None
« Ik bedrieg my niet over mynen toestand, heer Hopman : ik heb eenen teerlingworp aengegaen tegen de dood; de inzet is van mynentwege het leven, van harentwege een Hopmansdegen en het geluk dat gy my hebt beloofd. Laet my het spel beginnen en voortzetten; er is geen ander middel om den uitslag — 107 - te bespoedigen, en te weten wat het lot my heeft voorbewaerd » Er klonken eensklaps stemmeD in den gang; het ipras als een twist tusschen iemand die wilde binnen treden en een ander persoon die hem wilde weder- houden. « Wacht, wacht » zegde de eene « de heer Hopman heeft gezelschap, zeg ik u. Gy zult niet binnengaen ! » ' « Nu, dwaze neger » morde de andere « wilt gy wel uit mjmen weg wyken, of ik sla u den rot tang op de schouders aen stukken. Ik kom van wege den algemeenen Stedevoogd; en gy zoudt my weder- houdenP » Van den Broeck opende zelf de deur, om te zien ^ie het was, die hem eene boodschap bragt. Een schryver van den heere Koen trad binnen, en, zich buigende, zegde hy : « Heer Hopman de algemeene Stedevoogd laet u verzoeken, dat gy onmiddelyk tot hem gelievet te komen, om den krygsraed by te woonen. » c< Zoo, zoo, is er onraed? » mompelde de Hopman. « De Stedevoog(i heeft gewigtige tydingen ont- vangen ; • maer welke , dit is my onbekend » ant- woordde de bode. « Vertoef niet, heer Hopman ; er is haest. » — 108 — a Welnu, zeg den heere Stedevoogd dat ik aen- stonds kome. » Toen de bode was vertrokken, vatte de Hopman Walter's hand, en sprak : <c Ik moet u verlaten voor eene haestige zaek. Ik zal myne echtgenote daerboven verwittigen. Blyf nog eon oogenblik met de vrouwen, uit betamelykheid. Ik betrouw my op uw kiesch gevoel, heer Pietersen. Straks of dezen avond zal ik verder met u spreken. In alle geval, gy zult niet meer ten mynent komen, dan om ons het vaerwel te geven als gy vertrekt ; maer naer Borneo zult gy toch niet gaen : ik wil het niet; neen, neen, ik wil het niet » En tusschen het uitspreken dezer woorden verliet hy de zael. Walter hoorde welhaest de zware stappen des Hopmans, die zich spoedde om naer den Stedevoogd te gaen; en ligtere stappen van Aleidis en hare nioeder, die van boven kwamen om, uit welvoegelyk- heid, nog eene wyl met hem te kouten. III. De zael waer de krygsraed zou vergaderen, was op het eerste verdiep van het grootste der beide sta- pelhuizen gelegen, en had, door dry vensters, uitzigt op het binnenplein der Factory. Hare wanden waren naekt en droegen nog, op verschillende hoogten, de sporen der balen en vaten, die men er weleer had in geborgen. Eene groote tafel, in het midden, en een tiental leunstoelen, waren de eenige huisraed welken men er bemerkte. In deze zael bevonden zich vyf of zes persoonen, die al koutende op iemand schenen te wachten. By de tafel zat Van den Broeck tusschen twee kooplieden of Factoors der Nederlandsche Maetschappy, en sprak I — 110 — in stilt e met hen over de waerschynlyke reden der onverwachte byeenroeping. Aen een der open vensters stonden twee Hopmannen, insgelyks in eene afzon- derlyke sanienspraek gewikkeld^ en waervan de eene slechts met onophoudend knikken en eenen schaer- schen « zoo, zoo ! » antwoordde, terwyl de andere, met vele gebaren en levendige stembewegingen, aen zynen bedaerden gezel poogde te doen gevoelen wat zyne meening was. Degene die schier niet sprak, was Pieter Dircksz, een diklyvig man, blond van haer en knevels, en met een uiterst koelmoedig gelaet. Zyn makker was Hopman Van Ray, die, integendeel, opmerkelyk lang en mager was, en donkere haren en knevels had. Deze was, eerst sedert dien dag, met het schip de Meeuw op Jakatra aengekomen, en gaf aen den andere eenige uitlegging over de gods- dienstige twisten tusschen de Betnonstranten en de Contra-Bemonstranten , twisten die alsdan groote onrust in Nederland verwekten. Van Ray scheen eene der beide partyen met vurige drift te verde- digen ; doch, wat geweld hy ook deed, om Pieter Dircksz met zyn gevoelen te doen instemmen, deze bleef gansch onverschillig, en vaerde altyd voort met het murmelen van het koele « zoo, zoo ! » Hunne redekaveling, die slechts weinige oogen- blikken had geduerd, werd onderbroken door de — Ill — komst vaD den algemeenen Stedevoogd, Johan Fie- tersz Koen. Deze was een man van hooge gestalte, wiens haren reeds begonnen te vergryzen. Alhoewel zyn gelaet van eene groote bedaerdheid getuigde, vonkelde er echter in zynen blik eene verborgene genster, die liet vermoeden dat in dit magtig lichaem eene dappere en onverschrokken ziel woonde. Met eenen koelen groet in de zael tredende, ging hy haestig tot den grootsten leunstoel, en, zich erin nederzettende^ sprak hy : « Vergeef my, myne heeren, dat ik u een oogen- blik liet wachten. Gelieft plaets te nemen ; ik moet u over gewigtige zaken onderhouden. » De aenwezige persoonen schikten zich rond de tafel. « Myne heeren » zegde de Stedevoogd « gy weet dat de Javanen sedert eenige dagen in grooten getalle, tusschen Jakatra en Bant&m, zyn vergaderd, tot het vieren eener godsdienstige plegtigheid. Ik had eenige vrees dat daer somwylen iets ergs tegen ons mogt beraemd worden, dewyl de Portugiezen en de Engel- schen, die ondanks den vrede onze heete vyanden gebleven zyn, deze gelegenheid niet zouden ver- zuimen om de inboorlingen tegen ons aen te hitsen en te verbitteren. Ten einde eenig kondschap te — 112 — bekomen over hetgeen