None
Het specifiek goddelgke van de Godheid stelden de Grieken niet in zedelkheid, maar in macht, hoogheid en onsterfelkheid. Volgens onze opvatting bewegt onze dichter zich geheel in den kring der ideen van Pindarus, met welke heft zeer vertrouwd was. Want of wel zeggen: ê^ciçxiiav xrsdT6a(Sif gelflk hier, öf: o jtXovtoç àçsraiq âsâaida3i(U' voÇf ^^) öf: aQsrçi Tiexçanévog xa'd^aça ^^) enz., de bedoeling is geheel dezelfde. Wg heben hier uitsluitend te denken an het gebruik van den regdom tot voorbereiding voor den Olympischen wedstr^d met paarden 3*), zoodat ièa(fécio}v xrsdr6(SÇi slechts in algemeene bewoordingen uit-drukt, wat de dichter ook bedoelt met IloubiâavUziaiv ht- jtoiç êjrirsQjróiisvov. Geen vers uit Pindarus' gezangen verduidelgkt beter mgne opvatting van hetgeen onze dichter met ë^ccQTcéoyv xredtscfoi bedoelt, dan vs. 75 vg. van het negende Nemeïsche zegelied: (p(Xijr:ro£ r' avro^c xal xre- avcDV ifwx«S ^ovreg xcéöCfovaq avâçsg. Nog rest ons, om het vijfde Olympische lied met het vierde te vergelgken. Onze dichter heeft het vierde lied bui- Verg. bgv. iVm. IX 109 vgg.: sï yàp — 7roio7v. XI. 16 vgg.: el ^é — AcA)j. TM, VI. 14 vgg.: eï yép — S-eSrtfjiOç êuv. Verder nog Ofymp. I. 181—183. III. 77—81. FytA. X. 34—42. Nem. III. 32—37. Ofymp. II. 9R. PyiA, V. 2; vs. 15 noemt hij dengene a-o-^Sç. die ^^ovrov kkXSç ^épet* gelyk FyiA. VI. 47 dengene, die v6a ttXovtov &yst. Hoezeer het houden en kweeken van paarden in eere was, biykt uit de gedichten van Pindarus gedurig. Hij noemt Hiero tT^oxdpfietv ßaatK^a, Ofymp. I. 35 vg. Verg. vooral IttA, IV. 21—23 en 48-^50. Ten tegenspraak gekend; daarvan bevat zijn werk de onmiskenbare sporen; zelfs schgnt hg eene enkele uitspraak te bebben misverstån. Het is toch niet onwaarschig, dat de v^Xórctra aeß^Xa van Olymp. Y. 6 onzen dichter aanleiding hebben gegeven, om de uitdrukking v^niXal àçetal an Isthm. Y. 57 te ontleenen. Dan heeft h^ onnadenkend op deze ovenvinning van Psaumis toegepast, wat Pindarus Tan de Olympische spelen als zoodanig zegt; deze zgn vtpTihkaraf buiten tw^fel maar daarom zgn de a^cra^ van Psaumis, als overwinnaar in deze spelen asti^vri^ nog niet v^XaL Dit glanspunt zou hg eerst bereiken, nadat 9'Boq BVipQiüv Xoistcüq ^v^al Q. geweest was, d.i. nadat hg de over-winniüg Tjtnoiq had behaald. Zonder den vermeenden voor-gang van Pindarus zou onze dichter waarschgnlgk niet zulk eene stetke uitdrukking hebben gebezigd. Dat verder voor-gang van lY. 49: Hösidayiaiv tstnoiq lütvtBcnóiiBvov, eene herhaling is van lY. 40: iidXa xçoipàiq sroî^ov tstmav, evenals vs. 16: iv (se. Camarinae) öè xvdbç aßqov vixdöaig âvé-dn^xSf van lY. 20: xvéoq oçaai ojrsvösi KaiiaçCva, behoeft) wel geen bewgs. Maar ook vs. 2 vgg.: . • • ; (Tteg>àv(ûv aanov yXvxtfv xœv[Utia,  Neem dit bede, deee hulde, of hem, die ze bieagt, vriendelyk of liefdevol aan!" is geheel in den trant van Pindarus. Behoef ist wel te zeggen, hoe hoog hier lY boven Y staat? Vergelk ist beweert XCQirœv exari met xo^cfüa ysXavsL Zal onze opvatting juist zgn, dan moet het vierde bede te Olympia gezongen zgn, en niet, gelgk Bergk beweert ^^), te Camarina. Reeds de kortheid van dit bede ter eere van zijnen »vriend", wiens zegepraal hem zoo verheugde (vr. 7 vgg.), begunstigt deze onderstelling. Zg volgt ook uit ts. 3 vgg., waar Pindarus verklaart, dat de Horen van Zeus hem gezonden hebben, om met zgn gezang, begeleid 3 vgg. Door de veeltoonige phorminx, van de verhevenste kampspelen te getuigen, die te bezingen. Deze Horen zgn hier de Olym-pische feestgetgden; Pindarus had deze uitdrukking gewis niet gebruikt, als hg met zgn bedeutend eerst later, en dus niet in de Olympische Horen, was aangekomen; deze opvatting, zg moge niet gebiedend noodzakelgk zgn, uit een psycho-logisch oogpunt beveelt zg zich gewis het meest aan. Ook het avtùca, vs. 8, pleit hiervoor, daar het namelgk de onderstelling der tegenwoordigheid van Pindarus te Olympia wel niet ejscht — dit erken ik — maar toch aanbeyeelt: »Als vrienden gelukkig sU^en, verheugen de braven zich österstond bg het hooren van deze bigde boodschap. Deze ayysXia beteekent, vol Gens Poth. I. 61 vg., gewis wel de èrfY^Xia xaQVXoq, het uitroepen van den naam des over- winnaars. Nu zegge men niet, dat ooggetuigen deze ayyêXia niet noodig hadden: men behoeft zich slechts zulk een kampstrgd met gespannen, hetzg van muildieren of van paarden, levendig voor te stellen, om te begrgpen, dat ook ooggetuigen, vór de ayyeXCa van den heraut, niet wisten, aan wien de eerepalm toekwam. Onze opvatting geeft, mgns inziens, de meest ongezochte Verg. Ofymp. VUL 12 vgg. XIII. 39 vgg. P^M. Vlll. 1 vgg. XII. 6 vgg. Nem. XI. 1 vgg. enz. A. w. p. 5. Yerklaring van eenige andere Terschgnselen, waarmede men rekening moet houden. Het »Pindarum quisquis', &c heeft waarsch^nl^k de endheid ternggehouden van de poging, om gedichten op zgnen naam te vervaardigen. Geen ander der Pindarische zegelie-dere ligt onder de verdenking van onechtheid, tenz^ alleen dit vijfde^ hetwelk, als onze opvatting juist is, in 't geheel niet voor een gedicht van Pindarus wil doorgaan. Wie zich evenwel, op het gevaar af. Dat Horatius voorspieltj aan navolging van Pindarus wilde wagen en als Pseudo-Pindarus optreden, zou gewis wel een rigker onderwerp, dan een overwinning jrifvij, hebben gekozen, zulk een onderwerp namelgk, by hetwelk hg ook gemakkelg eenige mythologische stoff had kunnen onderbrengen. 