Over de spelling van de bastaartwoorden in 't Nederduitsch
About Google Book Search Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through I lie lull lexl of 1 1 us book on I lie web al |_-.:. :.-.-:: / / books . qooqle . com/| Google Dil isccn digilale kopie vim een boek dal al general ics lang op bibliolhcckplankcn hccfl gciaau. maar iili /oigvuklig is gcscaiid door Google. Dal docn weomdat we alle boeken ler wereld online beschikbaar willcn maken. Dit bock is zo oud dat het auteursrechi crop is vcrlopcn. zodat hct bock nu deel uitmaakt van hct publickc domcin. Ecn bock dat tot hct publickc domcin behoorl. is ccn bock dat nook onder hct auteursrechi isgevallen. ol'waarvan dc wcllclijkc auleursrechllemiijn is vcrlopcn. Hct kan per land vcrschillcn ol'ccn bock tot hct publickc domcin bchoort. Bockcn in hct publickc domcin zijn ccn stem uit het verleden. Zc vormen ccn bron van gcschicdcnis.cultuuren kermis die anders mocilijk le verkrijgen zou zijn. Aanlekeningen. opmcrkingen en andere kanllekeningen die in het origineel slonden. worden weergegeven in dil besland. als hcrinncring aan dc langc rcis die hct bock heel't gemaakl van uilgever naar bibliotheek. en uiteindclijk naar u. Richtlijnen voor gebriiik Google werkt samen met bibliotheken oni materiaal uit het publickc domcin te digitaliseren. zodat het voor iedereen beschikbaar wordl. Bockcn uit hct publieke domein behoren toe aan het publiek; wij bewaren ze allccn. Dit is cchlcr ccn kostbaar proees. Om deze dienst te kunncn blijven levcrcn. hebben we maalregelen genomen om misbruik door commcrciclc parlijen le voorkomen. zoals het plaalsen van lechnische beperkingen op aulomalisch zoeken. Vcrdcr vragen wc u hct volgcndc: + Gebriiik de be.standen aiieen voor niet-conuiiercie/e doeieinden We hebben Zoeken naar bockcn met Cioogle ontworpen voor gcbruik door individuen. We vragen u deze beslanden allccn te gebruiken voor persoonlijke en niel-eommerciele doeleindcn. + Voer geen geautonuttiseenle zoekopdruchten uit Sluur geen geaulomaliseerde zoekopdrachlen naar het sysleem van Ciixigle. Als u ondcrzock doct naarcompulerverlalingen. oplische lekenherkemiing ol'andere welenschapsgebieden waarbij u loegang nodig heel'l lot grole hocvcclhc- den tckst. kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervixir materiaal uit het publieke domein le gebruiken. en kunncn u misschicn hicrmcc van dienst zijn. + Laat de eigtuidomsYurklariiig staan Oct "walermerk : ' van Google dat u ondcr aan elk besland ziel. dicnt om mensen informatic over hct project te geven. en ze te helper] extra materiaal te vinden met Zoeken naar bockcn met G<x>gle. Verwijder dit watermerk niel. + Houd u aan de wet Wat u ook doct. houd er rekening nice dat u er zelf veranlwoordelijk voor bent dat allcs wat u doct legaal is. U kunt cr nict van uilgaan dat wanneer ecu werk beschikbaar lijkl tc zijn voor het publieke domein in de Verenigde Stalen. het ook publiek domcin is voor gcbruikers in andere lurid en. Of er nog auleursrecht op een kick rust, vcrschilt per land. Wc kunncn u nict verlellen wat u in uw gcval met ccn bcpaald bock mag doen. Neeni nict zornaar aan dal u een bock overal ter wereld op allerlei maniereri kunl gebruiken. wannccr hct cenmaal in Zoeken naar bockcn met Cioogle slaat. De wcllclijkc aansprakelijkheid voor auleursrechlen is behoorlijk strcng. I nf or ma tie over Zoeken naar boeken met Google Hctdoel van GiM)gle is om alle inrormalie wercldwijd loegankelijk en bruikbaar le maken. Zoeken naar boeken met Gix>gle helpl lezers bockcn uit allerlei larrden le onlJekkeii. en lielpl aLikuirs en ui lgevers om een nieuw leespubliek le bereiken. U kunl de volledige leksl van dil boek doorzoeken op hct web via |http: //books .google .com| J 75> VJ - '*> ^arbarb College Xibrarp FBOM THE BRIGHT LEGACY One half the income from this Legacy, which was re- ceived in 1880 under the will of JONATHAN BROWN BRIGHT of Waltham, Massachusetts, is to be expended for books for the College Library. The other half of the income is devoted to scholarships in Harvard University for the benefit of descendants of HENRY BRIGHT, JR., who died at Watertown, Massachusetts, in 1686. In the absence of such descendants, other persons are eligible to the scholarships. The will requires that this announce- ment shall be made in every book added to the Library under its provisions. OVER DE SPELLING} VAN DE BASTMRTWOOBDEN IN 7 T ATEBERDIJITSCH. DQOE 7. A. ALBERDINGK THYM. Some judge of authors' Names, not Works, and then — Nor praise nor brafne the Writings, bat the Men. Hope's Essay on Criticism* m Uitgegkven door NATLER # C°. O, Z. Achterlwrgwal, te AMSTERDAM. 1848. ' • It r OVER DE SPELLING* VAN DE BASTMRTWOOBDEN IN 'T t!