er zou geschieden of behan- deld wordeDy heb ik eenige Mooren en Chinezen als geheime verspieders tusschen de Javanen gezonden. Tot dezen morgen waren de berigten, die my toe- kwamen, belangloos of gunstig ; alien kondigden my aen dat de Javanen volstrekt niets tegen de Hollanders in den zin hebben. — Daereven zyn my echter geheel andere inlichtingen gebragt. Een myner verspieders is in persoon tot my gekomen; en, zie hier wat hy beweert te hebben vernomen : — de Engelschen en Portugiezen hebben den Pangerang van Jakatra en zyn volk overgehaeld om ons den oorlog aen te doen, en er is door de Javanen beslo- ten, onmiddelyk en zonder uiteen te scheiden, ons binnen onze Factory te komen belegeren. » ^ « Met uw verlof, heer Stedevoogd » viel een der Factoors hem in de rede « mag ik u vragen, wat soort van persoon u die tyding bragt ? » « Een Chineesch koopman, in wien ik wel eenig vertronwen vermeen te mogen stellen » was het antwoord. « Een Chinees! » schertste de Factoor. « De Chinezen zyn de grootste logenaers en de onbe- schaemdste bedriegers van gansch het Oosten. Men behoort meest altyd het tegendeel te gelooven van wat zy zeggen. » — us- ee Die bemerkingen zuUen later ter gevoegelyke plaetse komen » bemerkte de Stedevoogd met kalmte. « Ik ga voort : — de PangeraDg van Bantam zou toegestemd hebben^ om tegen ons met de Jakatranen op te trekken; en, lets dat wel bet gewigtigste is, mjme heeren : de Engelschen zouden dezen nacht, in stilte, een tiental metalen stukken uit hunne sche- pen aen land gebragt hebben . — Zy zullen beweeren dat zy deze oorlogswapens, alsook het noodig bus- kruid om er zich van te bedienen, voor eene groote hoeveelheid peper aen den Fangerang van Jakatra hebben verkocht; maer het is in der waerheid slechts eene bedekte hulp, die zy onze nieuwe vyanden verleenen Dit zyn de overgebragte berigten. Ik aenzoek u, de zaek te willen overwegen, in de dubbele veronderstelling dat deze tyding valsch, maer insgelyks gegrond en waer kan zyn. » De Factoor, die reeds gesproken had, en hier de geldelyke belangen of de burgerlyke overheid der Maetschappy scheen te vertegenwoordigen, vatte weder het woord en sprak : cc De berigten zyn valsch of niet valsch. Zyn ze valsch, dan hebben wy er ons niet mede te bekom- raeren; zyn ze integendeel gegrond, dan blyft er geen de minste twyfel aengaende hetgeen ons te doen staet; maer dewyl het ons onmogelyk is, nu — 114 — reeds te weten wat er van zy, is myn gevoelen dat wy niets mogen doen, waerdoor de Javanen meer ergwaen zouden kunnen krygen; want, zelfs in de veronderstelling dat zy geenen lust tot den oorlog hebben, zou die lust voorzeker onder hen worden opgewekt, indien zy ons zigtbare toebereidsels tot den oorlog zagen maken. » • « Uwe meening, heer Factoor, is diensvolgens, dat wy ons moeten houden alsof wy niets wisten ? » cc Ja, heer Stedevoogd, dit is myne meening. » « En gy , heer Van den Broeck ? » « De berigten mogen waer of onwaer zyn » ant- woordde de Hop man « in de onmogelykheid cm daerover iets zekers te weten, zou ik, in alle geval, my bereiden alsof ze gansch op waerheid berustten. Een krygsman mag zich nooit laten verrassen; en, mogteu de Javanen onze toebereidsels met een slecht oog aenzien en ons daerom den oorlog verklaren, welnu, zy zouden ons gereed vinden om alien aenval zegepralend af te slaen. Men hoeft tot zulke bereidsels in het geheel geen gerucht te maken. Slechts eenige stukken geschut op de stormkatten gesteld ; de brugge over de rivier afgebroken, om alzoo langs dien kant tegen alle toenadering beveiligd te blyveu; de nachtwachten verdubbeld; de mannen geheimelyk verwittigd dat zy zich op een noodsein moeten ver- — 115 — wachten : dit is alles wat men volgens m3ni gevoelen behoort te doen. » « Verschoon my, heeren, indien ik weder het woord opneem » zegde de Factoor. « En geloof, dat alleen de yver tot de belapgen der Maetschappy my doet spreken. Gy zyt krygslieden, en, dewyl het uwe sending is, alle geschill^n met het zweerd te beslissen, vergeet gy wel eens/dat er vreedzamere middelen kimnen bestaen, om'in der minne tot de vereffening van eenen twist te geraken. Ik denk dat wy, voor- aleer ons opentlyk tot wederstand te bereiden, eerat nog een gezantschap tot den Pangerang behooren te zenden, om van hem te weten v^^elke zyne inzigten zyn. Wy kunnen hem voor oogen leggen dat hy den grond waerop onze Factory is gebouw^d, ons voor geld heeft verkocht, en v^ry er dus den wettigen eigendom van bezitten; dat, indien wy nu onz^ Factory met v^allen omringen, dit niet is om ons tegen de Javanen te wapenen; maer alleenlyk om ons tegen eenen onverwachten overval van wege onze vyanden, de Engelschen en Portugiezen, te beveiligen. Men kan liem, indien hy onwillig schynt, door eenige geschenken bevredigen; en, zoo zonden wy dan, zonder verlies van volk noch tyd, v^relligt onze sterkte voltooid krygen, en den last die ons is gegeven, oDgehinderd kunnen volbrengen: » — 116 — De Stedevoogd knikte met het hoofd^ als deelde hy in het gevoelen des Factoors. u Er is myns dunkens veel goeds in uwe rede, heer Factoor » beraerkte hy. « Dan, of wy, van onze zyde wel gansch werkeloos moeten blyven, dit is een pnnt dat nader dient te worden overwogen. Wat denkt Uopman Van Ray over deze aengele- geuheid? » « Ik, heer Stedevoogd? Wat ik denk? » ant- woordde Van Ray. « Ik denk dat