overvloed hebben van het geproduceerde. Immers dit is een economische noodzakelijkheid. De Rijks-hoeven moeten een tegenwicht vormen tegen de heerschende wanorde, die op blinde zucht naar per- soonlijk voordeel berust, millioenen gebrek doet lijden te midden van overvloed. Zij moeten zich geheel aan de concurrentie onttrekken en alleen bedoelen brood te geven voor werk. Zij kunnen en mogen dus nooit winst- gevende ondernemingen zijn. Want als zij winstgevend konden zijn, dan waren dergelijke in de tegenwoordige maatschappij al lang onUtaan^ door particulier initiatief, Hieruit volgt tevens waarom het de plicht van het Rijk is voor dzeze hoeven te zorgen. Alleen de gemeen- schap kan het verlies dragen dat noodwendig verbonden is aan een onderneming zonder mededinging. Hierbij moet in 't oog gehouden worden dat er sprake is van een verlies aan geld, maar dat daar tegenover staat een onberekenbare winst aan nationale welvaart. Wij weten tegenwoordig immers alien wel, dat de nationale welvaart niet bestaat in geld of opgehoopte schatten, maar in de arbeidzaamheid van de leden eener natie. Geen particulier, geen vennootschap of maatschappij kan met kans op succes een onderneming beginnen die verlies van geld en winst van welvaart tot principe heeft. Dat kan alleen het Rijk, de natie met belasting-be- talende leden. Alle particuliere pogingen van dezen aard kunnen WERK EN BROOD. 22/ nooit iets anders zijn dan edele voorbeelden van zelfop- offcnng. Blijvende waarde en levenskracht hebben ze niet. Het Leger des Heils en de Maatschappij van Wel- dadigheid geven goede voorbeelden. Maar behalve dat • hier de vernederende naam » Weldadigheid« rust op een instelling die niets meer geeft dan wat elk in recht en vrijheid toekomt, loon naar werk, — wordt bovendien het succes van zulk een instelling beoordeeld naar zijn finantieele toestand. Men hoort zeggen: »Frederiksoord gaat slecht, het houdt geen stand* alleen omdat het geen winsten afwerpt en steeds ondersteuning behoeft, en daarmee acht menigeen tevens het schoone begin- sel der zaak veroordeeld. Alsof Frederiksoord een soort speculatie ware die aandeelhouders rijk moest maken. Dit rijkmaken van aandeelhouders is tegenwoordig de eenige maatstaf waarnaar men afmeet of een zaakgoed of slecht is. Maar zegt men ooit : > het lager onderwijs staat slecht, het houdt geen standi omdat het Rijk er jaarlijks veel aan ten koste legt? En voelt iemand die zijn kind op de lagere school stuurt zich vernederd als door bewel- dadiging ? Nu, evenmin moeten de Rijkshoeven finantieele onder- nemingen van weldadigheid zijn. Het zijn maatregelen van recht, orde en veiligheid. Een particuliere onderneming (als de Maatschappij de Veluwe) zal altijd deze twee gebreken vertoonen die er alle blijvende waarde aan ontnemen. Zij zal ten eerste : moeten transigeeren, en een beetje moeten meedoen aan de concurrentie (zooals bij de Maatschappij de Veluwe door de fabricage van verf) ten einde te kunnen bestaan. Daardoor loopt zij voort- durend gevaar te mislukken, evenals elke industrieele 228 WERK EN BROOD. onderneming. En haar mislukking doet schade aan de zaak waarvan ze voorbeeld en begin wou zijn. Ten tweede zal ze een staatje in den staat willen vormen. Dit geeft iets kunstmatigs, iets geforceerds, dat alleen kan volgehouden worden door een groote moreele kracht van elk der leden, — _en bovendien in strijd is met het rechte gemeenschapsgevoel, dat niet wil de verbetering in kleinen kring, maar voor alien. Inrichtingen als die aan de Delftsche gist en spiritus- fabriek komen hierbij in 't geheel niet in aanmerking. Dit is niet anders dan een philantropische luxe, die een zeer florissante zaak zich verloorloven kan, en niet meer dan een staaltje van de plicht eener maatschappij die zulke winsten maakt. Zoodra vreemde mededinging der onderneming te machtig wordt, is het ook in eens met al dit moois gedaan. i) Maar een Rijk, een volk, dat zorg draagt te kunnen bestaan van den bodem waarop het woont, behoeft geen mededinging te vreezen, en is wanneer het tevens weer- baar is, vrij, veilig en onafhankelijk. Dit is het beginsel van alle orde en van alle maat- schappelijk evenwicht, dat de afhankelijkheid van elk der samenstellende individuen zoo gering mogelijk is. Dit vormt de grootst mogelijke vrijheid. En dit geldt voor de menschen als ook voor de staten onderling. 2) i) Ik doe hier wellicht te kort aan den eerbied die het werk van den heer Van Marken verdient. De moreele invloed er van is ongetwijifeld zeer groot. Ook worden er enkele beginselen in praktijk gebracht, die, op vasteren basis, blijvend kunnen zijn. 2) Dit beginsel — door den heer Van der Goes „onzinnige utopis«- terij" genoemd — wordt nader besproken in *t volgende artikel „Artiest en Socialist." WERK EN BROOD. 