^J&A?p XEDER DOOR M. »Certes ie rends graces a des honnestes hommes , qni daignent prendre en bonne part mes foibles efforts. II n'est lien oil les fan tea de la fa<;on paroissent tant, qu'en vne matiere qui de soy n'a point de re- oommandation." Montaigne. L. Ill, oh, 9. AMSTERDAM, NAYLER $ <X 1848. SX75T 2 /-2./5 •" /HARVARD UNIVERSITY LIBRARY MAti JU 1952 VOORREDEN Be titel van dit boek moet , op zich-zelven , den Lezer reeds een waarborg zijn y dat er geen lauweren met de uitgaaf beoogd worden. Zelfs de geestige Vertaler van Sternes Sentimental Journey zou niet heel veel ijdelheids, tusfchen bet fchrijven over de Spelling van Bastaartwoorden ? en het drukken des gefchrifts , onderftetlen. Docb zoo men meende , dat er daarom minder tijd en ftudie aan dit boek was befteed — dat het met minder zorg, in hoofdzaak en bijzonder- heden 9 werd behandeld , dewijl de roemzucht geen deel had aan de vervaardiging — • zou men de wel- meenende pogingen des Schrijvers miskennen. Hi) heeft gedaan , wat hij vermocht — en indien hij dwaalde of te kort fchoot, moet dit eerder aan wan- begrip > dan aan onachtzaamheid , geweten worden. Maar daarom juist, en in weirwil van de opmerking, IV VOORREDEN. waar deze voorreden me6 aanvangt, zou het den Schrijver ten uiterste grievend zijn y zoo de Kritiek eene mindere naauwgezetheid , dan de zijne, in acht nam , bij het beoordeelen van zijn en arbeid. Een oppervlakkig befchouwer, die, op d§zen regel, wezenlijk , en zeven regels lager wezendlijk 3 aantrof — die , ter dezer plaatse , ftnoren las 3 of flepen , of dovenj en elders die woorden met verdubbeling van klinker gefchreven vond — die nu eens in den tijd, en dan weer in de tijd y of deb tijd zag gebruiken — hfer van de uitgang en daar van den hoorde fpreken — • een oppervlakkig befchouwer zou allicbt tot de gevolgtrekking koroen, dat bet ? 6f van overgroote domheid 3 of van onverklaarbare grilligheid ? getuigde, zich-zelven j in het hezigen dier woorden ? zoo gedurig ongelijk te zijn. Een. ander, die meende nog al wel met het fchrijven en fpreken van bet Fransch over weg te kunnen — - en het eerste 't beste woordenboek had opgeflagen, om zijn vermoeden, betreffende de mahlijkheid van de Fransche letter L, bi) voorbeeld, tot zekerheid gebracht te zien, zou, zonder van groote onwetendheid befchuldigd te mogen worden, het gebruik van die letter in 't vrouwelijke (op bl. 39) met den ftempel zijner afkeuring kunnen brandmerken , en als een ftaaltjen kunnen aanvoeren van <len invloed , dien het fchrijven der 6ene : fcal op onzen ftijl in de andere uitoefent. En toch — gij VOORREDEN. V wilt .het bekeanen^ Lezer — de beide beoordeelaars zouden zich grovelijk vergisfen, Niemant kan het vergen ? dat , een voorreden alle de berispingen voorkome of belette 7 die de inhoud van bet boek wellicht kon opwekken : maar als de Schrijver weet, hoe gemaklijk .eene lichtvaardige beoordeeling de -waereld wordt ingezonden, en hoe moeilijk het is , later ? ook door de yolkomenste antikritiek, den indruk 4ier beoordeeling uit te wis- fchen — dan zal hij van. zelf aanleiding vinden den Lezer er voor te waarfchuwen ? en hem ; verfchponing te vragen, dat hij, met een paar voorbeelden, van de gegrondheid zijner vreeze doet blijken. De beide vopjronderftelde beoordeelaars zouden zich grovelijk. yejrgisfen. De woorden wezenlijk en wczendlijk zijn twee onderfcheiden benamingen , voor nagenoeg de zelfde eigenfchap; men zie dit bij Ten Kate, big Huybe- copkr, en bij Bilderdijk, waar bij Huydecoper toelicht — Waarpm zouden wij het eene of het andere verwerpen? — . WezvnUjk is gevormd uit het fubstantief wezen, met de uitgang lijk] wezendlijk uit het tegenwoordig deelwoord van K?.&?e» ? met de zelfde terminatie : van de beiderlei fainenftelling heeft men meerdere voorbeelden in de taal — • wie zal een fchrijver dwingen te kiezen? Ten Kate, wiens gezach wel de voorname grondflag is , waarop men VI VOORREDEN. de onderfcheiding van de zacht- en fcherp-lange vokaal doet berusten ? geeft fmoren en fmooren 7 flepen en fleepen, doven en iooven op: waarom zou £ene van die fpellingen verbannen inoeten worden ? — Verklaart Ten Rate fteigen niet door elevare, in tegenftelling van ftijgen (ascendere) ? Zoo lang niemant heeft aangetoond, dat de 6ene dialekt de andere beheerschen moet 7 dat de 6ene ver verkieslijk , ja alleen te verdedigen is — zoo lang men niet heeft uitgemaakt, en met onwrikbare Etymologische bewijzen geftaafd 7 dat voor dft woord de Zeeuwsche ? en voor een ander de Maaslandsche tongval gehuldigd beboort te worden — kan er geen reden beftaan om niet, in het verbum neutrum r den enkelvoudigen klinker , in het transitivum daarentegen ? den krachtigen tweeklank ee en oo^ bij de geneemde en dergelijke woord en , te bezigen. Wat de toepasfing der ge- flachten aangaat, men weet, dat Hoopt en Vondel in dat opzicht onze wetgevers zijn; flechts in enkele gevallen veroorlooft deze en gene, op grond van de Analogie, zich eene kleine afwijking. Maar Hooft maakt vele woorden vrouwelijk , die Vondel voor mannelijk houdt — maar Ten Kate heeft vergelij- kingstafels opgemaakt, waaruit blijkt, dat de Hollander, met zich enkele aankantingen tegen het Gebruik te veroorloven , zijn gantsche gef lachtstoepasfing met die der Moezogothen, Angelfaien, Zweden , IJslan- VOORREDEN. VII ders en Hoogduitschers in over 6en ftemming kan brengen — maar Bilderduk heeft aangewezen, dat de Etymologie dikwerf een ander geflacht dan het Gebruik fchijnt te willen — 6en zelfde woord heeft dikwerf twee beteekenisfen , die aan het verfchil des geflachts keurig te onderkennen waren: ziedaar, de bedenkingen , die den tijd en de tijd ? den uitgang en de uitgang y den dood en de dood, in den gebo- gen naamval, bij Bilderdijk en Wiselius, zoowel als in het nederig boekjen over de Bastaartwoorden, hebben yoortgebracht. Be Fransche I eindelijk , heeft tweerlei geflacht. Het is een letter van 't mannelijke, naar de nieuwere leerwijs, die haar le