Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
68 NIASSISCHE TEXTE MIT DEUTSCHER ÜBERSETZUNG. | haken u. eine elffache Panzerjacke u. einen kupfernen Helm; ihre gauze Riistung hatten sie ausgezeichnet im Stand gesetzt. So kamen sie auf den Hof des Bua duho des starken u. machten dort Exerci- _tien mit den Schilden, um ihn bange zu machen, u. forderten ihn auf, hinunter zu kommen, auf den Hof. Aber er fürchtete sich nicht in seiner Wohnung, auf dem Deckel seines Schreines sitzend. Dann riefen sie ihm wieder zu u. sagten: „Komm herunter; du hast Leute geraubt u. wir sind gekommen, um Busse von dir zu holen, u. wenn du sie nicht giebst, dann nehmen wir sie, giebst du sie aber freiwillig, dann nehmen wir sie auch.” Aber Bua duho antwortete ihnen nicht von dem Deckel seines Schreines. Und abermals riefen sie ihm zu, als sie den Fuss der Leiter erreichten u. wieder antwortete er nicht. Und als sie in den mittlern Hausraum des Bua duho des starken kamen, da machten sie dort aufs neue Exercitien mit den Schilden. Dabei erbebte das Haus Bua duho’s des starken, aber er bewegte sich nicht. Dann riefen sie wieder: „Komm heraus, Bua duho der starke!” Da erst schlug er wieder auf den Deckel des Schreines mit seinem Kissen aus kölöbaha-Früchten. Und als die Gesandten das wieder hörten, liefen sie davon, sprangen die Leiter hinunter; sie entsetzten sich, als sie das hörten. Und jedermann verwunderte sich, sowohl -das übrige Volk, als auch die genannten Gesandten; alle die ge- kommen waren fürchteten sich. Dar sagte Gözö, vder die Taxe empfiingty: »Machen wir uns darüber keine Sorge, wir Leute von Mazingö: ich habe ein Mittel dagegen. Wir wollen ihm die Wahrheit entgegen stellen. Lasst unseren Grossvater Ilenga'afo gehen, um die Busse für den Menschenraub von Bua duho dem starken zu fordern; lasst ihn mitnehmen das geaichte kuluk-Maas! u. das gekerbte Schweinemaass u. das Gewieht in Hühnchenform ? u. ein Stück Probierstein (für das Gold), mitsamt der Wage von Schild- patt. Das platziert vor seine Thür: das vierkantige Sechweinemaass legt ihr oben quer darüber, u. die Wagschalen hängt ihr auf u. das kulak-Maass stellt ihr auf u. thut da hinein das Gewicht in Hühnchenform mit dem Stück Probierstein. Und du, Henga’afo, mache kein Geriiusch, wenn du das vor die Thür stellst, damit man es nicht höre, u. setze dich erst auf den Sitzplatz; dann erst rufst 1 5 pikul. 2 Man hat kleinen Gewichtstücke in Form eines Hühnchens. 70 NIASSISCHE TEXTE MIT DEUTSCHER UBERSETZUNG. heraus, damit ich am Leben bleibe. Das Gute ist doch besser als das Schlechte: das Gerade ist besser als das Krumme.r d. Der »michtige Awöni-Baum.z Der »miichtige Awöni '-Baum~ einst war sehr dick. Er war der dickste aller Biiume im Land; nur noch ein Klafter, dann hätte er bis an den Himmel gereicht, so hoch war er. Als aber balugu Luo mewöna ? dieses sahe, da sprach er bei sich selbst: # Wenn er noch ein weinig zunimmt, dann reicht er an mich heran, hier oben in Tete holi ana’a u. bringt es dahin, das es (das Dorf) zusammenfillt. Aus diesem Grunde geschahe es eines Tages, dass balugu Luo mewöna dem zmächtigen Awöni-Baum” zurief, wie folgt: Hore, „mächtiger Aw6ni-Baum!, Ohgleich du so schr dick bist, so habe ich doch den Samen (das Mittel) zu deinem demniichstigen Verderben u. du wirst zu Brei werden, bis zur Wurzel drunten u. dein Stamm wird verfaulen.» Da fragte der „mächtige Awéni-Baum~ den balugu Lno mewöna u. sprach: „Was hast du für ein Mittel, um mich zu verderben, balugu Luo mewöna?r Darauf erwiederte balugu Luo mewöna: „Ich habe hier ein Stück Wisen, heisser als Feuer, das werfe ich an deinen Stamm u. dann spaltest du, bis auf die Wurzel drunten; die Grüsse deiner Krone ist ja nur Trug; ich werde es dazu bringen, dass sie schlaff herunter hiingt, wenn ich mein Stück Eisen von oben werfe.” Als der „müchtige Awöni-Baums das hörte, weinte er, neun Tage u. neun Niichte, er dachte nach über seinen Tod, wenn balugu Luo mewöna das thun werde. Darum weinte „der miichtige Awönibaums nur in einem durch u. klagte: # Wo finde ich Rettung, dass ich nicht umkomme durch das Stück Kisen des balugu Luo mewöna? Wer rettet mich, damit mein Stamm nicht zu Brei werde ? Varauf kam cin miichtiger E’o-Baum u. ein mächtiger Sinarichi- Baum u. ein miichtiger Manawa-Baum u. ein miichtiger Rottan u. ein ein miichtiger Afoa *-Baum u. eine miichtige Liane u. alle Holzarten, die es im Lande gab, wieviele ihrer waren, sie ver- sammelten sich vor dem miichtigen #Awöni-Baumr. Und sie fragten ihn: »Warum weinst du, was ist der Grund? Da sagte “der mächtige Awöni-Baumz : „Ich habe die Stimme des balugu Luo mewöna gehört von droben von Tete holi ana’a, als er sagte: «Mit deiner Dicke 1 Ein Waldbaum, hier personificiert. 2 Dieser (der obere Ahne der Niasser) bewohnte eine höhere Schicht über den Wolken, Tete holi ana’a. 3 Verschiedene Holzarten. 72 NIASSISCHE TEXTE MIT DEUTSCHER ÜBERSETZUNG. ob sie ihn nicht abweisen werden. So begaben sich die erwihnten Gesandten nach dem Norden, zu Grossvater Lésu olajama daura, der auch Hiuptling war u. sagten: »Grossvater, der Siwa ndrofa von Mazingd will als dein Gast hier herkommen; wenn du es nicht übel nimmst, dann kommt er; nimmst du es aber übel, dann kommt er nicht.