de zaek gansch klaer is, en dat zoo vele en lange woorden, als ik hier hoor, overbodig zyn. » « Ik dank u voor de heuschheid ! » mompelde de gekwetste Factoor. « Nu, ja, ik ben soldaet en weet myne redenen in geene doekjes te draeijen » ging Van Ray voort. « Ik zeg dat wy, in stede van ons te laten overvallen, zelven de aenvallers zouden moeten zyn. Laet ons metterhaest onze mannen onder de wapens brengen, en, eer iemand het merke, op de stad Jakatra en op de Javanen losbreken. » « En zoo deze aenval mislukte ! » lachte de Factoor met minachting in de stem. <c Mislukken? Zoo! gy meent dat de Javanen tegen de Hollanders zouden kunncn staen? Men vertrouwe my twe« honderd man, en als ik den *-^ ^ 117 _ ganschen boel ginder niet het onderste boven werp, zeg dan dat ik een armzalige zwetser ben. » tf Oordeel niet zoo ligtzinnig, Hopman » zegde de Stedevoogd. « Volgens de berigten Z3m de Javanen wel vier dnizend man sterk. » « Kom, kom, heer Stedevoogd, wat doet het getal? Wanneer hebben de Nederlanders hunne vyanden geteld ? En daerby, de Javanen zyn slechts met bogen, zweerden en lansen gewapend. Met eenige vuerroers, met wat kruid en lood, dryft men eene wolk zulker vyanden overhoop de bosschen in. » « « Gy bedriegt u, Hopman » bemerkte de Stede- voogd « de Javanen zyn een fier, een moedig en hardnekkig volk ; maer, zoo als gy zegt, zy zyn ten onzen gelukke zeer slecht gewapend. Dan, geloof niet dat men er zoo ligtelyk mede omspringen kan ; zy zyn goede soldaten en wyken niet zoo spoedig als gy het meent. Uw gevoelenzal eventwel in acht genomen worden Onze vriend Pieter Dircksz heeft zyne meening nog niet gezegdP » « Het is my al gelyk, wat er wordt beslist » ant- woordde Hopman Dircksz. c< Hoe verstaet gy dit? » vroeg de Stedevoogd met eenige verwondering. « Zoo eenvoudig schynt my de zaek, heer Stede- — 118 — voogd, dat ik niet eens naer de lange rede van den heer Factoor heb geluisterd. » De Factoor sprong regt en viel met bitsigheid uit : c€ Men komt in den krygsraed om te beraedslagen, en wie te hoogmoedig is om op eens anders rede te luisteren, die zou veel beter doen in deze verga- dering niet te verschynen. Myne woorden acht gy ongegrond of overbodig ; nu, laet hooren of gy iets beters weet? » « Zoo, zoo! gy neemt het op dien toon, heer Factoor ? Nu, nu, 't is ook wel. » « Maer dit zyn geene redenen ! » « Gelief u neder te zetten, heer Factoor » sprak de Stedevoogd, altyd even koel. « Ik zal Hopman Dircksz aenzoeken zyn gevoelen nader te verklaren. » « Ziehier hoe ik in my-zelven redeneer, heer Stedevoogd » antwoordde Pieter Dircksz. « Als de Javanen niets in den zin hebben, zullen zy weg- blyven; als zy zich door de Engelschen en Portu- giezen hebben laten misleiden, zullen zy komen; en als zy komen dan zullen wy, eerst met schroot en kogels en daerna met spies en degen, zoodanig eronder schieten en roffelen, dat ze om het overschot hunner rekening in langen tyd niet zullen vragen. Ik ben, even als mjm vriend Van den Broeck, van meaning, dat .wy • eenige voorzorgen behoeven te — H9 — nemen; maer, voor het overige, gerust en zonder kommer mogen slapen als te voren. » De Stedevoogd zette zich meer op zyn gemak in den leunstoel, alsof hy zich tot eene lange aenspraek bereidde. u Mjme heeren » zegde hy « elk uwer heeft ^n gevoelen bekend gemaekt. Nu zal ik insgelyks u verklaren, hoe ik, na u gehoord te hebben, over de zaek denk. De meening van Hopman Van Ray schynt ray vermetel en roekeloos. 0ns vaderland is in vrede met Engeland, met Portugael en insgelyks met de Javanen. Wy mogen de eersten niet zyn om dezen vrede te breken; want daerdoor zouden wy, jegens de vereenigde Staten van Nederland, ons eene groote verantwoordelykheid op den hals laden. Wat de rede van ddn heer Factoor betreft, zy behelst goede gedachten, waeruit ik zal poogen voordeel te trekken ; onder anderen ben ik voornemens een gezantschap tot den Pangerang te zenden. Ik deel eventwel het gevoelen van Hopman Van den Broeck en van Hopman Dircksz; namelyk, dat wy in stilte ons moeten bereiden om in geen geval, door welke omstandigheid ook, te worden verrast. Dien ten gevolge zal elk uwer doen wat zyne pligt medebrengt, om de maetregelen te verwezentlyken die ik u ga voorschryven. Tot by het einde van den dagarbeid BATATIA. ^ — 180 — zai men zich houden alsof men van niets wist; maer zoohaest de vreemde werklieden de Factoiy bebben verlaten, zal men met al de manschappen de handen aen den arbeid slaen, om gescbut op de stormkatten 'te zetten, en metterbaest nog eenige aerde op de minstgevoorderde plaetsen der wallen te voeren. Onderwyl zal ik zorgen dat er nog een deel buskruid, lood en kogels van de sebepen binnen de Factory worde gebragt. Van elk vaendel zuUen twintig man den ganscben nacbt met brandende lonten onder de wapens staen en scbildwacbten op en buiten de wallen uitzetten, om acht te geven op betgeen in de nabybeid mogt gescbieden. » « Zeker, beer Stedevoogd » viel de Factoor in " gy zyt volstrekt meester om te gebieden wat u goeddunkt; wy bebben bier geen ander regt dab, als enkele raedgevers, ons gevoelen uit te drukken. Laet my eventwel toe, u te doen bemerken, dat gy in uwe voorzorgen verder gaet dan de andere leden van den Raed. De maetregelen die gy voorsebryft, zouden niet voUediger kunnen zyn, indien de \7and reeds onder onze wallen stond. » « Juist