Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Daar zij om aldaar te komen, alsmede om een goede plaats voor de vaartuigen te zoeken, bijna het geheele eiland waren rondgeschept, vond men het veel kleiner in omtrek dan van der Laan het vorige jaar had gegist. Van hier gingen in de volgende dagen verschillende troepen om : het eiland aan de Oostzijde te visiteren. Nu was men gelukkiger. Op den eersten dag werden 490 vruchtboomen gekapt , den dag daarna 1668, een dag later wederom 1215; den 14den werden 1703 boomen omgehakt, »zoodat nog geen einde alhier van whet werk kunnen ramenr; den 16den werden nogmaals 727 boomen vernield. Van der Laan zegt dat het den Gouverneur mogelijk vreemd zoude voorkomen dat er zoo veel boomen in zoo weinige dagen wgerenuweert en omgekapt waren.» Hij geeft hiervoor de reden op en zegt, dat hij door de ziekte onder zijn volk meer in- landers aan de medegegeven Hollanders kon toevoegen dan men anders wel gewoon was, zoodat een Hollander met 7 a 8 bijlen tegelijk arbeidde, en zij de boomen niet her- en derwaarts be- hoefden te zoeken, dewijl zij perksgewijze stonden, en elk om het zeerst zich beijverde zijn werk af te krijgen. Het geheele ge- tal der omgekapte boomen bedroeg 5798 stuks, Het getal zijner zieken nam echter toe, zoodat hij op den 1 5den een sergeant, twee korporaals en zes minderen per prauw ueax 946 DE REIZEN NAAR DE Ternate moest zenden; de Tidoreesche sergeant en eerste in de commissie Way Bassi was den vorigen dag aan de gevolgen van de berri-berri overleden. Hij (van der Laan) was mede sedert eenige weken ziek; hij liet derhalve alles gereed maken om naar de bocht van Talingamy te scheppen, werwaarts hij nog denzelfden dag (16) vertrok. Denzelfden morgen waren bij hem gekomen de Kapitein- Taut van Misool, de Kimalaha van Soatina en de Marinjo van Gebe — van al deze eilanden had van der Laan volk bij zich — die hem te kennen gaven, dat zij vernomen hadden, dat hij, bijaldien het werk op Poeloe Pisang geeindigd was, het voornemen had, de eilanden van Kateeg en Lowijn , tusschen de drie en vier mijlen van P, Pisang gelegen, mede te laten door- zoeken, maar dat die eilanden onder den Koning van Batsjian stonden. Zij deden hem opmerken, dat zij op zijn bevel dit wel wilden doen, doch dat dan ook die eilanden, als door het volk van den Koning van Tidor in ’s Comps. dienst gedaan, aan den Koning van Tidor behoorden te worden overgegeven , hoewel zij zich verzekerd hielden dat daarop geen specerij- boomen zouden worden gevonden. Deze redenen bewogen van der Jiaau om rde visite aldaar te „laten varen en uit zijn zin te zetten, als zulks affaires zijnde . wvyan hooger dependerende.” Tegen den avond van den 17den kwam hij met groote moeite aan het eiland Garcee, waar hij door de om de Z. W. loopende zware stroomen »gansch dwars werd neergezet»; den volgenden morgen schepte hij weder van daar en bereikte in den namiddag de bocht van Talingamay, waar hij tot zijne verwondering de vaartuigen niet vond, en die niet voor den 19den en 20sten daar aankwamen. De Kapitein-Laut van Misool nam van hem afscheid en kreeg eenig lijwaat voor de belangrijke diensten die hij aan van der Laan op dezen tocht in het uitroeien der specerijboomen als anderzins had bewezen. Den 24sten nam van der Tsaan de terugreize naar Ternate aan, waar hij den 28sten daaraanvolgende ter reede kwam. Moge nu al de drijfveer, die de oorzaak was, dat de Comps. reizen naar de Papoesche eilanden liet ondernemen minder edel zijn geweest, het is toch niet te ontkennen dat zij in het belang der aardrijkskunde en voor de kennis van de minder of meerder toegankelijkheid dezer cilanden geen onbelangrijke PAPOESCHE EILANDEN, 247 vruchten hebben gedragen. Evenals de Stuurman Pieter Cornelisz. zich verdienstelijk maakte in het opnemen der reeds genoemde eilanden t, even verdienstelijk maakte zich de Stuurman Libekke, die achtereenvolgens Misool; Popa, Boo en Pisang opnam. Het is echter te betreurert dat van beide de journalen en kaarten ontbreken, ofschoon wij hun werk in de kaart van 1705 en in de M. S. kaart van 1711 terugvinden. $ 6. Jacob Weyland. 1705. Wat aanleiding gaf tot de reis van de Geelvink in 1705, hebben wij reeds uitvoerig in ois tweede gedeelte behandeld, zoomede het weinige opgegeven wat wij over den afloop zijner reis hebben kunnen opsporen. Wat de Papoesche eilanden betreft, hebben wij gezien dat zij in dat vaarwater zijn geweest. Maar het is vooral de kaart die ons tot gids verstrekt, wat zij aldaar hebben gedaan. Die kaart, die onder den naam van het Westelijk blad het licht ziet, 2 geeft ons de opname van het eiland Salawati en de Straat, die het van de Westkust van Nieuw-Guinea scheidt. 3 Hoogstwaarschijnlijk is de Geelvink het eerste Europeesche vaartuig geweest, dat die Straat is doorgezeild en draagt terecht den naam van de Naeuwe Straet, die alzoo op de kaart voorkomt, Van de Straat Sagewin en het eilandje van dien naam werd een gedeelte opgenomen; evenzoo vinden wij eenige opname van de Noordkust van het eiland Batanta en de Straat Gemi. Daarentegen vinden wij slechts van het groote eiland Waigioe aan de Zuidkust bij de negorij Queemy een paar loodingen, be- nevens nog eenige anderen bij en beoosten de Dorre eilanden, Noordwestelijk van Waigioe gelegen. De overige eilanden worden wel op de kaart gevonden, doch men vindt er geene aanteekeningen bij, waaruit men zou moeten opmaken, dat bij het samenstellen van deze kaart geen gebruik is gemaakt van de kaarten van Pieter Cornelisz. en Laurens Libbeke. Vermoedelijk is dit niet geschied, waarvoor pleit, dat op de kaart van de Geelvink o.a. de Zuid- en Zuidwestkust van 1 Blz. 239. 