229 Wanneer men de rijkslandbouw laat beginnen bij de reeds bestaande proef- stations, zai men vanzelf een prin- cipe volgen, dat tot nu toe in alle landbouw-kolonies opzettelijk vermeden werd, en dat toch hdt eenige houd* bare en gezonde principe is. Namelijk dat men zal gebruik blijven maken van het allernieuwste en allervernuftigste wat tot vruchtbaar- maken van den bodem is uitgedacht. De beste landbouw- machines, de sorteering der zaden, de intensieve cultuur, en alle verbeteringen moeten zonder schroom, .zonder angstvalligheid en zonder vrees voor geldelijke offers zoo volledig mogelijk worden toegepast. Dit is het eenige gezonde beginsel. Men moet van den bodem winnen wat ervan te winnen is, en alien arbeid sparen. Want arbeid is een kostbaar ding, dat nooit verkwist mag worden. Verkwisting van arbeid, onder voorwendsel van werk- verschaffing, is even dwaas, als verkwisting van geld en goed, onder voorwendsel van >geld onder de men- schen te brengen«. In alle werk- of landbouwkolonies, 00k in Veenhuizen en Frederiksoord, heerscht deze verkwisting op groote schaal. Men heeft daar namelijk twee spookbeelden in 't hoofd: vrees voor werkeloosheid, en vrees voorover- productie, die door concurrentie de nationale industrie en landbouw zou schaden. Maar deze schrikbeelden zijn alleen gevolgen van den diepen indruk die de heerschende wanorde gemaakt heeft. Alleen omdat men niet begrijpt wat natuurlijke arbeid voor eigen levensonderhoud is, omdat men geen idee heeft van voortbrenging zonder mededinging, daar- om vreest men ze. 230 WERK EN BROOD. Als men maar rechtaf durfde handelen naar zuiver inzicht en verstand, zou men inzien, hoe ijdel die vrees is. Het lean niemand schaden, in een welgeordende staat, als hij den arbeid voor enkel levensonderhoud verkort, door vernuft en overleg. Hij wint er tijd mee voor hooger ontwikkeling, voor het fraai en harmonisch inrich- ten van zijn leven, voor het versieren van kleeding en woning, voor studie en overdenking. De grof heid van den daglooner, boerschheid van den boer ontstaat alleen omdat hij niets anders doet dan arbeiden voor brood of voor geld-gewin. Omdat hij geen tijd heeft voor hooger cultuur, voor de ontwikke- ling van zijn smaak, voor het vormen eener samenleving. Ziet het eens moedig on(Jer de oogen, wat gij zoo angstig vreest. Wat zullen de gevolgen zijn als de Rijkshoeven zulk een overvloed gaan voortbrengen dat men er geen raad mede weet? Vooreerst zullen dan de kosten van onderhoud belang- rijk verminderen. Ja, het is niet onmogelijk dat er, tegen wil en dank winsten gemaakt moeten worden. Omdat men er geen groote voordeelen in ziet, bleef onze landcultuur tamelijk ten achteren. Gaat men er nu moeite voor doen, heeft men er veel geld en studie voor over, dan is het wonder niet ondenkbaar, dat men uitgaande van het principe niet te wiilen concurreeren, toch, van zelve, beter en goedkooper producten levert dan in het systeem van mededinging. Veel zal hierbij af hangen van de terreinen die men kiest. De bestaande kolonies, om den nationalen landbouw niet te bedreigen, kozen woeste en onvruchtbare gronden. Dit verklaart hunne groote kosten van onderhoud. Maar ik zie niet in dat dit noodig is. Het berust eveneens op een ver- WERK EN BROOD. . 23 1 keerd, onzuiver principe. Waarom zou men zoo dwaas zijn veel moeite te bestedea aan onvruchtbaren grond eer men weet of de bestaande akkers van goeden grond indien ze met zorg en vernuft worden bewerkt, ons volk niet kunnen onderhouden? Er is reden om te gelooven dat zij meer dan genoeg kunnen voortbrengen om ons alien te voeden en te kleeden. En dan is het zwijgen op woesten en onvrucht- baren grond eenvoudig verkwisiing van arbeid, Tenzij men wil arbeiden voor een zeer verre toekomst, waarin de bevolking ontzaggelijk zou zijn toegenomen.' Maar dit zou eerst mogen geschieden, wanneer er orde en over- vloed heerschte, en men de handen vrij had voor zulk een ver-vooruitzienden maatregel. De Staat dus, recht afgaande op zijn doel, recht, orde, vrijheid en veiligheid der inwoners, behoort niet enkel woeste, maar vooral vruchtbare terreinen te doen bebouwen, verschillend van gesteldheid, al naar depro- ducten die noodig blijken te zijn. Een ander gevolg van den overvloed der Rijkshoeven kan zijn dat er een overgroote stroom arbeiders zich aan- meldt. Maar is dit iets wat men vreezen moet? Integen deel, het zou het allerbeste resultaat 7,ijn, wat men zich denken kan. Het zou bewijzen dat men doel getroffen had, en dat ons volk de zaak erkende en aanvaardde. Deze toeloop zal groote moeite en onkosten veroor, zaken. Onder de nieuwelingen zullen veel stedelingen en fabrieksarbeiders zijn, ongeschikt voor den veld- arbeid. Men zal ze moeten onderrichten, ontwikkelen. en opvoeden. Men zal misschien niet slagen dan in een tweede geslacht. Maar is dit alles niet juist wat men 232 WERK EN BROOD. moet beoogen ? En zou deze moeite en kosten niet wel- besteed zijn ? Niet beter besteed dan aan politic, rechts spraak, armbedeeling, werkhuizen, gevangenissen ? Eo wel mag men vertrouwen dat voor elke cent aan Rijks- hoeven besteed stuivers of guldens aan die andere zijde zullen uitgewonnen worden. En die toeloop zou dwingen tot uitbreiding. Het Rijk mag niet, zooalsFrederiksoord, alleen enkele bevoorrechten aannemen, maar moet, wanneer aldus duidelijkblijktdat den goeden weg ingeslagen werd, ruimte maken voor elk zich goed gedragend en arbeidskrachtig man of vrouw. En dit alles kan geleidelijk, zonder sprongen, zonder forceeren. Men behoeft niets nieuws »in te stellen."