noemt; het is een vrouwelijke naar de oudere, die haar elle heet: daar le voor- onderfteld wordt een lettergreep te beginnen, en er op bl. 39 fpraak is van de vokaal v6or de 1-mouilMe , zoo behoort men de letter daar vrouwelijk te nemen, en elle uit te fpreken. Zie dit onderfcheid, naar eisch, waargenomen en aangetoond in het Vocabulaire van Charles Nodier. Het is onnoodig meerdere plaatsen uit het boek Over de Spelling der Bastaartwoorden op te geven, waar men de nagedaohte van den Beoordeelaar gaarne bij zou inroepen : Het zou den fchijn van verwaandheid laden op eenen Schrijver, die zoo innig als iemant oyertuigd is van de onvolkomenheid aller menschelijke VIII VOORREDEN. werken; zich-zelven meer dan anderea mistrouwt; en gaarne zijoe voorredeir eindigt met de woorden van Broeder Thomas van Utrecht: v %$, enicg 0&*tf#C \n befrn fioefie/bat i§ rai teet/ en foe toae Oat Bljefijec betuetetcn toille/ bat ig mi lief." Mei, 1843. I N L E I D I N G. De Schrijver der navolgende Verhandeling is niet van de zulken ? die met kleinachting neerzien , op hetgeen Profesfor Siegenbeek, in het begin dezereeuw, ten voordeele der Nederduitsche Tale heeft uitgewerkt. ffij befeft levendig, dat er, bij V bevorderen der eenparigheid in de fuelling van om Hollandsch^ iets anders te doen viel , dan een willekeurige orthograaf vast te ftellen ? gelijk de Fransche er een moest worden , fints Voltaire de hand had geleend, om den te rug keer van deze tot orden en redelijkheid , onmogelijk te maken. Toen het de vraag was, welken weg men bij het afteekenen zijner gedachten in Nederduitsche woorden had in te flaan — langs welke paden men verzekerd kon zijn door Rede en kiesch Gevoel begeleid te worden — toen alles twijfel en gisfing fcheen — trad de Heer Siegenbeek ftoutmoedig vooruit, en wist, fchoon in een doolhof van meeningen gebracht , een aantal bedrieglijke fporen te vermijden, om er andere te kiezen , die raadzaam , die begankbaar waren. Het is onbillijk te vergeten ? welken heilzamen invloed zijn boek over de fpejling op het ordelijker Neerduitsch- fchrijven gehad heeft; en alleen blinde partijdigheid kan den Hoogleeraar zijn wezenlijke verdienste, zgn recht op onze dankbaarheid , betwisten. 1 Ik ontken echter geenszins ? dat Zijn Hooggeleerde , of een ander lichaam voor hem , bij de invoering der alleen goedgekeurde fpelling, wat al te willekeurig te werk zij gegaan ; dat hij , na het vestigen der gronden — na het ontwikkelen zijner gevoelens — voor de toekomst, aan ieders wettig gezond verftand den fcepter in handen had moeten geven ; dat hij yerre van zich-zelven met de gehreken van zijn ^erk £wa.ar hij 't beftaan .van had behooren te vermoeden) ten troon te heffen , veeleer , gebjk Cincinnatus , na het bevechten van den zege in zijn vergetelheid te rug had moeten keeren; of, eindelijk, dat hij geen kroon uit de band der, anarchie had mogen aanvaarden , zonder zich een deugdelijke konstitutie , zonder zich een machtigen raad ter fchutse te kiezen. Want, wat heeft men thands van heni gezegd? Men heeft . hem tot het voorwerp eener ontijdige fpotternij gemaakt; men heeft hem den Napoleon van de Nederduitsche Spelling genoemd ; de vaerzen van Lamartine, »Tu combattis Perreur" enz., op hem toegepast; en geroepen: „het zou groot zijn geweest .. ... fty rendant le fceptre a fes mains legitimes } Plapant fur ton pavois de royales victimes , Te$ mains des faints bandeaux avaient lavi Vaffront!" Intusfchen hebben de victimes van de volkswoede der vorige eeuw 9 Rede en kiesch Gevoel , niet bij wat men fchertsend de keizering van den Heer Siegenbeek zou mogen noemen verloren ; en het moet hun harten goeddoen, te zien, dat ten huidigen dage, het aantal Jpellingen van het woord waereld bijv., dat, bij knappe menfchen in de revolutietijd , voor 1805, niet minder dan negen beliep, tot drie is verfmolten. In navol- ging van Spieghel fchreef men werld, van Ten Kate, weerldj van Hoogstraten, weerelt en ook werrelt) van Smits en Hoogvliet , waereld^ van Wagenaar , weereld , en van Poot , werelt; Bilderdijk ftond wareld voor , terwijl zekere Heer Elzevter (Xierz. , bl. 13} er wereld van gemaakt had. Maar zijn wij ems tig , Lezers ! en verfpillen wij onzen tijd niet met ieder bontgekleurd fchelpjen gad te f laan , cfet ons op den weg in 5 t oog valt , of met iederen vlinder te vervolgen, die om onze hoofden zweeft. AU«en reeds wanneer men de uitroeifog opmerkt van de f polling met verdubbelden klinker , gelijk zij door den voorgang van Hooft eu Huydecoper was ingedrongen , door kortzichtige fchrijvers befefiermd werd, en, om verfchillende^redenen, meer en meer wortel had kunneh vatten — ziet men zich genoodzaakt te bekennen , dat onze taal groote verplichtingen heeft aan .den Heer Siegenbeek ; en is men hereid veel te vergeven van 'hetgeen hij, door de verkeerde voor- ftelling van zekere gefehilpunten , ten haren opzichte x misdaan heeft. Maar wat men zich niet verbloemen kan , en waar men hem geftrengelijk rekenfchap van" mag vragen, is, dat zijn werk, van den kant der genoeg- zaamheid , zoo veel te wensehen overlaat , en hij , willends en wetends , zoo menig vraagftuk in de taal, onopgelost, ja onvermeld, voorbij is gegaan. Wij willen niet onderzoeken , of lusteloosheid , dan iets anders, hier de oorzaak van geweest zij, maar zoo veel is zeker — dat een' ieder, als