4 Zie blz. 196. 3 Zie de order van den Schipper Weyland aan den Stuurman de Coninck, tot het opnemen dezer Straat op den sten Juli 4709 in ons tweede gedeelte, wo wm / 248 DE REIZEN NAAR DE van het eiland Waigioe zeer onvolkomen zijn aangegeven, terwijl wij toch weten, dat de Stuurman Pieter Cornelisz. niet alleen die kust, maar ook het diepinloopende binnenwater Cajad-lo-lo enz. heeft opgenomen en in kaart gebracht. $ 7. Baltus van Santen. 1706. Doch men was te Ternate nu reeds in het bezit van gegevens, die het mogelijk maakten eene zeilorde vast te stellen voor den Stuurman Baltus van Santen, die volgens zijne Instructie van den 22sten Juli 1706 een kruistocht met de pantjalang Nova-Guinea zoude ondernemen naar de kusten van Ceram, Salawati, Keffing en het Zuidelijkste der Papoesche eilanden; zij is van den volgen- den inhoud: wZeilorder om uit de bogt van Maba, 1 de eilanden Waigioe, Batanta, de Noord-Westkant van Salawati, Misool, Popa, Boo, Gagi, Gebe en Iohi te bekruissen. Zoo diend vooraf geweten, dat een kruistogt geen directe spoed, maar een exact onderzoek en uitzicht naar hetgeen men aanbevolen wordt, vereischt, derhalven de koersen niet kunnen worden bepaald. Echter om alle de in het hoofd gemelde eilanden in de Zuidmoesson bekwamelijk te bestevenen, zoo zal men uit de bocht van Maba, de koers tusschen het O. Z O. en Z. O. ten O. aanstellen, om tusschen den hoek Soeki Bali en Po Bat- tenpali ook Po Wackjoel door te raken, mitsgaders met een Oostelijken gang tusschen Battenpali en Alancatouw , tot dat men Po Goemoete 1 mijl Oost van zich heeft; zeilende van daar Z. O. ten Z. naar Po Gamme, latende zoo aan stuur- als aan bakboord partij kleine eilandjes leggen, die nauwe uitzicht ver- eischten om op een van dezelve niet bezet te raken. Als men de Z.-W. hoek van Po Gamme Z. ten O. 1 mijl van zich heeft, gaat men regt Z. aan, tot dat dezelve verschiet op N. ten 0O.; dan moet de koers N. O. ten ©. worden aangesteld, om de Z.-W. van Pe Neeuw 3 mijl Noorden van u te bezeilen, als kunnende van daar met een Q. ten N. gang bekwamelijk tusschen de engte van Po Neeuw en het groote eiland Batanta door, rakende tot geheel het Oosteinde , alwaar men, om de uitstekende hoek boven te komen, Zuidwaarts aanloopt tot zoolang het eiland 1 Oostkust vaa Halmaheira, PAPOESCHE RILANDEN. 949 Salawati regt Z. 2 A 24 mijl’ van u is, komende alsdan in de mond van de Straat Sagewin of tusschen het eiland Batanta en de N. W. zijde van Salawati, die met een Z. W. ten Z. koers bekwamelijk kan gepasseerd worden, tot dat men het eiland Sagewyn 3 mijl Z. O. van zich heeft. Stellende dan de koers Z. en Z. ten O, aan, tot dat men 3 mijlen in verheid vertierd heeft, daar de hoek Bolele N. O. ten N. van u in het gezicht komt, en als men die 3 mijl van zich heeft, loopt men Z. Z. W. aan, om de Westelijke eilanden van Deene op een kwart mijl waters te passeren. Van daar is de koers Z. ten O. naar de Schildpads Weste- lijkste eilanden, die men wel — om altijds boven winds te blijven — op zij loopen mag. Deze Schildpads-eilanden gepas- seerd zijnde, dan laat men het Z. W. aangaan, tot dat de Oostelijkste eilanden die voor Misool leggen, N. W. ten N. naar gissing 2 mijl van u zijn; stellende van daar de koers Z. W. ten W. aan, om de Zuidelijkste eilandjes, die van de Z. O. hoek te zeewaard inleggen, op 1} & 2 mijl te be- stevenen; latende het doorstaan, tot zoolang men het eiland Wayabbing regt N. 3 mijl waters van zich heeft, leggende dit eiland Z. O. ten Z. 4 mijlen van de hoek Demoe. Dit zoodanig ondervonden en gepeild hebbende, zal men de koers W. N. W, aanstellen, om het eiland Misool op 1} à 2 mijl aan. stuurboord te krijgen; latende de eilanden Floggoff en Waaff even aan stuurboord leggen, totdat men de Westhoek van Misool N. ten O. 2} mijl van zich heeft, en de Po Canaris N. W. ten W. omtrent 8} mijl. Loopende dan, om de W. hoek te passeren, N. wel zoo Oostelijk aan, tot zoolang men de N. W. hoek van Misool O. Z. O. van zich krijgt; dan moet men met een O. ten N. koers langs de wal opkruipen, omtrent 1} mijl daar buiten, tot dat men de nieuwe negorij Waygamme regt Z. regt (P) van zich heeft, daar men kam ankeren op 20 a 25 vadem. Om nu het eiland Popa te bestevenen, zoo steld men de koers N. ten O., latende Po Soffen aan bak- en Welkeria aan stuurboord leggen, loopende met dezen gang de Zuider , daarvoor gelegene eilandjes aan boord; die bekruist hebbende, zoo zal men zien dat men met een O. koers de Oosthoek van Popa te boven komt. Zeilende voorts langs de Noordkant van dat eiland tot dat men komt aan de N. W. hoek, en tusschen het eiland Tullop de W‚ hoek door te zeilen tot de Zuidhoek „ven 250 DB REIZEN NAAR DE waar men W. ten Z. naar de eilanden van Boo kan oversteken. Om die dan in de route te bezichtigen, zoo zal het beste veiligste wezen om van de Zuidkant te beginnen, en voorts achter- om zet tot dat weder de Oostelijkste daarvoor gelegene eilandjes aan boord krijgt. Van daar zal men de koers N. O. wel zoo Oostelijk aan- stellen om boven Po Gagy te vervallen, en alzoo des te gemak- kelijker het eiland rond te komen; zoekende dan verder met een N. W. en W. koers naar de Z. O. hoek van het eiland Geby — dat al mede aan de Zuidkant wel diende eerst bezich- tigd te worden — en voorts zoo bewesten als benoorden rond te komen; hetgeen dan niet zwaar zal vallen: de daarbij ge- legene eilanden Johi en Oeta mede te bezichtigen. Om nu weder naar de bocht van Maba of de afgevaren plaats te zeilen, zoo zal men eerst de koers W. N. W. aanstellen, om de N. O. kust van Patani op een mijl aan boord te loopen ; gaande