Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Nadat Moely matiti koning was geworden van Foramadibay, Werde zijn jongere broeder Tjitjo koning van de negory Sampalo > waarvan het water genaamd is Siebo. Bij de verheffing van Sia tot koning werd hij ingewreven met bedak 27 en geplaatst op een steen Toebo Toebo genaamd; degenen die in ambtsbetrekking waren en de hoofden gingen rondom hem zitten en zougen waarna zij den steen koningssteea noemden. Dadelijk daarna vlood Toebona genaamd Guna paar den berg en vond daar het gouden muzijkiustrument; hij bracht het naar beneden in zijn huis; toen de menschen er naar kwamen zien, werd hij zeer toornig en bracht het ‘bij den koning van Toramadihay; toen de menschen dit vernamen en kwamen zien, liet hij ze niet toe, werd weder boos en gaf het toen aan zijn’ jongeien broeder koning Tjitjo. De menschen van afgelegen negorijen hoorden dit en kwamen zien; hij zeide toen tot die velen: wals gij dit wilt komen zien, moogt gij niet weder heen- gaan en moet blijven en een huis bouwen in mijne neg J. "Zij belöfen zulks, dit kreeg den naam Ternate eerst onder koning Tjitjo (Djiko); dit is de oorsprong der menschen van Ruwa, een gedeelte hunner was uit de negorij Sibo, een ander deel langs Batang, waardoor Djiko drie talen heeft 28. Tabala dat is Doi Salangade behoort aan het volk van Galels; toen zij boven gekomen zijn, woonden zij op den berg Laha, later naar zee gegaan naar den berg Ternate, kwamen zij op den wal te Sampuloe tot aan den hoek van den berg Sibo an welke plaats zij den naam Tabala gaven 29. Tarangara is de woonplaats der Galeiarezen van Tenera; toen die hier gekommen zijn, woonden zij op den berg tegeuover het strand van Ternate, zij verhuisden naar den wal met eene prauw van meuschen van Besie, waarom zij aan die plaats den naam Gambesie gaven; deze brachten hen bij den koning om aan de deur te staan en daarom kregen zij den naam Tarangara. Djawa (d. i. de menschen die te Djawa woonden) was vroeger reeds aan den wal en volgden later Koning Djainalabodin. Toloko is de woonplaats der menschen van Tolo; toen hanne negorij verwoest was, zijn zij verspreid en woonden te Kauw, later naar den kant van Dodinga ter plaatse genaamd Taloeka; van daar verhuisden zij naar Talacekomo tegenover Soamadodobe; de ngofamanjira 30 Sango Woha ging daar uit visschen met een zilveren haak; zij waren daarover verbaasd; hij overreedde hen toen met hem mede te gaan naar zee met hunne vrouwen en kinderen; er was ook eene zwangere vrouw bij; toen dese weder op den wal kwam, baarde zij een’ zoon aan wien Zij den naan gaf Toena maradja. Koelaba was eerst een negorij te Tataleka, later verplaatst naar Telofo; tijdens de koning van Djailolo Achwad nog op Moti was, ging hij naar den wal vin Halmahera i: de baai Lolo waaraau den naam Djailolo gegeven werd; toen verhuisde hi) naar Ternate; uit de Kampong Tabanga kwam het volk naar strand en vond daar de aankomenden aan wie zij alstoen den naam Kolaba gaven. Tommtoe 3! ie eene negorij aan het strand te Gelet; zij woonden eerst te Toeboro; later naar Ternate gegaan, liet Tabanga hen dasr aan het strand wonen en gaf hun den naam Boelnh of Koeso Koeo 33. Tomagula was eerst een negorij te Gamkovora 25 en droeg den naam Koly mahitoe van waar zij sich verplaatsten naar Ternate te Fitoe. Pajahie was eerst een negorij te Pajahie en verplaatste sich later op Ternate aan den hoek Serofo. Tamadi was eerst een negorij te Madi Madi, later verhuisd naar den hoek van Matoe en van daar naar Ternate. Limataha was afkomstig van Marekoe; zij sochten een koning en dien niet kaunende verkrijgen, gingen zij uit hart-zeer naar Ternate; zij kwamen aan wal te Batoe radja ten ziden van hela kabawa en gingen dadelijk noordwaarts naar de negorij Malajoe, waarom zij den naerm Limataha verkregen. Tafoeuvete, Tafaga en Takohe hebben den volgenden ours sprang van den tijd van koning Achmad toen deze naar Hal- mahera tong. Koning Tjitjo beoorloogde den berg Hesie, omdat het volk van daar twee menschen van Ternate vermoord had; de koning (?) vluchtte toeu naar het land Laboea zijn volk achterlatende te Ternate; koning Achmed vluchtte toen ook naar ÍInlimahers, tot dat koning Beb veroveringen sucht tot op Celebes om al die landen tot onderhourigheden van ‘Ternate te maken; elf negorijen van Soela gin::en toen naar Ternate; de kapitein van den berg Toewanaui, Tapalaya Malamo gennan, verinaande het volk naar Ternate gaau, toen zij wei- werden, ging bij op den wal en bund een touw om de boomen en liet toen wegroeien, zoodat de berg zich bewoag alsof die zou losacheuren uit het water; zj vonden het toen beter mede te gen en gingea dadelijk naar Ternate waar zij tot heden gebieven zijn 3. De menschen van Malajoe uit de drie woonplaatsen aldaar, gingen naar Talangame in de negorij die naar he Toothpick is. Lo. Malajoe Heko is oorspronkelijk van de komst van den koning van Toebo, toen deze zijn negorij aan het strand te Toeboleo maakte waar hij zich Sengadji 8 van Toeboleo noemde; de grenzen van zijn land loopen schuins tot Santos. Zo. het land van Malajoe Konora loopt van Santosa tot het fort Oranje. So. het land van Malajoe grenst van het fort Oranje. De menschen van Malajoe Konora hebben den volgenden oorsprong: Sangirezen leden schipbreuk op Talangame; ahdsar bij den sengadji van Malajoe Konora verkregen, haalde hij hen over daar te blijven en gaf hun eene schuilplaats te Boeko Konon wäardoor zij den naam van Malajoe Konora verkregen. Het land van Malajoe Heko en van Malajoe loopt tot op den berg; het land van Malajoe Konora niet verder dan tot Boeko Konora. Aan de noordzijde (van Ternate?) zijn gelegen Tabangs met Tamaofo, Takomi en Talirie; de kampongs van Foramadiheij zijn gelegen boven (noord van?) Fito tot negri Malajoe. Te Fitoe waren de vier koningen van Ternate, ‘idore, Batjan en Djailolo in vergadering in het fort Djandjin; elk hoofd trachtte zich zelven te verheffen en zijn gezag uit te breiden; toen kwam de koning van lokolod van het zuiden naar het noorden gaande tot Sasah 37 alwaar hij die geruchten vermuth, hij wilde toen niet verder gaan maar terugkeeren; de vier koningen lieten hem roepen 8.