3^. Onze opvatting verklaart volkomen, waarom ons lied niet in de èécupia werd gevonden ; het behoorde daarin niet, als niet zynde van Pindarus. Eindelgk 4^. Onze opvatting maakt het duidelgk, wat de oude Critici bewogen heeft, dit lied in ordinem carminum Pinda- ricorum recipere. Het deed zich hun werkelgk als gedicht van Pindarus voor. De oude critici misten dien scherpe criticischen zin, die onze eeuw kenmerkt. Dat Ons lied zich niet tot de hoogte van Pindarus verheft, was voor hen geen overwegend bezwaar; ook de echte gedichten van Pindarus toch zyn waarlgk niet allen even schoon, al erken ik, dat ons lied, ook met het minst schoonen zegelied van Pindarus vergeleken, nog de vlag strgken moet. GEWOJNË YERGADERIKG DËE AFDEELINO TAAL-, LETTEU-, GESCHIEDKUNDIGE EN WIISGEE WETENSCHAPPEN, GEHODDEN DEN S«««» OCTOBER 1883. Témendig de beeren: opzoomérer, voorzitter, leemans, IC. DE Y&IES, BRILL, DIRKS, ICEES, BEETS, R. FRUIN, DE GEER, KUENEN, SIX, NABER, BORRET, FRANCKEN, HOEKSTRA, J. A. FRUIN, DE GOKJE, VOSMABR, LAND, DE HOOP SCHEFFBR, CAMPBELL, DE JONG, HABETS, PLEYTE, POLS, TIELE, WIJNNB, MATTHES, VAN DE SANDE BAKHUZEN, VERDAM, DE LOUTER en BOOT, secretaris. Het proces-verbaal der vorige vergadering wordt gelezen en goedekeur. De beer Uabets vestigt de aandacht op de resultaten eener opgraving in de Stokstraat te Maastricht. Daar werden op den 26*^'' Augustus LI. de resten gevonden van eeu hypo- caustum en daarbij verscheidene v Het Owerpen van romeinsche afkomst. Vooral opmerkel is een bronzen ring met vgf daaraan hangende instrumenten van een heelmeester. De spreker vertoont een afbeelding op de naturlgke grootte en handelt over de namen en het doel dier instrumenten, met verwgzing op soortgelgke voorwerpen, die op verscheiden TIESL »f XKDKD. AfO. LSTTKRK. 3^« U5EKS. PIKL I. 9 (180) plaatsen voorger gevonden zgn. Hg yermeldt nog andere voorwerpen en munten terzelfder plaats gevonden en geeft eene voorstelling van den stempel van een romeinschen oog-arts, onlangs te Waals-Houthem ontdekt, met de verklaring der opschriften van vier z^den. Aan deze mededeeling, door den spreker voor de Versla-gen aangeboden, werden eenige opmerkingen toegevend door de Beeren Borret, Leemans, de Goeje, Boot en Dirks, grootendenels dienende tot bevestiging van hetgeen de spreker vermeld had. Door den heer Verdam wordt eeue bedrage geleverd over allerlei weinig of niet bekende Middelnederungen, woorden ute het Hulthemsche Handschrift der chirurgie van Johan Tperman (1351), berustende op de Bourgoudische bibliothekte Brussel. Dit zeer belangrängt Hs. bevat: 1. f®. 1 — 6r: Een gedeelte der Natuurkunde van het Geheelal. Zie de uitgave van Clarisse, Inleiding, bl. 7. 2. f®. 6v — Sv: Tractaat over medicinale wateren, oliën, zez., in alphabetische orde behandel. 30. fo. 9r—21v: Het boek Nicholaus of antidotarius, alphabetisch geordende opgave  eras met hem dede graven. 10. fö. 52(2 — 53(2: Latgnsch tractaat over geneeskunde. (131) 11. fö. 54a — 73 6: Medicina magistri Johannis dicti Ypermansj 42 capita: P. Van enen cortse, die effimera hetet; 42. Van dat den man sine nature seiet siins ondankens. 12. fö. 74 a— 75 r: Gezondheidsregelen uit de Heimelgkheden, ts 484 vlgg. Zie Clarisse, Inl. bl. 18-20. 130. fö. 75ü— 77r: Uittreksels uit Maerlant's Der Natu- ren Bloeme. Zie Clarisse t. a. p. 14®. fö. 77t?— 85 r: Der Mannen ender Vrouwen Heime- Igcheit. Zie Clarisse t. a. p. 14®. fö. 77t?— 85 r: Der Mannen endere vranen Heime- Igcheit. Zie Clarisse t. a. p. Les médicos, berustes en de bibliothek der Maatsché v. Ned. Lett. 15°. f®. 85 t? — 88 c: Tractat over Cyromantia; bynawoor-delgk oyereenkome de Belg. Mus. X, bl. 266 — 284. 16®. f®. 88 c — d: Over de zonden tegen den H. Geest. 17°. f®. 89 a— c: Mystisch gedieht over de Minne in den trant van Zuster Hadewijeh. 18°. f®. 90 a— c: Herbarijs (Kruidboek) van Dioscorides en Circuistans. 20°. f®. 108 d— 147c: Cirurgie van Jan Yperman. Van deze Chirurgie bestaat nog een ander Es. in Cambridge, waarvan in 1863 een uitgave bezorgd is door Dr. M. C. Broeck (Antwerpen, Buschmann), doch — naar een Vlaamscbe copie, vermoedelk gemaakt door iemand, die weinig ervaren was in het lezen van Handschriften, althans de uitgave wemelt van fouten en is voor een groot deel geheel onverstaanbar. Eene nieuwe uitgave dier Chirurgie naar de beide Handschriften zou een zeer nuttig werk zign^ do ch zonder het Cambridgesche Hs. is daaran niet te denken, daar de uit-gave van Broeckx zoogoed als onbruikbaar is. Uit het Brusselsche Handschrift, waaruit de heer Verdam de bovengenoemde Chirurgie heefb gecopiëerd, deelt h^ een 25tal merkwaardige woorden mede, die onze aandacht verdienen, omdat zg of geheel onbekend waren, of slechts in soortgel^ke werken als de Mnl. bewerking der Chirurgie van Lanfranc (zie Index Mnl. Wdb.) worden teruggevonden, als 9» (132) drawonkelen, yoor ontstoken zijn^zweren; puads gerat of gerei yoor kikvorschschot^vorschenslijm; go yen yoot coïre; g or se m voor dik^ drabbig^ slijmachtig; hick en voor met een lancet openen; óadercotich voor onder de