“ Darauf erwiederte Grossvater Lösu olajama daura: „Ich würde ja sein Kommen nicht übel nehmen, aber darin fiirchte ich mich vor ihm: siehe, schon was seinen Namen betrifft, der heisst „Siwa ndröfar (#Neun Klafter”) u. wie soll mein Haus den fassen? Was mein Haus hier betrifft, so sind die Flurbalken nur sechs Klaffter lang, somit würen noch drei Klafter übrig, die nach draussen hinausreichten. Möge er nicht zu mir kommen, er würde Mangel leiden; es möchte regnen u. dann würde er ganz nass werden; es mangelt an Platz für ihn. Darauf kehrten die Gesandten zurück nach dem Süden nach Mazingö zu Grossvater Siwa ndröfa u. theilten ihm die Worte des Häuptlings mit, indem sie sagten : „Man erlaubt nicht, dass du kommest, weil du Siwa ndröfa (#neun Klafter”) bist; so sagte man zu uns: „Unser Haus hier fasst ihn nicht; die Flurbalken unseres Hauses sind nur fünf bis sechs Klafter lang, somit wiiren noch drei Klafter übrig, die nach draussen hinausragen, so wird er es schlecht haben, wenn es regnet. Möge er nur unterlassen zu uns zu kommen, weil er so lang ist, siehe, neun Klafter! Es möchten sich sogar die Kinder fürchten, weil er so gross ist; sie haben noch nie so etwas gesehen bei den Niassern.” Da sagte Grossvater Siwa ndröfa: »Gehet wieder hin u. saget ihnen: „Nicht neun Klafter Körper, sondern nur neun Klafter Bind- faden; der ist nur so gross wie ein Ki, wenn man ihn wickelt. Es ist das ja nur sein Name, nicht seine Grésse; nur dass die Leute das so nennen; sie mögen daran keinen Anstoss nehmen. Dann gingen die genannten Gesandten wieder nach dem Norden, in das Gebiet der Leute im Norden, zu Grossvater Lésu olajama daura u. berichteten ihm, wie sich Siwa ndrôfa in Mazingö ausge- sprochen habe. Da sagte Grossvater Lésu olajama daura: #Wenn er so redet, dann darf er zu mir kommen.r Und nun ging Siva ndröfa nach dem Norden in das Gebiet der Leute im Norden; wieviele ihrer als Gäste kamen ist nicht bekannt. Und als sie hinkamen, freute man sich beiderseitig; es fand sich nichts mehr zu tadeln. Der Grund dass Grossvater Lösu olajama daura sie vorhin nicht als Gäste aufnehmen wollte, lag nur in dem Namen. AMÄNGKU BUWANA IL. (séPuH). hij zich reeds bij al de leden zijner familie evenzeer k gehaat gemaakt. Had de Rijksbestuurder Danurédja “zelf den vorigen Gouverneur van Java niet gewezen op diens heersch- zuchtigen en wispelturigen aard!» ! Wat men dus van hem als Vorst te verwachten had kon niet alleen reeds afgeleid worden uit zijn optreden als jong mensch en kroonprins, maar ook en vooral uit zijn handelingen als de aan- gewezen opvolger zijns vaders bij diens naderend einde, overlijden en begrafenis te Imagiri, zooals reeds vroeger beschreven werd. ? Inzonderheid hield hij zich in deze dagen — volgens onze Babad — bezig met de voorbereidselen tot de luisterrijke plechtigheid van zijne aanstaande officieele verheffing tot Sultan, waartoe de heer Mr. P. G. van Overstraten, Raad extra-ordinair van Ned.-Indië, mitsgaders Gouverneur en Directeur op en langs Java’s Noordoost- kust, te Ngajogya zou komen. Daartoe behoorde o. a. het oefenen van zijn corps Pradjurit-estri * als lélangén pangangkat; door eenen tijdgenoot „vrouwelijke dragonders» genoemd. Maar nog vreemder klinkt het ons, dat hij aan al de Putra’s en Santana’s bevel gaf, dat ieder in zijn eigen logies (pondog) de gamëllan zou laten spelen. (andikaqakén gaméllan). En hoewel daartoe onder hen vrij algemeen de ware stemming geheel ontbrak, daar zij nog zoo pas in droefheid en rouw gedompeld waren *, gingen zij toch uit vreeze voor het bevel, al weenende 5, onafgebroken aan het bespelen van de gaméllan. Kjaï Mangundipura * richtte met ergernis (wrevel, kaku manah) danspartijen aan, doch was zelf daar geen enkele keer bij tegenwoordig, zich in afzondering geheel aan zijn droefheid overgevende ? door de hartelijke toe- genegenheid die hij jegens wijlen den Sultan koesterde. Hij zeide tot zijne kinderen en kleinkinderen: »’t Is volkomen waar wat men zegt ®: als iemand een kind door den dood verliest, is *t hem alsof | niemand in achting en eere stond. „Als Djocjosche 1 De Jonge, IX (XII), p. XXXIV. — Bijdr. T. L. V. 6° VIII, p. 290 vv. — J. Hageman, geschiedenis van Java. I. p. 220. 2 Bijdr. T. L. V. 6° VIII. p. 359—361. 8 Bijdr. T. L. V. 6° VIIL p. 825. *wantu taqsih kanjaran susah. 5 dipun-sambi nangis. nguju-uju. 8 De Bupati lébét, van wien in onze verhandeling ,Mangkubumi” meer- malen sprake is, cen vertrouwde en trouw aanhanger van den eersten Sultan. 7 pidjér angungkéb-ungkéb pénangissipun. 8 wirajah. a 76 AMÄNGKU BUWÂNÂ IT. (sërvn), afsonderlyke personen (waarvan één Natajuda was), dewelke teffens gyne raadslieden syn, liet waarnemen; en daarby sal de Sultan denkelijk wel blijven continueren, sonder dien ouden grysaard, soolang hy maar, eenigsints voort kan, te verstooten; dog hetgeen de anderen egter wel anders wenschten, dog na mijne gedachten geen noodsakelykheid voor ’s Comps, belangen includeert, daar tog alle verandering niet altoos verbetering medebrengt.” — De Gouverneur P. G. van Overstraten, in zijn schrijven van 25 April 1792 (de Jonge IX (XII) p. 264), van het schrijven van Siberg melding makende, verhaalt dat hij een onderhoud had met den pas ten troon verheven Sultan om vpdenselven in secretesse te onderhouden over den ouden Ryksbestierder Danoeredja, en diegeen die Zyn Hoogheid gaarne zoude zien, dat dezelven in der tijd zoude opvolgen; wanneer hy my verzeekerde nimmer den gemelde Danoe- redja te zullen willen verstooten, dewyl hy denzelven beschouwde als zynen vader, en als iemand aan wien zyn ryk de grootste ver- pligting had, maar dat hy, zoo Danoeredja mogt komen te overlyden, my verzocht dat de den gemelden Ryksbestierder in 17 88 toegevoegde Radeen Tommogong Notto Judo denzelven alsdan zoude mogen succedeeren. Deze Radeen Tommogong Notto Judo is dezelfde die by de nagelatene memorien door de voornoemde Heeren Siberg en Greeve § 17 en §§ 38, 39, 40 voorkomt» (maar deze laatste hebben wij nog niet gevonden) ven heeft zig gedurende de