… Tijdens koning Tjitjo was de Godsdienst nog van weinig bet eekenis, een koningszoon Gapij Bagoena en kind Kirjil Djainal Abodin gingen naar Java en namen daar de ware leer van den islam aan %..... Te Ternate gekommen, gingen koning Gapij Hagoena en Kitjil Djainal Abodin naar Java; twee Javanen maakten oproer; hij nam het zwaard van zijnen heer en versloeg die twee Javanen, legde hen op een grooten steen en hakte hen tot zelfs de steen brak; de Javanen gaven hem toen den naam Hamdja Padang Radja Balo. De koning van Java Sultan Agona kwam bij den kouing Gapij Bagoena en vraagde naar het kind Kitjil Djainal Abodin; hij wees hem aan en deze kreeg alstoen den naam Pangeran Boewalawa; hij verzocht hem tot pleegkind en gaf hem allerlei heisrand zooals te Ternate gebruikt wordt en een klein huis roema djawa genaamd, dat van zee naar land werd gebrcht; de iman Baharoel erkende Kitjil Djainal Abodin als zijn heer en als imam 4, Midden in zee is koning Gapij Bagoena overleden, hij werd in zee geworpen en kreeg daardoor den naam foean fingalan (de verdronken heer); de zee begon toen te vlammen gelijk vele kaarsen, waarom zij hem den naam gaven focan laut soenja trang (de heer van de helderheid der see Toen Kitjil Djainal Abodin te Ternate was gekommen en koning was gewerden, ging hij nog eens naar Java, medenemende kränkalen en jonge muskaatnoot (plantjes) voor zijn’ pleeg: vader Sultan Agona om die op Java te planten, waarna hij terugkeerde medeuemende een ponjaard waarvan het gevest met juweelen versierd was, hem door zijn pleegvader gegeven, benevens een Javaansch volgeling..... Koning Djninal Abodin'e soon is Koning Bajano Siroellah ©, de zoon van dezen is Koning Hajoer &; zijn eudere en jongere broeders zijn zeventien in aantal; de helft van deze werden door den koning verbannen en vermoord… Hiram Djamil's zoon was koning Bash, soomede Tolu Soeki, Sadek, Kafatij. Koning Bash’s moeder was Boki Taadjun van Batjan &, De kinderen van koning Bash’s zijn koning Saidaldin, Hoki Ainaljakin, Boki Randangagalo. Boki Ainaljakin huwde met den koning van Djailolo Kodret, Boki Randangagalo met den koning van Tidore, deze liet haar in zee wegdrijven ; te Batjan werd zij opgenomen ; hierover ziju Ternate en Tidore tot den haidigen dig in twist 4. Tola's (of Taelou's) soon was koning Hamdja die geen kinderen gehad heeft; zijn jongere broeders en zusters zijn de kapitein lsat Alie, Djonai, Hafsin en Boki Ainalmalamo; hare moeder was uit de kampong Djiko &. De moeder van den kapitein laat Alie heette Tomolo. Koning Said Aldin huwe met Boki Ainalmalamo; zijn soon was koning Modafar; hij (namelijk Said Aldin) ging de Hollanders opzoeken om de Spanjaarden te bevechten. Koning Seid Aldin, de Spanjaarden en de Tidorezen bevochten elkander waar-door de negen) te Ternate werd verwoest; de koning van Tidore heette Mamolij. Koning Said Aldin vluchtte toen naar den wal van Djailolo bij koning Kodret. De Spanjaarden en Tidorezen kwamen toen te Sahoe om den koning Said Aldin terug te roepen; al de rijksgrooten en hoofden zeiden: Kom laat ons naar Ternate terugkeeren en vrede maken met de grotenen. De Koning wilde aanvankelijk daar niet aan toegeven en zeide het beter was te aterven en niet bevresd te sijn; later zeide hij wasailaha nasierhur, hetgeen beteekent „ik sal met (hulp van) den almachtigen God komen, als het mij tot geluk mag zijn is het goed, als maar niet uwe vrouwen en kinderen slaven worden. Daarna ging koning Said Aldin met de Spanjaarden, den sengadji van Sahoe, den eengadji van Gita. Den kimelaha Kanarie, den sengadji van Gamkonora benevens kitjil Hamdja op een galei naar Ternate en vervolgens naar Manilla. Daarop werd kitjil Madafar tot koning verheven: hij was pas zeven jaren oud; de Spanjaarden en Tidorezen kwamen toen Ternate beoorlogen met hetzelfde voornemen als de (rijks) groten om koning Madafar te dooden. De kapitein laut Alie met den hoekom Waihir en de hoofden brachten koning Madafar op de vlucht in den tuin van kapitein laut Alie op den berg. Kandarusa, van daar naar Takomi, van daar naar den berg van Foewa en eindelijk naar Djailolo; de zoon van zijn stief-moeder, koning Doa van Djailolo liet koning Madafar brengen naar den berg van Toelo en ten laatste naar Moeninja. De kapitein laut Alie keerde toen terng naar Ternate, verzamelde veel volk en bestreed de Spanjaarden en Tidorezen; de hoekom Waihir bracht korra korra vaartuigen bijeen te Tjaoela; koning Madafar onderhandelde toen met den koning van Djailolo om door hoekom Waihir de Hollanders te doce opsporen; deze ging toen naar Hirie 4 om korra's te halen; ze waren echter af getuigd en konden niet naar zee; hij ging toen verder en nam drie korra's van Majauw