toonbeeld van onvolledigheid , het vijftiental bladzijden van des 1* Hoogleeraars Verhandeling in 't oog moet fpringen, w over de fpelling van woorden, welke uit andere talen ontleend zijn" ; en dat menig naauwgezet beoor- deelaar het boek mismoedig wegwierp, wanneer hij den geleerden verzamelaar van opftellen voor maand- of dag- bladen zich heden „de redaKtie", morgen „de redaCtie", zag noemen, en niet kop nagaan, of het dagelijks meer dan eens voorkomend woord met des Heeren Siegenbeeks „karaKter", * dan met zijn „advoCaat" f gelijkftond. Eigenlijk fchijnt de Heer Siegenbeek even min als Ten Kate § recht begrepen te hebben, hoe men door alle eeuwen heen met de Bastaartwoorden omfprong; hoe het gebruik en de fpelling van deze , van die der overige taaldeelen afhing; en hoe hij ? bg de om ver werping der verfchillende regelen, in verband waarmee Maerlant crone, de Klerk uit de lage landen croen, of met lateren, croon, Spieghel krone, de Bijbelvertalers kroone, , Hooft kroone, en Ten Kate kr66ne fchreef, ja Bilderddk in onze dagen kroonen met de oo voor ingedrongen misbruik hield — gehouden was, niet alleen te ver- klaren, op wat grond hij kroon en kroonen alleen gelden deed, maar het geheel van zijn fpellingsleer vatbaar te maken, om langs dezen of genen kant te worden toegepast, overal waar men Bastaartwoorden in 't Hollandsch te bezigen heeft. Hij had zich niet moeten vergenoegen , met de fpelling van f lechts * Verhandeling over de fpelling der Nederduitsche Taal, tot bevordering van eenparigheid in dezelve (in de Taal?). 4<v Druk. Bl. 258. f Bl. 264. .£ Aenleiding tot de kenniffe van het verhevene deal der Nederduilfche Sprake, d. I, bladz. 150. i.i.. iy.«»i*rf enkele aan een gebruik te toetsen, dat daar dikwerf redeloos in te werk gaat, of, alleen bij toeval, den woorden van vreemde herkomst een vorm doet aan- nemen , die met de gefteldheid onzer tale , beftaan- baar is. Doch, den Heer Siegenbeek was dit niet opgevallen ; en gelijk het overige van ziju werk , onderging oak het hoofdftuk dat van de Bastaart- woorden handelde, in zijn drie latere drukken, geen breedere omwerking. Wei zeide de He^r Siegen- beek, op bl. 28 van het boekjen getiteld Taalkundige Bedenkingen y het eene en an der, betrekkelijk de fpelling van rekest of request , en verwees hij hier- naar , op bl. XXXI van de Voorberigten zijner Ver- handeling ; maar overigens bleef de Lezer van 1827. even ver ate de Lezer van 1805, en de Schrgver meende zich voor het maken van verbeteringen , in de laatste drukken van zijn werk, zorgvuldig te moeten wachten, „daar hg zulks als eene wezenlijke inbreuk op de regten der bezitters van vroegere uitgaven befchouwde." * Voorzag men nu geen,regeling van de fpelling der Bastaartwoorden , ,die in zoude ftemmen met de taal- wetten ? door een ftaatsbeftuur vastgefteld , en door eene gedweezame menigte nageleefd , zoo werd men wel genoodzaakt zijne hoop dienaangaande eene andere richting te geven. Bilderdijk, wien men langzamerhand met minder afgrijzen begon gad te flaan , wiens ieerbegrippen bij enkelen veldwonnen , en wiens boeken , zoo niet gelezen , dan althands door velen aangekocht werden — Bilder- dijk ? wiens onbefcheiden uitvaren tegen Siegenbeek, * Voorberigten, bl. XXII. t 6 zoo nfet harten, die waarheid zochten, dan toch veler nieuwsgierige oogeu tot zich trok — had in het derde deel zijner Nieuwe Taal- en Dichtkundige Verfcheidenhe- den, de omgewerkte uitgaaf aangekondigd van zijn Ge/lachtlijst der Nederduitfche Naamwoorden ? en bij die gelegenheid bewezen , hoe noodzaaklijk het voor de zuiyerheid van onzen HoHandschen , ftijl was , in het gebruik van Bastaartwoorden ? bepaalde en uit den aard der taal afgeleide regelen waar te nemen. Men mocht dus ? met eenigen grond ? vertrouwen ? dat zijn yollediger woordenboek ? hetwelk w met meer volkomen Etymon logifche en andere verklaringen vermeerderd, en in een vernieuwd werk als overgegoten zou zijn ? " en waarbij ook de geflachtsbepaling der Bastaartwoorden w tot haar ware beginfels te rug zou gevoerd worden," tevens 5 zoo niet in regels 7 dan in voorbeeldeuy eene gefchikte handleiding voor hun fpeltcijze zou opleveren. Maar men vond zich hier geheel in te lenr gefteld: de Verklarende Ge/lachtlijst der Nederduitfche Naam~ woorden, op ftellige Taalkunde gevestigd } kwam in de waereld , en bracht eene opgaaf van vreeinde hena- mingen med , niet gelijk zich • deze 3 als uitvloeisel van een deswegends opgedolven ftelsel, zouden hebben voorgedaan — • maar gelijk Bilderdijk gewoou was ze te fchrijven, of gelijk zij bem ? onder de bewerking, uit de pen vielen. Had men ze nu als zoodanig befchouwd 3 dan zou zijn voorbeeld wel niets hebben toegebracht tot de redelrjkheid der begrippen omtrent dit punt — • maar de onzekerheid ? de verwarring , ware er ook niet door vergroot, Doch zij ? die bij Bil- derdijk in alles, en tot in zijn grilligheden toe^ eene hooge bedoeling, eene dringende ? fchoon dan geheime , reden plaohten te zoeken , wilden m6er in de fpelling van koncilie , met een k , en confistorie , met een c, zien, dan er in opgefloten lag; zij telden met eene angstige bezorgdheid de gevallen , waarin Bilderdijk zusu of zoo had gefchTeven, en vonden zij dan twee mail may } tegen 6ens met met ai of «», dan werd may met den ftempel hunner goedkeuring' geteekend, en in Hvervolg gebruikt; offchoon „men beter Met dan klai fchrijft *," en Bilderrijk hen, tot hun groote verwondering en fpijt, van plaizier^ naar het gebruikelijk pleizier verwees. Ik heb lijsten yan zoogenoemde Bilderdijkianen in handen gehad, waarop men drukfouten tot regels had gemaakt, ja, * tot de diepzinnige geyolgtrekking gekomen was, dat praktikaal met een c in de eerste , en een k in de laatste, lettergreep gefpeld moest worden, om dat dit, in dier voege, meer voorkwam, dan praKHKaal of practicaal; terwijl men, om een dergelijke reden, grammatikaal met c meende te moetcn fchrijven. -f- Aanleiding hiertoe kon men vinden in dc Verklarende Geflachttijst , Voorr., bl. 28; Spraakleer, bl. XI, en bl. 16. 