laatste ziektens van den overleeden Sulthan en na Zijn Hoogheids dood zoo noodzakelijk en aangenaam by den nieuwen Vorst weten te maken, dat deze thans met hem zeer is iugenomeu, hetgeen ook al daaraan is toegeschreven dat hy zich gedurende de vacature van den throon, ongeacht hy gehuwd is met des Pangerangs Notto Coessoemos eige zuster, zeer getrouw aan den jongen Sulthan gedragen heeft.s — De Gouverneur „had dan ook geene difficulteit gemaakt, om den Sulthan daarop te antwoorden, dat ik hem konde verzekeren, dat Uw Hoog Edelheden by Danuredjas dood op deze zijne keuze regaard zouden slaan. Tot welke verzekering ik nog te meer vryheid meende te hebben, omdat ik bevorens Danuredja, die wel gebukt gaat onder eenen 79-jarigen ouderdom, dan met dat al naar die jaren zijne ziels- vermoogens nog zeer wel bezit, zelf over dit stuk had onderhouden, en deze mij met alle teekenen van opregtheid betuigd had, dat er niemand aan het Djocjosche hof gevonden wierd, zelfs zijn zoon AMÄNGKU BUWANA II. (séPuH). ” 1 ems won) evenaarden zij al volwassenen. Inggih deja ardja utawi résah ing wingking amung — —anghndung walëripun ing kang swargi kemawon. De kroouprins had de bédaja’s van zijnen vader met zijne pra- djurit’s estri tot één corps vereenigd, en oefende haar gezamenlijk in het uitvoeren van bédaja-dansen ter opluistering van de feesten bij zijne aanstaande troonsverheffing gedurende het verblijf van den Gouverneur van Samarang. Onder die vrouwen waren er die ‘zeer bedroefd waren over het afsterven van den Sultan !; en als er dan een van haar ? een bedrukt gelaat toonde, en zich voordeed alsof zij geen genoegen nam met alles wat de kroonprins van haar ver- langde, dan zeide hij, dat zij den overledene maar moest achterna- volgen (nusul) naar Imagiri. Wij moeten hier nog even laten volgen, — waarover de Ba bad geen woord schrijft — wat de Gouverneur (P. G. van Overstraten) van Java aan G. G. en Raden van Indie d.d. 25 April 1792 (de Jonge, IX (XII) p. 246 schreef: »zoodra de eerste bewegingen die ‘s Vorsten overlyden verzelden, gecesseerd waren, beleide de gemelde van IJsseldyk, ingevolge Uw HoogEdelhedens secreete missive van den 1 December 1772 en het door den Heer Raad ordinair Johannes Siberg als toenmalig Gouverneur en Directeur dezer Kust daarop ontworpen en den eersten Residenten aan beide de hoven toegesonden project-ceremonieel van den 9 Mei 1785, in de Craton vergadering, dewelke bestond uit den kroonprins, den Radeen Depatty Danoeredja, de Pangerang Mangcoeboemie, de Radeen Tommongong Notto Judo, de Radeen Tommongong Danoe Coessomo, als buiten-, en de Tommougong Mangoen Diepoero be- nevens de Pangerang Diepo Coessomo als binnenregenten; wanneer hij Resident de gemelde secreete missive opende en aan den Prins en de gemelde ministers den inhoud daarvan behoorlijk ter kennis bragt, hen voorhoudende, dat het Uw Hoog Edelhedens behaagd had, op de betoonde genegenheid van den overleedenen Sulthan om zijn zoon den Pangerang Adipatty Amang Coenogoro te verheffen ' sami ménggah mérsah, jen botén pupur suri tumilingti- ling ing katja sami anangis. * eene kalangénnan utawi paranjai. - 80 AMÄNGKU BUwÄNÂ U1. (sépun). al spoedig naar de Lodji ', en liet alom bekend maken dat den volgenden ? morgen de huldiging van den kroonprins zou plaats hebben. „De beheering van het Djocjocartasche rijks — zoo schreef de heer van Overstraten, (de Jonge, passim p. 250) — had ik ook terstond zoodra ik te Djocjocarta was gekomen, op my genomen en ten dien einde my niet alleen direct naar de kraton begeven, dewyl de kroonprins in het vorstelyk woonhuis nog niet mogt woonen, om als het ware daarvan possessie te nemen, gelyk daartoe ook door Compagnies militairen wierd bewaakt, maar ook het ryks- zegul en het vorstelijk gamblangspel by my doen brengen, en den Ryksbestierder benevens den overigen Ministers gelast, om my, tot dat de verheffing van den Kroonprins tot Sulthan effect zoude hebben gesorteerd, van alle voorvallende zaken in het ryk kennis te geven, en myne verdere orders daaromtrent te komen verneemen, waaraan men ook niet in gebreeke is gebleven te obidieeren.r Des morgens — zoo gaat onze Babad voort — waren alle pradjurit’s en Compagnie’s troepen voltallig bijeen; hunne gelederen hadden de Bangsal van beide zijden tusschen zich in, van de Palatarran tot aan de waringinboomen langs den weg. (waringin lurung). De schare die hare opwachting kwam maken versperde de wegen. De heer Uprup *, de Adipati Danurédja, de Boekhouder (Békaiir), en de Panghulu waren in het gevolg bij de ontmoeting in de Bangsal Djamban; * daar zijnde, werd de deur gesloten, en deed de Kroonprins den eed pradjandi pakubuwanan. Na \ Onder „Lodji” is hier te verstaan „het woonhuis van den eersten Resident van IJsseldijk teegenover het fortres”, Tijdsch, Bat. Gen. passim p. 318.) — En pag. 817 lezen wij: „Zondagmiddag ten vijf nuren begaf zich de heer Gouverneur naar het fort, om hetzelve te bezien, en bevondt dat des Bersten Residentshuis thans zoo goed als voltooid was, uitgenomen de bijgebouwen, waaraan nog eenige manqneerden.” Zie Bijdr. T. L. V. p. 293—295. : Er staat gemin Dit is niet juist. Volgens Tijdsch, Bat, Gen. passim, p. 3138317 kwam de Gouverneur Donderdag 29 Maart 1792 te Ngajogya, en liet des middags de Kroonprins verzoeken, „dat de voorstelling van Hem als Sultan niet voor aanstaande Maandag 2 April zoude mogen gevolg neemen, dewijl het op morgen sabbath was, de Sulthan op Zaturdag overleeden, en des Zondags op Magiri begraaven was en op deze dagen dus, naar hunne gebruiken, deze plegtigheid niet vermogt te geschieden.” ‘ Eerste Resident was toen de heer van IJsseldijk; 2° Resident van Bronck- horst; Boekhouder van den Berg. (Tijdschr. Bat. Gen, XXVII p. 314, 319.) Te Surakarta was Johan Fredrik van Rheede tot de Parkeler 1* Resident, (id. p. 342), en 2* Resident van Boekholt. (id. p. 345). ‘Tijdschr. Bat. Gen. XXVIL p. 319 „Bangsal Alnus” genoemd. AMÄNGKU BUWÂNÄ mr. (sëruu). 