se; de roerganger was genaamd Kalaodi Tafuriloeri; hij stuurde naar wal te Togolohi; de hoekom Waihir liet zijn slaaf Balaoe Sikaukas an baord komen om roerganger op de praw te worden; van daar gingen zij naar Soela, ontscheepten een Ternataan en namen een Soelanees aan boord, van daar naar Ambon liet En zij een Ternataan achter en namen een Ambunenes mede; van daar naar Boeton werd alwecer een Ternataan achtergelaten en een Boeton- nees medegenomen; van daar naar Saleijer werd ook iemand medegenomen maar geen Ternataan achtergelaten; zij kwamen toen dicht bij Djokatra. Van het land Celehes was reeds tijdens koning jamal Abodin van Jiva terugkeerde de helft tot de onderhoorigheden van Ternate gebragt; Inter ging koning Baab zijne grenzen uitbreiden van verre en nibij en bracht dit onder Ternate bij overeenkomet die door elke negorij erkend en beéedigd werd; later zijn zij weder verlaten. Toen hoekom Waihir nabij Djokatra kwam, ontmoette hij een Eneelsch schip; op de vraag der Engelschen wie zij waren, antwoordde de Ternatanen: wij zijn van Molokoe Ternate.» „Wat wilt mj hebbenP» Daarop zeiden de Ternatanen : suiets, maar de Molokche koning is ernstig ziek en laat blanke menschen zoeken om medicijn te vragen.» „Als dat zoo is, kom dan nan boord.s De Ternatanen deden dit en gaven aan den schipper een weinig kajoe lawan st; deze bekeek het, vraagde waartoe het diende en wierp het weg. Balnoe Sikaakaa ging toen weder in zijne prauw en roeide weg; toen bemerkten de Engelschen dat dit kajoe lawan verwarmend was, zij riepen toen de Ternatanen maar deze wilden niet meer komen; later ontmoetten zij een schip en een brik met Hollanders die hen vrangden wie zij waren, waarop de Ternatanen antwoordden : „Wij zijn van Molokoe Ternate.r „Wat wilt gij dat gij tot hier zijt gekomen? « Zij antwoordden : »Onze koning Molokoe Ternate is z Je ken heeft ons uitgevonden om blanken te zoeken die medicijn voor hem hebben. »Als dat zoo is, kom dan aan boord: » de Ternatanen giagen aan boord gaven eenig kajoe lawan aan de Hollanders, deze bevonden het verwarmend; zij het verwarmenden toen kanonschoten genoord; de Engelsche sciepen riepen de Ternatanen weder, maar deze wilden niet komen. De Hollanders werden vervolgens met de Ternatanen te Ambon; een schip bleef aldaer, de brik ging verder naar Ternate en deed Makian aan; het volk van Makian geleidde hen naar Ternate en ten anker te Talangame. De kspitein laut Alie met den hoekom Waihir en de Hollanders beosrloogden toen de Spanjaarden en Tidorezen, de Hollanders maakten een fort te Kota baroe tegenover Roem, een Hollander ging naar de Spanjaarden te Tjorbo en zeide hun: hindt uwe kanonnen op je achterste, dan eerst kunt ge in ons fort schieten 83. De kapitein laat Alie, hoekom Wah: en de Hollanders begrepen dat zij niet goed grdaan hadden en verplaatsten zich noordwaarte waar 71) een groot fort bouwden en er den naam kasteei  koning Madafar naar Ternate vertrok, gingen de onderdanen van Halmahera mede en wilden niet meer naar den koning van Djailolo hooren; koning Doa van Djailolo ging toen ook mede met koning Madafar en stierf te Ternate, waardoor Halmahera tot het gebied van Ternate kwam tot den huidigen dag, hetgeen met overleg geschied is. Kajoa Ketjil, Makian, Sahoe, Gamkonora behoore tot Ternate van af den tijd dat de negorij te Foramadihay was de berg (het eiland) Makian is tot Ternate gebracht door den ook tijdens koning Tjitjo. 5 Koning Madafar’s zoon was koning Maularsaha, wiens moeder eene vrouw van Toboleo was, Bida genaamd 5. Manlarsaha’s zoon heette koning Amsterdam Kitjil Sibon, zijne moeder was eene vrouw van Sahoe, Ainun genaamd; de zoon van koning Amsterdam was djogoegoe (rijkbestierder) Radjaguna. Koning Said Fatahoellah’s zoon was koning Se fioedien Kitjil Radja Laut; de kinderen van Sehe waren koning Alalodin, koning Sahamardan, koning Djalalodin, Bima. Oesman, koning Arumsaha, kapitein laut Kader; kapitein laut Kader's zoon was djogoegoe Tjaptjika. De kinderen van koning Djalalodin heetten koning Sarkan, majoor Mohamad Taha, kapitein laut Achmat, imam awa, Baba, Benowa, Sikoeru #7. Tijdens kapitein laut Alie ten oorlog ging naar Goa, kwaa hij te Tomboekoe en wilde volk van daar medevoeren, doch de helft bleef achter; hij ging toen naar den wal en legde hun een boete op van veertig slaven en slaven en slaven en blanzen benevens tien buffelhoorns goud; hij verkreeg er slechts zeven, zoodat er dre schuldig bleven, de veertig slaven nam hij mede en bragt hen bij zijne kinderen en kleinkinderen bij wie zij vrij rond Liepen onder strenge bewaking... Kitjil Kodja ging naar Soela en Tomboekoe en ontving nag een baffelhoorn goud, zoodat er nog twee op schuld bleven tot den huidigen dag. Ten tijde van koning Baab heeft deze hun opgelegd jaar- lijke twee pikols witte was te leveren, voorts het onderhoud van den oetoesan, honderd mandjes rijst en een buffel; toen de oetoessan dsar kwam, hebben zij dat gegeven en beloofden met eede hiermede te zullen voortgaan 68. Toen kapiten laut Alie ten oorlag naar Goa was geweest, bracht hij Makassaren mede en leverde die over aan den koning Manlarsaha; deze gaf hen over aan de Hollanders om op zee voor het fort te waken; tot heden heben zij een sergeant als hun hoofd se, Na dien tijd is de koning van Boni, Kitjil Tali Somba en zijne vrouw Dain Malia te Ternate gekomen om vriendschap te sluiten gelijk oudere en jongere broeder met koning Manlarsahn