zoo, beer Factoor » antwoordde de Stede- voogd cc in den oorlog zyn alle balve middelen scbadelyk. Niets doen, of goed doen; alleen tusscben dcze beide uiteinden is er te kiezen. Dan, reeds — 121 — morgen, even na het opgaen der zon, zal er een gezantschap van vier persoonen tot den Pangerang worden gezonden^ en ik verzoek u, heer Factoor, alsook den heer Hopman Van den Broeck, die insgelyks de Maleische tale zeer goed spreekt \ vm dit gezantschap te wHlen deel maken. Het doel dezer vergadering is aldus bereikt. Gy keut myne inzigten; nadere bevelen zullen u, van mynentwege, des noods worden gegeven of gezonden. » De Stedevoogd stond op ; de andere leden, behalve Pieter Dircksz, verlieten insgelyks hunne zetels, en begonnen met elkander verder over het onderwerp der beraedslaging te kouten. Ook de Stedevoogd sprak met den Factoor en poogde hem te doen begrypen, dat de voorgeschrevene maetregelen de eenige waren die men in zulke omstandigheden kon nemen. Met deze uitleggingen scheen de Factoor te vreden, op voorwaerde dat het gezantschap des anderen daegs zeer vroeg zou vertrekken. Op eene vraeg van Hopman Van den Broeck antwoordende, was Pieter Van Ray bezig met de ^ Op al de eilanden der Sunda, en meest overol in het Oost^n, leerden reeds alsdan de beschaefde of handeldryvende standen de Maleische tael (van het eiland Malacca herkomBtig)^ die om hare zoetheid en rykdom is vermaerd. Het was in deze tacl dat de Earopeanen met de inboorlingen spraken. — 122 — onverschrokkenheid Z3aier mannen te roemen. De Stedevoogd, door de luide stem en de overdrevene gebaren van Van Ray aengetrokken^ naderde beoi en zegde *. c( Inderdaed, Hopman, by de berekening onzer keirkrachty die nu, met de bootsgezellen der schepen, tot ongeveer zes honderd koppen kan beloopen, heb ik uwe mannen natuerlyker wyze opgenomen. Ik twyfel eventwel, of zy nevens onze oude soldaten zuUen kunnen staen. Het zyn meestal wervelingen, niet waer, die eerst in dienst der Maetscbappy zyn getreden, en nog niet, of ten minste niet ernstig, in het vner zyn geweest? Zy zien er zwak en moede- loos uit. » « Wat ? zwak en moedeloos, beer Stedevoogd ? » riep Pieter Van Bay. « Myne mannen zyn leenwen, ware leeuwen ! » c( Men zou het niet zeggen; en, in alle geval, Hopman, bet is onmogelyk : wy weten immers wel^ hoe nieuwaengekomeue wervelingen door den band altyd zyn? » « Gy hebt gelyk, beer Stedevoogd; maer met myne mannen beeft een gansch byzonder geval zich opgedaen. Ik bad een jong Serjant aen boord. Wat die kerel in het lyf beeft, begryp ik niet. Van den eerst en dag dat wy in zee waren, beeft by met de — 123 - manschap van niets gekout dan van oorlog, van stiyden, van roem, van vaderland, van de oude Batavieren, en wat weet ik altemael ! Hy is onge- meen geleerd en welsprekend, eu heeft myne mannen het hart zoo vol drift en strydlust gegoten, dat hy zelfs van den zwakste eenen held heeft gemaekt. Ja, js, het is geene scherts ; wat ik nu zeg, is my door de voorvallen metterdaed gebleken. » « Hoe heet die Serjant? » vroeg Hopman Van den Broeck. « Zyn naem is Walter Pietersen; hy heeft te Amsterdam gestudeerd om Doctor te worden; maer de zncht naer stryden alleen heeft hem soldaet gemaekt. » Van den Broeck glimlachte, alsof het hem ver- blydde den lof van Walter te hooren; misschien ook wel omdat hy eene andere reden van Walter's dap- perheid kende. « Van dien Serjant heb ik iets gezien » hernam Pieter Van Ray « dat men slechts van eenen ouden krygsman zou verwachten. Het was in een schrikke- lyk gevecht tegen Afrikaensche zeeroovers » « Het schynt, inderdaed, dat die ontmoeting nog al heet is geweest » bemerkte de Stedevoogd. « Ver- tel ons eenSy in korte woorden, hoe de zaek is afgeloopen. » — i24 — « Gy zult het gansche verhael in myn dagboek vinden, heer Stedevoogd. » « Maer wy ? » viel Van den Broeck in. « Wy zyn iiieuwflgierig » « Nu dan, ik voldoe u geerne » zegde Pieter Van Ray. « Ziehier het gebeurde : — Wy waren op de hoogte van negen-en-dertig graden, de koers zuid- west met eene styve koelte, toen wy op den namiddag, te loefwaert van onS, twee Turksche schepen met voile zeilen op ons zagen afkomen. Myne mannen waren inderdaed versaegd ; want er scheen voor ons geen uitkomen aen, en de slavemy in Barbarie was het eenig lot dat ons wachtte. Ik maende iedereen aen oni zyn leven duer te verkoopen en eerder, met schip en al^ in de lucht te springen dan ons in de handen der Afrikanen te leveren. Myn woord ware niisachien ontoereikend gebleven; doch daer sprong myn Scrjant op een stuk geschut, en begon van daer, in eene aenjagende rede^ myne mannen met zulke vurige woorden aen te spreken, dat ze ten einde van t^ecstdrift weenden, en, alien te gelyk, God tot getuige riepen dat zy, met my en met hunnen Scrjant, voor Holland's eere wilden sterven. Het was geen gezwets, myne heeren; zy hebben hun woord gestand gedaen. — Dadelyk maekten wy den I ovcrloop klncr en het grof geschut vaerdig ; musket- — 425 — ten, pieken, sabels, en wat tot zulke bantering van noode is, werd voor den dag gehaeld. Voorts werd de bloedvlag ontvouwen en de trompet opgesteken, om iedereen ten stryde aen te moedigen. — Toen de twee schepen, die van volk krielden, ons genaderd waren, loste de admirael der zeeroovers zyn geschut op ons, en brak, by deze eerste losbranding, onze bazaensrae aen twee stukken. Wy raekten