^ Men geeft den arbeiders een ndatig loon, al naar hun werkzaamheid, benevens voedsel en woning. Men laat zooveel mogelijk vrij, in hun wijze van wonen, ook in de keuze der producten die tot hun beschikkig gesteld kunnen worden. i) Men dwingt tot niets, maar laat zich leiden door noodzaak en behoeften, die gaandeweg^ aan 't licht komen. Men begint klein, hier en daar, in verschillende provincien en op verschillende gron- den. En dan geleid door een zuiver inzicht, volgt men den natuurlijken groei der zaak, niet te veel vooruit* i) Het uitdeelen van vaste rantsoenen en het verplicht maken van ge- meenschappelijke maaltijden schijnt mij geen wijs beginsel. Men late dit alles facultatief, maar uitlokkend door merkbare voordeelen, als goedkoopte en beter bereiding. De eigen producten moeten gewoon gekocht worden van het loon, maar tegen prijzen die uitsluitend voor alle employes ge- reduceerd worden tot een minimum, bepaald door de opbrengst. Zulk een wijze van verkoop bestaat reeds bij de cooperatieve winkelvereeni- gingen, maar hier zal bovendien de prijs bepaajd worden door de arbeid- zaamheid der koopers. Men kan beginnen alle hoeven afzonderlijk te houden, elk met een eigen winkel, en later als het mogelijk blijkt, de coOperatie uitstrekken over alien. WERK EN BROOD. 233: bepalend. Dan alleen kan er iets duurzaams ontstaan. En hoe zal men aan dat geld komen, om een begii> te maken ? Ik weet het niet, maar als er morgen weer een nieuw ge- weer wordt uitgevonden, komen de noodige millioenen er 00k. ZuUen wij dan onze regeeringsleden beleedigen door 00k hierin niet op hun vindingrijkheid te vertrouwen? Wij betalen — als wijeerlijk zijn — misschien 10% van ons inkomen aan allerlei belastingen. Maar zou een eerlijk mensch niet graag de helft betalen, als hij dan 00k maar zeker was, dat de andere helft hem rechtmatig toekwam? Hoe denkt gij hierover, mijn recht vaardige, menschl ievende, rechtschapen , edel moe- dige landgenooten ? En al begon men maar met een enkel millioen, — wat een krachtig begin zou men al niet kunnen maken. Denk, twee particulieren, de heeren Jansen en van Zin- deren Bakker beginnen met f 40,000, en op woeste gronden, en met al de genoemde bezwaren die van elk particulier streven in deze richting onafscheidelijk zijn. Is zulk een offer niet beschamend? Wat moet het Rijk dan wel doen, dat niets verliezen katiy maar alleen wel- vaart winnen, teswijl de particulier bijna zeker is zijn vermogen er bij in te schieten en alleen een voorbeeld kan geven met twijfelachtig effect, i). 1) Geld is voor den particulier de directe maatstaf van welvaart. Voor het Rijk is het een ingredient waarvan een te groote hoeveelheid even schadelijk is als een te kleine, zooals in Amerika is gebleken. Aan geldbezit en geldverlies hangt het wel of wee van den particu- lier, maar niet van een Rijk. Heeft het betalen van 5 milliard en van Frankrijk een arm en van Duitschland een rijk land gemaakt? En wat zou het Rijk dan kunnen verliezen als het eenige millioenen besteedde- hinnen het eigen gebied, voor zijn eigen bewoners ? 234 WERK EN BROOD. Maar nu volgt het hoofdbezwaar, het schrikbeeld, de boeman waarmede men u bang zai maken, de mantel waarmee men het verontrustte eigenbelang zal bedek- ken, het doodkleed waarin men de ontwerpen tot keering van het dreigend gevaar zal willen begraven. De markt zal worden overvoerd, de prijzen gedrukt, de boer zal worden onderkropen, de particuliere land- bouw zal worden bedreigd door een overmachtige con- currentie. Het is alles ijdele en kleine vrees. Er kan geen blij- vend kwaad voortvloeien uit een waarlijk rechtvaardige maatregel. Er kan niets benadeeld worden tenzij onrecht- matige winzucht, zelfzucht, slechte weelde en bedrog. Men overwege ernstig en ruim en onverschrokken. Het Rijk zal nimmer willen mededingen metdeboeren. Het zal de producten der Rijkshoeven niet goedkooper stellen om er meer van af te zetten, het zal niet ver- valschen, het zaf zijn proced^s niet geheimhouden. Het zal iedereen vrijelijk vergunnen den weg te gaan dien het zelf ging. Het zal, in een woord, het voorbeeld geven van "waarachtige beschaving, De Rijkshoeven zullen in de positie zijn van welle-, vende, goedgemanierde, ^onzelfzuchtige menschen te mid- den van ongemanierde barbaren die gewoon zijn elkander te bedriegen, te onderkruipen en het brood uit de han- den weg te kapen. Een waarlijk beschaafd mensch zoekt niet meer blind- weg eigen voordeel. Hij respecteert zorgvuldig bij elk zijner handelingen het belang zijner medemenschen. Hij biedt aan, eer hij zelf neemt. Hij toont geen vrees te V7ERK EN BROOD. 235 kort te komen, noch grove gretigheid. Hij onderstelt edelmoedigheid 00k waar die niet is, en behaagt zich niet, en corrigeert niet tenzij door het stille voorbeeld zijner eigen edelmoedigheid. Zou men u nu willen opdringen dat de beschaving die in de samenleving der hoogere klassen reeds alge- meen en vanzelf sprekend is, zich nooit over het doen en laten der groote maatschappij zou kunnen uitstrek- ken? Welk een bekrompen, kleinmoedig inzicht zou dit zijn in het wezen der menschen en der samenleving! Welk een dom en blind miskennen van den gang der dingen, welk een vergeten der menschelijke ge- schiedenis 1 »Maar," zegt gij, »als het Rijk de producten ophoo- ger prijzen houdt zal het geen markt vinden, geen koopers voor den overvloed." Geen markt voor onmis- bare en zuivere dingen, voor zuiver brood en wol en vlas en zuivel? Maar dan is er het leger, en de gevan- genen, en de hospitalen, en alle Rijks-stichtingen, de ouden en armen en zieken. Het Rijk wil niets verdienen, en heeft dan die overvloed voor niet 1) >Maar dit zou tallooze handelaars en leveranciers benadeelen." De arbeid dier menschen is nuttig en noodig, of ze is het niet. Is ze het wel, dan zal het Rijk die arbeid gebruiken en de personen doen deelen in den overvloed. Is ze het niet, dan moet ze door beter arbeid vervangen worden. >Men zal klachten krijgen, en verzeten tegenwerking." I) Men weet dat sommige producten der bedelaarskolonies (koffie-zak- ken) voor de Gouvernements koffie-cultuur worden gebruikt. 