zooals koning Raab beloofd had; hij liet toen door zijn volk eene waterleiding graven van Gandarusa op dea berg Kawinmaidja en gaf daaraan den naam Santosa en bezwoer dat Boni en Ternate elkander geen kwaad mochten doen in eruwigheid; wanneer het water van Santoea door wind en stroom bewogen. golven vertoonde, dan eerst mogen Roni en Ternate oor'og voeren; hierop werd een groote eed afgelegd em na dien is er geen oorlog geweest tot heden 69. Nabij de negnrij Fitoe kwam een prauq pentjalan : de djogoegoe marssole Kiemalamo zeide tot den koning dat hij in zijn pmuw moest gaan en naar wal moest brengen vier zonneschermen, schoenen......... ; toenmaals waren de vier kouingen van Ternate, Tidore, Batjan en Djailolo ge- naamd: die van Ternate Deroeis, die van Tidore Mine, die van Batjan Mohamad Alie, die van Djailolo Boeka. Zij waren bijeen en aanschouwden een der wapens van den koning van Ternate; zij waren daar zeer mede ingenomen en zeiden dat het zeer mooi was; zij plaagden hem en gekscheerden; na gegeten te hebben rogchelde (of boerde) de koning van Djailolo en spoog in zee, de koning van Batjan hoestte en spoog slijm uit, de koning van Tidore peuterde zijne tanden en de koning van Ternate legde zijne beenen op tafel. Toen zeide hij: van deze vier zonneschermen verkrijgt de marsaole er een bij den koning van Ternate, Limatahoe verkrijgt er een bij den koning van Dj slolo en Tomahito verkrijgt er een bij den koning van Dj slolo en Tomahito verkrijgt er een By den koning van & Vage Ob 2 446 Batjan. Ook van de vier stukken laken Peta genaamd verkrijgt Laboea er een bij den koning van Ternate, Taraowat een bij den koning van Tidore, Tabanga een bij den koning van Djailolo en Ngadie een bij den koning van Batjan. Daarna hield de koning van Ternate een aanspraak; ver zijn hier vier zonneschermen, zeide hij, en wij zijn met ons vieren, maar ik alleen zal ze gebruiken omdat ze van Ternate van mij afkomstig zijn; ik zal vier zonneschermen gebruiken en gij moet daar niet boos over zijns; de koningen van Djailolo en Batjan zeiden dat zij het goed vonden, want die vier zonneschermen behoore wel ons toe, maar het bewijs (de oorsprong) daarvan is bij ur, de koning van Ternate hernam toen : „de vier Molukhesche bergen zijn oorspronkelijk een en van mij afkomstige; zij antwoordden daarop: vdat is juist en daarom zult gij vier zonneschermen gebruiken tot het einde der dagen omdat de Molukkos uit vier bergen bestaan hetgeen echter éen isw de koning van Tidore was still, sprak niet en weende, omdat dit zoo pas over-eengekomen was, gaven zij aan die plaats den naam Kota Djandji, beteekenende: Ternate bevat de vier Molnksche bergen waarvan bette, de vier zonneschermen, aldaar berusten. Dit hoofdstak (verhaal) toont aan dat Soelatakomi ligt tegea- over Hirie, wijzende in zee naar Majauw en naar het land vaa Halmahera tot Kauw en Morotaij de grens der Molukken &… Serang (Ceram) behoort geheel tot het gebied der Molukache vier bergen hetgeen daar erkend werd, maar ieder had sijme eigene grenzen. Die van Ternate strekten zich uit tot Aros, dat thans tot het Gouvernement behoort van den tijd van koning Amsterdam “; deze koning Amsterdam, kitjll Siborie, liet op Aroe eene koningsprauw maken ter lengte van vijftien vademen; het hol was vijf vademen diep met ruimte voor drie honderd menschen &; hij noemde die prauw Gamgarura en nam die mede; de Koningsafstammelingen epraken hierover kwaad en zeiden hij het Gouvernement & wilde beoorlogen en honderd zulke prauwen liet maken; het Gouvernement „mar cheerde met een bataljons langs het strand en verbrandde die priuw; de kapitein laut Rete ging spoedig boven het fort Santos en schoot naar beneden in het fort tegen het Gouver- nement °7; 449 cheerde met een bataljons langs het strand en verbrandde die priuw; de kapitein laut Rete ging spoedig boven het fort Santos en schoot naar beneden in het fort tegen het Gouver- nement °7; Koning Amsterdam vluchtte värts Halmaher van de erne naar de andere negarij en bleef daar negen jaren; het Gouvernement deed den kapitein laut Rete opvatten en zond hem in ballingschap naar Ceilon; koning Amsterdam vluchtte värts gevangen genomen terwijl eene vrouw bezig was het te pidjitten, op een schip gebracht en naar Batavia gevoerd. Hij heeft zich daar verdedigt zijne zak gewonnen waarna hij als koning naar Ternate is teruggekeerd. Zijne kinderen het Djogoegoe Radjnguna en Boki Maria van Voest wier moeder eene vrouw was van Soela Falahu, Toewarie genaamd. Dit verhaal is van den tijd toen drie Hollandsche schepen vergaan zijn te Kalongan waarvoor de Hollanders van Ternate vergoeding eischten, maar al de rijksbeambten en rijkegrooten wilden dat niet toegeven. Kapitelin laut Alie nam toen een bijl en ging met veel volk naar het fort Oranje om de deur te hikken; hoekom Wahir zond echter de rijksgrooten naar kapitein lnut Alie om hem terug te roepen, zeggende het beter was zij die zaak met de Hollanders afmaakten; hoekom Wahir sprak vervolgens met de Hollanders en beloofde betaling; hij seide tot hen: „ga een schip en een fregat halen van Batavie en ait Holland en wij zullen de betaling aan boord brengen, maar Ternate is drie malen verwoest, wie zal ons daarvoor betalen? om dat uwe heeren ons bedrogen hebben, is onze negorij verwoest geworden, doordien de Hollanders beloofden niet in dezen maar in den volgenden moesson te zullen komen, waarop wij vertrouwd hebben en tut heden is dat