81 afloop daarvan begaf hij zich naar de receptie-zaal (rde Prabajasa, alwaar men zitplaats nam in een daartoe expres gereed gemaakt apartement, even en in dier voegen als onder de Bangsal aloes.) * Na gezeten te zijn, werd den Para agéng agéng gezegd binnen te komen. Alléén de Pangeran Ngabehi zat op een stoel; de overige Putra’s en Santana's, zooals Pang. Mangkubumi en Pang. Nata- kusuma, zaten op den grond. Daarop werd gelast, dat ieder zijn eigen stempel (tjap) zou nemen. Gezeten aan een grooten tafel met een fluweelen kleed (tilam béludru), stelde de heer Gouverneur de sërat ing kontraq pangangkat sarta pradjandji op. Middelerwijl gaf de kroonprins, niets kalm zijnde, zelf bevelen zwaaiende met de armen, uit vreeze dat men nog niet gereed zou zijn met de vorstelijke sieraden als hij zoo aanstonds naar buiten zou komen, De heer van IJsseldijk trachtte hem tot bedaren te brengen, en vatte zijn handen stevig vast, alsof hij boos was op een kleinen jongen, daarmede zich gedragende naar de opdracht van | wijlen den Sultan. De Gouverneur noodigde daarop den Kroonprins uit te teekenen. ? In zijne gejaagheid maakte hij zelfs een inktvlak _ op het papier. Na hem onderteekenden Patih Danurédja, vervolgens _ Pang. Angabehi, zijn raji Pang. Natakusuma, en Pang. Mangkubumi ; ten slotte al de Wadana’s. De Gouverneur vroeg daarop of alle Lurah Santana en Kapala Bupati éénstemmig er mee waren (gilig), dat de Kroonprins zijnen Vader in de regeering opvolgde, en door de Compagnie daartoe werd verheven? Allen antwoordden gelijkelijk toestemmend. De dampar (troonzetel) en de vorstelijke upatjara werden nu aan den nieuwen vorst overgegeven. Daarop begaf men zich naar de Siti inggil; de Bupati’s naar de Pagélarran. Weldra begaf zich de heer Uprup naar beneden (mudun), gevolgd van Patih Danu- rédja en den Regent van Samarang. Patih Danurédja gelastte toen dat allen zouden luisteren naar het voorlezen van eene proclamatie ; dat alle onderdanen van het rijk Ngajogyakarta adiningrat, overeen- 1 Tijdschr. Bat. Gen. passim p. 323. * Merkwaardig is de opmerking in Notulen Bat. Gen, XXXI (1893) p 41: „Volgens de Babad Paképung moet de Pang. Ngabehi van Sala tijdens de kroning een belangrijke rol hebben gespeeld. Hij zou het geweest zijn, die dien jongen, zeer pretentieusen vorst, zijn oom, door overreding | maakte, doch desniettemin niet voorkomen kon, dat deze zich in on, vóór de officieele huldiging onder de auspicien van den ver- r der Koempéni, tot Sultan liet uitroepen, blijkbaar om daar- door van te voren de geloften krachteloos te maken, die hij tegenover dien mre leggen. _ O7 $2 AMÄNGKU Buwini 1. (sërvm), komstig het bevel van de Compagnie, eenstemmig hunne goedkeuring er van zouden te kennen geven, en er zich aan blijven houden, dat heden de Kangdjéng Gusti Pangeran Adipati zijnen vader opvolgde in de regeering, door de verheffing daartoe door de Com- pagnie, daarmede bevestigende het vroeger bekend gestelde verlangen van zijnen vader, met den titelnaam van Kangdjéng Sultan Améng- kubuwana den tweede. Als iemand zich daarmede niet vereenigde, dan was hij beslist een vijand van de Compagnie. Allen die hunne opwachting maakten gaven eenstemmig tegelijk (ambata rébah) door vinggih» (ja!) te roepen te kennen dat zij de verheffing goed- keurden, Onmiddelijk daarop weerklonken de salutschoten uit de kanonnen van de Lodji; het bespelen der gaméllan monggang, en peleton-schoten der pradjurit’s, Maar de 200 grenadiers schoten niet mee, omdat hunne geweren met kogels (pelor) geladen waren, de rijksgrooten (para prawara) die hunne opwachting maakten in het oog houdende, of er ook iemand onder hen was die er niet mee instemde, in welk geval zij niet moesten dralen met hun peleton-vuren. (? sampun télangke pangédrellipun). Na afloop van het eere-salut begaven alle Putra’s, Santana’s en Bupati’s zich naar de Siti-inggil om den Sultan hunne hulde te bewijzen. Na afloop daarvan begaf de Sultan zich naar de kadaton. Zijne moeder verleende hij nu den eeretitel van kangdjéng Ratu Agéng. Ook zijne beide echtgenooten gaf hij de hoogere titelnamen van kangdjëng Ratu Kadaton en Kangdjéng Ratu Anem. „Voor mijn komst» zoo schrijft de heer van Overstraten in zijn meerbedoeld bericht, (de Jonge, passim p. 255.) op dien dag in de kraton, had de kroonprins my op het instantigst laten ver- zoeken, dat wanneer hij tot Sultan zoude zijn verheven, ik deszelfs moeder de Ratoe Kentjono Compagnies wegen zoude vereeren met den naam van Ratoe Agong, en zijne beide vrouwen met die van Ratoe Kedaton en Ratoe Anom; ik vond hierin geene de minste zwarigheid, en nadat alle de prinsen en hofgrooten, benevens de my verzellende strandregenten, door den nieuwen Sulthan tot den voetkus waren toegelaten, gaf ik op eene plegtige wijze de voor- noemde vorstinnen van weegens de Compagnie de gemelde namen.r Het is dus niet de Sultan, maar op zijn verzoek, de heer v, Overstraten, die deze vorstinnen eenen hoogeren titelnaam gaf. Aldus zal wel de juiste voorstelling van het feit zijn; maar de traditie stoort zich daar niet aan. Na afloop van deze plechtigheid begaf de Sultan zich weer naar = 84 AMÄNGKU BUWÂNÂ mm. (sépUH). Ik zeg verheffen, omdat het my onder correctie voorkomt, dat het in de tegenwoordige tydsgesteldheid allenzints nuttig is, dat men opentlyk kennis draagt