Studies
38 GRONDSLAG VAN 75. En 2®. dat 00k la de natuurwetenschap geen eenheid van maat bestaat. Lengte-maat en tijdmaat zijn nimmer tot €6n eenheid terug te brengen. Wanneer de beweging der aarde vertraagde of versnelde zou dit geen verandering brengen in onze ruimte-eenheid. 76. Om deze genoemde redenen mogen wij uit de erva- ring in de natuurwetenschap opgedaan geen conclusien, zelfs geen waarschijnlijkheid, afleiden omtrent het be- staan van een eenheid van maat voor alle dingen, die gelegen is in onze menschelijke Rede. Ook al hadden wij een eenheid van maat gevonden voor alle zinswaarnemingen en een voor alle overige dingen, dan zou dit niet bewijzen dat ze, in ons, een gemeen- schappelijke eenheid hadden. Maar zelfs het eerste is niet het geval, en kan blijkens de allerzekerste ervaring, nimmer het geval zijn. Nimmer kan de menschelijke Rede voor tijd en lengte~een gemeenschappelijke een- heid vinden. Niets is er waarvan wij zekerder zijn. yy. En bovendien, niet alleen de ervaring, maar onze meest exacte, meest absolute wetenschap leert ons dat in de menschelijke Rede de eenheid van maat niet ge- vonden kan worden. Er zijn onderling onmeetbare grootheden zooals de straal en de omtrek van den cirkel. De wiskunde kent en gebruikt oneindig kleine en oneindig groote grootheden. Zij leert het bestaan van een asymptotische nadering, waarbij een lijn een andere steeds nader komt, en haar nooit raakt, al wordt zij oneindig verlengd. Uit dit alleen reeds blijkt onafwijs- baar dat de ikheid het bestaan erkent van dingen waarvoor zij geen maatstaf heeft, en zeker weet er qimmer een te kunnen vinden. VERSTANDHOUDING. 39 78. Deze ontoereikendheid der Rede had reeds on- middellijk afgeleid kunnen worden uit 6j. Het bestaan oDzer menschelijke Rede is onafscheidelijk gebonden aan veelheid en verandering. 0ns wetenschappelijk denken is vergelijken van indrukken op verschillende tijdstippen, berust dus op verandering in opvolging van tijd. 0ns mathematisch denken is vergelijken van verschil in uit- gebreidheid, of veelheid. Alle redelijk denken is onaf- scheidelijk van beweging, verandering en tijdsverloop. Zoodra wij dus iets aannemen dat Absoluut is, erkennen wij dat onze Rede daarvoor geen maatstaf hebben kan. (68) 79. Er is dus geen ontkomen aan dit dilemma: 6f er is niets absoluuts, en de eenheid van maat voor alle dingen bestaat niet, 6f zij ligt niet in de menschelijke Rede. 80. Daar nu de overtuiging dat er ^^n ^nheid en iets Absoluuts is tot de meest algemeen geldige dingen behoort, hetzij bewust uitgesproken in poezie of wijs- begeerte, hetzij geimpliceerd in het natuurwetenschap- pelijk streven en in het mathematisch denken, mag men veilig de ontoereikendheid der menschelijke Rede als maatstaf aller dingen, als vaststaand en boven alien twijfel beschouwen. Dit inzicht is, met of zonder logisch-dialectisch betoog, bereikt zoolang menschen denken. AUeen de telkens weer terugkeerende verdwazing der menschen noodzaakt tot een herhaling van het zoo lang bekende. Maar niet altijd zijn de twee hoofd-inzichten van I en II zorgvuldig genoeg met dit inzicht gecombineerd. De half-symbolische half-beeldende kracht der wijsgeerige taal, met haar beteekenis en gevolgen, is o. a. door Spinoza niet genoeg in 't oog gehoud^n, zoodat hij 40 GRONDSLAG VAN voor een goed deel poezie gaf waar hij meende wis- kunst te geven. Terwijl Kant, Hegel en volgelingen, wanneer zij dit inzicht waren getrouw gebleven, niet zooveel woorden zouden besteed hebben aan wat zij voor verdieping hielden, maar wat inderdaad niet anders dan verbreeding kan worden. Eindelijk zou de wijsgeerige beteekenis der kunstenaars, mystici en pro- feten minder zijn verworpen en onderschat. Schopen- hauer zeide : » Philosophie ist Kunst, keine Wissenschaft. c Het tweede inzicht dat naar mijn raeening niet genoeg is betracht, is dat der