elkanderen op zyde. Maer de Turken bleven ons niet schuldig ; de kogels van kanonnen en musketten lagen welhaest als de hagel op ons schip, en wy hadden reeds vyf of zes dooden en nog meer gekwetsten. Het ging er leelyk. Myn Serjant deed wonderen ; men zou gezegd hebben dat hy zich op eene kermis waende; hy lachte en juichte onder het schieten, en hield, door zyne bezielde woorden, myne mannen het hart op de regte plaets. Wy verwachtten en wenschten dat de Admirael ons aen boord zou klampen ; maer hy had een schot onder water gekregen, en had daer zoo veel mede te doen, dat hy een weinig van ons afdeinsde. — Onder- tusschen vermaenden wy elkander nogmaels, tot den — 126 — lesten man te vechten, dronken daerop den wyn eens rond, en wierpen er veel buskruid in, om des te hardnekkiger te zyn. Weinig rust werd ons gela- ten; nu ging het spel.eerst voor goed beginnen. De beide schepen kwamen te gelyker tyd op ons af, en seboten weldra zoo schrikkelyk met schroot en kogels, dat vele my net mannen onder den voet geraekten. De Turksche Admirael stond achter op het schip, met eenen tulband op het hoofd; myn Serjant Pieter- sen, die een ongemeen handig schutter is, zegt eensklaps tot my : <( Hopman, die heiden met zynen tulband moet van daer geligt worden. Let op, by gaet ! » En, inderdaed, de Serjant legt aen, lost zyn schot, en de Admirael tuimelt naer beneden. Dan, op hetzelfde oogenblik krygt myn Serjant eenen kogel in de zyde en stort met een gil achtefover op het dek. Het deed my waerlyk pyn, zulk moedig soldaet te zien vallen, en ik gebood seffens, hem in de kajuit te dragen en zyne wonde te verbinden; maer, alhoewel hy veel bloed verloor, wilde de Serjant niet weg van het dek. Men moest hem daer verbin- den ; en, gedurende al den tyd dat dit gevecht nog duerde, bleef hy de manschap door zyne woorden aenmoedigen tot onplooibaren moed. Het ging 'er weldra op zyn ergste; wy vraren omhuld met rook en vuer; de donder der kanons, de knal dor musketten^ — 127 — het gekraek van het brekende wand, de zegekreten der Turken, het gekerm onzer gekwetsen het was een akelig tooneel^ myne heeren, zoo als ik, die er reeds veleB heb bygewoond,. nog geen heb gezien. Eindelyk, toen de nacht ging naderen, riep er een, in goed Nederduitsch, van het Turksch admirael-schip tot ons, dat wy ons overgeven zouden ; maer ik, met de brandende lont in de hand, zwoer hem dat de Toode haen er na kraeijen zou, indien zy ons aen boord durfden leggen; en ik deed hem verstaen, dat wj het schip in de lucht zouden doen springen met vyanden en met al. Men schoot al voort, en zoo kwam de nacht; men riep ons toe, dat men ons zoo niet zou verlaten en dat het, den morgen daerop, weder op nieuw zou beginnen. Er rees met den nacht eene styve koelte; wy zetlen alles by wat wy maer konden en namen eenen anderen koers. Des anderendaegs zagen wy geene Turksche schepen meer, en dankten God, die ons zoo wonderlyk uit de handen dezer Barbarische zeeroovers had gered. Dit is gansch myn verhael, heeren; het overige laet zich raden, » « En uw moedige Serjant? » vroeg de Stede- voogd. « Die is hier met my te Jakatra » antwoordde Van Ray. « Hy heeft eenen brief voor u, heer Stedevoogd, van de Bewindhebbers der Kamer van — 128 — Amsterdam, en zal morgen u een verhoor verzoeken, om u dezen te overhandigen. » « Zyne wonde was dus niet doodelyk ? » « Neen ; een kogel had hem in de zyde getroflfen, doch was op eene ribbe afgeschampt. Na eenige weken bedlegerig te zyn gebleven, was myn Serjant hersteld en nog veel moediger dan te voren. Het is een kerel die het verre zal brengen, wees daer zeker van. » « Nu, nu, wat zie ik ? » riep een der Factoors, die op dit oogenblik even door het venster keek. « Ik bedrieg my niet ! » <c Wat ziet gy dan zoo verrassend ? » vroegen de anderen, tot het venster naderende. « Daer ginder, ten einde van het plein, aen de poort der Factory, zes Javaensche Orang-kays ! De Dommagon of bevelhebber van Jakatra is erby '. Zy staen by de poort te wachten, om te worden ingeleii Wy meenden een gezantschap naer den Pangerang te sturen ; maer hy is ons voor en zendt ons zelf zyne afgeveerdigden. Nu ten minste zullen wy iets zekers gaen vernemen. » ^ Oran^i'khy beteckent in de Maleische tael zoo vecl als eerbiedveerdi^ many en men duidde door dit woord in het algcmeen yoorname penoonen en oaderlingen aen. Temungnng, of Bommagont gelyk Nienhof het schryft, is zoo veel als Landvoogd. — 129 — De Stedevoogd zag door het venster in de aen- geduide rigting; en dan zich tot de aenwezigen keerende, zegde hy : « Heer Hopman Van den Broeck en gy, heer Factoor, ik verzoek u, metterhaest tot de Javaensche Orang-kays te gaen,en hen in myne tegenwoordigheid te brengen, indien zy zulks verlangen. Gy, myne heeren, zult gelieven hier te blyven, om te hooren wat deze gezondenen ons te zeggen hebben. » Van den Broeck en de Factoor daelden de trappen af, om hunnen last te gaen volbrengen, — en bereik- ten weldra de plaets waer de Javanen stonden. Van den Broeck, die de Maleische tale magtig was, vroeg de Javanen wat zy verlangden ; en dewyl zy hem verklaerden dat zy het Opperhoofd der Orang- WoUanda, — zoo noemden zy de Hollanders, — eene boodschap van wege den Pangerang of Sultan wilden brengen, verzocht hy de gezanten hem te volgen. Hy poogde onderwege met hen eene redekaveling aen te knoopen, in de