dan Noordelijk aan langs de wal tot dat men de Noor- delijkste eilanden — die van de hoek Ingely leggen — op zijde heeft, als wanneer men met een N. W. ten W. gang, de dwars over voor de bocht van Maba gelegene eilanden zal .trachten te passeren, opdat men den vasten wal tusschen de hoek Silaal en de negorij Boely kan aandoen om vervolgens voorts ter reede te raken.» De Stuurman Baltus van Santen verliet den 11¢en Augustus de reede van Ternate en was den Isten October weder binnen het rif voor de negorij Boely, niet verre van den hoek van Maba op de Oostkust van Halmaheira ten anker. Bijzondere ontmoetingen of opmerkingen betreffende zijn kruistocht in de Papoesche eilanden komen in zijn gehouden dagregister niet voor. Hij schijnt echter nauwkeurig te werk te zijn gegaan met zijne gehouden peilingen, en daar hij veelal Inlandsche namen bezigt, zijn zij ten dien opzichte wellicht niet onbelangrijk, terwijl hij almede niet verzuimt van tijd tot tijd de gedane loodingen op te teekenen. Daar hij, van Ternate ver- trekkende, den koers benoorden lalmaheira had genomen , zag hij den 15den Augustus tegen den avond den Westhoek van Gebe op ongeveer 3 mijlen afstands, van waar zijn kruistocht een aanvang neemt en hij vervolgens de verschillende eilanden en eilandjes bekruist, PAPOBSCHE MILANDEN. 261 Bij brief van den 20sten September 1711 van den Gouver- neur van Ternate werden aan de H. R. gezonden twee kaarten , een van de Molukken en een van de Papoesche eilanden; beiden bevinden zich in het Rijks-Archief. De laatstgenoemde heeft tot opschrift: »Pas Caart van de nPapoese Eylanden, die beoosten de cust Halmaheira en bewesten wNova-Guinea zijn geleegen, tot nogh toe op deselve geen wspeceryboomen ontdekt, uytgesondert op Po Piesangh, dat wongevaer 10} meyl Z. O. ten Oosten van de hoeck Libobo wis geleégen. Â© 1711.” Het blijkt niet wie de vervaardiger van deze kaart is; ook in den brief, waarbij zij werd verzonden, wordt er geen melding van gemaakt. Vermoedelijk is zij door den kaartenmaker te Ternate volgens de daarvan bestaande gegevens van de opnemers te samengesteld. Deze kaart draagt het No. 487 van den Inventaris; zij heeft eene grootte van 1,89 M.—0,89 M; de breedte loopt van 0,45’ N. tot 2° 20' Z., de schaal is van 10 D. mijlen = 185 m. m. en derhalve op een vrij groot bestek vervaardigd. Bestaat er bij vergelijking een allerbelangrijkst verschil met de kaart van de reis van Tasman en Visscher in 1642, en die van de reis van Weyland in 1705, daar op eerstgenoemde een gedeelte der eilanden zonder namen te dragen slechts zijn aangegeven , terwijl zij in laatstgenoemde reeds in hunne ware strekking zijn geplaatst, zoo zal men bij vergelijking van de kaart van 1705 tegen die van 1711 ontwaren, dat men in die zes jaren, die daartusschen liggen, niet stil heeft gezeten. In hoofdtrekken nagenoeg overeen- komende, is er een merkbaar verschil op te merken, wanneer men de eilandengroepen der beide kaarten afzonderlijk vergelijkt, Heeft de kaart van 1705, waar het de Papoesche eilanden betreft, groote verdiensten in de opname van Straat Salawati en de Westkust van Nieuw-Guinea, Batanta en een gedeelte der Straat Sagewin enz., in die van 1711 herkennen wij de op- namen van Pieter Cornelisz. en Laurens Libbecke bij Waigioe, aan de Zuidkust met zijne reven en diepten , en de aanwijzing van het diepe binnenwater Cajad-lo-lo enz. ; de reven aan de Zuidkust van Batanta, de opname van de eilanden Dene, de Gebroken- Boompjes en Schildpadseilanden; de Oost-, Noord-, West en Zuid-Westkust van Misool en de daarvoor gelegen kleinere eilandjes, alsmede de eilanden Popa en Boo. Een andere opmerking, die wij bij het beschouwen, dezet kaart 959 DE REIZEN NAAR DS maakten en waardoor hare waarde o. i. toeneemt, is het groot aantal Inlandsche benamingen voor de verschillende kapen of hoeken op de opgenomen eilanden. Doch wat ons ten hoogste heeft bevreemd, is dat de ver- vaardiger of samensteller dezer kaart onbekend schijnt geweest te zijn met de kaart van de Geelvink van 1705. Want niet alleen dat de Straat Gallowo (Straat Salawati of Naeuwe Straat) — hoewel afgelood — een veel minder getal loodingen heeft, lezen wij, behalve een paar namen aan de Westkust van Nieuw-Guinea, de woorden „tot nogh toe onbekent.r Dit had niet kunnen worden geschreven, als men de kaart van 1705 voor zich had gehad. Maar er is meer; de vervaardiger begaat eene bepaalde fout, wanneer wij bij den Zuid-Westhoek van Nieuw-Guinea, Salibo genaamd, de aanmerking geplaatst zien: „In de oude kaart hoek Ony genaamd.r De hoek Ouy of Wonin is de Oosthoek van de Maccluer- of Vinksgolf en de Visschershoek 1 de Westelijke. Volgens de kaart van 1705 is er tusschen den Visschershoek en den Pantjalangshoek = Salibo, die den ingang vormt van Straat Salawati, nog een afstand van 5 Duitsche mijlen == 20 minuten Oostelijker en Zuidelijker. Deze fout doet hem een andere begaan door bij het eilaud, door hem Gallewo genoemd, te voegen: „In de oude kaart Po Pisangh genaamd.r Dit laatst- genoemde is het eilandje, dat niet verre van den hoek van Onin is gelegen. 2 $ 8 Frans Reaal, 1716. Tot 1716 3 wordt er in de papieren van Ternate niets ge- 1 In de oude Journalen Roemabati == Ony; Roema Kaja = Visschers- hoek. (Zie eerste gedeelte o. a. bij Vink.) 2 In eene aanteekeuing geven wij betreffende de beide genoemde kaarten nog eenige bijzonderheden op. 3 In dat jaar bericht het bestuur van Ternate aan de H. R., dat zij den Koning van Tidor hadden laten onderhouden over «de vreede en moord- | «dadige handelingen van zijne onderdanen op Nieuw-Guinea» en wel voornamelijk om de schuldigen te straffen, die den moord gepleegd hadden aan een Mardyker en met slaven van den Burger Carsten Jansz. in de Papoesche eilanden ten handel zijnde. Hij verklaarde dat hij, al was hij daartoe bereid, niet in staat was dit te doen, omdat zij hem onbekend waren niet alleen, maar het waren ook zulke wilde en woeste menschen, die geen het minste ontzag voor hem hadden, daar zij zich niet hadden ontzien om den door hem aldaar geplaatsten Onder-Koning omtebrengen. PAPORSCHE EILANDEN. 