gradatie, (14) onmiddellijk met het vorige samenhangend. Misleid door het gebruik van woorden, maakte men scherpe grenzen, waar de realiteit altoos overgangen heeft. Niets is belangrijker en nuttiger bij 't denken, maar niets 00k tevens moeie- lijker, dan het vasthouden der principes van gradatie en woord-waarde. AUe begrippen, door onze termen vertegenwoordigd, vloeien in elkaar uit, en niet alleen links en rechts maar naar alle zijden. Ook de begrippen »rede€, »ab- soluutc, >zeker<, ibestaanc, enz. zijn gegradeerd tot in oneindige ver-ijling. Het absolute en het niet-absolute, het ik en het niet-ik, het zijn en het niet-zijn vloeien in elkaar uit met overgangen die ons ontgaan. (16) En in de mate van gradatie der verschillende dingen is wederom gradatie, en zoo tot in 't oneindige. Hoe meer men nadenkt, hoe meer men het oneindige aan alle kanten om zich beseft. In welke richting men denkt, men stuit altijd op het onbegrijpelijke, absurde en ondenkbare, zooals Spencer dat in zijn First Prin- ciples uiteen zette. Men zal misschien een lijn of een driehoek een zeer bepaald begrip vinden. Maar als men aan een lijn wil denken, denkt men aan een streep en die bedoeltmen piet ^12) En een streep is evenmin een bepaald begrip, VERSTANDIIOUDING. 4 1 want dit begrip is uit zintuigelijke waarnemingen samen- gesteld, waarvan het ondoorgrondelijke reeds is aan- getoond. (lo) (51, /) De punten van overgang tusschen de verschillende be- grippen vinden een analogie in de z. g. kritische punten der mechanica. Men neemt hun bestaan aan en kent ze alleen bij benadering. 81. Onder mysterie of geheimenis verstaat men, naar de meest algemeene opvatting, datgene wat bestaat, maar voor onze menschelijke Rede noodzakelijk ondoor- grondelijk is en blijven moet. 82. Het is bekend dat er onder menschen zoowel een zeer sterke neiging tot, als een zeer sterke afkeer van het mystieke bestaat. Een behoefte om het aan te nemen en een andere behoefte om het te verwerpen. 83. Deze beide in 't oog vallende verschijnselen hebben, zooals ik zai aantoonen, eenzelfden grond, en wel de begeerte naar het Absolute of, zooals Spinoza zou zeggen, amor Dei*, de liefde Gods. (69, 69 6.) 84. Men kan namelijk naar het Absolute streven in de dingen, en ook in de voorstelling, afbeelding der dingen, die is het systeem der natuurwetenschappen of der dialectische wijsbegeerte. (57) 85. Is men nu gewend het laatste uitsluitend te doen, iiUeen in het schema der dingen gemaakt in voor- stelling, zinnebeeld en taal, het Absolute tezoeken, dan verwacht men ook daarin alleen de bereiking van het Absolute. Men gaat meenen dat de verwezenlijking van het vurig nagestreefde, de volstrekte kennis, het absolute weten, moet bestaafl uit een volmaking van onze weten- schap, onze voorstelling der dingen. 42 GRONDSLAG VAN 86. Maar al wat mystiek; of uitteraard voor onze rede ondoorgrondelijk is, bevvijst door zijn bestaan dat een absolute volmaking van zulk een systeem nood- zakelijk onmogelijk is, dat het Absolute nooit in de voorstelling of af beelding van het bestaande kan bereikt worden. Immers dat systeem is alleen uit waarneming — of voorstelling van waarneming — en rede opgebouwd. 87. Om die reden, en uit kracht der bekende menschelijke eigenschap die doetontwijkenofontkennen wat men niet gaarne wenscht, ontkentofontwijktdegene die het absolute uitsluitend in het systeem der weten- schappen zoekt te bereiken, datgene wat hem zou dwingen het onmogelijke dier bereiking te erkennen. 88. De van mystiek af keerigen, de z. g. rationalisten, toonen en belijden dus een even groote begeerte naar het Absolute als andere menschen. Zij zoeken echter het Absolute daar waar het nimmer te bereiken is n.l. in de voorstelling, beelding of symboliek der dingen, niet in de dingen zelf. En zij schuwen en ontkennen datgene wat hen, naar hunne meening, de mogelijkheid tot be- reiking zou ontnemen. 