niet geschied tot dat de Spenjvard Simelaka eens Ternate is komen verwoesten, de Spanjairden he Bben het (nog) een gedaan en de Spanjaarden met de Tidoresen het eeu sogar.” © Tijdens koning Madafar overleed was zijn heer koning Said- aldin te Manilla; plotseling hoorde hij een schoteltje van zijn gebloemd theekopje breken alsof iemand er twee tegen elkaar sloeg; hij riep toen zijn jongere broeder Kitjil Hamdja en seide : og. Kij terug naar Ternate en word daar koning, want uw zoon koning Madafar is overleden, maar als gy daar komt, volg dan niet den weg van het zuiden, gy wordt koning.... En weet daarom van het noorden naar het zuiden gran en Koning worden; hij ging vervolgens scheep met Manillareren en kwam in het fort Kastella, gaf daar een brief, waarna de Spanjaarden hem noordwaarts naar Laboea gebracht hebben. 7 De kimelaha van Laboea daalde van den berg af en kwan te Tagafo; zijn (Hamdja's?) zoogmoeder Rampo genaamd erkende hem als haar heer. Zij weenden beide en gingen zamen naar Takomi; het volk van Heko kwam bijeen en bewees hem eer bied en bezong Kitjil Hamdja; de imam van Takomi las de gebeden en verhief hem tot koning, maar de sengadji van de kampong Soasio verzamelde zijn volk om eerbied te betoonen en te zingen tot verheffing van kapitein laut Alte als koning, deze regelde al de instellingen en gewoonten van Ternate soo als die tot den huidigen dag bestaan. Kitjil Hamdja was nog niet lang ten troon, toen de kapitein laut Alie zeide: „nu is mijn jongere broeder Kitjil Hamdja koning geworden, laat mij het nn niet zijn en hij het blijvens Hij deed toen afstand van Zijn koninklijke afkomst tot heden; zijn kinderen en kleinkinderen zijn vorsten afstammelingen tot beden genaamd gebleven. Na den dood van koning Handja is koning Mandarsaha 7 hem opgevolgd; de kapitein laut Alie is toen ten oorlog naar Goa geweest en teruggeerd zijnde is hij nogmaals naar Celebes gegaan om belastingen in te vorderen; te Boeton is hij gestorven en aldaar begraven. Hier volgen de namen der zeventien kinderen van koning Bajanol Sierulah: 1. Kitjil Doeko Iamoe, 2. Kitjil Dajaloe, 3. Kitjil Debrisie, 4. Kitjil Dajaloe, 5. Kitjil Tabiridji, 6. Kitjil Deruies, Kitjil Mansoer, 8. Kitjil Haijoer, 9 Kitjil Molij Malafij, 10. Kitjil Tidorie Wange, 11. Kitjil Kota Radjal, 12. Kitjil Padjie Tina, 13 Kitjil Waijahika, 14. Kitjil Sambongangan, 16. Kitjil Bima, 17. Kitjil Gap Baguna. Toen koning Bajanol Sierallah overleed, volgde Kitjil Dokolamo hem op, maar de hoofden wilden hem niet hebben en verkozen Kitjil Dajaloe; niet lang daarna kreeg hij oogziekte; zi: verhieven toen Kitjil Bahitij tot koning; hy had eeu gebrek aan het schaamdeel waarom zij Tab'ridji tot koning namen; de Spanjaarden kwamen toen te Ternate en verzochten daar als vrienden te mogen blijven, doch niet lang daarna begonnen zij den oorlog en voerden koning Tabiridji naar Gos. Alstoen werd Kitjil Deruies koning, die kort daarop vermoord werd, wanrna Kitjil Deruies koning werd en tevens kapitein Luut; toen eerst 1s noordwanrts te Fitoe eene negerij gebouwd, De mirsiole’s en de Spanjaarden vermoordden koning Deraies en Kitjil Mansoer (zijn jongere broeder). Al de grooten van Ternate wilden daarover wraak nemen, maar Kitjil Hayoer (moet zijn Hairbel. zijn ende koning Hair) rädke hun dit af en lieverte wichten; „als ik koning was geworden, zoudt gij mij ook vermoorden, zeide hij. Toen hij later koning geworden was, is hij naar Gon gegaan en van daar teruggekommen sijnde werd hij ook vermoorden; al de grooten in Ternate en ook de mar-saole’s waren hierover vertoornd en zochten oorlog met de Spanjurden die zij toen verheven tot heden 7, Koning Hair’s zoon, Basb, werd van Batjan gehaald en tot koning verheven, zijn moeder ie een Boki van Batjan, Tandjan genaamd; de koning van Batjen, Mohamsd Alie was zijn pleeg vader, deze ging mede naar Ternate en overleed aldaar ; koning Bab ging kort on zijn troonsbestijging het grondgebied van Ternate uitbreiden. Ook nog tijdens koning Hair is deze een geweest; hij ging toen met den imam van Djiko, Hasan in een schip van de Spanjaarden (Portugezen) Sikora genaamd, zij namen toen ook de pleegmoeder mede van iemand, ijzeren huid genannt; haar naam was Ping Djarangay; zij bleven dien dag aan boord met elkander praten en pinang kauwen; de koning had toen trek om groente te eten; zij nam katjangboonen en weekte die tot ze ontkiemden, kookte ze en gaf den koning te eten, de koning kreeg toen lust in baar, maar imam Hassan kwam over in de prauw des konings. Zij waren toen reeds nabij den wal en de negerij, de koning vraagde wat, maar niemand zeide iets.... de koning zeide als dat zoo is, noem hem dan ngougarie Goa, omdat ik van Goa kom en te Ternate woon; niet lang dairna hebben de Spanjaarden en mareaole’s den kleinzoon van Koning Hair vermoord 75. De moeder van koning Saidaldien (Berkat) was een vrouw van Socla, Bega genaamd; bij was nog niet lang aan het bestuur toen de Tidorezen met de Spanjaarden Ternate verwoest ten; de koning van Tidore hete Mamolo; deze ging eens voor genoegen naar Tahatie; koning Saidaldien liet hem nazetten en beval aan een kanon O) bem te schieten; ven prinwvoerder eu ecu sergeant van de Spanjaarden werden germeht eu vielen in zee; de praaw van den koning strandde en hij werd gevangen genomen; de Tidorezen met de Spanjaarden hebben ook ook ook tijdens koning Saidaldin. Kort nadat Mandarsha koning was geworden, zond hij den kapitein