953 vonden van eenigen tocht naar de Papoesche eilanden; toen echter ontving de Ouderkoopman Frans Reaal bij instructie van den Gou- verneur van den 8sten December den last, om met de pantjalang de Mataramsche Erfprins te kruisen rondom de kust van Halmaheira, Morotay, Moar, Gebe, Gage, de Zuidkust van Waygeeuw (Waigioe), Waygamma, Neeuw, Batanta , de Noord- Westkust van Salawati, Misool, de daarbij gelegen eilanden alsmede Popa en Boo tot Poeloe Damner.. | Denzelfden dag ging hij van Ternate onderzeil. Doch hij bracht het niet verder dan tot de eilandjes bezuiden Waigioe gelegen, RajaxP Battenpali enz., toen hij den 26sten Januari 1717 door holle zeeën en scherpen tegenwind genoodzaakt werd naar de kust van Halmaheira terug te keeren, van waar hij korten tijd daarna den steven naar Ternate wendde, en na eenigen tijd tusschen de eilandjes, onder die kust gelegen, gesukkeld te hebben, ten anker kwam. Lijn dagregister behelst niets wetenswaardigs dan alleen een paar namen van eiiandjes of kapen, die ons vroeger niet voor- kwamen. Onder het bestuur van den Gouverneur Antonie Heinsius, van 1720 tot 1723, waarin hij het bewind aan Jacob Cloeck overgaf, hadden er van ‘s Comps. wege geen reizen naar de Papoesche eilanden plaats. Gaarne, zegt hij in zijne Memorie van overgave, zou hij de landen, die de Koning van Tidor buiten het eiland in bezit had, hebben laten visiteren, vomdat daar wel een goed mdeel zullen onderschuilen, die specerijen opleveren;r hij was echter daartoe niet in de gelegenheid geweest, romdat den Koning „met beuzelachtige en dilatoire exceptien hem heeft opgehouden , en „telkens uitstel verzocht, dan om het een dan om het ander pretext, „dat zijn volkeren te verstrooid waren, dan omdat hij eerst zijne „rebellerende onderdanen de Pataniërs en die van Maba moest wten onderbrengen enz‚r ! $ 9, Pieter van Woudenberg en Adriaan Cagias. 1728. Nog in hetzelfde jaar werd door den Gouverneur Cloeck de chaloup de Europa onder het gezag van den Vaandrig Pieter ! Ternate, 8 Juni 1723. 954 DE REIZEN NAAR Di van Woudenberg en den Boekhouder Adriaan Cagias gereed ge- maakt tot het doen van een kruistocht om het groote eiland Halmaheira, Gebe, Waigioe enz, „waardoor de pernitieuse slui- wkerijen en dieverijen van ’s Comp. fijne specerijen in deze „provincie mogten worden ontdekt, geweerd en belet.» Vooral moesten zij de bocht van Weda zoo diep inloopen als wind en weêr dit zouden toelaten, en onder de eilanden van Wiedjie alles zoo nauwkeurig mogelijk visiteeren of daar geen inlandsche vaartuigen waren, die uit de bocht van Weda kwamen en naar Patani, dan wel naar Gebe of Waigio wilden gaan, ten einde haar de passagie derwaarts af te snijden enz. 1 Nog denzelfden dag ging de Europa onderzeil. Hoewel de reis tot den 12den Maart 1724 duurde, voordat men weder voor Ternate kwam, merkten wij in het door hun aangehouden dagregister niets op wat der vermelding waard is. Met de rebellerende Pataniërs — zooals de Koning van ‘Tidor de tegen zijn gezag in verzet gekomen volkeren, die dat gedeelte van de Oostkust van Halmaheira bewoonden, gewoon is te noemen — had deze veel moeite en bracht hem tevens in een moeielijken toestand met den Koning van Ternate. 2 Zoo had o. a. de tegen hem opgestane Senghadja van Patani, benevens de Bobato’s en onderhoorigen, die hij bij zich had, met eene vioot van dertig vaartuigen, en bijgestaan door eenig volk uit de negorij Galela, behoorende aan den Koning van Ternate, onder de Ternatanen Conomaluka en Makasoedoe, zich gezamenlijk begeven naar Salawati, wiens Koninkje op dat tijdstip met eenige Tidorezen zich op Mafoort op de vaste kust van Nieuw- Guinea bevond. Zij hadden aldaar de negorij Salawati geplun- derd, verbrand, en zelfs de Koningin, hare kinderen benevens 1 Ternate, den 46den November 1723. 2 Deze toestand was ook met het oog op de belangen der Comp. zeer nadeelig; want, zooals de Gouverneur van Ternate aan de H.R. schreef, onder dagteekening van 15 Juni 1726: »was dat kwalijk geintentioneerde «schuim van volk, oorzaak dat de noodzakelijke (!) en van oudsher geordon- «neerde specerij-extirpatie onder het district van den Tidoreeschen Koning «op de plaatsen genaamd Maba, Weda en Patani geen voortgang kunnen «nemen en sedert het jaar 1717 is op die plaatsen niets verrigt. Ook zien «wij tot ons leedwezen vooreerst nog geen kans hoedanig daartoe te ge- «raken enz.» PAPOESCHE EILANDENe 955 150 zoowel inboorlingen als Tidorezen gevankelijk weggevoerd. De Senghadja had eenigen tijd later een roreho (vaartuig) met een paar gevangen Salawatiérs derwaarts gezonden om den Koning aan te zeggen, dat, indien hij zijn vrouw, Kinderen en onderdanen terugwenschte, hij met zijn geheele macht Salawati zou moeten verlaten en te Patani bij hem komen, om aan hem met eede te beloven, dat zij den Koning van Ternate in allen opzichte trouwelijk zouden bijstaan en dien van Tidor afvallen. Het gelukte echter door tusschenkomst van den Koning van Tidor, dat de gevangen Koningin en al zijne onderdanen door den Koning van Salawati werden gerantsoeneerd voor hon- derd en vier stuks slaven, twee koperen bassen en een stuk lijwaat. De Koning van