genezen h und nog voortzweretide, Gr. vjrovXoq; pel lote voor kwade naam, opspraak; quakernaat voor koude pis {?); scaerde- mont voor hazelip; treit voor trekpleister; tepuut voor opgezwollen; verwoemt voor stinkend, walging wekkend; wei of wege vleesch voor mld vleesch; enz. Yoor over het hem mogelgk is, stelt hing de beteekenis en den oorsprong der behandelde woorden vast, door vergelgking met verwante vormen en woorden uit het Mnl. of verwante Germaanscho talen; de verklaring van enkele moet op meer licht uit andere, tot heden niet geraadpleegde werken, wachten. Ten slotte vestigt hä de aandacht der vergadering op het Zaanlandsche woord glooi^ d. i. te kijk aan nieuwsgierige blikken blootgesteld^ dat hg vergelgkt mei het Overysselsche en Nedersaksische spee, dat hetzelfde beteek.^nt, en waarin hg het got. glaggwus. (op te maken uit de b^woorden glaggwaba) meent terug te vinden. Door de beeren M. de Vries, Borret eu Beets worden opmerkingen over eenige der vermelde wo Orden medegedekt zugebildet. De spreker staat zugebildet niet af voorde Verslagen, maar zal die elders bekend maken. Nadat door de beeren Habets en Dirks eenige afdrukken van antiquarische mededeelingen voor de bibliothek zugeboden, wordt de vergadering gesloten. OVER HEELKUNDIGE INSTALMENTÎ UIT DEK ROMEINSCHEN TIJD, ONLANDS TE MAA STRICHT EN OMSTREKEN GEVONDEN. MEDEDEELING VAN J. H A B E T 8. Ik weDschte voor eenige oogeublikken de aaudaclit dezér Akademie te vestigen op eeu paar merkwaardige ontdek- kiagen van romeiusche voorwerpen, die in den loop van dit jaar te Maastricht en in de omstreken dier stad plaats hadden. Z^ bestaan in een bundeltje werktuigen van een geneesheer en in het steenen zegeltje J. H A B E T 8. V van een oogarts. De tegenwoordige provincie Limburg zu sein, schgut ten tätige der Romeine  (134) Naam yermelden, schicht echter Maastricht ten tgde van het Bomeinsch keizerrijk een punt van gewicht te z^n geweest. De stad, gelijk bekend is, ligt op de twee oevers der Maas, ter plaatse waar een Bomeinsche brug over die rivier beide gedeelten des grooten landwegs van Bavay naar Eealen met elkander verbond. Vooral in de laatste jaren zyn vele sporen ontdekt van het Romeinsch Maastricht, zoodat men met grond over de ligging en uitgestrekteid van een gedeelte dezer Bomeinsche standplaats kan oordeelen, al is het waar dat de omschrijving der voorstad van den rechter oever der Maas, die den naam van W^ck draagt, niet geheel bekend is. Wat er Over te zeggen viel hebben wieder medegedeeld in de Publikations etc. du Limbourg, deel XVIII. Maar de grenzen der stad op den linker oever zijn tamelyk wel te bepalen. Deze strekken zich uit, ten zuiden tot aan de Jeker, die tusschen de Tafelstraat en de Witmakersstraat vloeit; ten oosten tot aan de Maas. Ten noorden eindigde de oude stad aan de Smedestraat, achter het Vleeshuis en de Plaatteelstraat; hier bevonden zich geene naturwissen verdedigingswerken, zoo als Maas en Jeker zulks aanboden, daarom hadden de Bomeinsche ingenieurs in dit gebrek voorzien door het aanleggen van en wal met palissaden en het delven van grachten, waarvan de overblyfselen ons werden getoond bg het graven der fondeering van het huis des beeren Van den Bergh, gelegen aan de tegenwoordige Maas-brug. De Bomeinsche wallen en grachten bevonden zich aan de tegenwoordige Maas-brug. De Bomeinsche wallen en grachten bevonden zich aan de tegenwoordige Maas-brug. ond. Teu westen grensde de stad aan het tegen-woordige Vrijthof, aan de St. Jacobstraat en de Kapoenstraat. Ook hier werden reeds vroeger Bomeinsche verdedigingswerken ondekt, die door van Heilerhof zgn beschreven i). Het terrein dat ik hier heb besproken, vormde.onge-veer een vierhoek waarin zich, zoo als bij de Bomeinen gebruikelijk was, vier poorten bevonden. Twee dezer poorten komen ons als zeker bekend voor; zij dienden als doorgang En der Terbinder van de romeinsche heerbaan. En dezer, clé Westerpoort, schont aan den ingang der Bredestraat bei der Werkgelegen te zijn geweest; de tweede verleende toegang tot de Maasbmg. Deze laatste werd onderzocht door ons geacht medelid den heer Leemans, in 1869, en is door ons heer leemans, in het begin der straat, die naar de Heer leidt. Voor deze poort, dass en van 1229, vond men in 1882, beigelegenheit der werkzeamheden te verlegging van het kanaal van Luik, de grondvesten van een Komeinsch gebouwter zgde van een verlaten kiezelweg, die uit deze poort komende, zijn loop nam naar Den oever der Maas in de richtigen van het dorp St. Pieter. De liggiug der vierde port was in 't noorden, waar zij als doorgang schgnt te hebben gediend voor de heerbaan van Maastricht naar Ng^ megen, die den linker Maasoever volgde. Onder de straten, die dit Romeinsch gedeelte der stad doorkruisen, verdient de Stokstraat op de eerste plaats vermeldte te worden, omdat aldaar meermalen gewichtige ont-dekkingen van Romeinsche oudheden plaats vonden. Deze gegen, ongelgke straat loopt paralel met de Maas en was tot hiertoe zonder rioleering. Om dezelve aan te leggen werd onlangs deze straat met een greppel doorsneden, die drie a vier meter diep en anderhalven meter breed was. De werk-zaamheden den 15° Augustus begonnen, duurden een maand en wg hebben deze uitgravingen