laut Alie naar Boeton Boni om Goa te beoorlogen, hij nam toen korra’s en honderde menschen mede; te Makian nam hij drie korra’s, te Kajoa een, te Soels weyvan een van de oostkust; het hoofd heette Tapalaya malamo, de man voor op de prauw Pakodomo van de kampong Bega; de andere korra nam hij op de westkust; het hoofd was van de kampong Mangole en heette Ludie musa; de man voorop het vaartuig kapitein Tjangarie van de kampong Kabat; de kampong Falahu gaf een man met harnas Sahamantjas gefangen, van de kampong Falahu gaf een genaamd Matjorie, van de kampong Mangole een genaamd Gadja mangole, van de kampong Kabau een genaamd Gadja mangole, van de kampong Kabau een genaamd Ladja mangole, van de kampong Kabau een genaamd Ladja mangole, van de kampong Kalak; zij gaven die aan den kapitein laut Alie om bij het roer en voor op de prauw te staan; zij vertrokken van Soela den 12en der maand Sawal omtrent den tijd van het morgengebed; zij gingen naar Bangai waar zij korra’s en zeventig opvarend En verzählen, te Tomboekoe evenzoo met zeven en dertig opvarenden die alle aan den kapitein laut Alie werden overgegeven; de helft bleef achter: verder te Laiwoi waar korra's met dertig opvarenden verkregen werden 77. De reis werd toen voortgezet naar Koelontjutju; de kapitein Jaut Alie zond den sengadji van Mangole om den koning van Kaloutjutju aan boord te ontbieden; toen vraagde deze koning den kapitein laut Alie aan wal te komen; van boord vielen rijf salutschoten, van het huis van den koning vielen er vijftien; aan boord teraggekeerd, zond de koning twee mannen en een vrouw brengende drie honderd stuks lijnwaad 7%..., Van daar naar Boeton gaande deden de kapitein laut Alie en de sengadji van Mangole Tiboroe aan en vraagden aan den koning van Tiboroe of daar al of niet een goeroe (onderwijzer of godsdienstonderwijzer) was en welk geschenk hij voor zijn koning Baab gereed had; de koning van Tiboroe antwoordde dat het er was; de sengadji van Mangole zeide alstoen dat hij naar Boeton zou gaan en de koning van Tiboroe hem daar volgen moest; deze beloofde dit, gaf twee menschen een man en een vrouw met drie honderd stuks lipa sarongs 79. De sengadji van  Boeton volgen; de koning van Lohio beloofde dit en gaf twee menschen, cen man en een vrouw benevens honderd zeventig lipa sarongs. Nach dit ontvangen te hebben ging de sengadji naar Wona en na kort oponthoud verder naar Boston, alwaar hij den kapitein laut Alie vond iu de laboean Ternate ®; zij gingen toen te zamen verder naar binnen, zingende: „hier is de geliefde haven waar het hoofd nog meer geliefd is; als het vooruitzicht zoo schoon is, zullen wij elkander altijd in liefde behouden. Op de ankerplaats gekomen salueerden de Ternatanen uit hanne prauwen met dertig schoten hetgeen door den koning van Boeton beantwoord werd met vijftig schoten. Daarna sond de koning den koning van Boeton en een hoekom om te vragen van waar die prauwen kwamen. Tupaelaija malamo (hij was het hoofd eener prauwen van Soela) antwoordde dat zij den koning van Boeton wenschten te ontmoeten; omdat de koning van Boeton hulp vragen an den koning van Boeton om Goa te bestrijden. Boeton (d. i. de kapitein laut en hoekom) antwoordden daarop : » vaardig dan een gezant af dan zal ik een loods (gids) med egeven om hem verder te geleiden om hulp te vragen voor den koning van Ternates; de menschen van Boni vonden dat goed en keerden terug naar Boni; zij zonden een geschikten afgezant en cen prauw eerst bij den koning van Hoeton die hun een loods medeyaf (naar Ternate?) om hulde te betoonen aan koning Mandarsjah; deze liet ous weder teruggaan, waarna wij den landsheer (van Boeton?) den kapitein laut Alie volgden 6! ; de kapitein laut van Roeton en de hoekom gingen naar wa! wachten op het strand. Tapalaijamalamo gaf hiervan kennie aan kapitein lant alie; deze liet hen bride bij zich aan boord roepen en zeide hun dat hij aan wal zou komen om de boodschap zijns konings over te brengen; die twee gingen toen weder aan wal om aan den koning van Boeton te zeggen dat het oorlogsvolk van Ternate en de landsheer waren aangekomen; de koning van Boeton was hierover zeer verheugd, verzamelde al de rijkagrouten e: bricht hen met allerlei tuinvrachten bij den kapitein laut Avie aau boord; dit herhaalde zich drie dagen lang; den derden dig verzamelde hij weder al de rijkegrooten met staatsiegevolg en soldaten om den kapitein laut Alie naar wal te begeleiden; de koning van Boeton wachtte hem in de kampong; de kapitein Liut van Hoeton geleidde den kapitein laut Alie naar wal; voorop gingen eenige onderdanen; daarop volgden de soldaten en oppassers, een kompagnie vorstelijke afstammelingen, de soldaten van Ternate, de oppassers van Ternate, de kapitein laut Alie zittende op een koninklijken draagstoel, de koning Van Boeton ging te voet; uit de oorlogsprauwen of korra’s vielen honderd tien schoten tot dat de stoet in het fort te Boeton was aangekomen; toen liet de koning van Boeton een salut uit het fort geven van zeventig schoten; bovendien werd er buiten het fort rondom uit de versterkingen geschoten, dat entelbaar is: het was toen Donderdag; alstoen werd door den koning van Boeton Mruhum benvens zijn hoofden en rijksgrooten zoomede de rijksgrooten die over de godsdienst gesteld zijn, het fort met al wat er in is, de magazijnen met de sleutels, de negorij met de bewoners overgegeven aan den kaptern laut Alie; het volk vereenigde zich daarmede en