hoop dat hy misschien iets gewigtigs uit hen zou vernemen ; doch de gezanten toonden genoeg dat zy niet tot spreken waren geneigd. Langzaem, fier en met sluwe blikken rondschou- wend, stapten de Javanen over het plein. Zy waren tamelyk schoon en sterk van lichaemsbouw, geelbruin van kleur en plat van aengezigt, met gitzwarte — 130 — 4 tanden^ hooge kakeo, groote wenkbrauwen, en oogen welke byna gelyk die der Chinezen waren gevormd. Hun haer was zwart en glimmend. Hun kleedsel bestond in een kleed Jarit geheeten, by de eenen van zyde, by de anderen van fyn gebloemd katoen, en dat hun tot aen de knien daelde. Over hunnen eenen schouder hing een lang stuk doek, dat twee of drymael rond hun lichaem was gestagen en nevens hunne zyde in zwierige plooijen nederviel. , Hun bovenlyf was eventwel naekt, en zy gingen barrevoets. Yoor hoofddeksel hadden zy een eenvoudig 2yden mutsje. Aen hunne linkerheup glinsterde het gevest van den Kris of ponjaerd, dien de Javanen nooit nederleggen \ Tusschen den Dommagon of Bevelhebber van Jakatra en zyne gezellen, bestond -uiterlyk geen ander onderscheid, dan dat de eerste meer goud aen zyn kleedsel droeg, en het gevest van zynen Kris met meer kostbare gesteenten was bezet. Een der Javanen droeg een klein kistje of schryn van rood sandelhout, zeer fraei met goud en peerle- moer ingelegd. Wanneer de Gezanten door Hopman Van den Broeck ter raedzael werden ingeleid, stonden de 1 De Kris, een nationael wapen der Javanen, is een dolk of ponjaerd met slanggcwys lemmer, die vreeselykc wondcn slaet. — 431 — Hollanders, elk op zyne vorige plaets, by de tafel regt. De Javanen schikten zich omtrent de vensters, achter hnnnen Dommagon. fiuiten eenige schier onhoorbare woorden tot groetenis, sprak hier niemand^ en er heerschte eene wyl plegtige stilte, tot dat de Stede- voogd^ in goed Maleisch^ de Gezanten vroeg ter welker oorzake hy de eer had hen binnen de Hol- landsche Factory te ontvangen. D# Dommagon nam het kistje nit de handen van eenen zyner gezellen en opende het. Hy'haelde er een blad van den Lontar of Jager-boom uit, waerop lets scheen geschreven te staen. Dan antwoordde hy den heere Stedevoogd in de Maleische tael : « Myn Meester en Sultan, Wydurh Rama, Pange- rang van Jakatra, zendt door my, zynen Dommagon, dezen ola aen de Hollanders die op zyn grondgebied woonen, » ^ i En, met het oog op den ola gevestigd, gaf hy er lezing van, als volgt : « Vermits de Orang-Wollanda misbruik hebben gemaekt van myne goedheid jegens hen, en zich vermeten hebben, zonder oorlof hiinne Factory te versterken, zoo heeft het my goedgedacht hun myne gunste te ontnemen en hun een langer verblyf op den grond van Jakatra te verbieden. Myn wil is nu, dat zy onmiddelyk de Factory verlaten. Doen — 432 — zy dit op staenden voet, dan zal ik genadig genoeg zyn om alles wat hun toebehoort, volk en goedereu, hun te laten medevoeren ; doen zy het niet, dan zal ik hen alien ter dood brengen en hunne goederen verbeurd maken. Ik eisch een sttUig antwoord door mynen Dommagon^ die u dezen ola overbrengen zal. Bedenkt niet lang en stort u niet in het verderf door zinnelooze overmoedigheid ; niet verre van uwe Factory wachten vyf duizend onversaegde mibnen op een teeken van mynen vinger, om uwe muren tot gruis te verbiyzelen. Steun niet op uwe donderbus- sen; ik ben er ook goed van voorzien. Wtddbk Rama '. » De leden van den krygsraed aenzagen elkander vragend; zy verstonden alien genoeg Maleisch, om te weten wat de Dommagon hun had voorgelezen. Pieter Van Ray schpen blyde en wreef zich de handen; Pieter Dircksz zette zich neder en aen- schouwde de Javanen met eenen glimlach van mis- pryzen; de Factoor scheen droef en schudde het hoofd. Slechts de Stedevoogd en Van den Broeck behielden eene plegtige en fiere kalmte. « Poog, in Gods naem, tyd te winnen,- heer Ste- devoogd » zegde de Factoor in het HoUandscb. 1 Dc nsem van den toenmaligen koning van Jakatra wordt aldus opgege- ven door /. Nituhof^ in zyne Gedenkw. zee^ em la$Ureize, biz. 22S. — 133 — « Wy zyn niet bereid om zulken aenval af te weeren; want » Een strenge blik van den Stedevoogd en eenen zuren glimlach der Hopmannen, deden het woord op zyne lippen vergaenT De Stedevoogd sprak op zeer bedaerden toon tot de Gezanten : « Heer Dommagon, gy hebt my van wege den Pangerang van Jakatra, eene tyding gebragt, die my grootelyks verwondert; en wel zeker hebben onze vyanden, de Engelschen en Portugiezen, uwen edel- moedigen Sultan bedrogen. Ueb ik zelf niet, in uwe tegenwoordigheid, heer Dommagon, den Pangerang uitgelegd wat wy voornemens waren, tot versterking onzer Factory, te verrigten? Heb ik hem niet ver- klaerd, dat wy deze maetregelen alleenlyk namen om ons tegen eenen overval van wege onze vyanden te beveiligen? En zegde de Pangerang niet, heer Dommagon, dat hy geene redenen zag om ons het bouwen der ontworpene sterkte te beletten? » De Dommagon zwe^g en liet den Stedevoogd imtteloos op een antwoord wachten. « By lAdien de Pangerang » ging deze voort « eenige redenen van misnoegen tegen de Hollanders vermeent te hebben, zyn wy bereid om daerover met hem, in der minne, te handelen en hem alle bevre- — 434 — diging te geven, die Nederland's eere niet zou te kort doen. » Met koude hardnekkigheid in de stemme, zegde de Dommagon : a Myn Sultan wil de Factory hebben. Geene gezanten zai hy ontvangen. Hy