zooveel mogelg nagegaan, om de voornaamste ontdekkingen op te teekenen. Overal Yond men Romeinsche voorwerpen bestaande uit fragmenten van daktegels, potten en ander aardewerk. Ten noorden liep de nieuwe rioleering door eene Romeinsche Huizing; eender vk>eren van dit gebouw bestond uit rooskleurige mortel van iata contusa, die zich 8.35 M. onder de tegenwoordige be- strating bevond. Meermalen werden ook elders op die diepte stokken van den heer Rntten waar in 1840 opdel vingen van een Romeinsch hypocaustum, plaats hadden, door den heer Leemans behrere, vondea (186 ) geene fondeeringen; deze lagen daar wellicht nog die per. Gaarne hadden wig hier een peiling ondernomen, maar de opzichter was bevresd dat door zulk een werk de rioleer-buizen zouden verzakken, zoodat deze niet heeft plaats gehad. Den 26. Augustus deden de werklieden, die in het zu den der straat, tegenover het koor der kerk van O. L. Vrouw bezig waren, een belangrige ondekking: het waren de overbigfels van een romeinsch warmtetoestel, 2.35 M. onder de begane straat gelegen. De juiste plek der vondst is ater het u oordergedeelte van het koor, ongeveer honderd meter ten zuiden van de plaats, waar in 1840 een dei^elijk hypocaustum werd ontdekt. De gevouden zuiltjes zijn samgesteld uit ronde tichels; zeveu of acht van deze zijn bo-ven. elkander gemetseld en voimeu pglertjes van 0.22 tot 0.27 M. hoog; ze waren 0.30 à 0.32 M. van elkander verwunderd en vormden een hoek, die zich met het spitse punt tot in het. t midden der straat uitstrekte; het overige gedeelte van het hypocaustum lag in de richtig van een open pleinte achter het noordergedeelte van bovengemeld koor. De pijlertjes waren door een vloer van tegels en cement gedekt. Die tegels, welke wg gemeten hebben, waren O 45 M. lang en 0.28 M. breed, ook vond men er platte dakpannen, waarvan er eene de lengte had van 0.48 M. op eene breedte van 0.33; eene andere was 0.32 M. breed en 0.42 M. lang. Tusschen de pylertjes lag nog veel houtskool, waarschgn- Igk afkomstig uit de vroegere stookplaats. De drukte van het verkeer in de enge Stokstraat veroorloofde niet dat de stedelijke regeering een wetenschappelgkonderze, dat lang kon duren, liet onder Nemen; men bad dus haast om de geopende greppels weder dicht te maken, zoodat wg, die op de vondst van het hypocaustum ter elfder uur werden opmerkzaam gemaakt, niet verder zgn ingelicht. Onder de voorwerpen, die uit de puinen dezer warmte-inrichtung zgn te voorschgn gekommen, bevonden zich instruenten van een Bomeinschen heißen, die wg hier iets breedvoeriger willen bespreken. Leemans, Romeinsche oudheden te Maastricht Leiden 1843 in ^\ U ABETS ~ He ekiindige Inslrumenlen le Maastricht gevonden. B B. r Alles natuxirlijke grootte. N^p,|$ dsl: VersLJcMeded: Afd:Lett: 3f Reeks Df 1. Ç,eb*^r ( 137) Deze iastruzneuten vgf in getal, hangen aan een gevlochten ringetje, even als de iustrumenten zelven, van brons. Men vindt ze hier nevens op de plaat, litt. Ä, in naturgke groote ageteekend, zoodat  vorm, dat is: voorzien van een klein, rond lepeltje aau het uiteinde van den steel. Celsus, de Medicina, VI. 7,5 gewaagt meermalen van het specillum auriculare. Sprekende over. wormen, die zich in het menschelgk oor kunnen bevinden, geeft hg den raad die in eenige gevallen met een lepeltje te verwoderen: ubi vermes orti sunt, si juxta sunt, prolrahendi auriculario specillo sunt; si longius, medicamenis enecandi. Zgn de ooren verstopt door een gezwel of door opgehoopte onreinigbeid, zoodat de Igder slecht hoort en bevindt de heelmeester dat zich eeue drooge korst in bet orgaan heeft vastgezet, dan moet hg deze door olie of eenander emollient trachten. Los te maken: atque ubi crusta ex auricula procidit, eluenda auris aqua tepida est; quo facilius ea per se diducfca auriculario specillo protrahatur. Si sordes eaeque molles sunt, eodem specillo eximendae sunt (VI. 7^7). Is een insect in het oorlepeltje met wol omwinden en doopen in terpentgn: idque in aurem coniiciendum ibique vertendum est (VI. 7^9). Oorlepeltjes bij opdelvingen van Romeinsche oudheden ont-dekt, zgn nog al talrgk, maar worden niet altgd als dus« danig erkend; zoo vinden wg in het museum de Ravestegn te Brussel onder de schrgfstiften verscheidene voorwerpen, die wg liever onder de oorlepeltjes gerangschikt zouden zien. N^. 2 is een bistouri of gebogen scalpel, bladvormig en plat, slechts aan eene zgde sngdend, in het midden breed, maar scherp bgloopend aan de punt. De bistouri is het meest gebruikte en voornaamste instrument van den chirurgig; het dient om gezwellen te openen, wonden te zuiveren. Wy danken deze teekening aan den heer Nypels, substitut-officier van justitie, en het onderzoek der hierna beschreven munten aan Dr. Galand, leeraar aan Het gymnasium te Maastricht. En allerlei insngingen te doen. Over dit soort instrumentation spreekt Celsus de Medicina meermalea. Zoo geeft hg (II, 11) te kennen, dat wanneer de heelmeister koppen will zetten, hij eerst paacteeren moet met het scalpel. Dezelfde schrager Terbaalt (Q, 10) dat men het scalpel ook gebmikt bg het aderlaten, en waarschuwt om daarbg voorzichtig te werk te gaan. Want z^ hg : si nervum scalpellus attingit sequetur nervorum distentio ; en verder : si timide scalpellus