Ternate hield zich of hem van dit feit niets was bekend; ! de goede verstandhouding tusschen beide Vorsten , die toch reeds veel te wenschen overliet, werd er niet door verbeterd. Eene bekruising van het vaarwater nabij de Papoesche eilan- den door den onderkoopman Commelyn met de pantjalang Bonneratte in 1725 levert voor ons doel niets opmerkenswaardig op. Evenmin een paar andere tochten, die in de volgende jaren werden ondernomen. In het eerste gedeelte van dit werk maakten wij met een enkel woord gewag van den vermoedelijken moord gepleegd op den Secretaris Pieter Alstein en zijne manschappen in 1696: op de kust van Nieuw-Guinea. In 1728 kwam men door den Senghadja van Patani te Ternate te weten, dat er van de moordenaars nog twee in leven waren, van welke de een was een Tawali, die in groote gunst stond bij den Koning van Tidor, en thans het opzicht had over de vrouwen van hef Hof en nu een man van wel 70 jaren oud, alsmede de vader van den Kapitein-Laut van Salawati Arbay. Deze zaak werd ter kennis van den Koning van Tidor gebracht, en men verzocht hem behulpzaam te wezen om zoo mogelijk de waarheid hiervan aan het licht te brengen. De Koning zou gaarne gezien hebben dat men Tawali — dien men inmiddels gearresteerd had — ' Brieven van Ternate aan de H. R. van 29 Sept. 1724 en 12. Wom AVEO, 3e Volgr. X. ar 956 DE RBIZEN NAAR DE had ontslagen, »doch de Gouverneur wilde hiervan niets weten, „maar verzekerde den Koning dat ingeval hij als een getrouw „bondgenoot van de Compe. hem (Gouverneur) wilde assisteren , mnen alsdan binnen korten middag klaar zou zien dat dese „'Tawali een der moordenaars van den Secretaris Alstem was „geweest. r De berichten, die men inwon, waren dan ook zoodanig, dat _ Tawali niet alleen een der moordenaars van Alstein, maar ook van de vier andere Europeanen bleek geweest te zijn. Tawali werd in den tronk gezet en de Koning verzocht, dat hij zijne Rijksgrooten zou overzenden om een nader gecombineerde justitieele vergadering te houden, alsmede om den Kapitein- Laut van Salawati Arbay, die te Tidor was, over te zenden, om tegen Tawali te worden geconfronteerd. Den 5den Januari 1730 had deze vergadering plaats; Tawali bleef ontkennen en het scheen dat Arbay benauwd was om het een en ander mede te deelen, zoodat men met bewilliging van de Rijksgrooten Arbay in het kasteel liet blijven. Men bracht hem in het huis van den Luitenant Constant , waar men hem door twee leden van den Raad van Justitie liet afvragen, waarom hij de waarheid niet wilde bekennen, waarop hij antwoordde dat hij t deed wt vrees voor den Koning. Toen men hem echter de verzekering gaf dat hij geen de minste vrees daarvoor behoefde te hebben, daar de Koning den Gouver- neur had laten verzekeren, dat het hem aangenaam zou wezen als de waarheid aan het licht kwam, legde hij op den 10den Januari in tegenwoordigheid van twee leden van den Raad van Justitie en de gecommitteerden van Tidor een ampele verklaring af van het gebeurde, waaruit bleek dat zijn vader een der moordenaars van Alstein was geweest benevens nog twee anderen, doch Tawali de eenigste, die van hen nog in leven was. Naar ’tyeen men hem had verhaald zou die moord een a twee en twintig jaren geleden zijn geschied, toen hij nog zeer jong was, terwijl hij destijds meermalen had gespeeld in het schuitje , waar- mede de Ilollanders aan wal waren gekomen. Hij had nog onder zich ‘tgeen den hoed, de rotting en het zijdgeweer van Alstein, tgeen zijn vader vóór zijn dood hem had ter hand gesteld met de woorden: rmijn zoon als gij bij de Comp. komt, moet gij haar dat geval verhalen. Deze verklaring beëedigd zijnde, werd Tawaly verhoord , doch hij bleef alles ontkennen tot den 14den Januari, toen hij op PAPOESCHE EILANDEN. 957 den toegestanen eisch van den Fiskaal tot scherper examen, alias pijnbank, gebracht zijnde, bekende: „dat hij wel een van de „ncomplotteurs was geweest om den onderkoopman Alstem te ver- nmoorden , doch door ziekte daaraan de hand niet had kunnen „leenen. Deze moord had eerst plaats gehad, nadat Alstein }4 jaren op een eiland gevangen had gezeten , in het begin van de regeering van den overleden Koning Hassan Oedien, die door Tawali met den moord bekend was gemaakt, doch daarop had gezegd: „houd u maar stil, ik zal het op zijn tijd wel openbaren. De Rijksgrooten, in de vergadering tegenwoordig, verklaarden dat deze gruweldaad een groote schande voor het Rijk van Tidor was, te meer ingeval de Koning Hassan Oedien , die zooveel gunsten van de Comp. had genoten, daartoe bevel had gegeven, Zij verklaarden één voor één op den Koran den eed te willen doen dat zij van deze gruweldaad, direct of indirect, niets wisten dan hetgeen zij nu in de gecombineerde vergadering daarvan hadden gehoord, terwijl zij er bijvoegden dat volgens hunne wetten dit feit een zware straf verdiende. Hierop deed de Fiskaal den eisch, die hem werd toegestaan , namelijk: dat de gevangene zou worden op een kruis gebonden, vervolgens de regterhand afgekapt, daarna van onderen op levend geledenbraakt en gevierendeeld; het hoofd, de afgekapte hand, en de vier kwartieren zouden worden. ophangen aan halve galgen langs het strand tot een spiegel en afschrik van een ieder. Dit vonnis werd den 2lsten Januari in tegenwoordigheid van de Rijksgrooten van ‘Tidor en duizenden van aanschouwers vol- trokken. Het ten uitvoer leggen van dit vonnis bracht eene verbaasd- en verslagenheid in het hart der Molukkanen teweeg , die onbe. schrijfelijk was; ja de gemeene man merkt het als tooverij maan, dewijl ze niet kunnen begrijpen dat een zaak die 34 njaren geleden is, onderzocht werd en de daders daarvan ge- nstrafb.n 1 Wij hebben over dit feit eenigszins breedvoerig gesproken , daar het den sleutel aangeeft op welke wijze de dienaars van de Comp. door de afgevaardigden van Tidors Vorsten op die afgelegen en weinig bezochte eilanden dikwerf werden behandeld, en waarin zij maar al te veel door de Hoofden dezer eilanden werden ondersteund, ! Brief van Ternate aan de H. R. van 20 Jani 410. 