236 WERK EN BROOD. Wei natuurlijk. Heeft een beschaafd mensch het aangenaam in een onbeschaafden troep? Maar daaraan juist moet het Rijk, dat machtig is, en onaantastbaar, doen, wat voor den particulier een hard offer en een zelfmoord zou zijn. En gesteld dat het Rijk wel eens een markt vond voor zijn producten, door de meerder zuiverheid en beter kwaliteit — dat het dus tegen wil en dank, door verstandige en eerlijke procedds den bestaanden land- bouw ondermijnde, zou het daarmee den boer, den eer- lijken werker benadeelen? Neen, want er zijn geen vrije boeren. Het zijnonder- geschikten, feitelijk onvrijen, afhankelijk van de pach- ters en groot-grondbezitters. Niets zou hun beletten op de Rijkslanderijen te gaan werken, wanneer het bleek dat daar overvloed was en loon naar werk eerlijk werd verstrekt. En het vrije land-bezit zou niet worden geschaad, want ieder zou kunnen zien hoe men in overvloed kan leven van eigen grond, door vernuftige bearbeiding. Het kleine grondbezit met eigen bewerking zou niet alleen gespaard blijven, maar aangemoedigd. i) Alleen dit beginsel zou van zelve worden doorgedreven dat men desnoods moet kunnen toekomen van wat eigen grond oplevert. En heilzamer beginsel voor een natie is er niet. Men bedenke wel dat hierbij een buitengewoon, alle l) Dat wil zeggen, in den aanvang; en alleen voor de zeer eenvoudig levende, op de wijze b.v. van het landvolk in Noorwegen, waar deze vorm van productie algemeen is. Als blijvende productie-vorm in een hoog-ontwikkelde maatschappij is het natuurlijk geheel ontoereikend. WERK EN BROOD. 237 verwachting overtreffend succes wordt ondersteld, waar- bij de hoeven zich ontzachlijk uitbreiden, voortdurend nieuwe terreinen worden bijgekocht, onder noodzaak door den toevloed van arbeidskrachten, Alleen in dat geval, wanneer dus tevens het nood- wendige en heilzame van den maatregel voor elkeen onbetwistbaar duidelijk zou zijn, dan is er kans dat sommige personen, niet de boeren, niet de eigenlijke landbouwers, maar zij die leven van pachten en groot- grondbezit, of door het onnoodige werk van tusschen- persoon bij groote leverantien, hun inkomen gaandeweg zien verminderen. En is dit, mijn eerlijke landgenooten, een groot en dreigend onheil? Durft gij die benadeelden waarachtig recht van klagen toekennen? Durft gij alleen uit vrees voor schade, die personen aangedaan, zoo dringend noodige maatregelen voor ons aller recht en veih'gheid tegenhouden? Is dat de »welvaart dcr natiec die heet bedreigd te worden? Gij vreest het algemeen stemrecht, omdat het onbe- schaafden in de lands-regeering brengen zou. Maar hoe kenmerkt de beschaafde zich anders dan door rechtvaardigheid, edelmoedigheid en verloochening van eigen belang ter wille van recht? Toont het dan toch, wat gij zoo vurig bepleit, dat groote voordeel voor de natie, dat het thans werkelijk beschaafden zijn die afgevaardigden zenden ter ver- tegenwoordiging. En vreest gij dat het mooie, het edele van 't leven, de beste levensstaat, in materieelen zin, zal weggaan met de groote weelde? Dat er geen schittering van 238 WERK EN BROOD. kunst, geen levenskracht, geen fijn en hoog genot denkbaar zal zijn zonder opeenhooping van schatten in handen van enkelen? Ik heb 00k zoo gedacht, want ik heb bemerkt hoe kostbaar het is, in onze maatschappij het leven zuiver, edel en harmonisch te maken. Zich te omringen van mooie dingen, zich te voeden met zuiver voedsel, zich te huisvesten en te kleeden naar beginselen van rein- heid, orde en smaak. Zonder geld, zelfs veel geld, leven we leelijker dan beesten. — En met veel geld doen de meesten het nog. Want poenen zijn leelijker dan beesten. Maar hoe ouder ik word des te duidelijker zie ik dat de kostbaarheid van een harmonisch leven onnoodig is. De hoogste veredeling is in soberheid. De hoogste distinctie is verfijnde eenvoud. Wij leven duur en Icelijk, waar wij, met beter orde, goedkoop en fraai konden leven. Wat wij voor weelde aanzien, is meestal barbaarsch- heid. Het lekker en overvloedig eten en drinken is door en door barbaarsch. Zeer beschaafde menschen eten weinig en eenvoudig, maar zuivere en welbereidde dingen, die alleen duur zijn door de wanorde onzer maatschappij, waarin alles wordt vervalscht en bedorven. De salon-pronk der rijken, is meestal van een afzichte- lijke barbaarschheid. Het sobere japansche woonvertrek, waar matten liggen en niet meer dan een of twee uiterst sierlijke zaken te zien zijn, overtreft in distinctie elk Europeesch huis. De rijke vrouwen die zich werkelijk fraai kleeden, zijn te tellen. De meeste dragen wat duur is en in 't oog yalt. Goede smaak kon het 00k zonder kosthaarheid stellen. Wij begrijpen beschaving nog altijd niet veel beter WERK EN BROOD. 