89. Zij beroepen zich gaarne op de mathesis, daar die de meest absolute of exacte wijze van kennis is. Evenwel weet ieder dat de levende realiteit iets anders is da,n mathesis. (9) En bovendien wordt door geen wijze van kennis de noodzakelijke ontoereikendheid onzer Rede duidelijker aan 't licht gebracht dan juist door de mathesis. {yj) Het zijn dan ook niet de mathematici waaronder men de heftigste rationalisten vindt. Integendeel waren sommige VERSTANDHOUDING. - 43 groote wiskundigen mystici, b. v. Keppler, Pascal en Newton, en sommige mystieken van onzen tijd 00k wiskundigen b. v. Zollner en Fechner. De rationalisten vindt inen vooral onder g^leerden die orde en exactheid trachten te brengen in een van het absolute ver ver- wijderde reeks waarnemingen, dus de z. g. natuur philosophen en de medici. Daar deze zich niet bezig houden met het onderzoek der menschelijke rede kunnen zij zich eerder vleien met de illuzie van haar alver- mogen. 90. De mystiek-gezinden zijn veelal degenen die het Absolute zoeken in het levend-reeele^ in hun gemoeds- aandoeningen, in hun zielstoestanden, de onmiddellijk bekende werkelijkheid. Dus de vromen, de profeten, de dichters, de kunstenaars, die alien op hun wijze zoeken naar het bestendige en onveranderlijke in het leven zelf. 91. Deze vinden in de dingen geen bewijs of aan- duiding van de noodzakelijke onbereikbaarheid van het Absolute. 92. Immers, men kan niet de mogelijkheid van een voor onze rede ondoorgrondelijken zielstoestand uitslui- ten, met dezelfde gewisheid waarmee wij de mogelijk- heid uitsluiten van een eenheid van maat, naar onze rede, voor tijd en ruimte. Dit zal nog nader worden toegelicht in Hoofdstuk V. 93. Nu vindt men echter bij de mystiek-gezinden dikwijls een geringschatting, verwerping en afkeer van de menschelijke Rede, die van gelijksoortigen aard is en op gelijksoortige gronden rust als de afkeer der rationalisten van het Mysterie. 44 GRONDSLAG VAN 94. Want wanneer men de in 39 en 57 uiteengezette verhouding van wetenschap en dingen niet indachtig blijft, die dezelfde is van beeld en wezen, maar alleen let op de noodwendige onvolkomenheid van het beeld, dan zal men in het door onze rede gebouwde systeem der wetenschap iets bedriegelijks zien, dat het Absolute belooft maar het nimmer geven kan. 95. Men zal dan, meenende gerechtigd te zijn dit bedriegelijke te vewaarloozen, door groote begeerte misleid, het Mysterie reeds meenen te vinden waar het nog niet is. En daarna, door de reeds genoemde neiging om te ontkennen en te mijden wat men niet wenscht, af keerig worden van de Rede, die telkens wat reeds het ondoorgrondelijke scheen tot haren maatstaf weet terug te brengen. 96. Deze verwaarloozing en afkeer van de Rede is niet minder dwaas en niet minder goddeloos — om het zoo uit te drukken — dan de verwaarloozing en afkeer van het Mysterie. 97. Want het is duidelijk dat Cveral waar eenheid en bestendigheid wordt gebracht, het Absolute wordt genaderd of het streven naar het Absolute wordt gediend. En dat hoe meer het der Rede gelukt samenhang en onveranderlijkheid te brengen in waarnemingenenvoor- stellingen, dus in het beeld der dingen, des te meer 00k dit beeld dienstig zal kunnen zijn aan het levend- reeele zelf, dat er zich door weerspiegeld ziet, om den weg naar het Absolute te vinden en de dwaalwegen te vermijden. 98. En wie de Rede vreest of haar in hare functie wil belemmeren begrijpt niet haren aard. Want zij kan VERSTANDHOUDING. 