demittitur sumam cutem lacerat neque venam incidit. Is er bederfin een been ontstaan, dan moet het bedorven gedeelte doorliet scalpel weggeschrapt worden (zie Celsus VIII, 2). Ook werd het gebruikt om insngdiugen in het vleesch te do En, ge- tuige Cicero pro Sextio 65 en Columella, De re rustica, VI. 32. Een dergelgk instrument, maar wellicht wat steviger, diende om gekwetste of verkankerde beentjes uit te sngden en wordt daarom bg Celsus (VIII, 3) scalper excisorius genoemd. Zulk een scalper wordt ook gebruikt om bet vel van het hoofd te verwgderen bg eene schedelbreuk (Celsus VIII, 4). Eindelgk schgnt dit instrument nog gediend te hebben tot betrügen en glad maken van zalf op de pleisters. Men kau hieruit afleiden, dat een scalpellum, als het onze, in het instrumentkistje van een romeinsch arts niet mocht ontbreken. N. 3 is een gaffeltje (furcula) om pluksel met of zonder médicale ingrediënten in de wonde te brengen. Zulk een gaffeltje noemen de Franschen une porte-mêche. In de Jahrbücher der Alterthumsfreunde fur Rheinland (XXV: 170) wordt een gaffeltje gelgk aan het onze afgebeld, met andere chirurgische instrumenten van romeinschen oorsprong in den Rgn bg Bonn gevonden. Wglen professor Freudenberg, die dit instrument bespreekt, ziet bet als eene sonde aan, om de wonden te onderzoeken en te reinigen. Het vorkje an het Une ende van het voorwerp schgnt echter meer beparald op een plukselvorkje te duiden. Het vierde instrument onzer verzameling is eene bronzen sonde of specillum met ronden steel. Het is niet scherp, maar plat en effen; het steeltje alleen, gelgk dat van al de overige instrumenten is spiraalvormig. De punt is er van af, zoodat het nu niet spits meer is. De ouden gebruikten de sonde voor yerscheidene doeleinden. Lijdt iemand aan beeneter, zegfc Celsus (VIII. 2), dan is het noodig dat de wonden yolgenderw^ze onderzocht worden. Speculum tenue in foramina demittitur, quod magis minusve intrando vel in summo cariem esse vel altius descendisse testatur. Doet zich het geval van schedelbreuk voor dan dient, zegt h^ verder (VIII. 4), die breuk ook met eene sonde onderzocht te worden. Hg raadt daartoe aan een instrument te g Ebrui- ken dat niet te scherp, noch te dun, noch te dik is. Demitti speculum oportet neque nimis tenue neque acutum, ne quum in quosdam naturales sinus inciderit opinionem fracti ossis frustra faciat, neque nimis plenum, ne parvulae rimulae fallant. Eindelk werd de sonde ook noch gebruikt in de plaats van het gajïelije om zalf en pluksel in de wonde te brengen. (Zie Celsus VI. 15). In bgna al de archeologische werken handelende over gevonden heelkundige instrumenten wordt de sonde in hare voornaamste vormen besproken en afgebeeld. Wij zullen boggevolg over dit onderwerp niet verder uitwäden. Het vgfde en laatste instrumentje van onzen bundel is en klein schuimlepeltje met ronde openingen om vocht door te laten. De eigenlijke bestem Ming van dit voorwerp der heelkunde is ons niet bekend, misschien het ge-diend om het een of ander decoctum van schuim te ontdoen, of wel om vaste stoffen uit het vocht der potten te nemen. Bg Montfaucon Antiquité expliquée (tome III. 5, bladz. 355) bevindt zich de afbeelding van een lepeltje, gelgk an het onze, maar zonder gaatjes. Deze schrgver rang schikt dit lepeltje onder de schrgfbehoeften, wat ons wel wat gewaagd voorkomt. Heelkundige instrumenten uit den Romeinschen tgd zgn in onze dagen enkele malen, en vroeger reeds meermalen gevonden. In het nationaal Museum te Napels bevinden zich twee vitrines met zulke voorwerpen; de meesten daarvan zyn afkomstig uit het huis van den chirurgen te Pompei; enkele daarvan hangen, geglgk de onze aan een ring, anderen liggen in kistjes, allen zgn van brons. Men treft er eene menigte bistoari's, lancettea ea spatels, tangetjes, gaffelijea, catheters en lepeltjes aan. De meeste instrumenten gelgken Op die, welke nog in gebruik zgn of Toor een halve eeuw in gebruik waren. Enkele dezer instrumenten zgn afgebeld en beschreven in het plaatwerk D real Museo borbonico, Deel XV, pi. 23. De bekende Fransche geleerde, graaf Gay lus in zijn Recueil d'antiquités, IV, p. 168, spreckt van verscheidene heelkundige instrumenten in de puiuen van Herculanum gevonden en eenige daarbg de teekening van een lancet, lang vgf duim. In de verzamelingen der universiteit te Utrecht bevonden zich voorwerpen, voorzien van platte uiteinden, bronzen lepeltjes rond of ovaal van vorm, bronzen spateltjes om zalf op de pleisters te strgken en eenige tangetjes 3). De ze voorwerpen — zoo als ons de heer Leemans bevestigde — bevinden zich nu te Leiden. Eene merkwaardige ondekking op dit gebied, had den 2l8teû Jui 1840 te Nijmegen plaats, in een steenen doodkist die by gelegenheid van militaire oefeningen in de vesting- werken aan den Hunnerberg, ontdekt werd: naast de asch van den overledene lagen : eene schaar gelgk aan die waar- mede nog heden de schapen geschoren worden, een bronzen zalfdoosje met wrijfsteentje, een bronzen zalfdoosje met wrijfsteentje, een bronzen nog spätzen, twee bronzen nog spätzen, twee bronzen nog spätzen, een bronzen stiftje dat als  de tanden los te Domenio Monaco, Guide dans la galerie des petits bronzes du musée national de Naples, bl. 