239. dan een neger-koning, die meent het van erg veel eten en erg veel bonte kleuren te moeten hebben. En over ons bouwen behoef ik niet te spreken. Wat maken wij in dat opzicht dat het werk onzer voorvaderen overtreft? En als wij daarin ooit vooruit zullen gaan^ zal het zijn door samenwerking, niet door de weelde van enkelen. Men meet niet zeggen dat ik in dit artikel alweder met een nieuw systeem voor den dag kom tot verbete- ring der maatschappij. Dit zou een oneerlijke voorstelling zijn. Ik wil gewetens wakker houden en eraan herin- neren dat het tijd wordt voor orde en veiligheid te zorgen. Dat er een begin moet gemaaktworden, zonder vrees, zonder benepenheid. De technische bezwaren en bizonderheden van den te nemen roaatregel kan ik niet alien zien, en dat is mijn zaak niet. Ik zeg alleen, het moet, en het moet in die richting en volgens die begin- selen. Er zijn maatregelen voorgesteld door St. Simon^ door Carlyle, door Fourier, door Robert Owen, door Louis Blanc, door Mills, door Charles Booth i) — men heeft ze alien gekritiseerd en voor onuitvoerbaar ver- klaard, — maar geen der geopperde bezwaren heeft de beginselen, die ik hier volhoud en die zij alien min of meer zuiver bevatten, ongeld gemaakt. Er moetgehan- deld worden, honderd mislukkingen zijn beter dan niets-doen, en geen schatten zijn verspild, die besteed worden aan pogingen tot herstel van onrecht. Graham 2) in zijn bestrijding van de door Mills voor- i) Niet de heilsleger-generaal maar de econoom,schrijver van „ Labour and Life of the People." -2) William Graham. Socialism new and old. pag. 353. :240 WERK EN BROOD. •gestelde maatregel eindigt met te zeggen dat het een kostbare proef zou zijn met een twijfelachtig succes. Ik heb gezegd wat ik onzuiver en onverstandig vond in de voorstellen van Mills. Maar het is benepen en getuigend van gebrekkig inzichteen voorstelaftekeuren omdat het kostbaar zou zijn. Een natie verliest geen geld, dat zij aan eigen welvaart en veiligheid besteedt, al is het met proefnemingen. En er moet geld verloren worden, in ondernemingen als deze, op economisch noodwendige gronden. Alleen het Rijk moet en kan dat verlies dragen, de particulier niet. Graham zegt dat als deze inrichtingen — hetzij dan kolonies of Rijkshoeven — zooveel geld kosten, dat dan ook de arbeider zich niet onafhankelijk maar een be- weldadigde zal blijven voelen i). Dit is een curieus staaltje van dwaze argumentatie. Voelt dan een generaal, een professor, een predikant, een minister — al die personen die schatten aan het land kosten, voelen die ^ich vernederd als door beweldadiging ? Worden dan -de Rijks-universiteiten gewoonlijk als instellingen van liefdadigheid beschouwd? En het leger? En post- en telegraafdienst ? Zoo blijkt hoe zelfs een professor in de economie van ^eer geavanceerde, zelfs socialistische neigingen, zooals Graham, zich niet los kan maken van een dwaas voor- oordeel. Namelijk dit dat nuttige arbeid, de allernuttig- ste 2), die ons brood geeft, eigenlijk geen recht van bestaan heeft, wanneer zij niet kan en niet wil concurreeren. Voor zulk een arbeid van Rijkswege geld uit te geven acht i) The self-respecting un-employed would not feel independent of j)ublic help. 2) In den strikten, lageren zin van nuttig: dienstig tot materieel welzijn. WERK EN BROOD. 24 1 hij niet een noodzaak en een plicht, maar een liefdadig- heid die den beloonde vernedert. En dit komt alleen omdat Mills i^ uitgegaan van bedelaarskolonies en werk- huizen, en niet, zooals ik opperde, van inriclltingen wier openbaar nut is erkend. En gesteld nu dat de maatregel geen succes heeft. Dat de Rijkshoeven wel blijven bestaan, omdat de regee- ring hen ondersteunt en bekostigt, maar niet toenemen en zich niet uitbreiden. Dat de werkeloozen er niet van gediend blieven, zich niet aanmelden of spoedig weer weggaan, omdat zij vinden dat landbouw hun zaalcniet is, of omdat het eenvoudige leven zonder veel prikkel, ponder vooruitzicht op rijk wordenofgoedezakenmaken hen niet bevalt. Hebt gij dan niet, mijn vreesachtige en voorzichtige landslieden, voor een weinigje meer belasting, u het krachtigste wapen verschaft tegen dat soort oproerma- kers dat gij zoozeer vreest? Denkt eens wat het uver- iichting geven zai, met een goed geweten, met een waarlijk goed geweten, en zonder innerlijke schaamte, tot den werkelooze aan uw deur te zeggen: >Er wordt gelegenheid gegeven tot arbeid, nuttigen goed betaalden arbeid, aan elk die werken wil en kan, Daar kun je een leven leiden, zooals elk het zich wenschen moest. Je vindt er werk, en voedsd en woning en kleedingen onderricht voor jou en je kinderen, en zorg voor zieken en gebrekkigen. Je kunt er leven van je werk, en den staat diensten bewijzen. Wie meer verlangt en hiermede geen genoegen neemt is een dwaas en verdient geen andere hulp.« Welk een gemoedsrust, na zulk een repliek. Dat is wat anders dan het nare: >Ik kan toch niet voorelken 16 242 WERK EN BROOD. leeglooper zorgen. c of > Het zai wel eigen schuld zijn. Je bent zeker met zuinig geweest, ofjehebtgedronken.c of lamme troostredenen voor uzelf : > Je kunt dat volk nooit vertrbuwen. Flinke lui vinden wel werk. Hij heeft er zeker niet hard naar gezocht.c Om nog te zwiy gen van leelijker insinuaties en lasteringen, dikwijls voorkomend uit de bitterheid van een onrustig ge- weten. Is dit niet eenige guldens m66r aan belasting waard ? i) Heel veel guldens van uw aandeel in het Rijks- inkomen worden letterlijk weggegooid aan forten en oor- logschepen die binnen weinigejaren waardelooszijn. Dat is pure verkwisting. En toch zult gij u er terecht niet over beklagen. Ja, gij moogt alleen ontevreden zijn dat er nog niet meer aan besteed