45 nooit iets anders doen dan nader brecgen aan het Absolute, en waar zij niet meer dienen kan heft zij zichzelve op. {6y) 99. En de mysticus, de vrome, die waarachtig naar het Absolute streeft behoort der Rede dankbaar te zijn wanneer zij een schijnbaar mysterie weet te verklaren. Want het is toch beter teleurgesteld te worden dan te dwalen. En het gevoel kan steeds verdwalen, maar de Rede, zoover haar gebied reikt, niet. 100. Van den anderen kant behoort de natuurge- leerde, inziend dat zijn streven naar eenheid en samen- hang niet anders is dan het streven naar het Absolute, dankbaar te zijn dat er Mysterie is, en de Rede niet meer dan een menschelijk hulpmiddel, ondergeschikt aan de levende realiteit en het Zelf. Want daardoor vervalt de noodzakelijke onbestaanbaarheid, dus onbereikbaarheid van het Absolute, die niet te loochenen zou zijn, wan- neer de maatstaf aller dingen moest gezocht worden in de menschelijke Rede. V. loi. De toelichting van 91 en 92 hangt samen met het in 53 3. gezegde. Dezekerheid die eenpersoon alleen uit zichzelf heeft, is voor die persoon nog niet de hoogst mogelijke graad van zekerheid, hij verlangt beves- tiging door algemeengeldigheid. Droomenden en krank- zinnigen voelen zekerheid voor de meest absurde dingen. Voorbeelden van dit laatste feit zijn in de moderne psychologie overvloedig. De dingen die een koortslijder 46 GRONDSLAG VAN voelen kan zijn boven alle beschrijving absurd. Hij voelt zich zelf ddn en toch twee, klein en toch groot, een ander en toch zichzelf. De meest fundamenteele principes der logica gelden voor hem niet. Een droomer kan in den droom zekerheid voelen dat hij niet droomt. Een lijder aan grootheidswaan noemt zich zelf God, almachtig en alomtegenwoordig, hoewel hij nederig vraagt vrijgelaten te worden, of schatrijk, terwijl hij om een cent bedelt. 1 02. Uit deze feiten volgt dat de ikheid, het zelf, dat wat waarneemt, niet onafscheidelijk is van Rede. Ik wijs er nadrukkelijk op dat dit het eenige is wat uit de genoemde feiten onmiddellijk blijkt. Nadere gevolg- trekkingen leiden spoedig tot de diepste en ingewikkeldste vragen. Hoe de droomer of krankzinnige de rede ver- liest en in hoever zijn persoonlijke identiteit gewijzigd is blijft onbepaald. Alleen dit is onbetwistbaar dat er wordt waargenomen zonder Rede. 103. Het begrip Ikheid wordt hier 't best omschreven als: dat wat waarneemt. Alleen deze omschrijving is algemeen geldig, algemeen verstaanbaar en niet te onbe- paald. Het is daarom de eenige die logische behande- ling toelaat. Dat wat waarneemt nu is niet hetzelfde als het waargenomene, (64) niet hetzelfde als Rede en volgens het voorgaande ook niet onafscheidelijk van Rede. a. Bij het gebruiken der woorden >Fersoon€, >Ikheidc >Zelf€ (zie 57 vlg.) volg ik zooveel mogelijk het spraak- gebruik, omdat ik meen dat men het spraakgebruik niet door willekeurige definities forceeren mag (116), maar het zou wel goed zijn als men deze drie woorden leerde gebruiken, voor drie onderscheiden begrippen, drie gradaties van het bizondere, veelvoudige en be- trekkelijke tot het algemeene, ddne en absolute. VERSTANDHOUDING. 47 104. Dat wat waarneemt is niet hetzelfde als ruimte, want het neemt ruimte waar. Het is 00k niet onaf- scheidelijk van ruimte, want het kan niet-ruimtelijk waarnemen. Ik zal kortheidshalve het spraakgebruik volgen dat ruimte en tijd noemt als zelfstandige waameembare dingen, terwijl het slechts wijzen van waarneming zijn. Zij hebben als zoodanig toch een zekeren graad van rea- liteit en kunnen evengoed besproken worden als »dingenc als b. V. kleuren of geluiden. Dat waameming zonder ruimte-waarneming bestaat weet ieder. Lust en onlust en de meeste gemoedsaandoeningen zijn zulke waar- nemingen. £r zijn 00k ziekelijke, abnormale en absurde ruimte-waamemingen, b. v. het bij vele menschen be- kende gevoel, alsof de lichaamsdeelen) vooral de vinger- toppen, zeer dik en toch zeer dun zijn, meestal tegen 't inslapen bespeurd. Dit alles verwijst naar een grootere bestendigheid van het waarnemende Ik, dan van de ruimte-waarneming. 