weet dat de Hollan- ders altoos hunnen toevlugt nemen tot vele woorden, om hun doel, regtveerdig of onregtveerdig, te berei- ken. Nu wil hy van zulke dingen niet meer hooreo, en heeft my wel strengelyk geboden, hem een kort en vast antwoord op zynen ola te brengen. Zyt gy bereid om morgen vroeg uwe goederen op de schepen te laden, en, eer de nacht kome, Jakatra voor altyd te verlaten? Ja of neen? » De heer Stedevoogd Koen sloeg den blik nede^ waerts en bleef eene wyl in diepe overweging ver- zonken. Dan hief hy weder het hoofd op, en zegde even kalm tot den Gezant : cc Heer Dommagon, zie hier ons antwoord : de Hollanders houden geerne vrede met de inwooners dezer landen, en het spyt hun zeer dat zy hunne vriend- schap met den Pangerang van Jakatra door de listen hunner vyanden verbroken zien. Event wel, vermits gy hun onregtveerdig den oorlog verklaert, zullen zy dezen oorlog aenveerden, en u welhaest doen erken- nen dat gy u hebt raisgrepen. Zeg den Pangerang — 135 — van myDentwege dat de Hollanders den grond, dien by hun tot het bouwen dezer Factory heeft verkocht, zullen verdedigen, zoolang er een hunner eene spies in de vuist houden kan ^ ; en zeg hem nog daeren- boven, dat wy hem verantwoordelyk maken voor de schade die ons wordt toegebragt. Aen al de rampen die uit dezen oorlog spruiten kunnen, zal hy alleen schuld hebben, en niet wy. Gaet, heeren, veriaet deze Factory; en vermits uw Sultan van geene onderhandeling wil hooren, worde dan voor- taen het kanon de eenige bode tusschen ons! » « Het zy zoo, beslisse vuer en zweerd voortaen tusschen de Orang-Jawa en de Orang-WoUanda! » TDompelde de Dommagon. De Javanen keerden zich zwygend naer de deur, en verlieten de zael met langzame treden. Op last van den Stedevoogd, werden zy door eenen der beide Factoors gevolgd en vergezeld. Wanneer zy verdwenen waren, sprak de Stede- voogd in allerhaest tot de leden van den krygsraed : « De oorlog is verklaerd ! Gy zy t alien beproefde soldaten; het is nutteloos, u tot vlyt en onversaegd- ' Senige jaren te voren hadden de onzen (de Nederlanden) reeds eene wooning gehad te Jakatra, aen den seekant, beoosten de rivier Tangerang, >*aertoe sy den grond van den koning gekocht badden. WiLGEiTAXBy Vaderlandtche HUtorit, B. LX. BATATU. 10 — 136 — held te vetmanen. 6y zult u herinneren dat gj Nederlanders zjt. Dan, indien iets u tot meerdere krachtinspaBning kan aendryven, moet liet voorzeker de gedachte zyn, dat van liet behoud dezer plaets de toekomst van ons vaderland in Indie afhangt. Ver- loren wy ons standpunt op Jakatra, dan zou Amboina welhaest volgen; en de naem van Holland zou wel- ligt, in dees werelddeel, gansch worden vergeten* Behouden wy integendeel onze sterkte te Jakatra, dan zal onfeilbaer deze plaets voor ons het hart van Indie worden, en eene bron van magt, rykdom en roem voor ons dierbaer vaderland. Gaet nu tot uwe mannen; doet alien arbeid voor eenige oogenblikken staken; onderzoekt de wapens en de lonten. Ik zal onmiddelyk bevel geven, om alle vreemde werklieden uit de Factory te zenden. Straks, als uwe vaendels vergaderd zyn, zuUen wy maetregelen nemen, om het geschut op de stormkatten te zetten en ons tegen alien nachtelyken overval te beveiligen. Graet nu met spoed! » De Hopmans verlieten de zael. Van Ray jdchte met vrolyken moed; Dircksz stond langsaem van zynen stoel op en ging de laetste uit, terwyl hy mompelde : a Zoo, zoo! De geele menschen zyn hun leven moede! Bah, waerom loopen? Er is tyd genoeg. )> — 137 — Toen Hopman Van den Broeck beneden gekomen was, versomberde eensklaps zyn gelaet, en by sloeg den blik nederwaerts, terwyl by zieb naer zyne woo- niog begaf. ff Myne arme Aleidis! » mnrmelde by in gepein- zen. <c Zai de scbrik bare ziekte niet verergeren? Zal zj die nieuwe beproeving wel kunnen doorstaen? » Het boofd opbeffende, zag by den Serjant Walter, die over bet plein staple. Van den Broeck zegde bem onder bet voorbygaen : « Er is geen middel meer om te vertrekken, beer Pietersen. De oorlog is verklaerd. Morgen zal bet kanon reeds over de vlakte donderen. » Walter sloeg bet oog ten bemel, en scbeen, met blydscbap, God voor deze gelukkige tyding te danken. In zjme wooning tredende, om een klein musket te nemen, zegde Van den Broeck tot zyne vrouw en tot zyne docbter : c€ Eilaes, ik beb slecbt nieuws voor u. Het is oorlog; de Javanen komen ons belegeren » Vrouw van den Broeck verbleekte; Aleidis integen- deel beantwoordde die tyding door eenen glimlacb, en riep, tot groote verwondenng des Hopmans, op blyden toon : « Oorlog ? Het wordt oorlog ! » — 138 — « Nu, nu, wees niet bevreesd, vrouwe » zegde Van den Broeck tot zyne echtgenote « het zal mis- schien niet lang duren Ik moet uitgaen, om de maunen te vergaderen. Straks kom ik tot u weder. Houd u sterk; de echtgenote van eenen Hopman moet zich aen zulke dingen verwachten. Tot straks, tot straks ! » Onder het iiitspreken dezer woorden veriiet hy zyne wooning, en liep over het plein om zich tot zyne soldaten te begeven. "Wfr' n. Bjma den ganschen nacht hadden de Hollanders gearbeid, om kanons op de stonnkatten te stellen en de muren hunner vesting, bovenal naer de zyde der stad Jakatra, met aengebragte aerde nog eenigzins op te hoogen. De oversten, zelfs de Stedevoogd, hadden de mannen geen oogenblik verlaten en elk tot vlyt en moed aengepprd; want zy hielden zich