wordt, zoodat wij ten minste voor ons geld een weerbaarheid verkrijgen, zooals die in de huidige verhouding der volken noodwendig is. Zoudt gij dan mopperen over uitgaven die ontwijfelbaar en onmiddelijk de welvaart der natie moeten verhoogen? Ik heb den lofspraak op Holland door een Engelsch geleerde boven dit geschrift als motto gezet, om uw nationalen trots te prikkelen. Niet omdat ik nationale trots tot onze hoogste gevoelens reken, want erisaltijd lets beperkends in, en we zien in de Engelschen zelf I) Men is er ingeloopen door den futielen schijn van dit argument. Inderdaad heeft het de diepste beteekenis. Want het beduidt dat de maatregeli in tegenstelling met bijna alle maatregelen van het socialistisch programma, niet is divangf maar vrijlating^ Het is niet een algemeen wetsvoorschrift, dat ieder burger dwingt, het is een vrije openbare in- stelling, een gelegenheid tot een eerlijk leven, een geboden bulp^ k prendre ou ^ laisser. Niemand die over den groei der maatschappij heeft nagedacht kan de groote belangrijkheid hiervan ontkennen. WERK EN BROOD. 243 hoe ze kan opzetten tot kwaad en verblinden voor bedreven onrecht. Maar nationale trots, begrepen als een zuiver eergevoel, is een machtig schild voor onze edelste deugden. En ik heb dit gevoel in u willen pnkkelen omdat gij sterker zult zijn in zelfvertrouwen en 00k nu zult denken : ja, Holland vooraan I wij zullen onzen ouden aard niet verloochenen en onze oude liefde voor vrijheid en recht niet verliezen. Want dfe IS het, die ons zoo geeerd gemaakt heeft bij onze hoog- moedigste tegenstanders. Mei 1896. ARTIEST EN SOCIALIST i). Het is mijn wensch dat deze studies vormen ver- binding tusschen zooveel mogelijk mijner medemen- schen. Het zijn laddertjes of brugjes of stellaadjen, waarmede ik verstandhouding tracht mogelijk te maken ook tusschen mij en hen, wier wijze van verstaan niet overeenkomt met de mij liefste en eigene wijze van. uiting. Men ziet en spreekt maar zulk een klein deel zijner medemenschen. Er vormen zich zooveel gescheiden groepjes, die onderling een eigen wijze van uiting en verstandhouding maken. Dat geeft scheiding, en die scheiding is niet goed en wensch ik niet. Want in ons aller wezen blijft eenheid, en het is in ieders nadeel als wij niet alien zooveel mogelijk samengaan, en onze onderlinge verstandhouding zoover mogelijk uiJbreiden. leder mensch is ten deele een vormsel zijner maatschappij, en sterker naarmate hij met meer ge- lijk op gaat. Daarom acht ik het geen verloren tijd, dien ik onttrek i) Omwerking van een artikel in de „Kroniek*' van 15 Juni '96. ARTIEST EN SOCIALIST. 245 aan wat mij mooier en zuiverder uiting schijnt, en be- steed aan dit wat minder zuivere betoogen. Wie het beter spreken verstaan, zullen dit minder goed en sterk vinden. Maar dit dringt wellicht door, waar het andere geen ingang vindt; en vormt verbindiiig en aanleiding tot inniger begrijpen. In onze samenleving heerscht thans zeer duidelijk de. goede leer dat ieder zich moet houden bij zijn vak, opdat hij zijn speciaal werk zoo goed mogelijk ver- richte. Men heeft afkeuring en minachting voor al wat naar liethebberen lijkt. In ieder vak worden de dilet- tanten geweerd. Dit bewijst een algemeen begrip dat de maat- schappij is een organisme, bestaande uit verschil- lende deelen, elk met een eigen functie. Het gemeen- schappelijk welzijn hangt af van het uitmuntend func- tionneeren aller deelen. Dit begrip vindt men reeds tot verste consequentie ontwikkeld in Plato's Politeia. »Laat ons liever toezien" zegt Socrates, »of wij het geheel schoon maken, door aan ieder deel te geven, wat er aan toekomt« i). Zoo streng is hij hierin, dat hij den tot zijn functie onbe- kwaam wordende, geen andere keuze laat dan te ster- ven, als een die bij de bestaande orde geen tijd heeft om ziek te zijn 2). Indien wij er echter evenzoo over dachten, zouden wij zeker geen pogingen doen de tegenwoordige ofga- nisatie der maatschappij ten voordeele der misdeelden te veranderen. Wij zouden er, evenals de wijzen der antieke wereld, in berusten dat een bepaald deel der 1) Pol. IV, I. 2) Pol. Ill, XV. 146 ARTIEST EN SOCIALIST. menschheid in slavernij leeft en door harde levensvoor- waarden omkomt^ ten bate van 't geheel. Nu moet men goed bedenken dat er twee soorten van maatschappelijke organisatie mogelijk zijn: A, waarbij de kennis van het geheel, het overzicht, alleen bestaat bij een leidend centrum van enkelen of van ^6n, B, waarbij elk lid der organisatie 00k in deze ken- nis of dit overzicht deelt. Het beste voorbeeld van type A geeft de armee van een autocratisch koning. Tot goede functie der orga- nisatie is noodig : onbeperkt gezag van het hoofd en onvoorwaardelijke gehoorzaamheid aller deelen. Gelijk- heid der individuen is schadelijk. EIke enkelling heeft andere functies, en andere rechten. Het beste voorbeeld van type B geeft een corps van gymnasten. Hier is noch persoonlijk gezag, noch blinde gehoorzaamheid, maar volmaakte samenwerking door een vrij en willekeurig volgen van den tijdelijken leider. AUe leden van 't geheel zijn gelijk, en ieder kan de functie van leider op zich nemen. In de ideeele wereld zijn de beide typen 00k zeer duidelijk vertegenwoordigd. Type A door de Katho- lieke kerk met haar stelsel van persoonlijk gezag en onvoorwaardelijke gehoorzaamheid. Type B door de natuurwetenschap met haar vrije samenwerking. Nu schijnt het mij onbetwistbaar dat de tweede vorm, type B, is een hooger vorm van organisatie. Het onderling verband is veel inniger en vaster. Er is dezelfde volgzaamheid, maar bovendien eigen begrip. In type A hangt de goede orde van 6^n enkele af, in ARTIEST EN SOCIALIST. 