de kapitel laut Alie nam het aan en gaf toen bevel aan den koning vaa Boeton om prauwen en menschen te verzamelen, in het geheel driehonderd negen en tachtig prauwen of korra’s met kleine prauwen te zamen vijf honderd. Toen de kapitelen laut Alie naar den wal ging, werd vande koningsprauwen en andere prauwen en van het fort te Boni en alle versterkingen gesalueerd tot dat iedereen behoorlijk gezeten was; alstoen besnraken de koning van Boni en den kapitein laut Alie den oorlog; de koning gaf echter te kennen dat hij dien oorlog overliet aan den kapitein laut; deze verneigde alstoen de krijgsoversten en besprak met hen ou Goate beoorlogen alwaar een zevendubbel versterkt fort is; hij verzamelde het volk en liet hen zitten in den vorm van een arend; de menschen uit ’s konings huis, die van Halmahera aan het hoofd, de menschen van de hoofdnegorij met de sengadji's vormden het licham, de menschen van Flekutjim maakten den staart uit en de menschen uit het noorden en zuiden benevens al de onderdanen waren aan de rechter- en linker vleugels geplaatst; hij liep toen rondom al dat volk waarop zij driemaal den krijgskreet schreeuwden, waarma hij hen liet gaan; dat fort was groot en de versterkingen, vedendlich, maar dit alles werden overwogen eu Gos onderwierp zich. De kapitein laut Alie gaf aan de bemanning van twee Soclasche korra's eu han hoofd Tapalaijn malamo den naam van Spaansche bonden, omdat zij van Makasearon de schaam- en teeldeelen afsneden, die in een mand deden en wegbrachten om te verkoopen; de kapitein laut Alie zeide dat wat zij geroofd hadden was voor hen, maar die schwun- en teeldeslen moesten zij liever ver koopen en zals gij dat goed vindte vervolgde hij «breng zo dan weder aan wal en verkoop ze aan den koning van Boni, dit deden zij en de koning van Boni betaalde daarvoor vier menschen, mannen en vrouwen, 82.... De vlaggen en wimpels die zij geroofs hadde, gebruikten zij op hunne prauwen; de paardentuigen hingen zij voor en aan de prauwen. Tevens gaf de Koning van Boni aan den kapitein laut Alie tee vergelding voor diens goedheid, drie negorijen, een was gensamd Indie (Ende) de andere Mangaraij de derde Pandaij; deze drie negorjen gaf hij aan den kapitein laut Alie als teeken van onderdanigheid aan het rijk van Ternate met belofte dat Boni en Ternate zouden zijn als uit éen buik geboren gelijk jongere en oudere broeder, en zulks omdat koning Mandarsjah den kapitein laut Alie beeft opgedragen Boni te he'pen in den oorlog tegen Goa; deze koning van Boni heette kitjil Talij Soemba; hij bracht deze drie negorijen tot de onderhoorigheden van Ternate, waarbij Boni en Ternate met eede beloofden dat zij elkander tot het eide der wereld geen kwaad rouden doen, & Alstoen zou de kapitein laut Alie haiswaarts keeren, de ko-ping van Boni met de hoofden en rijksgrooten met koninklijke staatsie brach ten hem naar boord zijner prauw; de kapitein laut Alie bezocht toen Indie (Ende); de koning van Indie Kwam aan boord om den kapitein Laut Alie te begroeten, hij bracht een groot bord met........ ‚ een bord suikerriet dat met de wortels uitgetrokken was, twee slaven een van het mannelijk en een van het vrouwelijk geslacht, negentig stuks Jia sarongs in soorten benevens eenige eetwaren; de kapitein laut Alie naan dit aan en gaf hun wat ijzer om daarvau wapens te maken tot verdediging hunner negorij en zeide tot het volk vau Indië: »wanneer in lateren tijd mijne kinderen en klein- kinderen hier komen, dan moet gij hun eerbiedigen en versor- gen zoo als behoort en zulks tot aan het eenig der wereld.» Verder gaande kwam hij te Mangaray alwaar ook het volk aan boord kwam om den kapitein laut Alie te begroeten; zij brachten een groot bord....... zoomede suikerriet met bladeren en wortels, twee slaven een man en eenig gebak; de kapitein l Au Alie nam dit aan en zeide tot het volk van Mangaray: „wanneer in lateren tijd mijne kinderen en kleinkinderen tot in Mangaray mochten komen, dan moet gij hen eerbiedigen en verzorgen tot aan het einde der dagen; hij gaf hun wat ijser om daarvan wapens te maken, hakmessen en pieken tot ver-dediging hunner negorij. Van daar verder ganze werd Panday aangdan; de koning van Panday kwam aan boord om den kapitein laut Alie te begroeten; hij bracht een groot bord....... « En suikerriet met wortels en bladeren, een man, een vrouw, negentig stuks lipa sarongs in soorten en gebak; de kapitein laut Alie naa dat aan en gaf hun wat staafijzer om daarvan wapens te makenhakmessen en pijpunten tot verdediging hunner negorij, benevens een stuk wit katoen om daarvan baadjee en broeken te maken zooals op Ternate gebruikt worden, ook gaf hij nog hoofddoeken, hetgeen alles door Panday werd aangenomen; kapitein laut Alie zeide tot hun: „wanneer in latere dagen mijne kinderen en kleinkinderen tot hier mochten komen, dan moet gij hen eerbiedigen en onderhouden tot het einde der dagens #4, Van daar ging de kapitein laut Alie naar Boeton; op de ankerplaats komende noemde hij die laboean Ternate, waarbij hij bet gewone ceremoniëel volgde; de koning van Boeton ging met zijne staatsie en soldaten zooals de vorige keer naar bo ord om den kapitän laut Alie naar wal te geleiden; in het fort aangekomen waren de eerbewijzen weder als vroeger en gaf de koning van Boeton hem de sleutels over, zoomede het gezag over vele negorijen en bewoners, hetgeen de koning en rijks- grooten alles aan den kapitän laut Alie overlieten tot dat hij