8 zal fpellen. De Heer Van deb Kemp fchreef, wel is waar , iets Over de fpelling van vreemde woorden in het 2de deel van v het Taalkundig Magazijn" — doch dit behoort tot de drie laatste bladzijden zijner ver- handeling ; die bladzijden behooren niet tot de beste van zijn opftel ; en het opftel-zelf kan ? dunkt mij , niet onder de gelukkigste van den anders zoo ver- dienstelijken fchrijver gerangfchikt worden. De Heer V. d. K. zegt er bovendien zeer weinig van; offcboon hij de vraag, hoe men in 't vervolg de Bastaartwoorden. fchrijven zal , tracht op te losfen , met te verklaren, dat ^ vreemde woorden, die bij ons nog geen burgerrecht ' verkregen hebben , slechts in hun einduitgang verne- - derduitscht moeten worden ? maar voor het overige in hunnen oorspronkelijken vreemden vorm gelateo." Hetgeen over een komt met wat Ten Rate reeds voor honderd jaren gewild heeft, „dat men" namelijk 7 ^Baftaert-woorden ? voor zo vtrre zij baftaert zijn, die Spelling* geve y welke de Tael mede brengt van welke zij ontleent zijn , en dat men aan 't Voor- of agter-deel ifan die y voor zo vefre zij door de Verbui- ging en in de Uitgangen de onzen geworden zijn, eene Spelling 1 to&paffe volgens onze gebruikelijke voijze." * Doch de vraag is niet: hoe heeft men bet wel eens gedaan? noch ook, hoe zullen wij het heden, en van nu af altoos doen? — maar, hoe behoort het te wezen? op dat, wanneer wij al ons-zelven in bet fpellen van dit of dat woord gelijkblijven , wij in geene inkonse- quenti&i vervallen mogen ,. met betrekking tot de fpelling van andere woorden der taal ; gelijk bijv. zij doen, die laGCHen en ecuo fchrijven. '* Aenleiding enz«, d. 1, bL 150. VAN HET GEBRMK DER BASTAARTWOORDEN. Het is hier de plaats nret uitvoeriglijk aan te toonen, dat zoo lang er volken met volken verkeeren, en op elkanders talen, zeden, en gebruiken invloed oefenen, zij niet kunnen nalaten zekere benamjngen, ja zelfs enkele grammatikale vormen van elkander oyer te nemen. Voorlahg is het trouwens ? door bekwamer dan ik ben 7 bewezen, en het wordt dagelijks door de onderyinding geftaafd , dat ? .in een leyende taal , het gebruik yan Bastaartwoorden onvermijdbaar is , en inderdaad, zoo zij w61 worden aangebracht, de naauwkeurigheid der uit- drukking en het melodieuze yan den ftijl er door winnen. Behalven ? dat er zoodanige zijn, die zich met de inheemsche uitdrukkingen als, vereenzelvigd hebben ? en niet dan met algeheele omfmelting , en tot wezendlijke berooving der taal , er konden uitgeworpen worden — komen er ons onophoudelijk yoor 7 waar- aan ? bg ftilzwijgende over 6en komSt, oneigene betee- kenisfen toegekend werden, en die, aldus, geheel nieuwe of gewijzigde denkbeelden voorftellende ? door geen woord* uit de taal, waarin men ze bezigt, te yervangen zijn. Een ieder gevoelt intusfchen , dat dii volftrekt den meerderen rijkdom yan de vreemde boven de landtaal niet bewijst , en men met de zelfde gemak- lijkheid uit deze laatste een woord had kunnen kiezen, om daar zulk eene bepaalde beteekenis aan teverbin- 10 den, als men goedvoud dit uit de vreemde te daen; maar in ons Hollands ch blijft dit altoos eene ongewone^ en ook waarlijk niet wenschelijke zaak: wij verftaan de woorden te innig, wij hechten te veel aan hun wezenlijke waarde, om de beteekenis er van naar willekeur te kunnen verkrommen, gelijk men het in talen vermag, welker woorden geheel van het denk-. beeld afhangen ? dat men over 6en komt er a posteriori aan te eigenen, en die het denkbeeld niet uitdrukken, niet fchilderen, maar die er alleen de vertegenwoor- digers van zijn. Wie fchrijft, en gewoon is zijn opftellen niet flechts aan de Jlede , maar ook aan het Zintuig te toetsen — wie gewoon is met aandacht, en vooral overluid te lezen — weet almede te waardeeren, wat het kiesch gebruik van een enkel Bastaartwoord , ook waar een echt Neerduitsch de gedachte even volkomen zou * te rug gegeven hebben, toebrengt tot opluistering van den ftijl ? tot verbreking der eentonigheid , tot den gelukkigen omtrek, den ordelijken bouw eener periode. Het fpreekt echter van zelf (en ik zou al het hier gezegde, zoo men er iets anders uit afnam, liever niet hebben aangevoerd), dat de zuiverheid, de % redelijkheid , de frischheid, het echt-hollandsche van ons Hollandsch , door het daarbij invlijen van enkele bastaartvormen, niet moet lijden , ten er geen Gallische of Germanische kleur aan moet bijgezet worden, die in ftrijd is met den aar.d onzer taal. if en verfta mij wel : ik heb uiets tegen het gebruik van de woorden kanaal y lornietj en (wat erger. is) distingeeren) maar het is verwerplijk Fransch, wanneer men zegt: Toen wij wandelden