247 type B kan elk individu gemist worden zonder dat de orde verbreekt. Het geheel van B is dus tegelijk ster- ker en leniger. Maar hierbij moet men in acht houden dat ik de beide vormen in hun soort volmaakt onderstel, zooals ze in werkelijkheid nooit gevonden worden. Wat men in werkelijkheid vindt zijn mengvormen, gradueele overgangen van A tot B. En wel zoodanig, dat de aanvankelijk blinde gehoorzaamheid gradueel plaats maakt voor volgzaamheid uit inzicht. In de moderne oorlogs-armeeen is volkomen subor- dinatie aan superieuren nog steeds vereischte. Maar toch is het niet meer dezelfde blinde gehoorzaamheid die een oud Egyptisch of Fersisch soldaat zijnen ka- ning betoonde. In den Amerikaanschen burger-oorlog wist elk sol- daat waarvoor hij streed ^). Hij gehoorzaamde den generaal uit vrijen wil, maar voelde zich als mensch zijn gelijke. En het is bekend dat er nooit machtiger en voortreffelijker legers geweest zijn dan die van Grant, hoewel ze waren samengesteld uit gewone burgers, planters en kooplui, nimmer in oorlog gehard. De strengstc tucht kan niet opwegen tegen een gemis aan begrip, aan intelligentie der soldaten, — geen slaafsch- heid is in staat te vervangen een groot idee dat alle deelen der gemeenschap vervult en aandrijft. Maar het is duidelijk dat waar het inzicht derindivi- duen niet volkomen is, gehoorzaamheid 'in de plaats i) In den laatsten veldtocht van Grant tegen Lee heeil het leger der Noordelijken, op advies van den opperbevelhebber, meegestemd in de herkiezing van Lincoln. Deze politieke actie van een armee te velde is zonder voorbeeld. 248 ARTIEST EN SOCIALIST. moet treden. Daarom is overall waar een totaal inzicht in de werking van 't geheel voor de individuen onbe- reikbaar is, tucht pf discipline een vereischte. i) Deze noodzakelijkheid van gradatie wordt in den strijd der meeningen telkens vergeten. De een strijdt v66r gezagy de ander er tegen, zonder te bedenken dat het een zaak is, niet absoluut en onveranderlijk, maar waarvan elk tijdstip een andere vorm en een ander quantum behoeft. De tendens der cultuur is echter zonder twijfel naar de vervanging van gehoorzaamheid door volgzaamheid uit inzicht, en van persoonlijk door onpersoonlijk gezag 2). Naar de wijziging dus van het organisatie-type A in type B. De natuur levert ons van het type B geen zuivere voorbeelden. In bijen- en mierenkolonies is zeer in 't oog vallend verschil der individuen, overeenkomend met verschil van functie. De bijenstaat gelijkt nog 't meest op een monarchic. Het is geen wonder dat de wijzen der antieke wereld zich geen zuiver beeld dezer hoogere organisatie konden maken, 00k niet als ideaal. Geen Brahmaansch wijsgeer heeft zich weten te ver- hefTen boven het begrip van Kaste-verschil. In de Bhagavad-Gita heet Kaste-vermenging nog een zonde van hoogsten, transcendenten aard. 3) i) Zoo blijft er in de ideede organisatie der natuur wetenschap altijd een zekere mate van autoriteit, toegekend aan „gezaghebbende specially teiten", omdat niemand een voUedig inzicht in 't geheel kan hebben. Persoons-vereering is hierbij uitgesloten, ieder weet dat ieder slecbts de onpersoonlijke waarheid dient. 2) Verg. pag. 161. 3) B. G. cap. I. 44. Sacred Books of the East. Vol. VIII pg. 41. ARTIEST EN SOCIALIST. 249 En men weet dat noch Plato, noch Aristoteles heeft kunQen denken boven slavernij uit. Evenwel, de tendens tot wijziging van A in B was ten alien tijde merkbaar. Ik zie haar in de overmacht der kleine Helleensche en Romeinsche legers tegenover de barbaren-legers, in de groote beteekenis der Atheen- sche, Romeinsche en Florentijnsche republieken in de wereldgeschiedenis, eindelijk in de verwonderlijke zege- praal van het oudste Christendom. Overal waar een organisatie beruste op gelijkheid der samenstellende deelen, en op volgzaamheid uit inzicht, niet op onvoor- waardelijk gezag, daar bleek zij sterker en van dieper invloed. Behalve in Athene en Rome vallen 00k in andere volken (Florence, Holland, Frankrijk) bloeitijd of diepen invloed op de wereldcultuur samen met een toenadering tot den tweeden organisatie- vorm. Dat zulk een toenadering onmiddelijk gevolgd werd door reactie, dat Athene, Rome en Florence despoten hebben gekregen, dat de oorspronkelijke Christelijke gelijkheid is gevolgd door de Katholieke hierarchie, evenals de Fransche revolutie door een despotischcaesaris- me, dat bewijst niet tegen het voortgaan der tendens. Opmerkelijk is dat in al die gevallen de terugslag samengaat met een grooter uitwendige schittering, en spoedig wordt gevolgd door verval. Terwijl dan einde- lijk de oorspronkelijke tendens in nog krachtiger mate zich weder verhief, onder andere condities of op andere plaatsen. Zoodat heden ten dage voorbeelden bestaan van het tweede organisatie-type, zoo zuiver als ernooit te voren werden bereikt. 1) i) Ik bedoel natuurlijk onze machtige, constitutioneel-democratisch ge» regeerde staten. 