vierzekerd dat men, by het aenbreken van den dag, eenen hevigen aenval der Javanen zou af te weeren hebben. Twee uren voor dat bet eerste morgenlicht zich op de kimme zou vertoonen, had men echter alien - 140 — arbeid doen staken^ om de soldaten eene korte rust te gunnen. Zy waren meestal op het plein vergaderd en zaten daer ten gronde, met het geweer in de eene hand en de vonkende lont in de andere. Boven de wallen stonden eene menigte schild- wachteni die over en weder stapten en met den blik door de duistemis poogden te dringeni om te raden, wat er in de verte mogt gaende zyn. Men hoorde inderdaed een dof en verward gebruiSi een schier onvatbaer doch magtig gegons^ als hadden, op eenen onzekeren afstand van de Factory, duizende en dui- zende menschen gewaekt en gezwoegd. Zag men, boven de wallen en over het gansche plein^ het vuer der lonten in de nachtelyke donker- heid als bewegende stallichten vlotten, veel meer zulker gloeijende punten kon men echter boven xlen vlakken grond van eene deir stormkatten, in eenen digtgesloten kring, vergaderd zien, Hier was een goed gedeelte van Hopman Van Ray's Vaendel gelegerd, om in geval van onvoorziene aen« randing oogenblikkelyk by de hand te zyn. Walter Pietersen, de Seijant, zat er op het aSuit van een kanon, tnsschen een dertigtal soldaten, die alien in stilte en met ontsteld gemoed op hem luisterden. — 141 — De LuiteBant, een oud krygsman^ leunde met den elleboog op het kanon en scheen insgelyks met ver- maek de geschiedenissen te hooren, die Waited op ^ulken bezielden toon en met zoo veel vaderlandschen geestdrift wist te vertellen. Nevens den Luitenant stond de Yaendrig, een jong en ridderlyk officier, in wiens boezem de aenjagende woorden des Seijants eenen innigen strydlust en eene heete zucht naer roemryke feiten verwekten. Deze Vaendrig had, gednrende de overvaert van Amsterdam naer Jakatra^ eene byzondere achting en geneigdheid voor Walter getoond ; en^ alhoewel het verschil van stand zulks scheen te moeten belet- ten, was er niettemin tusschen den Serjant en den Vaendrig eene regtzinnige eii vaste vriendschap ont* staen. Hy was de eenige mensch aen wien Walter gedeeltelyk had geopenbaerd, welk gevoel en weike hoop hem naer Oostindie gedreven hadden. Nu ook was het de jonge Vaendrig, die alleen zich eenige toestemmende bemerkingen toeliet, en bywylen het verhael des Seijants onderbrak, om het, door eene vriendelyke goedkeuring, meer klem en nadruk by te zetten. Dat Walter, op zulk oogenblik en in het midden - 142 — der duisternis, aen het vertellen was geraekt, dit had zyhe oorzaek in een byzonder geval. Dien nacht had de Stedevoogd aen de wachten het woord Batavia tot leus of herkenningsteeken gegeven, en eenigen der soldaten, die niet goed wisten wat die naem eigentlyk beteekende, hadden aen hunnen geleerden Serjant eene verklaring daerover gevraegd. Walter had hun dan uitgelegd dat, ten tyde der Romeinen, Batavia de naem van Holland was; en dit had hem gelegenheid gegeven om te verhalen, hoe Claudius Civilis, aen het hoofd der Batavieren, meer dan eens de Romeinsche Legioenen had versla- gen en het gansche Keizerryk naby zynen val had gebragt. Hieruit trok hy de vereerende slotrede dat het oude Batavia en zyne inwooners, reeds vooraleer het licht des Kristendoms hen kwam besch3men, vermaerd waren om hunn^ vryheidsliefde en om hunne uitstekende dapperheid. Hy voegde er, tot staving, de getuigenissen der Romeinsche schryvers zelven by, en bezwoer eindelyk zyne mannen, dat zy in dezen oorlog zich weerdig zouden toonen van het edel en manhaftig l^loed welk zy, als Batavieren of Nederlanders, van hun roemryk voorgeslacht hadden overgeerfd. — 143 — Door de bemerkingen en vragen zyner gezellen daertoe aengespoord, had hy verder, met eenen vlug- tigen blik, de gansche geschiedenis van Holland doorloopen, om, dwars door alle eeuwen, den helden- moed zyner bewooners te doen uitblinken. Meer byzonderlyk den oorlog tegen Spanje beschouwende, verhaelde hy de wisselvalligheden van dien langen reuzenstryd, de honderde gevechten, die van deze woTsteling eene onafgebroken keten maken, waervan elke schakel een schitterende veldslag is. Hy roemde de Btaetswysheid van den Prins van Oranje, den heldenmoed en het krygsbeleid van Prins Maurits, en de onplooibare standvastigheid van Holland's volk, dat, gedurende eene halve eeuw, zyn goed en bloed voor de vryheid had opgeofferd. t)an, overstappende tot eene andere bron van magt en roem voor Nederland, toonde hy, hoe uit eenige visschersschuiten en kleine kustschepen, die zich verstoutten tegen de magtige Spaensche Gallioe- nen zelven te stryden, eene aenzienlyke vloot was ontstaen; en hoe* de HoUandsche vlag nuover al de zeeen der aerde wapperde, en ook door de grootste volkeren met eerbied, zoo niet met vrees of nyd, werd begroet. Hy vertelde van vele gevechten 6p — 144 — zee, en onder anderen van den Admirael Wolfart Hermans, die, ten jare 1601, met slechts vyf schepen^ acht groote Fortugiesche Gallioenen en twee-en- twintig Galeijen, in de haven van Bantam, durfde beschieten en er een gedeelte van in den grond boorde; hoe de Admirael Steven Van der Hagen^ in 1605, het eiland Amboina den Fortugiezen afhandig maekte, hun kasteel veroverde, en deze sterkte, welke sedert dien de stapel van Nederland's handel in Oostindie was gebleven, den naem van Victoria gaf. 