105. Dat wat waarneemt is niet hetzelfde als tijd. En het is, hoogstwaarschijniijk, ook niet onafscheidelijk van de tijdswaarneming. Dit laatste is minder duidelijk en niet met zoo algemeen- erkende feiten toe te lichten. Evenwel, al weet men het niet zooals de mystici het weten, door het weten dat zijn is, het allerzekerste weten ^) zoo zal men ^) (Intellectas) res non tarn sub duratione quam sub quadam specie aeternitatis percipit et numero infinito; vel potius, ad res percipiendas nee ad numerum nee ad durationem attendit. (Spinoza Tract, de Int. Em.) Von Helmholtz heeft getracht dit weten te onderscheiden als ytkenneti^' tegenover het gewone yywissen^\ maar ik vrees dat men deze terminologie niet zal willen aanvaarden of kunnen volhouden. 48 GRONDSLAG VAN het toch ook niet op logische gronden kunnen loo- chenen wanneer men werkelijk goed bekend is met de vele feiten van abnormale tijdswaarneming of waarneming zonder tijdswaarneming. De abnormale tijdswaarnemingen zijn b. v. die waaibij droomen die een heel leven omvatten afspelen in weinige seconden, zooals dat bij zeer vermoeiden gebeurt, of wel waarbij zooals vaak in koortstoestanden, de dagen en weken in een oogenblik schijnen om te vliegen. Dan ook het zeer bekende verschijnsel dat een lange droom eindigt met een uitwendige zins-indruk die precies in den droom past. B. V. men droomt dat men op de jacht is, het geweer aanlegt, schiet, en het schot is b. v. het toeslaan van een deur waardoor men ontwaakt. Verder weet men dat in den ouderdom de tijd sneller schijnt te gaan. Dat het schijnbaar sneller gaan van den tijd een abnor- male tijdswaarneming is, is niet zoo gemakkelijk in te • zien. Men denkt alleen aan een gebrekkige waarneming, die veel indrukken waardoor de tijd gemeten wordt, laat ontglippen. Dat de zaak dieper is, bewijst het tegenovergestelde, waarbij lange reeksen van indrukken of voorstellingen van indrukken zich samendringen in een tijdsverloop dat door alle andere menschen als zeer kort, een paar seconden, wordt waargenomen, of waarbij, zooals in den droom met het schot, iets wat in tijdsverloop volgt^ oorzaak en uitleg is van den droom die voorafging. Hier is het alle begrip te boven- gaande, het mystieke, voor elkeen duidelijk, want dat een reeks van daden, ondervindingen, tafereelen en gesprekken, in droom of voorstelling, kunnen waarge- nomen worden in het duizendste gedeelte van den, naar algemeenen maatstaf, daartoe benoodigden tijd, of dat een feit causalen invloed heeft op een vooraf- gaand feit, is voor het menschelijk verstand even VEftSTANDHOUDING. 4^ onbegrijpelijk en wonderbaarlijk als het zijn op veel plaatsen tegelijk, of het oneindig groote en kleine, of de asymptotische nadering. Waarneming zonder tijdswaarneming is, in zeker opzicht, den aandachtigen denker geen vreemd begrip, hoewel moeielijk overtuigend te beschrijven. Ik reken hiertoe het gevoel van lust of onlust, dat verbonden wordt aan herinneringen, die op zichzelf betrekkelijk onver- schillige feiten betreffen, die vooraf gingen aan een zeer heuchelijk of zeer droevig onvoorzien geval. B. v. een reis, die werd afgebroken door een trefiend dood- bericht. Hoe aangenaam de reis 00k moge geweest zijn, aan de herinnering van elke bizonderheid gedu- rende die reis ondervonden hecht zich een gevoel van onlust; zoo innig dat het schijntofdereiszelfsmartelijk geweest zou zijn 00k al ware het dood-bericht niet gekomen. Nu zijn de herinnerings-voorstellingen der reis waarnemingen met tijdswaarneming, maar het vreemde gevoel van onlust, dat zich aan al die herin- neringen hecht is 66k een waarneming, en wel een zonder tijdswaarneming. Een dergelijk lust-gevoel is vaak nog duidelijker. Wie het ondervonden heeft zal mij verstaan. Wie het niet uit eigen ervaring kent zal het willen verklaren door associatie. Voor wie het kent is dit geen verklaring. Associatie werkt door causaal verband, maar niet terug van gevolg op oorzaak. £ven- zeer is uitgesloten het causaal verband gemaakt door herhaald herinneren. De bedoelde lust- of