258 DM REIZEN NAAR DE $ 10. Enoch Christiaan Wiggers. 17380. In het jaar te voren (1729) was er met bewilliging van den Koning van Tidor een post te Patani gelegd, waardoor de re- geering te Ternate in de gelegenheid werd gesteld te weten te komen wat er in de Papoesche eilanden voorviel , zoo ook over het sluiken van specerijen door de lorrendraaiers van om de. West. Van daar vertrokken ook corra-corra’s om de tribuut van slaven, karet enz. van de Hoofden dier eilanden te ontvangen ; men gaf hen een Europeaan mede om een oog in het zeil te houden en daardoor te beter van alles onderricht te kunnen worden. Dat een dergelijke tocht niet altoos vreedzaam afliep, zien wij uit een verslag van den korporaal Wiggers, die in 1730 den Senghadja en Kimalaha vergezelde, toen deze met eenige corra corra’s der- waarts vertrok. klet is echter niet wel mogelijk den korporaal op zijn tocht te volgen; van de vele, door hem in zijn verslag genoemde namen der eilanden en negorijen , kunnen wij er slechts weinigen op de kaart van 1711 terugvinden. Volgens onze mee- ning behoort een groot gedeelte er van op de Noordwestkust van Nieuw-Guinea te huis. Op het eiland Gebe en op Waigioe in de negorijen Oemka, Way, Woo, enz. werden zij wel ontvangen (April), doch op het eiland Raam (15 Mei), waar hun volk in de boomen was ge- klommen om eenige vruchten te bekomen, werden zij door eeu aantal wilde Papoes overvallen, die den zoon van den Kimalaha medenamen, doch dien zij door het schieten met scherp weder uit hunne handen kregen; hij was evenwel zwaar gekwetst. Hunne negorij werd verbrand en twee van de Papoeëzen dood- geschoten. Zij schepten toen naar de bocht van Aas (22 Mei), ' doch zij bleven hier niet lang door de vele klippen waarmede de bocht bezet is, maar de vaartuigen der Comp. zouden er wel kunnen ten anker komen. Toch bleef het echter nog altijd gevaarlijk, doordien er „veel wilde Papoërsy woonden. Nabij het eiland Aurie (?) lag de negorij Moolbaan in een ‘ In de bocht van Aas worden nog genoemd de rivier Maga en de negorij Warsay, — komt ook voor op de kaart van Melvill van C. aan de N.-W. kust. In de bocht Bave, het eiland Misploe, het eiland Nobligane, de negorij Amberbakim. Volgens het Aardrijksk. Woordenboek van N.-I. ligt Amberbaki op N. G. in de afd. Wonim di Bawa, landschap Koeroedoe. PAPOESCHE BILANDEN. 259 groote bocht, waarvoor twee kleine eilandjes lagen, waarachter de Comps. vaartuigen veilig konden liggen, en zich van goed drinkwater, dat vau achter een klip kwam afloopen, voorzien (8 Juni). In de negorij Pada op het eiland Soor (25 Juni) werden zij door de inboorlingen aangevallen, van welke zij er een doodschoten en 16 gevangen kregen; van hen werden tien personen gekwetst. Twee dagen later werd de negorij Saba verwoest, omdat de ingezetenen geen tribuut aan den Koning van Tidor wilden opbreugen. De negorij Padowador vond men op den S0sten ledig , zoodat men haar in brand stak. Den 7den Juli kwamen zij aan het eiland Japin (Sappen), waar zij almede eenige negorijen ledig vonden; het volk was in het gebergte gevlucht. Den 10den vertrokken zij naar het eiland Massis; zij schepten drie negorijen voorbij, toen zij tegen den middag weder aan de kust van Nieuw-Guinea kwamen; zij bleven dien nacht in een bocht, waarvan hun de naam onbekend was, liggen. Van den 1lden tot den 14den schepten zij langs den wal; zij kwamen toen aan een hun onbekenden hoek , met het voornemen om naar de eilanden Coem-Amba over te steken, dooh werden door tegenwind hierin belet tot den 16den, waarop zij overstaken. Zij kregen echter zwaar weder en waren in doodsnood en be- vreesd om in handen van de wilde Papoes te geraken, die aan het strand stonden. Het gevaar ging echter voorbij, zij raakten in zee en in een bocht, waar zij bleven liggen tot den 21sten, toen zij nogmaals naar de eilanden van Coem-Amba schepten en den 23sten aankwamen. Hun volk werd naar het eiland Nieron gezonden, van waar zij twaalf personen zoo groot als klein aan boord brachten (roofden) ; van hun volk waren er wel een gantal gekwetst geraakt, doch geen doodelijk. Den 27sten staken zij over naar het eiland Wali, waar het volk met pijl en boog gewapend niet alleen aan het strand gereed stond, maar hen daarmede beschoot. De Hoofden der corra-corra-vloot beraadslaagden toen, of er niets was uit te denken om daarin eenige verandering ten goede te brengen, doch alles was verloren moeite; men kon bemerken dat zij de Pataniërs niet vertrouwden. De Senghadja besloot toen om den volgenden dag zijn volk aan den wal te zenden, en liet hiertoe alles aan boord gererd 260 DE REIZEN NAAR DS maken. Doch toen de Papoeézen zulks bemerkten , namen zij de vlucht op een groote klip, van waar zij een aanzienlijk getal der Pataniërs kwetsten. Ook de korporaal werd met een vergiftige pijl in het dik van zijn been gewond. Daags daarna werd er nog eene poging gedaan om eenige gevangenen te bekomen, toen de korporaal nogmaals werd gekwetst in de linkerborst en in den linkerarm, doordien men hem alleen had gelaten ; met veel moeite werd hij in de corra-corra gebracht. Na een dag te hebben laten voorbijgaan, wilde men er weder op los gaan, doch ook nu bekwam men een aantal gekwetsten, waaronder een der Kimalaha’s