53 — 56. Instrumenten dezer collectie vonden wij ook nog afgeteekend in Overbeck's Pompeii und seinen Gebäuden, Alterthümern und Kunstwerken, Leipzig 1866, I. 88. Jahrbücher des Vereins für Altertbumsfreunden in Rheinland. IX. 33. Maken, een zilveren bakje met een gaatje in den bodem. Deze instrumenten hadden wellicht in een kistje gelden voorzien van schuiflaadjes, waarvan nog overblgfsels aanwezig waren. Ook vond men nog twee zalfdoosjes, waarvan er een ter berging van poeiers schynt gediend te hebben en een beitel die gebruikt kou worden voor het afzetten V van ledematen. Deze ich kommen werd met veel zorg beschreven door den heer Leemans in Nghofi's Häragen voor vaderlandsche geschiedenis en ondheidkunde, Deel III, bl. 235 — 265. Ook werde een kistje met heelkunde instrumenten tnsschen Xanten en Neuss gevonden, die echter naar het schynt verloren zijn gegaan. Over een dergelgk kistje te Rheims ontdekt spreken wg later. In 1866 werden te Beckum in de omstreken van Munster eenige heelkundige instrumenten gevonden, die aan een vearts schenen behoord te hebben. Eindelijk nog vermelden wij dat in 1880 te Pargs een groote vondst van dergelke instrumenten plaats had. Niet ver van de grachten Du Vieux St. Marcel ontdeckten werklieden een bronzen vaas met achten werktuigen, bestanden uit lepeltjes, weegschaalt jes en tangetjes, getand en ougetand, soudes, pleisterstrgkers en n. Dit is de laatste ons is bekend geworden. Iets wat ons menschen uit de eeuw van iver en staal byzonder moet opvallen is de omstandigheid dat de Romei-nen meestal koper en brons gebruikten ter vervaardiging van voorwerpen, die bg ons noodzakelijk van staal of yer zijn. Zoo vinden wg bg de ouden vele keukengereedschappen van brons verväardig, die niet eens vertiud waren; de Romeinsche matronen schenen dus niet bang te wezen voorvergiftig door kopergroen. En wie kan zich voorstellen, dat de Romeinsche heelmeesters de voorkeur gaven aan  nog andere voorwerpen ondekt, die hier verdienen vermeldte te worden. On werd een rond bronzen schgQe ter hand gesteld, ter groote van een daalder, afkomstig, zoo het schgnt, van een Bomeinsch soldaat. Zooals men weet droegen de legionarii, die door hunne dapperheid of trouwe dienst zulks verdiend hadden, een net van riemen over 't harnas, bezet met bronzen plaatjes, die men phalerae noemde. Deze plaatjes werden beschouwd, zegt Lindenschmidt in zgn werk over de wapen-rusting vau 't romeinsch leger i), als toovermiddelen tegen alle soorten van ongevallen. Om die reden werden deze plaatjes meestal voorzien van Gorgonen en leeuwenkoppen, gevleugelde sphyuxeu, satermasken enz. Het onze Medusakopje gelijkeude op die welke Lindenschmit (PI. I, N^. 2 en 6) uitgeeft; wij hebben dit knopje op onze plaat fig. B, in de naturwissens groote doen astekeuen. Ook werd er gevonden een mantelhaakje, dat nog sporen draagt van émail en de volgende munten: 1. Een Trajanus van middelbrons des jaars 112. Voorzijde: hoofd met lauwerkrans; omschrift: IMP. CAES. NEB. TBAIANO. AVü. GEB. DAG. P.M. TB. P.COS. VI. P.P. Keerzyde, een victoria, houdende in de rechterhand een kroon en in de linker een scheepsroer; omschrift: SENATVS POPVLVSQVE BOM AN VS. Onder: S. C. 2. Een klein brons van keizer Victorinus (264 — 267. Voorzijde: IMP. C. VICTOBINVS (P. F. Auk; hoold rechts gekeerd met straleukroon. Keerzyde: PACI AVG (?). 3. Klein brons van Claudius Gothicus (268- 270). Voorzijde: IMP. CLAVDIVS. AVG; hoofd rechts gekeerd met Tracht und Bewafnung des Komischen Heres, p. 16. (143) Stralenkroon. Eeene victorie naar links gekeerd. Omschrift: VICTORIA. AVG. 4. Een klein brons van Licinius Junior (316— 323). Voorzijde: D. N. VAL. LICINIVS NOB. C; hoofd naar links gekeerd, met een helm gedekt. Eeerzgde: beeld van Jupiter an wiens voeten een slaaf eu een adelaar; omschrift: LOVI. CONSERVATORI. 5. Middelbrons van Magnentius (350 — 853). Voorzijde: gelauwerd hoofd rechts gekeerd; omschrift: D. N. MAGNENTIVS. P. F. AVG. Keerzijde: het monogram van Christus tusschen de letters A en G), omschrift: SAL VS. D. D. N. AGG. ET. CAESS. 6. Klein brons van Valentinianus (364 — 375) of van Valentinianus (364 — 378). Het schrift is niet duidelk. Randschrift: D.N. VALEN. P.F AVG. Keerzijde: ÖECVRITAS REI PV-BLÏCAE. P. CON. of COR Als bemerkenswärmerke teekenen wäre, dat de zweiten te kommen werden, den de zweiten te kommen werden. Eindelgk vond men nog zes muntjes die niet zijn te bepalen, en verdient het nog eene bijzondere vermelding, dat de muntjes van Trajanus en Licinius hierboven beschreven, in de ruïnen van het hypocaustum gevonden zijn : zij duiden aan, dat deze warmtetoestellen in de 4^«^ eeuw nog in gebruik waren. Thans wenscheu wg te spreken over eene andere ontdek-king, die betrekking heeft op de reeds beschrevene voor-werpen, namelk over het steeuen zegeltje van een oogarts te Waals-Houthem (Houtain-rEvèque) in Hespengouw, op een afstand van tien uren gaans, ten zuiden Der stad Maastricht entdeckt. Zie de teekening van dit zegeltje op de plaat onder litt. C, het is daar op de naturwissenschaftige grootte afgebeeld. In de stammen van Romeinsche oogartsen vinden wg twee verschillende wetenschappen vereenigd, die bg eene goede beschrängt, elkander de hand moeten reiken: epigraphiek uamelk en geneeskunde, voornamelk die der Romeinen. (lU) zooals deze door Celsus, Plinius en anderen geleerd werd. Deze stammen waren in den regel van steen; w^ geloYen niet dat er tot nu toe van metaal zgn gevonden. — Het zgn vierkante plaatjes van leisteen, nephriet of serpentgn; de vier z^den dezer steentjes zign voorzien van inschriften, meestal op twee regels geplaatst; zelden vindt men dat maar twee of drie zgden beschreven zijo. Deze inschriften geven den naam van den arts en het voorgeschrevene recept; iedere zgde geeft een ander of he. Zelfde recept in kortere of langere vormen. De naam van den arts wordt gemecken geschreven met praenomen, nomen en cognomen. Het eerste gewonlgk verkort, bfl voorbeeld: M. Juventius Tutianus L. Claudius Martinus M. Julius Satyrus C. Luccius Alexander. Deze namen staan op de stempels gewonlgk in den geativus, omdat de aard van het opschrift zulks medebrengt. Zoo lezen wg bg voorbeeld: G. Luccius Alexandri dial epidos ad aspritudinem. Uit de cogaomiua dezer namen trachteu Grotefend en Sichel te bewgzen dat de meeste oogartsen tot den staod der vrggelatenen behoorden. Vele namen zgn van Griekschen oorsprong, zooals Alexander, Menander, Theophiles, Isidorus, Heracles en enz.; andere zgn Cel tisch zoals A riovistus, Catodus, Murranus en enz. De overige zgn Latgnsche namen. De stempels zijn gelijk aan ooze drukletters, maar natuur-Igk omgekeerd in den steen gesneden, en krggeu eerst door den afdruk, gelijk onze cachetten en stempels, hun waren vorm. Zg dieuden om in het was te worden gedrukt, waar-mede men de potjes, fleschjes of pakjes met oogenzalf verzegelde. Enkele keeren stempelen men daarmede de potten voor dat ze gebakken waren. Grotelfend haalt van zulke (145) wgze van stempelen een voorbeeld aan^); bet zegel namelgk van L. Julius Senex, yoorschrg vende crocodes ad aspritudines, vond men in Engeland, als merk op een aarden potje. Ook diende zulk een stempel om de zalfstaaQes zelven te merken: zoo ontdekte men te Rheims in de puinen van een roromeinsch Gebouw eene verzameling van achtien heelkundige instrumenten van brons, bestaande uit eene kleine weegschaal, tägliches, spätels, scalpeermessen en den darbg het zegel van een oogarts met munten uit den tgd van keizer Antoninus. Eindelijk vond men ook zalfstaaQes waarop het voorschrift van dien ophtalmischen stempel was afgedrukt. De oogzalven der ouden bestonden dus niet alleen in vloei-bare smeersels, die in fleschjes of potjes werden bewaard, maar ook dikwgls uit harde Staates, welke door warmte  het meermalen opgevallen, dat de zegels van oogartsen bgna alle in de westelgke provinciën van het Romeinsche r^k zgn gevonden, zooals in tiallië, Britannië en Germanië. Uit Italië, Dacië en Spanje zgn maar enkele exemplaren bekend. Stellig is het dat vele stempels in de standplaatsen der Romeinsche legers zgn ontdekt. De taal der inschriften is het Latgn ; tot nu toe is er maar een zegelsteentje met Griekscheu tekst bekend: het is dat van den oogarts Cosmos in 1879 te Arles in Frankrgk afdrukken aan van geneeskundige stem-peltjes in het Grieksch, gedrukt op den bodem of de zg-wandea van aarden kruikjes of zalfpotjes, maar men Weet Niet zeker of deze stempels uitsluitend in betrekking staan met het vak van oogarts. Dr. C. L. Grotefend, Die Stempel der römischen Augenärzte. Hannover 1867. 8«. Bladz. 9 en 73. Sichel in de Annales d'oculistique. LYL Bl. 265. Bulletin, EM MSDSO. AfD. |.V?T«IK. 8^« »KWt. DXX|. ^ ^0 In ons vaderland zijn tot nu toe drie z^els van oog-artsen gevonden : één op de Winseling bg Ngm^en van den arts Cajus Lucius Alexander en een derde te Heerlen (het Goriovallum der kaart van Peutinger) van den arts Cajus Lucius Alexander en een derde te Heerlen (het Goriovallum der kaart van Peutinger) van den arts Lucius Augustus Macrinus. Alle drie werden door on beschreven in de Publications etc. du Limbourg (Vli. 363 —397); 't komt ons dieniéngevolge overbodig voor hier nogmaals daarover te spreken. Het stempel, waarover wg nu gaan handelen, werd, zooals wg hierboven zeiden, gevonden te Waals-Houthem (Hontain-TEvèque), een dorp in het kanton Landen, in den tuin van een hofstede, niet ver ten westen der kerk. Dit dorp is op de Waalsche grens gelegen, te' midden van een kring andere dorpen, waar meer voorwerpen uit den Sominschen tgd zgn opgespoord. Het grenst ten noorden an Waals-Betz en ten westen aan Montenaken, twee dorpen waar onze geleerde vriend de heer Schuermans van Luik meerdere tumuli opgroef; ten zuiden aan Bertrée, do vindingsplaats eener Bomeinsche villa, die opgedolven en beschreven werd door den heer Empeneers te Montenaken. De vinder ontdekte het steentje in Juli laatstleden bete het omspitten van den Grond en stond het af aan den heer Kempeneers, pastoor te Ordingen, die het ons ter beschrängig vingtrouwde. Het is een gewon blauwachtig groen leisteentje, lang 0.038 M., breed 0.015 M. en dik 0.008 M. ^). Schuennansj Exploration de quelques tumulus de la Hesbaje, p. 114 en 202. ') Bulletin de Institut archéologique Légeois, 1873. ') Het werd onlangs aangekocht voor het provinciaal museum te Luik. ') Deze langwerpige vorm is niet de gewone. De meeste stempels «ijn vierkant. Stempels, die met het onze onder