longs den kanaal, hij mo est zich bedienen M van zijn lor met, om te distingeeren den anderen kant van het water ; en verander die woorden kanaat, lornietj en distingeeren, nu in waterteiding, kijkglaasjen, en onderfcheiden — het zal er niet te minder Fransch om zijn, dat zelfs ? voor den Hollander, aan de .vertaling der genoemde woorden een^ tint van belach- lijkheid te meer zal ontleenen. De welopgevoede man zegt ? zonder een doodfteek aan zijn taal toe te brengen : Toen wij langs het kanaal wandeldety moest hij zijn lorniet gebruiken, om den over kant te kunnen distingeeren* Dit distingeeren is daar nu wel niet noodig ; men had beter .onderfcheiden gezegd : maar gefteld, dat de volzin in den gemeenzainen gefprek- ftijl van roman of komedie (zegge hier hlijfpel^ wie op gefprekftijl zoekt te rijmen !) gebruikt . mooht worden , . en dat men ? voor en achter , reeds veel van dat ij~ en it-geblaet had doen booren — « dan is er iinmers niets in , distingeeren op den voet van intrigeeren te ftfellen, dat, helaas ! m£er in onze dagen gehoord wordt, dan het oude recht door zee gaan, en waarvan de verduitsching des niet te min onmo- gelijk blijft ! Het zelfde geldt ten aanzien der Germanismen. Wat Profesfor Lulofs deswegends in het midden heeft gebracht, en voornamelijk ftrekken moet, om te bewijzen, dat men vaak, onder hetgeen voor Germa- nismen uitgekreten wordt, echt, ouderwetsch, Hollandsche uitdrukkingen vindt, en het bovendien moeilijk is zijn taalhof zoo geftadig geflpten te houden ? dat er niet eens een bewoner der naburige erven binnen- fluipt — is zeer gegrond: maar de Heer Lulofs zal mij toefteramen , dat 7 zoo die knaap het werk in 12 s _ onzen boomgaard niet verftaat ? en meer bederft dan gedijen doet ? wij dwaas zouden zijn hem de kost te geven , en hij niet onder ons yolk geduld behoort te worden. Van al dergelijke ingeflopen vreemdheden, heb ik geen voorbeelden aan te haJen: onze uit den Duitsche overzette romans wemelen er van, en ik zie, met nieuwsgierigheid de werking van het drankjen te gemoet ? dat de Heeren Siegenbeek , Clarisse ? c. f. niet zullen nagelaten hebben , den vertaleren in te geven , om hen ? uit die leelijke Germanomanie , tot hun zinnen te rug te brengen. Doch .ook Duitsche (d. i. Hoog- duitsche) woorden zijn er ? die ten onzent zonder gevaar gebruikt kunnen worden. Daar zijn bijv. de' woorden verwandelen ^ begeesteren, het woord eigenheid, of beter alleen in 't meervoud eigenheden: wat is er op grond der Ne6rduitsche taaJregels tegen die woorden in te brengen? Verwandelen is (als ieder in 't oog yalQ het frequentatief van verwanden, andere uitfpraak van verwenden^ omwenden. In de vroege middeleeuwen ,- was het ook in den bijzonderen zin van ontroeren gebruiklijk; zoo leest men in den ouden roman van Guerin de Monlglaive: SP'WyanStWf ffir ty fit)/ * # Begeesteren is het frequentatief van begeesten *j* ? gevormd als bezielen. * Zie Bildbrduk, Taal- en Diehtkundige Verscheidenheden , 4 . d., bl. 130 en 142. f Vergelijk het Taalkundig Magazijn, d. I, bl. 261. 13 Heid is hebbing *, en komt dikwerf in beteekenis over 6en met dom en fchap\ maar gewoonlijk drukt heid meer de eigenfchap uit, afgezonderd van de persoon of van het voorwerp, waar het naamwoord, dat aan heid verbonden is, op toegepast wordt — en de christenheid \ de menschheid^ de godheidj van de gezamendlijke Menschen, Chrislenen ^ of van God-zelven gezegd ? is een rheioriesch figuur , dat niets gemeens met den eigenlijken omvang der woorden heeft. Met dom en /chap is dit minder 'het gpval ; offchoon hun koliektieve kracht almede jonger dan hun oorfprong fchijnt te zijn. Ook beflist het gebruik, in hoe verre deze drie woorden f lechts in 6en der be- teekenisfen , of in beide , aan zeker naamwoord kun- nen worden toegevoegd. Zoo lieeft dit het woord eigendom tot iets objektiefs, iets buiten den eige- naars ? bepaald ; eigenfchap is hetgeen den eige- naar (om hem zoo eens te noemen) fubjektief, in zich-zelven, eigen is; eigenheid heeft, voor mijn gevoel (dat ik er echter verre af ben ten regel te maken) iets meer onbeftemds ? iets dat meer vague § is; in de fijner, minder omfchrij fbare nuances der eigenfchap ) vind ik iemants eigenheden. Maar de bepaling van de beteekenis des woords ware onnoodig geweest: het is op de leest van woorden als vreemd- heid* aangenaamheidj dierbaarheid^ veelheid^ en duizend * Zie echter ook Lulofs, Gronden der Woordafleidkunde , bl. 12fc-^3. § Ik zie in de Gids y dat vague, tot Hollandsch woord is gemaakt, en vaag wordt gefchreven; ik heb er niets tegen, mids men de drie andere beteekenisfen van vaag er niet om vergete. 