onlust-waar- neming hecht zich aan elk nieuw herinnerd detail. £r is natuurlijk een verband maar niet in tijds-opvolging. Het is een voorgevoel in het herinneringsbeeld, even duidelijk mystiek voor den aandachtigen waarnener, als de echte voorgevoelens, of de droom met het ge- weerschot. Tot abnormale tijdsgewaarwording hoort 00k hetbekende 4 56 groKdslag Van en vaak beschreven ^) gevoel alsof al het waargenomene, op een bepaald moment, reeds vroeger was waarge- nomen. Mijzelf is deze gewaar wording welbekend, maar in latere jaren heeft het zich aldus gecompliceerd, dat het mij op een bepaald moment toeschijnt alsof ik vroeger in volmaakt gelijke omstandigheden de bekende abnormale tijdssensatie gehad had. Na een oogenblik is de illusie verdwenen. Deze iverdubbelingcder abnor- male gewaarwording, om het zoo te noemen, weerlegt mijns inziens, alle gewone verklaringen. Ook die dat het een herinnering aan een vroeger leven zou zijn. Maar wel is het een teeken van het buiten den tijd bestaan der Ikheid. In de geschriften van dichters en mystieken vindt men aanduidingen van soortgelijke gewaarwordingen, maar van een veel hooger orde. (Plato in Phaedrus, Porphy- rias in het leven van Plotinus e. a.) Ten behoeve van mijn betoog kon ik met het genoemde volstaan. Dat het waarnemend Ik lets anders is dan de tijds-waarneming, daaraan waarschijnlijk niet onafscheidelijk verbonden en van grootere onveran- derlijkheid, zal na het gezegde wel geen weerspraak vinden. Maar ik mag niet nalaten op de veel sterkere argumenten te wijzen die de nieuwere psychologie te dezer zake heeft bijgebracht. De onbetwistbare getuigenissen van gerealiseerde voorge- voelens en voorspellende droomen of hallucinaties zijn reeds overvloedig en vermeerderen bij den dag. Inde geschiedenis zijn ze lang bekend en erkend, en de groote meerderheid der menschen heeft ze nimmer ge- loochend. Ze worden nog alleen bestreden op theoretisch-s ^) O. a. door de romanschrijvers Dickens in David Copperfield en Couperus in Extase. VERSTANDHOUDING. 5 1 philosophische gronden, a priori. £r is geen gebrek aan goed-geconstateerde feiten. Hun aantal overtreft reeds lang elken redelijken eisch. Veel lang als waar- schijnlijk aangenomen voorstellingen van geologie, paleontologie, ethnografie en biologie nisten op onze- kerder gegevens. Maar juist om het aprioristische der bestrijding heb ik willen toonen dat grondige overweging deze feiten a priori aannemelijk moet maken en doen verwachten. Hetzelfde geldt, ten opzichte der ruimte*waameming, voor de verschijnselen van zoogenaamde helderziendheid of telepathic. Het is opmerkelijk en een teeken van den hoogeren (meer absoluten) aard van tijd dan van ruimte dat het ons veel meer moeite kost het Ik van tijd los te maken dan van ruimte. Dat de ruimtelooze waarnemingen niet den indruk van mysterie geven, maar een abnormale tijdswaameming onmiddellijk. Toch worden zoover ik weet ruimte en tijd bijna algemeen te samen genoemd als dingen van gelijken aard. 1 06. Al kan dus het Ik, omschreven zijnde als: dat wat waarneemt, niet gezegd worden zonder waarneming te zijn, toch is het iets anders als de waarneming en onderscheidt zich daarvan door meerdere onverander- lijkheid. Ter wille der logica houd ik mij hier aan de in 103 gegeven omschrijving. Hiermede is niet gezegd dat men altijd met het Ik, of het Zelf iets zou moeten bedoelen dat niet zonder waarneming kan bestaan. Ook moet men het Ik hier niet opvatten als de persoon, de persoonlijke identiteit. Deze laatste is, zooals de nieuwere psychologie leert, dikwijls veranderlijk, onstabiel. Er zijn personen die twee of meer persoonlijkheden schijnen te hebben, al voelt zich meestal ^^n ikheid identisch met de anderen. 5^ GRONDSLAG VAN Maar ook in deze abnormale toestanden blijft de stelling gelden dat»dat wat waarneemtt zich ten opzichte van het waargenomene onderscheidt door onveranderlijkheid. 