wie de Compagnie tot opvolgers der Javasche Vorsten heeft verkozen en als zoodanig moeten worden aangemerkt, om zulken die daarop nog eenige hoop zouden mogen hebben alle vooruitzigten in eens te benemen, alzoo uit die vooruitzigten ander- sints nog desseinen en plans zouden kunnen geboren worden, die in het vervolg allenzints nadeelig aan ’sCompagnies en ’s Rijks _ belangens zouden kunnen wezen, en zulken die eenige kwade oog- merken mogten hebben, altyd beter by het leven als by het over- Iyden of ook na den dood van den Vorst kunnen worden tegengegaan, vooral daar deze kwalykgezinden dog nimmer in staat zyn zich zoo te vermommen, dat niet des een of ander tyd iets van hunne voornemens zoude worden ontdekt, Dan, dewyl het zoude kunnen gebeuren, dat de gemelde Pangerang Mangcoeboemi, Kroonprins geworden zijnde, ongeacht de goede verwagting, die men van hem heeft, echter ten kwade zouden kunnen veranderen, zoo heeft, in dit onverhoopte geval, de Sulthan aangenomen en beloofd de Compagnie daarvan te zullen kenmis geven, en tevens verzocht alsdan in plaats van denzelven tot Kroonprins te mogen voordragen zynen anderen zoon uit dezelfde moeder Pangerang Anom, mede een jongeling die zeer goede hoedanigheden bezit en nu circa 19 jaren oud is, en wanneer dezelve almeede niet mogt voldoen aan de intentie van de Compagnie en hem Sulthan, den bovengemelden Pangerang Pringoloyo, die dan daarop volgens ge- boorte het naaste regt zoude hebben, welk verzoek my als met Compagnies belangens quadreerende, allensints billyk is voorgekomen, en ik dus ook hoop dat door Uw Hoog Edelhedens in zelver voegen zal kunnen worden beschouwd.» Het vervolg der geschiedenis zal ons leeren, hoe zéér betrek- kelijk slechts die hoop en al die goede verwachtingen verwezenlijkt werden. Maar — zoo gaat onze Babad verder voort — de Gouverneur stelde de plechtige verheffing van den Pang. Arija Mangkubumi tot Kroonprins uit, belovende over drie maanden daartoe te zullen terugkeeren. Daarop nam hij afscheid, en keerde weer naar Samarang terug. Hiermede eindigt de Babad hare beschrijving van de inhuldiging van Ngajogya’s tweeden Sultan. Het meer bedoelde #Dagregisterr in Tijdschr. Bat. Gen. XXVII, afl. 4 geeft veel meer, en is 86 AMÄNGKU BUWÄNâ II. (SPUH). dien aart opkwam, ik in het begrip zoude moeten komen dat niet van voornemens was het contract naar te komen, terwyl ik den eprsten Resident al verder gelaste om het hof. op eene cordate wyze voor te houden, dat ik, zonder dat men aannam hieraan te voldoen, nimmer tot de verheffing van den Kroonprins tot Sulthan zoude kunnen overgaan. Toen men echter zag dat ik hiervan niet was af te brengen, deed de Kroonprins my informeeren, dat hij dan bereid was den bepaalden eed te doen, om de Compagnie en my te overtuigen dat hy het te sluiten contract met alle welmeenendheid zoude aangaan en zyn voornemen was hetzelve onverbreekelyk naar te komen; dan hy liet my tevens op het sterkste verzoeken, dat ik hem dog niet zoude constringeeren om dezelven onder den Alkoran, of met het houden van den Alkoran boven zyn hoofd te doen, dewyl zulx een gebruik was dat niets tot het essentieele van den eed deed, eenelyk by gemeenelieden geobserveerd wierd, direct tegens zyne waardigheid zoude strijden, en hem by zyne onderdanen in declin zoude brengen ; en vermits ik by onderzoek onderricht wierd, dat dit houden van den Alkoran boven het hoofd van iemand, die een eed aflegt, - weezentlyk by den Mahomedaan slechts als eene formaliteit wordt aangemerkt, die van geen belang is, en dit meede by de jongste aanstelling van den Keizer geen plaats heeft gevonden, zoo consen- teerde ik in dit verzoek in zooverre, onder deze voorwaarde echter, dat hy Kroonprins buitendien het gem. contract op de Mahomedaansche wyze in handen van den hoogen priester zoude beéedigen, waaraan dan ook zedert is voldaan geworden.» In het contract (de Jonge, passim. p. 251) werden dan ook de woorden : wook nog nader onder den Alkoran te bezweeren” veranderd in: ook nog nader plegtig te bezweeren.” In deze dagen deed de Sultan nog — volgens des Gouverneur’s schrijven, (de Jonge, passim, p. 258) — „met alle empressement het verzoek, dat de eerste Resident van IJsseldyk in zyne gemelde qualiteit nog eenigen tyd, ten minste twee À drie jaren, aan het Djocjocartasche hof zoude mogen verblijven .... omdat hij Sulthan, zooals hy my zeide, nu eerst aan het bestuur kwam, zyn Ryks- bestierder Danoeredja een oud afgeleefd man was, en hij IJsseldyk niet alleen de zaken van de Compagnie in het Djocjocartasche ryk kundig was, maar ook steeds genoegen aan wylen zynen vader en hem Sulthan, nog Kroonprins zynde, had gegeven.r 88 AMÄNGKU puwinad 11. (sérun), worden, te meer het niet de goedkeuring van wijlen den Sultan zou wegdragen, daar het juist Pringgalaja was, dien deze daarvoor wenschte. De Pang. Bij deze redenering van Pang. Ngabehi moeten wij een oogenblik stilstaan, Dat hij ontstemd was door de beslissing zijns broeders den Sultan, die hem terstond in zulk eene ondergeschikte, nederige positie plaatste, kunnen wij begrijpen; maar niet, dat hij zóó zon optreden naar hetgeen wij in onze geschiedenis van Mangkubumi reeds van en over hem vernamen. Hij was altijd met minachting en geringschatting en achteruitzetting door zijnen vader zoowel als zijn broeders bejegend geworden; en nu de Kroonprins zelf Sultan was geworden kon hij, en toonde dat ook van plan te zijn, hem die minachting in hare volle kracht doen gevoelen en ondervinden. Het is dan ook vreemd — om niet te zeggen vreeselijk dom — dat hij met dat niet eens geheel ware relaas betreffende Pringgalaja tot den Resident