doodelijk. Nogmaals rustte men een paar dagen uit, toen men op den Sden Augustus weder aan den wal ging om hen te bevechten. Doch nu begaf hun de moed, vooral toen zij zagen, dat hun Hoogepriester en nog een ander gevangen werden genomen; de ijver van den Senghadja verflauwde insgelijks; hij deed zijn volk terugkeeren ; zij brachten 150 gevangenen aan boord en hadden er 50 gedood. Den 5den hield de Senghadja eene vergadering, waarin be- sloten werd terug te keeren. Den volgenden dag stierf de Ki- malaha aan zijne bekomen wonden, en deed men een plaats aan om het lijk te begraven. Tegen den avond kwam men aan een rivier, Paveal genaamd, waarvan de afwatering zoo sterk was, dat men wel op twee uren ver in zee versch water kon scheppen en drinken. Op den 8sten passeerden zij weder het eiland Missies (Massis) en geraakten tegen den avond aan het eiland Japin ; hier schepten zij langs den wal tot den 12den, waar zij meenden aan de negorij Wamboe sagoe te kloppen, doch dit werd hun door de «wilde Papoerss verboden. Den volgenden dag kwamen zij aan de negorij Antsois (Ansous), waar zij sagoe klopten en tot den 19den verbleven, toen zij naar het eiland Nom ! vertrokken en dit voorbij scheppende, op den 23sten voor de negorij Haay de Voe, op het eiland Mom 2 kwamen, waar de vaartuigen op den wal werden gehaald en schoongemaakt. Hier vertoefden zij tot den 29sten, toen zij naar de vasten wal overstaken (Nieuw-Guinea) Zij zagen nu ook weder Aurie 5, de negorijen Amberbakim, ' Hier waren zij den 13¢ea Juni; het wordt ook Noman geschreven. 3 Als voren den 444en, > Hier waren zij den 7dea en den 4steo Juni, PAPOKSCHE ELLANDEN. 261 Warsay en kwamen den 8sten September aan de negorij Soong (Sorong). Hier werd hun verhaald dat de Koning van Salawati, benevens een Ngoffamaneira van den Koning van Tidor daar waren geweest, die hen hadden gevraagd wat zij met den Senghadja van Patani te maken hadden, daar hij onder de Comp. en niet onder | Tidor’s Koning stond, en dat zij, wanneer zij zich met den Senghadja van Patani bemoeiden, wel kwalijk zouden varen. Het scheen dat de Senghadja deze woorden zeer ter harte nam. Den 14den vertrokken zij naar de negorij Salawati, waar zij den 16den aan-- kwamen en veel volk, met pijl en boog gewapend, aan het strand zagen staan, schijnbaar gereed om hen aan te vallen. De Senghadja ging boven op de corra-corra staan en vroeg hun of dit hunne bedoeling was, waarop eenige Hoofden antwoordden, dat dit niet door den Koning, maar wel door toedoen van een Ngoffamaneira geschiedde, die met zijn volk op Salawati was aangekomen. De Senghadja begaf zich toen aan wal en vroeg hun naar de reden waarom zij zoo gereed stonden, waarop hem werd gezegd, wdat dit het bedrijf van den gemeenen man was uit vrees dat de negorij door hen zou worden vernield.» Den volgenden morgen begaf zich de Senghadja naar den wal om met den Koning over zijne uitstaande schulden te spreken; in tegenwoordigheid van Ngoffamaneira en met overleg van zijne Bobato’s werden de voorwaarden geregeld, waarop hij bij zijne komst op Tidor daaraan zou voldoen. Den 18den vertrokken zij van daar, doch onderweg den Kapitein- laut van Salawati ontmoetende, die den Koning van Wangie (Waigioe) aan boord had, keerden zij terug naar zijne negorij , waar zij tot den volgenden dag bleven. Op verzoek van den Senghadja en den Kapitein-Laut nam de korporaal een vlag van een der vaartuigen, die door de Tido- reesche afgezanten daarop was geplaatst, ten einde daardoor alle oneenigheden met den Koning van Wangie ( Waigioe) voor te komen. Des nachts vertoefden zij aan het eiland Manom, toen zij met den dag naar Misool wilden scheppen, doch in het gezicht van dit eiland zijnde kregen zij een zoo zwaren travaan , dat zij ge- noodzaakt waren naar Batanta terug te keeren. Met al de Hoofden der vaartuigen werd nu (22) beraadslaagd, wat de beste wijze zou zijn om Misool en Waygamma te bereiken. Er werd overeengekomen dat men zou terugkeeren naar Patani, oi na verloop van eenige dagen den tocht weder te hervatten, 262 DE REIZEN NAAR DB Den 23sten gaf men aan het genomen besluit gevolg en was den 25sten te Patani terug, van waar de korporaal Wiggers zijn verslag van de reis den Gouverneur van Ternate deed toekomen. _ Intusschen hadden de Papoeëzen onder hunne Hoofden , waar- onder worden genoemd de Kapitein-Laut van Waygamma, zijne dorpsgenooten Marfoor en Rato van Misool, op de kust van Ceram weder een rooftocht aangevangen , en van daar ook na volk weggesleept, negorijen verbrand en andere baldadigheden gepleegd , zoodat de Gouverneur van Ternate zich verplicht vond den Koning van Tidor hierover te onderhouden en hem te verzoeken , zijne beste pogingen aan te wenden om deze roovers in handen te krijgen en aan de Comp. uit te leveren. De Koning was hiertoe bereid en gelastte den Senghadja van Patani zich derwaarts te hegeven om de roovers gevangen te nemen. De korporaal Wiggers zou hem weder op dien tocht vergezellen. § 11. 