107. Uit 68 en 106 volgt dat het Ik, dat wat waar- neemt, van alle ons bekende dingen het meest abso- lute is. Wij kennen niet anders dan het Ik, en de waarnemingen. £n er is geen waarneming die niet in absoluutheid beneden het waarnemende blijft. Men kan dit ook zoo zeggen: van alle dingen is ons Zelf het naast bij God. 108. Alle menschen erkennen of impliceeren in hun doen de zekerheid van het bestaan van een Ik. Dit bestaan is dus van alles het zekerste. (53) Deze zeker- heid is echter verkregen zonder waarneming en zonder Rede. Dit kan wel geen weerspraak vinden. Niemand kan zich het Ik voorstellen, niemand kan zeggen dat hij bet Ik waarneemt. Ook van vergelijken is geen sprake, dus evenmin van rede (65). 109. De kennis die de hoogste zekerheid geeft, mag wel de hoogste kennis genoemd worden. De hoogste kennis is dus die waarbij noch van waarneming, noch van rede sprake kan zijn. Deze kennis kan dus evengoed zijn als weten genaamd worden. Het is de » Veritas sicuti se habet« van Thomas a Kempis, het onbegrijpelijk begrijpen, de Visio sine Comprehensione, het Mysterium Magnum van Boehme i), het » kennen c in tegenstelling van iwissenc van von Helmholtz. I) „Der Geist ging hindurch als ein Blitz, und sahe in Grund der Ewigkeit." Boehme. VER ST ANDHOUDING. 5 3 Het moet deze hoogste zekerheid zijn die Spinoza noenide lessentia obyectivac en zocht in zijn adaequate ideeSn. (51). Maar niet gestadig indachtig aan het verschil tusschen beelding en zijn, of niet bedenkend dat de beelding reeds begint bij elke denking, elk begrip, elk woord, kende hij deze zekerheid 00k toe aan denkingen en wiskunstige begrippen. Zulke denkingen en begrippen echter sluiten »veelheidc en ivergelijkingc in, en daarmee houdt de absolute zekerheid op, en kan men alleen van een limiet spreken (53), want er is verster- king of verzwakking der zekerheid mogelijk, door meerder of minder algemeen-geldigheid, om de in 53 en loi genoemde redenen. Voor eenvoudige begrippen mag dit bijna ond^nkbaar zijn, maar ik wijs er op dat er een wiskunstig systeem gemaakt is uitgaande van de stelling dat twee evenwijdige lijnen elkander in 't oneindig verlengde kunnen snijden. £n 00k dat de vraag of ruimte eindig is niet rondweg door alle astronomen wordt ontkend i), hetgeen daarop zou neerkomen dat er wellicht geen rechte lijn bestaat, maar alle lijnen deelen zijn van een cirkel-omtrek met zeer grooten straal. Het tegenbewijs is niet te leveren. En wanneer er maar 66n individu leefde met de overtuiging dat er w^l een rechte lijn bestond, die zichzelve, oneindig verlengd, nooit ontmoette, — te midden van een wereld vol menschen die daarvan niets begrepen, — dan zou hij in deze overtuiging niet dezelfde zekerheid kunnen voelen als wij thans, en Spinoza's adaequatie zou hem vermoedelijk niet kunnen beletten te gaan denken dat hij aan waan-ideeen leed. Maar al kan men de echtheid van alle waarneming, en de juistheid van alle begrippen betwijfelen, niemand kan twijfelen aan 't bestaan van iets wat waarneemt. i) Prof. R. Ball in de Fortnightly Review, ik meen van 1894. 54 GRONDSLAG VAN Men vindt het onderscheid tusschen dit weten, deze hoogste absolute kennis, die is, en de altijd min of meer be- trekkelijke kennis die denkt, zich voorstelt en beeldt, bij alle mystieken en bij de meeste wijsgeeren aange- geven. Jean de la Croix spreekt van »le ddnuement de toutes images, mSme les plus sublimes. « »Wer mysterium magnum findet,c zegt Jacob Boehme »der findet alles darinnen ; es darfkeinen Btichstaben-heweis.