14 andere gefchoeidj en meer vragen wij niet om het ia han midden- te dulden. Eigendommelijkheid daarentegen is een onlijdelijk Germanisme, en zou alleen Hollandsch zijn, zoo men 't gebruikte, om de eigenfchap aan te duiden, die in het yoorwerp ligt , en ons daar bezitter van maakt : niet als eigenfchap of eigenaardigheid in 't algemeen. Prof. Siegenbeek verwerpt het woord (Taalk. Magazijn, d. 2, bl. 30) j omdat het den klemtoon op dom heeft, en dom het zakelijk deel niet is; maar wat is dat nu voor ee» reden , Profesfor ! Ik kan dat gebral op die fchoone , die onwaardeerbare eigenfchap onzer taal , welke haar ? zoo het heet , altoos den klemtoon op het zakelijk deel doet leggen , niet uitftaan. Want weet gij wel , waar ons die fraaie eigenfchap > als kriterium van de brtiikbaarheid eens woords ? toe zou kunnen brengen ? — Tot niets minder, dan tot het verwerpen van alle woorden ? die de terminaties es , in , ij , ier , en van vele 7 die aar tot laatste letters hebben. Nu is het wel waar , dat die uitgangen ons van elders fchijnen toegekomen, maar dat is geen reden om de woorden, waarin men ze opmerkt, uit onzen ftijl te verbannen, gelijk de Hoogleeraar met eigendommelijk doet. — • Zoo bekent gij zelf, zegt de Heer Siegenbeek, dat die woorden , welke dan den klemtoon niet op het zakelijk deel hebben , toch ook geen echt- Nederlandsche pur-fang zijn! — Een oogenblik, Pro- fesfor! ik heb nog niet uitgefproken. Ik wenschte wel eens van U, of van Ten Kate, of van al wie (tusfchen D en Ten Kate) zoo ontzaglijk hoog van dien regel , betreffende het zakelijk deel , opgaven ? te vernemen, of gij vriendfchap, mdedwil^ lichaam, vijand 7 15 forbied) trduweloos^ en \vreedaard y voor echt Neder- duitsche woorden houdt : zoo ja — dan verzoek ik u mij toe te ftemmen , dat , in die woorden , vriend , moedy lich) vij y eer, trouwj en wreed^ de zaaklijke * deelen zijn , daar zij den klemtoon ontvangen. Ziet gij hier geen zwarigheid in — weest dan zoo goed mij met de woorden vriendfchdppelijk , moedwillig, lichdamlijk (noch ook met UgchdmelijK) , x vijdndelijk , eerftiedigerb) trouwldosheid , wreeddardig ^ en een on- noemelijk getal andere, nooit we6r onder de oogen te komen : want het is vreemd gefpuis , dat den klemtoon niet op het zakelijk deel heeft,- en dat, even min als het woord eigenddmmelijk , in onze taal behoort geduld te worden — welke altoos den klemtoon op het zakelijke deel der woorden legU Maar fprin'gen wij te rug op ons onderwerp. Bij het aanwijzen van de onontbeerbaarheid der uit vreemde talen of di&lekteo ontleende woorden, kunnen wij ook de oud-Hollandsche en op nieuw ingevoerde uitdrakkingen, als mede dergelijke en andere persoons- of plaatsbenamingen , niet onvermeld lafcen , die ons , in hun oorfpronkelijken vorm en dus onverbasterd gebezigd , yolftrekt onverftaanbaar zouden wezen ; wij moeten een legio kunsttermen gedachtig zijn, die niet vertaald kunnen worden, zonder in een wanpraat te verkeeren, als waar Van Haren in zijn aanteeke- ningen op de Geuzen een ftaaltjen van geeft. * En zoo mogen wij dan, ter uitdrukking van alle onze gedachten, naar Nederduitsche woorden omzien — wij zullen er de min of meer vreemde niet geheel door * Zie de Uitgave van Feith en Bilderdijk, in kl. 8vo. 18261. Bl. 62 van bet 2*e d. 16 kunnen weeren ; maar het zijn ook deze niet , ftemt Bilderduk toe, * w die een taal of ftijl bed erven. De ftijl kan met die*, en diens ondaoks , zuiver en Hollandsch zijn ? als er Hollandsch gedacht , gevoeld, en gefchreven wordt." Men bederft den ftijl ongelijk ineer, zegt hij op eene andere plaats, door zekere vertalingen ? als men om (quasi) zuiver NeGrduitsch te fpreken fteeds ingevoerd heeft, dan door het gebruik der woorden in hun oorfpronkelijken vorm. Wat is een kruidkundige tuin , een aardrijkskundige ligging van een land, even of een. tuin en een ligging van een land eenige kunde bezat? wat een god- of rechtsgeleerd wanbegrip ? een godsdienstige vervolgingl en ? voeg ik er bij ? wat een taal- en dichtkundige verfchetdenheid^ Bilderduk? Men ziet, het loopt met dat kundige foms in 't gekke\ en in menig tijdfchrift flaat men, met de-hoop er iets uit te leeren, het dicht- of letferKUNDie mengelwerk op ? en yindt — een vaersjen van den Heer RofiiDe van der Aa , of van den Zuid- Nederlandschen would-be-dicbter K. J. Bogaerts, f * Nieuwe Taal- en Dichtkundige Verfcheidenheden, d. III., bl. 168. f Zie de Katholiek van 1842, d. 1, bl. 288. In dit anders zoo goed gefchreven maandwerk berjspt men, bladz. 63, den Evangelische Kerkbode, wegends de uitdrukking godgeleerde ftudentenj maar eigenlijk is_ de naam van godsdienstig , ge- fchied- en letter kundig maandfchrift, dien, de Katholiek zicb uitkoos, even ongcpast; want ook bij personifikatie van het maandfchrift, en das blj het mogelijkmaken van zijn godsdien- stigheid en kunde, heeft het icts aanmatigends die aan zich- zelven toe te fchrijven; en ik ben er zeker van, dat het de bedoeling van de waardige beftuarders der uitgave niet ge- weest is, in hun titel een wezenlijken titel te vermelden, al komt hij hun ook, in eenige opzichten, van rechts wege toe. 17 welk laatste ? als dichtkundig proefjen ? den lezer er toe zou kunnen brengen ? geheel verkeerde en bnjuiste denkbeelden op te vatten ? aangaande de Belgische Dicht- en Letterkunde ? diQ in de laatste jaren waarlijk reuzenfchreden gedaan heeft, en aangemoedigd, beftierd als zij wordt, door de gezonde krifciek van het verdienste- lyk tijdfchrift de Middelaer, nog een f chat van voortreffe- lijke vruchten aan de beide Nederlanden belooft. Spreken wij dus in het vervolg nimmer meer van ye/chiedkundige blikken^ die wij op de natuur- of zede- kundige toeftanden van landen en volken werpen; maar maken wij er minder gewetenszaak uit, voor een keer van het historische en fyzische te gewagen, wanneer wij onzen ftijl niet genoegzaam meester zijn ? om het- geen op Qefchiedenis 5 Natuur- of Zedeleer betrekking heeft j met de woorden te beteekenen , die ons verftand er ons toe verfchaffen zou ? zoo wij het niet in Latijn- sche