huiswaarts zou keeren. Alstoen heeft de koning van Boeton van elke negorij eenig volk vereenigd en gaf last om zooveel lips suroegs bijeen te brengen als zij konden krijgen en aan hunnen landsheer te geven, zoomede een prauwen en volk met een lading van allerlei lijnwaad tot zinkens toe beladen, ook al de andere prauwen liet hij swaar laden met lijnwaad, alles voor den Inndsheer. De kapitein laut Alie is daarna te Tomboekoe gekomen op de ankerplaats Kalonko genaamdes..... Nadat hij ten anker was gekomen, kwamen een rijkegroote en een tolk als afgezanten van de koningin van Tomboekoe Boki Pagintoe aan boord bij den kapitein laot Alie en zonden dadelijk hun volk weder naar den wal om aan de koningin vin Tomboekoe te doen weten dat de landsheer gekomen was; de koningin riep toen de rijkegrooten bijeen om de eerbewijzen voor den landsheer gereed te maken waartoe zij namen cen groot bord, met.. ».... ‚ suikerriet met de wortels er san, zoomede kleedingdoozen, kussens en matten, al hetgeen de koningin van Tomboekoe door de rijkegrooten san den kapitein laut Alie liet brengen, ook dese betoonden haune hulde aan den landsheer door hem te geven een man, een vrouw, een hoofd- deksel, een kleedingdoos zoomede seven werpspiesen, zeven lange zwaarden, zeven ijzeren wandelstokken, seven ijzeren hamers bene- vens lijnwand (bomba); dit alles voor den kapitein In laut Alie bestemde nam hij van hen aan met liefde sooals cen landsheer betagmt, behield het suikerriet en gaf verder alles terug om bij de ko- ninging van Tomboekoe te brengen en daar te bewaren tot een lateren dag. De prauwopvarenden werden een week lang door het volk van Tomboekoe gevoed; toen de kapitein laut Alic naar Ternate zou terugkeeren, maakten de koningin en rijksgrooten eene praaw gereed en bemanning met eene lading van allerlei lijnwand tot zinkens toe vol; al het vroeger ge- gevene werd nu ook op de prauw gebracht en nam hij mede naar Ternate als het eigendom van den landsheer 66. Niet lang na het vertrek van Tomboekoe werd Rangai ainyedian, alwaar zij binnen kwamen in de laboenn Ternate er vervolgens dourroeiden tot aan Kota Tjina; zij gaven kennis van hunne komst door drie schoten; vervolgens den steven der pmuw naar wal richtende en dan weder omdraaiende naar see werd het salut beantwoord met seven schoten; de koning van Banmií zond zijn staatsie en koninklijke draagstoel en soldaten niie boord om den kapitein hut Alie af te halen; dese ging op den koninklijken drangstoel: de koning gaf con salat van den wal van dertig schoten tot dat hij in het huis van den koning was aangekomen, alwaar het geheele gevolg bleef met het gevolg van den kapitein laut Alie; de koning van Bangai gaf bevel aan de rijksgrooten en vorstelijke afstam- melingen, dat zij moesten zorg dragen voor de voeding van de hoofden der prauwen en voor brandhout en water, opdat daaraan niets zou ontbreken tot het vertrek van kapitein laut Alie naar Ternate. Ook gaf de koning van Baugai nog last om een prauw Gereed te maken met bemanning en die te beladen met allerlei lijnwaad en andere goederen, twee menschen een man en een vrouw; een kleedingdoos met inhoud en vier stukken was. De koning van Bangai vergezelde den Fapitein laut Alie, nabij het land Kanaoe gekomen, wees dé koning van Bangai naar een land Taliabo genaamd, alwaar geschikte menschen zouden te verkrijgen zijn als oppassers voor de paarden van den lands- heer; de kapitein laut Alie liet toen naar den wal sturen en nam menschen van Taliabo mede om paardenoppassers bij hem te zijn. De reis voortzettende kwamen zij te Soela en liepen binnen te Malibufa alwaar zij levensmiddelen namen benevens twee menschen, een man van de oostzijde en een vrouw van de westzijde des eilands; alstoen naar Ternate gaande werd Ngofoikiaha (Makian) aangedaan en van daar te Ternate gekomen roiden de prauwen driemalen in een kring rond en na vervolgens de prauwen aan een’ staak te hebben vastgelegd 8, gingen de kapitein laut Alie, de prauwhoofden en het hoofd van Soela Tapalaya Malamo naar wal om den koning te begroeten en verslag te doen van alle zaken en verrichtingen in elke negorij. De koning was bijzonder in zijn schik en zeer verblijd en betuigde dit aan den kapitein laut Alie; deze liet toen de ge- schenken van alle negorijen aan wal brengen; daarna volgden de geschenken van den koning van Bangai met staatsie en muzijk tot bij den koning en eindelijk bracht Tapalaya malamo zijn buit (zie bladz. 453)... .. zoomede de geronfde paardentuigen en gaf dit alles aan den koning 8; de koning gaf hem toen ten geschenke een halsketting en twee vrouwen, een uit de kampong radja, Tiba genaamd; zij droeg geen bloemen in ’t haar; de andere was uit de kampong Marsaole en genaamd Baisariboela ; zij was met bloemen versierd ; beide vrouwen stonden te wachten: de koning zeide tot Tapalays malamo #neem de eene of andere tot uwe vrouw ;r hij nam die uit de kaunpong Marsaole; toen zeide de koning „die zonder bloemen neemt gij niet, gij moet dit niet laten omdat zij uit de kampong radja Dn 457 is, maar het is beter dat gij die met bloemen neemt, dat is ook goeds, de koning Mandarsjah liet hen toen dadelijk trouwen ; later kregen zij een’ zoon aan wien de naam Ternate gegeven werd ; later te Suela na te Bangni geweest te zijn, kregen zij een’ zoon die Gapij genoemd werd, later weder te Soela kregen zij een zoon die den naam van Idadaboe lesa lesa soegie kreeg en Soegie genoemd werd. 