durfde komen, Dat zijn schoonzoon een zoon was van vorstelijke bloede — want zijne moeder was eene dochter van den overleden Pangeran Pakudiningrat — deed tot de zaak in quaestie niets af. Mangkubumi was en bleef de oudste zoon vau den tweeden Sultan; en het deed er niets toe dat zijne moeder eene Madureesche van afkomst, eene dochter van den Raden Tuménggung Sasrawinata was, want zij was de Raden Aju Sépuh van den Sultan; bovendien hield zijn grootvader zooveel van hem, dat hij hem zelfs den naam Pangeran Arija Mangkubumi gaf, en alzoo blijkbaar tot troonsopvolger wenschte en aanwees. Met Pringgalaja als den meest geliefden en tot de troonsopvolging gewenschten zoon van den tweeden Sultan voor te stellen, sprak hij eenvoudig leugentaal, Zou de heer van IJsseldijk tijdens dit gesprek werkelijk nog miet op de hoogte zijn geweest van die familiebetrekkingen? “t Is niet aan te nemen, Toch vertelt onze Babad, dat hij den Pang. Ngabehi verzocht geduld te hebben (sumados), belovende zijn best te zullen doen, eene geschikte aanleiding te vinden, om des Pangeran’s verzoek te behartigen? Omtrent deze geheele zaak worden wij in velerlei opzicht onge- 1 Bijdr. T. L. V, 6° VIIL p. 318, 322. 90 AMÄNGKU BUWÂNÂ mr. (sërúH). | hier anders optreedt dan in het Babad-verhaal; maar wel moeten wij onzen twijfel uitspreken, of het hier meegedeelde omtrent Pang. Natakusuma, dat hij mee »gestookt» zou hebben in deze zaak, wel juist is, daar het ons voorkomt niet overeen te stemmen met het doorgaande karakter en de handelingen van dezen Pangeran. Dat er overigens werkelijk onderhandelingen tusschen den Resident en Pangeran Angébehi hebben plaats gehad, blijkt ons uit het vervolg (pag. 248) van dit schrijven : „De statie, waarmede ik op Djocjocarta wierd ontvangen, was zoodanig ingerigt, dat onder anderen de Pangerang Ingebei met den gemelden eersten Resident van IJsseldyk in eene koets zouden ryden, en dewyl deze schikking my zeer voor- deelig voorkwam om dien prins in secretesse te kunnen doen polsen omtrent zyne gevoelens, en om mogelyk door het laten geven van eenige hoop tot verbetering van zyne omstandigheden, die tot hiertoe _ geer bekrompen waren geweest, van alle kwade voornemens, zoo hy die mogt hebben, te doen afzien, zoo gelaste ik den voornoemde IJsseldyk deeze gelegenheid daartoe waar te nemen, en hem zelfs als een vriend aan te raden, dat zoo hy eenig verlangen mogt hebben, dit aan my te openbaren, onder verzekering dat ik zulx niet ten kwade zoude duiden. Aan deze myne order voldeed de gemelde Resident zoo wel, dat hy Pangerang tegens hem uitkwam en zeide. dat vermits de Compagnie en zyn vader zynen broeder tot Sulthan hadden verkoozen, hy daarin wel berusten moest, en dat het eenigste dus dat hy te verzoeken had, daarin bestond: dat hy de 1000 tjatjas, die hy bezat, zoude mogen behouden, en hy tevens zoude mogen bevryd worden van de heerendiensten, waartoe hij nu gehouden was, maar dat hy dit verzoek mij niet durfde doen uit vrees, dat zyn broeder, verneemende dat hy my om iets verzocht had, daaruit argwaan zoude opvatten. De eerste Resident van IJsseldyk beloofde dien Prins hierop, dat hy my dit zyn ver- langen onder het oog zoude brengen, en dat hy zelfs zich voor hem by my zoude intresseeren. Zoodra ik hiervan door den gem. van IJsseldyk verwittigd wierd, liet ik den Kroonprins ondertasten, of hy wel zoude inclineeren aan dit verlangen van zynen broeder te voldoen, en nadat my berigt was dat Zijn Hoogheid zig hiertoe ten vollen bereid had getoond, deed ik dezen prins in secretesse als van ter zyde weten, dat ik my had uitgelaten dat ik deze zyne instantie billyk vond en dus hem daarin zoude tragten genoegen te geven, waarmede dezelve zoo byzonder te vreden was, dat hy op de zedert gevolgde plegtige maaltyden de vrolykste van alle zyne broeders is geweest.n 94. AMÄNGKU BUWÂNá II. (SPUR). Djajapuspita tot vrouw zoude gegeven worden. De toorn van den Sultan was inmiddels bedaard; en medelijden veinzende had hij toestemming ' gekregen. Ook stond de Sultan hem toe op een stoel te zitten, maar daarin altijd den Kroonprins volgende, als die op een stoel ging zitten of op den grond. Hij werd dus hierin gelijk gesteld met den Kroonprins Mangkubumi. Maar zijn verzoek geen wédung te behoeven dragen, kon hij hem niet toestaan. Alleen wanneer hij in de Kadipaten een bezoek bracht, behoefde hij geen wédung te dragen. En de heer van Overstraten had van den Sultan de belofte gekregen, dat het verlangen van Pang. Ngabehi zou ingewilligd worden „onder deze bepaling egter dat van die vryheid van heerediensten uitgesloten zouden zijn zulke heerediensten, waarvan niemand geëxcuseerd wierd, en die by de voornoemde acte zyn gespecifiseerd”. In dezen tijd — zoo verhaalt de Babad — voerde de Sultan zijn levensgenot en vorstelijke waardigheid hoog op. In alles wat die vorstelijke waardigheid betrof, wilde hij zijnen vader overtreffen. Zeer beijverde hij zich in het verkrijgen van rijkdom en luister; pitjis kados médal saking karennah!? Weldra kwam de Gouverneur van Overstraten te Ngajogva, daarmede vervullende zijne belofte over drie maanden te zullen terugkomen; en verhief toen den Pang. Mangkubumi tot Pangeran Adipati Anom. Pangeran Pringgalaja kreeg den naam Mangkudiningrat. In het Verslag zijner Hofreis, d.d. 27 Maij 1808 (de Jonge X (XIII), p. 142) schreef N. Engelhard aldus over dezen Pangeran Adipati Anom: „De kroonprins aan dat hof bevond ik, dat zeer veel komt te verschillen van het karakter van zijn vader den Sultan, als zijnde heuscher in den omgang, vriendelijker in het uiterlijke voorkomen, en ook veel spraakzamer dan zijn Heere vader; doch