dit opzicht de grootste overeenkomst hebben, zijn vooreerst dat van den geneesheer Apolostus, gevonden te Amiens in Januari 1883 en afgebeeld in den Bulletin monumentaU Année 1882, bl. 666, en verder dat V van C. Julius Ariston gevonden te Lillebonne in 1881, waarvan datzelfde Bulletin, jaargang 1883 bl. 137, spreekt. Tot hiertoe schijnen maar ^s cachetten vm des^ lang- wer|>i|^e& voria bekend te ^jn. De vier platte kanten zgn beschreven met kleine inegerenden UNCIALEN. De stempelsngder, de inschriften op de kleine smalle oppervlakte die hem ten dienste stond, niet gevoegelgk kunnende plaatsen, heeft de letters in elkaar gevlochten, zoodat zg op de kleine vakken aan de hoofdeinden slecht te ontc^feren zgn. Het zgn echter dezelfde inschriften van de zovakken. Men leest op het eerste en derde vak: TITI OROCODES AD AS PRITUDINEM ET SYCOSIS en: TITI Oï^OOOD AD sPR ET SYOO. Op het tweede en vierde vak: TITI BASILIVM A» CLARIT opoB. De opschriften van de twee zgvakken hebben zeker ge- diend ter bestemp Ling van groote potten, flesschen of staven en die van de beide vakken aan de hoofdeinden voor kleinere; vandaar het tweederlei formaat. Deze inschriften zgn schoon van vorm, daidelgk en diep in den steen gegrift; afgedrukt in was zign ze gemakkelgk te lezen. Wanner men deze wgze van drukken met de zoovele eeuwen later uitgevonden boekdrukkunst vergelgkt, dan ziet men dat het verschil slechts gelegen is in de wgze van drukken van boeken was niet bg de Romeinen bekend. Hierboven hebben wgge gezegd dat de stempels gewoonlgk bet praenomen, het nomen en het cognomen dragen van den practiseerenden oogarts. Het onze maakt daarop eene uit-zondering, die echter niet Zeldzaam is, want van de 110 inschriften aan Grotefend in 1867 bekend, vindt men er 10' Veertien met een enkelen naam. Op het werkje van Grotefend leverde de heer Jos. Klein te Bonn een vervolg en bracht de beschrängt der bekende stempels tot 127. Ook daar vinden wg drie eigennamen van oogartsen zonder bängere. De naam van onzen arts is nieuw; wel zgn er zelsteentjes gevonden met den naam van Titus als praenomeo; zoo treft men zegels aan van T. C. Philumenns, T. Claudius Apollinaris, T. Julius Aitalus en. ; zelfs vond men den naam van T. Livius, maar die van Titus, als naam alleea, wam tot nu toe niet voor. Is zijn persoon voor ons een onbekende, zgn dat niet. Het eerste luidt: TITI CROCODES AD ASPRITVDINEM ET SYCOSIS. Dit coUyrium van Titus is dus bereid uit safraan (xçdxoç), vandaar erocodes, een safraanmiddel. Wg vonden hetzelve ook vermeld op een door ons in 1866 ondekt dokterszegel, te Heerlen. In de beschrgving die wg  Het woord Safran, zegt het woordenboek van Littré, komt van het Arabisch zur het Arabisch zur het Persisch zuarzt wordt aufgeleid. Het is wel zeker — schrijft ons daarover ons geacht medelid Professor de Goeje dat het woord safraan uit het Arabisch in de Europeesche talen is overgenomen. Maar uit het Arabisch zelf schijnt -dit woord niet verklaard te kunnen worden. Stellig heeft het met »f:/flr = geel niets te maken. Ben woord dat zoo zonder verwanten in eene taal staat, ligt altijd onder verdenking van vreemden oorsprong, ook al kan men dien niet aiuiwiyzen". Invitent croceis halantes floribibus borti« Plinios verhaalt van dit geneemidd el (XXI. 81) het voU gende: Crocum melle non solvitur nulloque dulci, facillime antem vijo aut aqua. Utilissimum in medicina. Adservatar ciemas pyxide. Discutit inflammationes omnes quaidem, sed oculorum maxime ex ovo illitum.... Plurimis medicaminibus miscetur. Collyrio uni etiam nomen dédit. Faex quoque expressi ungaento crocino, quod crocomagma appellant, habet Suas utilitates contra sufusiones ocalorum, urinas. Magis excalfacit quam crocum ipsum. Van dit coUyrium en crocomagma, spreekt, in 't voorbggaan gezegd^ ook Celsus (VI. 6, 32) wanneer hg schrift: Si ex reliquis lippitudinis id (caliginis) vitium est, adjuvat collyrium quod ex crocomagmate fit. Het oogmiddel uit safraan werd echter maar zelden ad caliginem, maar meermalen ad aspritudinem gebruikt. Zoo vond men stempels met het recept erecodes ad aspritudinem van den oogarts Lucius Caemius Patern us te Lyon, Publius Helius Facilis te Vienne in Dauphiné, van Lucius Julius Senex te Londen, van Juvenalis te Yaucluse bg Orange, van Bomanias te Bavay en van Cajus Lucius Alexander te Ravensbosch bg Valkenburg 3). Wg bemerken hier dat de vindingsplaats van dit laatste recept niet verder dan een twaalftal nren van Waals-Houthem verwendet is. Bg Klein treffen wg ook zulk een recept aan van den oogarts S. ß. Hermetis (?) te Rome gevonden. De safraan werd ook dikwgls onder andere ingrediënten The Deutsche Bulletin, monumental, année 1881, b. 573, zijn er schrijvers die van gevoelen zijn, dat het safraan als oogenmiddel gebruikt, niets anders zon wezen dan het geele metaal-safraan, door de Pranschen genoemd. De tekst van PUnius, dien wij hier aanhalen, verzet zich, dunkt ons, tegen dit gevoelen; Prinsius spreekt uitdrukkelijk van een collyrium vervaardigd uit de safraanplant en niet uit een ingrediënt van metaal. Ook vinden wie het als middel ad cicairiees et diathaei. Zie Bulletin monumental 1881, p. 575. Grotfeld, N. 11, 37, 51, 60, 66 en 85. Jahrbücher etc., LV en LVl, bl. 114. 