keurslijven f geprangd hadden ? die er misfchien de ontwikkeling van vervroegd 5 en ons de Tpoediger aanwending er van geleerd hebben , maar te gelijk de volwasfing ? en losheid van^ alle vooroordeel ? er wellicht in verhinderden* Doch zoo wij ons dan van Bastaartwoorden bedienen zullen, welken weg hebben wij dan bij hun fpelling in te flaan? Velen, die plan hebben gemaakt een weinig van hun beroepsbezigheden in de armen der Melodie te gaan uitrusten ? durven wel zeggen , dat zq 's avonds naar 't koncert gaan — want rnuziekpartij is iets anders; bovendien, partij dan we£r met gezelfchap *, en muziek met toonkunst, of kunst der muzen^ der -f Bilderdijk, Spraakleer , bl. XT. * Zie Bilderdijk, op het woord. * 18 zanggodinnen (bedoel ik), te vertalen, dat klinkt te verwaand : maar zij willen dan ten minste koncert — concert fchrgven j want het wordt immers in de oor- fpronkelijke taal zoo gefpeld! 'tis wel, Mijnheeren ; maar zult gij dan ook, van kaat, coos maken, in over ien ftemming met het Latijnsche caseus ? moet kaap dan caap wordeh , om cabo in 't Spaansch ? fcbrijft gij klander, calandrel kalk 3 calc, om calx in 'tLatijn? kuif, cuif) als coiffel krootj croot y als hetlUUiaansche carotal Moeten wij dan weir aan croon, colom, copij, coraaly coleur ? colonie ? cocarde of coquarde, coffij , coepely coers , en wat niet al meer? Kom ! trekken wij dan de Ao/e» en toet/coenen maar weir aan ; drukken wij ons dan de capronen maar weir in de oogen , en: roepen wij : leve de middeleeuwen ! Ons uiterlijk voorkomen zou er niet bij verliezen: men behoeft niet keurig, geen fchilder of beeldhouwer te zljn, om ons tegenwoordig > met onze hoeden en pantalons, al heel leelijk te vinden. Maar toch ? geen gefehrift dan in den naam van God , den Gever alles goeds , en onder inroeping van Diens zegen te beginnen — dit niet zonder dankgebed te voleinfligen, zoo als onze.goede Van Velthems, en anderen, dat in hun barbaarsche en duistere tijden plachten te doen — dat waar tocli wat veel van onzen meer verlichten geest gevergd ! wij dulden ? op de nieuw- modische vrachtbrieven , niet eens meer ^fchipper naast God van mijn f chip";, en dan altoos van fcachten en fcilden te moeten gewagen , en als wij eens over onze fpelen willen fpreken , geen woord voor walsen noch galop te vinden , ja van chaerlen of quaerten , voor kaarten, te moeten reppen — dat gaat toch 19 m niet aan! — Maar hoe dan? willends en wetends in- konsequent zijn? Kaart en toch concert fchrijven? Wei zeker! roept de Heer Siegenbeek ongeduldig uit. ; kaart) zoo het al een vreemd woord is , heeft een volkomen burgerrecht bij ons verkregen 5 concert niet. Men moet alleen op zoodanige Bastaartwoorden de Neerduitsche fpelling toepasfen , die bg ons inge- burgerd zijn. Maar waar hebben de zulken dat burgerrecht tra aan te danken?. VAN HET BURGERRECHT DER BASTAART- WOORDEN. Dat recht hangt af > mijne Lezers, van de onroo- gelijkheid om het Bastaartwoord met een echt NeGrduitsch te verwisfelen, of 00k van het getal fchrijvers, die zulk een Bastaartwoord gebruikt hebben. Zoo zegt Prof. Siegenbeek, op bl. 258 van de meer gQDoemde Verhandeling, en waar hij het fchrijven der. Bastaartwoorden op zijn. Neerduitsch aanprijst: „Men brengt hiertegen misfchien in, dat het burger- regt van vele dezer woorden twijfelachtig is; maar zijn zij niet alien bij de beste fchrijvers van vroegereii en lateren tyd in algemeen gebruik , en v verre de meeften voor geen verwisfeling met een ander ge- bruikelijk Neerduitsch woord vatbaar ?" — Nu wenschte ik wel te weten, hoe veel talent een fchrijver moet hebben 7 pm onder de beste fchrijvers gerekend te wordqn? en dan, hoe dikwerf een woord door beste fchrijvers gebruikt moet zijn , om er van te kunnen zeggen, dat het in algemeen gebruik is? Kan de Heer Sie- 2* 20 genbeek , die trouwens , gelijk uit zi)n. onderzoek* nopens de o en. e duidelijk blijkt 9 genoeg boekeo met dergelijke inzichten doorlezen heeft, mij hier. geen maat en getal van opgeven, en moet ons instinkt hier uitfpraak doen, dan vaarwel o Siegenbekianisme ! vaarwel gewenschte eenparigheid ! in de Bastaart- woorden, waar de dadelijke voorlichting van den wetgever ontbreekt, zal ieder moeten handelen naar zijn gevoel, naar zijn gewoonte, en gelijk men werkelijk .heden ten dage pleegt te doen. Maar de Heer Siegenbeek ftelt nog een anderen toetsfteen voor het poorterfchap ! Is een woord vopr geen verwisfeling met een ander gebruikelijk (en nog wel gebruikelijk — welke zijn wel de ongebruiklijke?) gebruikelijk Neerduitsch woord vatbaar, dan kah deszelfs burgerregt niet meer twijfelachtig zijn. Is het bnrgerrecht er niet meer twijfelachtig in , dan heeft het aanfpraak op de toepasfing der Ne£r- ~" ~3uitsche fpellingwijs ? op de famenzetting uit echt Neerduitsche letterteekens. Ziedaar het gevoelen van den Heer Siegenbeek. Nemen wij het eens tot maatftaf bij de fpelling van een uit den vreemde overgenomen woord: De eigennamen moet men zoo veel mogelijk on- veranderd laten 9 * zegt de Hr. Siegenbeek. „Deze regel nogtans heeft eenige bepalingen. De eerfte dier bepalingen verbiedt het gebruik van zulke za- menvoegingen van klanken, welke aan onze taal geheel vreemd zijn. Deze kent, bij voorbeeld, geenen gemengden klank van ae, welke bij de Latijnen aan * Verhandeling , bl. 276, en volgende. * Yerhandeling , b|. -265. 