in eene zaak schijnt hij met denzelven overeen te komen, ik meen in de zucht tot bouwen, waarvan ten bewijzen kan strekken een door hem aangelegde Thuijn, die ruim zo uitvoerig is als die van de Sulthan. De tijd zal leeren, wanneer hij eens den Throon heeft beklommen, welke voetstappen hij zal navolgen, die van zijn vader of. grootvader, met welke laatste men wil dat zijn caracter veel overeenkomst zoude hebben. Overigens scheen hij mij toe een goed oordeel te bezitten.» ' Jav.: aa erfg en avham mys 2 H.S. heeft: am yneg yn 96 _ AMÄNGKU BUWÄNÂ m1, (strun), had, aan al wiens verlangen hij bereidwillig voldeed, maar daarbij steeds waakzaam, immer indachtig aan de opdracht van wijlen den Sultan. En nu verhaalt de Schrijver, zeer in het kort, maar blijkbaar om het zoo even gezegde tot lof van den heer van IJsseldijk te bewijzen, dat de Sultan eene vrouw nam *, maar daarmee iets deed, dat door den godsdienst als te vermijden (er zich van te outhonden) * wordt aangegeven. De Sultan betuigde hem zijnen dank dat hij hem daarvan zoo ernstig had terug gehouden; maar was toch erg verstoord op de para-bupati-agéng-agéng-ingkang-pinisépuh, hen verdenkende, dat zij, zich bemoeiende met wat hun niet aanging, deze zaak bij den heer Uprup hadden aangebracht; in het diepst van zijne ziel hield hij het er- voor, dat dit niemand anders had gedaan dan Kjai Tumëénggung Mangundipura. * Verhaald wordt dat er eene aanschrijving (prentah) was gekomen van de Compagnie, want de indigo (nila) was niet geslaagd; en ook de aanplant was niet goed geweest. De Compagnie verlangde dat er nog meer velden voor die cultuur, evenals voor de peper- tuinen bestemd zouden worden. De heer van IJsseldijk noodigde daarop den Raden Tuménggung Natajuda uit met hem mee te gaan naar Lowanu en Patjitan. De Sultan wilde echter op het verlangen van de Compagnie afdingen; hij wenschte dat de indigo-aanplant niet meerder zou worden, en, als het kon, de uitgestrektheid der peper- tuinen minder zou worden, en had in dien geest Raden Tuménggung Natajuda voorschriften gegeven. Maar deze gaf daarop te kennen, dat hij dit niet wilde doen (mopo), want de desa’s waren reeds vastgesteld; alleen voor de pepertuinen waren anderen in de plaats aangewezen. En deze regeling was reeds van ‘s Compagnies zegel (tjap) voorzien. — De Sultan gevoelde zich over dit antwoord jegens Raden Tuménggung Natajuda pijnlijk aangedaan (of: zeer gegriefd? andjarém galihipun). Ter kenschetsing van destijds bestaande toestanden, dat tegelijk kan dienen om het boven vermelde een weinig beter te verstaan, 1 Jav.: opg Eeen (ijn zonder meer. 2 Jav.: vin envom BFam Finer ays * Zóó staat er in ons Handschrift. Maar de naam is doorgehaald, en er met potlood boven geschreven: Natajuda; terwijl eene kantteekening weer den titel en naam van Kjai T, Mangundipura herstelt. 98 AMiNGKU BUWANE u, (séPUH). dienaangaande zoodanige schikkingen te maken als noodig en aan het oogmerk voldoende geoordeeld zouden worden, waardoor ik my nu ook kon vlyen, dat de eerste Resident en zyne successeurs de Com- pagnie in het vervolg uit het Djocjocartasche eene vry aanzienlyke hoeveelheid goede fijne indigo zullen kunnen leveren.» — En nu vernemen wij uit een schrijven van dezelfde hand, d.d. 3 November 1792 (de Jonge, o.c. IX (XII) p. 294), dat de Com- pagnie ruit het Djocjocartasche meer indigo kreeg dan uit het Souracartasche.» — 1 Dat intusschen die indigo-cultuur bij Sultan noch bevolking geliefd was, is een bekend feit. Maar de eerste Sultan was een ander man dan de tweede. En zoo kan het ons dan ook niet bevreemden, in het Verslag van N. Engelhard’s Hofreis, geschreven te Samarang den 27 May 1803 (de Jonge, o. c. X (XIII) p. 140) te lezen: „Bn wat betreft de cultuur van indigo, heeft de Sulthan het verzoek gedaan voor de verdere aanplanting van die verfstof verschoond te mogen blijven, en dat die fabriek mogt worden opgebrooken, uithoofde de aanmaaking daarvan zijne onder- daanen te swaar viel en ook nadeelig voor dezelven was, aangezien het daarmeede, welke moeite ook gedaan wierd, dog niet wilde reusseeren, en de Comp. zowel als hij Sulthan ook meer voordeel te wachten hadden van de 100 tjatjas die, voor die cultuure ge- destineerd waren, als die voortaan tot de peper cultuure gebragt wierden, dan wanneer men voortging daarop Tom (d, i, de indigo- plant) te planten, alzo de oogst daarvan doch nimmer hooger zoude worden gebragt dan 2 à 3 piculs Indigo; waarin ik dan ook, in hoope dat zulks door Uw Hoog Edelh. gunstig zal worden geapprobeert, heb geconsenteerd, alzo mij de eerste Resident heeft verzeekerd, dat de Javaan een ongemeene teegenzin in de aanplanting van die vervstof had, door de groote oplettendheid en de veele groote moeite die daarop moest worden besteed, en dat hoe nauwkeurige toezicht er ook immer gehouden en welke drangreedenen bijgebragt wierden om den Javaan zijne aversie teegens dit product uit het hoofd te praaten, sulks alles vergeefs was, en de Comp. zig daarom meer voordeel konde belooven, als deeze 100 tjatjas in steede van in de Indigo-fabriek voortaan tot de peeper-cultuure wierden geémploieert.” — * 1 Zie Bijdr. T. L. V. 6° VIIL p. 258, en de „Noot 1” daar, * „De gezamenlijke regenten van het uitgestrekte Gouvernement van Java's Noordoostkust leverden in 1701/6 gemiddeld per jaar 9.226 Amst. pond indigo.” J. A. van den Broek, Oud, Oost-Indië, De erfenis der Kompagnie. (1893), p. 52, 53. hm 100 AMÄNGKU BUWANA IL (SéPUH). (tolkantoor, kori) lagen, gepacht zouden worden (dipun paässi), en deze den pachter (bander) zouden beschermen. Dit zou èn minder drukkend zijn (miydaq majar), én geene schadevergoeding