1732. Deze tocht liep echter vruchteloos af. t Den 6den April nabij Gebe komende ontmoette men een zekeren Dawana, die met zijn makker Momber en eenige Gebirezen op hunne terugreis van de Papoesche eilanden onlangs in de negorij Ongka (Oemka) op Waigioe hadden gevonden cen Tidorees Swodja, die door den Tidoreeschen Secre- taris Abdoel Cadir derwaarts was afgezonden , om den Koning van Waigioe en zijn Kapitein-Laut met zijn volk op te roepen, om met hem naar het eiland Monfoor te scheppen , maar ook tevens om hun bekend te maken, dat de Senghadja van Patani, de tolk der Comp. en eenige Tidorezen daar zouden aankomen, om al de voornaamste bekende Iloofden, die naar Ceram ten roof en vrijbuit waren geweest, in hechtenis te nemen, gelijk Sahabada, de Prins Monfoor en de Kapitein-Tuaut van Way- gamma reeds bij de Comp. gevangen zaten. Dit bericht moest ook nog ter kennis worden gebracht van de Koningen van Salawati, Waygecuw, Waygamma en Roemasol. Schijnbaar maakte dit verhaal op den Senghadja een indruk alsof hij hierdoor zeer verbitterd was, doch de korporaal kon niet verzekeren of dit werkelijk zoo was. Hij hield echter wel ? Van Ternate aan de H. R, van 114 September 1732, PAPOBSCHE EILANDEN. , 263 Dawana gevangen, en zond hem met een prauw naar Patani aan den Sergeant Hendrik Claesz., ten einde deze hem naar Ternate kon zenden. Men vervolgde de reis en ontmoette bij het eiland Koefjouw of Hoefjauw den broeder van den Kapitein-Laut van Waygamma Manel, die het verhaal van Dawana bevestigde. De genoemde Abdoel Cadir was op Salawati geweest, en had van daar een brief gezonden aan de Koningen van Waygamma en Roemasol door een Prins van laatstgenoemden, met den mondelingen last aan dat Koninkje, dat zijn broeder moest vluchten, want dat de Senghadja van Patani en de talk der Comp. daar zouden komen om hem en eenige anderen gevangen te nemen. Bij het genoemde eiland Hoefjauw lagen zes prauwen met Badjoes en Makassaren — verboden vaartuigen in dit vaarwater —, doch welke moeite Wiggers ook in het werk stelde, de Senghadja was door hem niet te bewegen deze vaartuigen aan te vallen en te vermeesteren. Zij staken toen over naar het eiland Waygamma, waar zij bij aankomst door den Koning ontvangen en naar het bitjâra-huis werden geleid, en daar onderricht werden van de waarheid van het gezegde door Manel, volgens wien de broeder van den Koning van Misool Soemaple gevlucht was. Eenige dagen later. vertrokken zij naar de hoofdnegorij Faha op Misool, waar ook dat bericht werd bevestigd. Zijne uitlevering werd gevraagd benevens nog van eenige anderen, zoo ook van een kakkerlaks ! vrouwspersoon, die hij van Ceram had geroofd. De Koning beloofde hieraan bij de wederkomst van zijn broeder gevolg te geven. De Badjoes en Makassaren hadden hier onderscheiden artikelen geruild. Ook vond Wiggers in de hut van een Sowohi of dorps- regent een dertigtal muskaatnoten, die hij zeide van de Pataniérs te hebben geruild voor een kom en twee pierings (borden). Nu ging de reis verder naar Salawati, en toen men bij aan- komst aldaar — waar een gedeelte van het volk boschwaarts gevlucht was — het vroeger vermelde almede bevestigd vond, keerde men over Waygamma naar Patani terug. Op den 4den Juni aldaar teruggekomen, drong de korporaal bij den Senghadja aan hem de gelegenheid te verschaffen, om over den zooge- naamden landweg naar Ternate te kunnen vertrekken, ten einde 1 Soort van Albino, 264 DB REIZEN NAAR DE aan de regeering verslag van hunne vruchtelooze reis te kunnen brengen. Doch op alle wijze werd hem dit geweigerd, toen den volgenden dag de kleine bezetting van ’sComps. post door den Senghadja werd overvallen en gevangen genomen. Wel een over- tuigend bewijs dat én de Pataniërs èn de Papoeësche bevolking het veelal in hunne rooverijen eens waren. Bij den Koning van Tidor werden door de Regeering van Ternate ernstige vertoogen over het gebeurde te Patani inge- bracht, terwijl men eenigen tijd later een nadere overeenkomst met den Koning sloot over het strafien der Papoesche roovers. f Tengevolge daarvan werd door den Koning een Pardonbrief aan die van Patani en Maba aangeboden, doch deze werkte niets goeds uit. Hoewel door de H. R. telkens was aangedrongen om eene bezending van Comps. wege naar Salawati te doen , bleef dit door verschillende omstandigheden telkens achterwege. De sluikerijen in specerijen in deze kwartieren was en bleef echter het zwarte spook der Comp., en toen er weder sprake was dat Spanjaarden in eene Oostwaarts gelegen plaats slaven tegen lijwaat hadden geruild, en men vermoedde dat dit wel op Salawati zou kunnen geweest zijn, achtte men het hoog noodig daarin te voorzien. 2 De H. R. maakte van de gelegenheid, dat de Commissaris Bernard naar de. Molukken zou vertrekken, gebruik , hem te ge- lasten daarnaar een onderzoek in te stellen. In het aangehaalde rapport 3 lezen wij dat hij tevens werd gelast vuithoofde het „gemelde eiland bij de onzen niet wel te bevaren was, als bij vde kaart nog teu deele onbekend zijnde, en dat men aan „nde onzen de kennis van deszelfs gelegenheid altoos zou heb- when getracht te verduisteren, om zich daarop te informeren, wen ten dien einde van Ternate een vaartuig onder een be- ukwaam Stuurman te zenden om het gemelde eiland in kaart te „leggen enz.r Hierop schreef de Commissaris Bernard den 16den Juli ' Den 23sten Juni 1733. 2 Zie Rapport over ’s Comp regt op de Groote-Oost door R. de Klerk, J. E. van Mijlendonk en W. A. Alting in de werken van het Bataviaasch Genoots. van K. en W, Deel XXXIIL, Batavia, 1868, blz. 63. 3 Als boven, PAPOESCHE EILANDEN. 265 1784 van Ternate, nadat hij alvorens de reden had opgegeven, waar- door hij was teleurgesteld om een vaartuig naar Salawati te zenden : „De bewoners van dat eiland — dat hier wel bekend en door „diverse rondom bezocht 13, behalven een zeer klein gedeelten na „de kant van Nieuw-Guinea gelegen, als niet wel genakelijk wzijnde door de steile klippen, diepe zee en sterke stroomen, „dewelke de bogt van Nieuw-Guinea intrekken en bij gebrek van nwind en ankergrond, de vaartuigen met zich zouden slepen en win groot gevaar brengen — een woest brutaal en wild volk vzijnde, zekerlijk entameren zullen te wreeken de dood van „den in 1732 alhier geexecuteerde Kapitein-Laut van Waygamme „Madjela genaamd enz. 