2 so ARTIEST EN SOCIALIST. Men mag ztch, bij het overwegen van mogelijkheden in den voor^ang der cultuur, niet beroepen op gemis aan voorbeelden in 't verleden. De menschheid, zooals ze nu is, is ten eenenmale zonder voorbeeld op deze aarde. Maar in 't oog houdend deze onmiskenbare tendens om in het maatschappelijke verband de oude onvoor- waardelijke subordinatie, physiek en moreel, te vervangen door vrijwillige subordinatie met geiqeenschappelijk inzicht^ moeten wij gestadig trachten de onderlinge samenhang te bewaren, of krijgskundig uitgedrukt, voeling te houden met alle deelen der menschen-armee. Te veel ziet men de groepen zich afscheiden. De geleerde leeft in het kringetje van zijn speciale studie, de artiest beschouwt de wereld als een voorraad mooie verschijnselen of gevallen die hij te schilderen of te beschrijven heeft, maar waar.hij niet in meedoet, — de politicus drijft mee het practische, materieele leven, gaat op in de dagelijksche voorvalleo, in couranten en verkiezingen, en acht kunst en wetenschap dikwijls niet meer dan aangenaam en nuttig tijdverdrijf, waar men zich ook even goed geheel buiten houden kan. Zelfs de dichter en de wijsgeer — van wie men toch de meeste universaliteit zou verwachten, scheiden zich af. De een zoekt het schoone woord en voedt een weerzin tegen alle abstractie, — de ander leeft in het dorre logische systeem, en verliest de vatbaarheid voor en de belangstelling in poezie, terwijl zij beiden zich evenzeer van het actieve sociale leven afwenden. Hoe innig dwaas is dit 1 hoe in-zich-zelf onlogisch 1 Waar blijft dan onze eenheid ? Wat zal ons dan bijeen- houden ) waarin moet dan onzen samenhang, ons verband gevonden worden ? wat zullen wij dan nog gemeen hebben i ARTIEST EN SOCIALIST. 251 En toch ligt in gemeenschap ieders behoud en kracht. Of meent men soms dat wij in het materieele gemeen- schappelijk kunnen leven en in 't ideeele gescheiden? Of omgekeerd? Wij willen niet meer gaan als een domme kudde, gedreven door een herder. Zonder herder, zonder tiran, uit eigen inzicht en beweging willen wij gaan. Maar kunnen wij ook gaan zonder verstandhouding ? leder een eigen kant uit ? Of ieder vastliggend aan ons eigen touwtje, grazend in het kringetje van ons vak? Als de mate van onderlinge verstandhouding niet toeneemt in rechte rede met de persoonlijke vrijheid, — volgt noodwendig des-organisatie en verval. Alle revoluties zijn schoksgewijze overgangen van type A naar type B. Na een tijd stilstand met toe- nemende spanning volgt een losbreken. Daarna reactie, d.i. schommeling terug door het al te ver overschreden evenwicht. Dan neemt de spanning weer langzaam toe. De meer of mindere weerstand die ondervonden wordt, bepaalt de hevigheid der schokken. Bij elke revolutie werd de mate van persoonlijke vrijheid te groot genomen naar verhouding van het individueel be- grip en de onderlinge verstandhouding. Van daar de reac- tie. Door een zeer krachtig individu werd dan de verbroken eenheid hersteld. Het persoonlijk gezag trad weer in de plaats van de nog te gebrekkige verstandhouding. Maar de intelligentie en het gemeenschappelijk ge- voelen van de leden der organisatie blijven toenemen, hun onderlinge toenadering wordt grooter, hun verband vaster en een nieuwe ommekeer beperkt het centrale gezagy en stelt het onder invloed der menigte, in staag benaderen van het eindelijk evenwicht. 252 ARTIEST EN SOCIALIST. Dit strekke tot verheldering van het vroeger gezegde i),. dat de kleinst mogelijke afhankelijkheid der staten ea ook der individuen is voorwaarde voor grootst moge- lijke vrijheid ea stadigst evenwicht. Men zal dit niet inzien als men type A verwart met type B, of als men de tendens tot ommekeer van A in B Diet opmerkt. In een organisatie met centraal gezag, ongelijke leden en volstrekte subordinatie, is vrijheid en onafhankelijk- heid der leden geen vereischte. Zulk een organisatie vormt b. v. ons lichaam. Maar de organisatie, waarheen de menschenmaat- schappij onmiskenbaar streeft, in hoeverre toekomst dan ook, is een andere. Het centrale gezag wordt ver- vangen door een zich over alle deelen uitstrekkende eenheid van bedoeling, intelligentie en gevoel. Er blijft verscheidenheid van functie, maar deze wordt meer en meer ondergeschikt aan de gelijkheid der individuen. In dier voege dat elk individu al zijn latente vermogens tot ontwikkeling brengt en voor 't welzijn der gemeen- schap beschikbaar houdt. Er is dan niet meer een verdeeling in contemplatie-men- schen, vecht-menschen, bestuur-menschen, eet-en-drink- menschen, werkmenschen, met al de akelige mensch- vervormingen onzer arbeidsverdeeling, enz., maar elk mensch is een zoo compleet mogelijk exemplaar van zijn soort, met alle capaciteiten die den mensch eigen zijn in zoo goed mogelijk evenwicht 2). Vrijwillig, uit 1) Pag. 229. 2) Vergelijk de definitie van een „beschaafd mensch" door Hegel in zijn Rechtsphilosophie : „Unter gebildeten menschen kann man zunachst solche verstehn die alles madlien konnen was Andre thun." ARTIEST EN SOCIALIST. 253 liefde en iazicht^ zal elk individu zich toeleggen op die dingen waarvoor hij een eenigszins grootere geschiktheid bezit, hij zal trachten tezijneeagoed timmerman, ofeen goed administrateur, of een goed astronoom, of een goed violist, — maar behalve deze hoofdfunctie, zal hij zijn andere geschiktheden voldoende ontwikkelen om mee te leven in alle sferen van het menschelijk bestaan, en met voile bewustheid en inzicht te omvatten wat er van deze gansche wondervolle wereld door een mensch omvat kan worden. 