behoeven gegeven te worden. Want telkenmale als er een Chinees beroofd (binéskup) was geworden door ketju’s, werd er onge- twijfeld dikwijls meer als geleden verlies opgegeven dan werkelijk het geval was. Het Bestuur te Sala ging met dit voorstel van de Residenten mee. Die drie Wadana’s durfden daarom op eigen gezach (purun amémikan) dit bevel van de Lodji ten uitvoer te brengen. Nu wilde het geval, dat de Sultan juist voor zijn genoegen (dat overigens niets vreemds was, zelfs gewoonte ') het feest van het eerste snijden der padi (het begin van den padi-oogst) ging bij- wonen, toen hij van die zaak door de drie Bupati's kennis kreeg. Hij werd vreeselijk boos. De Bupati’s beriepeu zich op de gewoonte (adat) tijdens het leven van zijnen Vader. Maar nu werd hij nog te meer boos, zeggende dat die dienaren van zijnen vader verwaand (sumakejan) waren, door zich te houden aan (ngangge) de adat’s van zijnen vader, Als zij Sala volgden, was dat het opvolgen van instellingen en het gehoorzamen van eenen anderen dan hun eigen vorst. Zij waren begeerig naar eigen voordeel (meliq kaün- tungan); de vooruit betaalde afkoopgelden (panébas) wilden zij onder elkaar verdeelen, Daarop nam hij hun hunne krissen af, en gaf hun in plaats daarvan een piekstok van palmblad (? vur ea «u sne) Toen hij nu onderzocht wie er het eerst van gesproken had (dados wittipun ing rémbag) zeiden zij dat niet te weten. (sami singlar). Daarop stelde hij Kjaï Tuménggung Danukusuma er verantwoordelijk voor (kang blég), en schonk den beiden anderen vergiffenis. Kjaï Tum. Danukusuma werd door zijnen -zoon Raden Tum. Martanagara in zijn ambt vervangen, en dezen eene jongere zuster van den Kangdjéng Gusti Pangeran Adipati, d. i. de kroonprins; dus eene dochter van den Sultan, tot vrouw gegeven. In die dagen werden vele dienaren van wijlen zijnen vader, zooals gamél’s (stalbedienden) en Krija’s (smeden) door den Sultan ont- slagen, omdat hij tjémburuwan, z. v.a. naijverig, jaloersch was. Er wordt verhaald van Pangeran Mangkunagara te Surakarta dat 'In „Beknopte beschrijving van het hot Soerakarta in 1824 door J. W. Winter” Bijdr. T, L. V. 6° X. p. 42, wordt ons dezelfde ge- woonte van den Soesoehoenan te Soerakarta beschreven. 102 AMÄNGKU BUWAN& II. (séPUH). Deze korte opmerkingen van den Babad-schrijver geven ous veel te denken, en denken wij onwillekeurig aan hetgeen verhaald wordt in Tijdschr. Bat. Gen. XLIII p. 199: „In 1785 werden door de Indische Regeering klachten van Heeren Zeventienen ver- nomen, dat twee jaar te voren uit Batavia eene partij indigo was verzonden, die in patria gebleken was veranderd te zijn in bedorven thee. Deze anderszins onverklaarbare metamorphose werd geweten aan de twee voormalige Administrateurs der pakhuizen aan de Waterpoort, Baron van Reede tot de Parkeler, en den neef van Alting, die dan ook het tekort tegen uitkoopsprijs en met interesten moesten vergoeden, een bagatel van ruim f 75.000.» En ald. p. 207 heet het: „Toch had men te Samarang de handen nog al vrij en de meeste Gouverneurs wisten die goed te gebruiken; in 1805 zien wij Engelhard melding maken van de allerschreeuwendste geld- afpersingen van de drie laatste Javasche Gouverneurs, Greeve, van Overstraten en van Reede;” de vader van den toenmaligen kapitein Chinees te Samarang had aan van Reede voor zijne betrekking f 70.000 betaald, en f40.000 verloren op opium dat van Over- straten hem had opgedrongen. Dit geeft eenigszins een maatstaf, waarmee men ook het gedrag van Engelhard, die nooit beweerd heeft beter dan zijn tijdgenooten te zijn, behoort te meten. Deze Engelhard werd den 6° Maart 1801 tot Gouverneur van Java's Noordoostkust, als onmiddelijke opvolger van van Reede benoemd. Wij zullen hem in ouze geschiedenis nog meermalen ontmoeten. Wel mag onze Babad-schrijver verzuchten: Katah praka- wissipun! Hij had veel prakara’s! Nu wordt verhaald — luidt het in de Babad — dat van Rheede (tout court), werd opgevolgd door den Komissaris-djendral (d. i. den Commissaris-Generaal N. Engelhard, van 1801 tot 1808, als de laatste Gouverneur en Direkteur van Java’s Noordoostkust) te Samarang. Al spoedig werd het algemeen bekend, dat hij een bezoek zou brengen aan de beide Hoven. Toen de Resident van IJsseldijk dit hoorde was hij zeer verblijd. En de Sultan .... toen hij vernam, dat de Kumissaris-ing-djendral als gast te Ngajogya zou komen, schonk aan Raden Tumënggung Natajuda vergiffenis, en herstelde hem weer in zijn vroeger ambt van Kliwon van den Rijksbestuurder ! Raden Tuménggung Martanagara (van wien boven reeds sprake = 104 AMÉNGKU BUWÄNÂ 11. (séeun), En 13 November 1798 schreven dezelfden (de Jonge a,c. 455): „By ons vorig UHEd. bedeeld hebbende, dat de aan den ouden Ryksbestuurder van het Hof van den Sulthan te Djocjocarta toe- gevoegde en tot zyne vervanging gedestineerde Radeen Tommogong Notto Judo in de ongenade van dien vorst was geraakt, kunnen wy thans noteren, dat wy sedert tot ons genoegen vernomen hebben, dat deze der Comp. zeer toegedane regent meer en meer ‘s vorsten gunst en vertrouwen schynt te herwinnen, en dit is ons voorgekomen teffens een bewys op te leveren dat hetgeen hy misdaan mogt hebben niet van zeer veel belang moet geweest zijn, maar veeleer moet toegeschreven worden aan des Sulthans bekende wispelturigheid, waarvan Z, H. in dit jaar weder een nader en klaar bewys heeft opgeleverd door het afzetten van verscheidene der oudste en kun- digste regenten en het veranderen van hofgrooten, waaromtrent de waarschynlykheid daar is, dat de vorst, die “van die daad kort daarna berouw gehad heeft, eerlang weder een of twee van dezelve zal herstellen. 