^ Madame de la Mothe — Guyon zegt: »le propre de la foi est de ddrober k Time toutes espdces, images, distinctions, multiplicity, c i) iio. Deze hoogste kennis kan niet gezegd worden iets anders te zijn dan het Ik, dat wat waarneemt. Het is dus iin. III. Het Ik kan niet gezegd worden iets anders te zijn dan absoluut. Want wij kunnen er noch veelheid, noch veranderlijkheid aan toekennen. Het Ik is namelijk meer absoluut dan alle waarneming (107). Het constateeren van veelheid en verandering zou moeten berusten op een waarneming. Dan was het niet meer: dat wat waarneemt, maar dat wat waar- genomen wordt. En het Ik trekt zich dan, beeldend gesproken, weer achter het waargenome, minder abso- lute, terug. Men merke op dat de negatieve formuleering hier nood- zakelijk is, en men late zich niet verleiden tot positieve schijn-conclusies die onmiddellijk in absurditeit uit- loopen. B. v. deze dat het Ik dus absoluut /V, dat er veel ikheden zijn en dat het Absolute dus veelheid heeft. Men blijve streng indachtig aan het gezegde over woord-waarde. »Veel ikheden t beteekende: veel i) Non est, inquit Antonius, perfecta oratio in qua se monachus, vel boc ipsum quod orat, intelligit. Cassian. Collat. 9. Cap. 13. VERSTANDHOUDING. 5 5 dingen die kennen dat wat waarneemt. Men kan het Absolute noch bepalen, noch beelden, noch denken. Maar alleen deze logische gevolgtrekking blijft nit al het voorgaande dat men aan tdat wat waarneemt c noch veelheid, noch veranderlijkheid kan toekennen, dat men het dus niet andcrs kan noemen dan absoluut. Het betoog blijft rigoureus, al voelt men bij het nagaan wat de termen beteekenen, dat men gewerkt heeft met oneindige dus ondenkbare grootheden. 112. Uit 108 en III volgen deze dilemma's: 1°. 6f er is niets, 6f er is iets wat niet anders kan genoemd worden dan absoluut; 2°. 6f wij hebben in *t geheel geen kennis, 6f wij zijn en kennen dat wat niet anders genoemd kan worden dan absoluut. a. Wanneer namelijk dat, waarvan het bestaan het aller- zekerste is niet bestaat, dan bestaat het minder zekere natuurlijk niet. b. Als onze allerzekerste kennis geen kennis is, dan is de minder zekere het natuurlijk 00k niet. €* Het is hier noodig met eenige ophelderingen te hulp te komen. Wie zeggen het meest op de rede te bouwen voelen dikwijls het meest geneigd haar te wantrouwen, waar verbeelding en gevoel ontbreken. d, Het noemen in woorden van dingen als deze geefl dikwijls het gevoel of men etiketten plakt op degolven van een zee. Toch moet men er het mee doen, als het er op aan komt uit dwalingen vrij te komen. £n men kan het er mee doen als men blijft bedenken wat men doet, en zich bepaalt tot ontkenningen, waar bevesti- gingen niet meer geoorloofd zijn. e, Deze negatieve uitdrukkingen van het redelijk denken, en van het betrekkelijk weten houden dus alleen den weg vrij, sluiten de dwaalwegen af, — het weten van $6 GRONDSLAG VAN hooger orde, de levende realiteit zelf, moet den weg gaan. /. Spreken van meer of minder absoluut zou men absurd kunnen noemen. Toch is de term geoorloofd en noodig. Men bedoelt een meerder of minderen graad van die eigenschappen die wij in volkomen mate aan het absolute moeten toekennen, en die in zichzelf ook weer negaties zijn, niet-veel, niet-veranderlijk. ^. Op analoge wijze spreekt men in de wiskunde van grootere en kleinere oneindige grootheden ~ / ~z Voor ons verstand een absurditeit. A. Nu bedenke men weer de oneindige gradatie aller dingen. Men kan niet zeggen waar ons Ik begint, waar het een gevoelen waarneemt, en waar het een gevoelen is, Als men tracht waar te nemen hoe men waarneemt, trekt het waarnemende zelf zich steeds dieper en dieper terug. Men weet altijd dat het is, maar het laat zich nooit weerspiegelen. Het verliest zich in een oneindig verschiet. Wat ik hier van het Ik ztg, zegt Spinoza ongeveer van de t essentia objectiva,€ een woord ongeschikt tot betoog. Hoe diep men inkeert in reflectie, men weet het waarnemende, het zelf, er altijd nog dieper achter. En is het voor onze rede geheel als een repetent-getal, of de verhouding van straal tot cirkel- omtrek, oneindig en onbereikbaar. Want het kan niet zijn waar veelheid is, noch waar verandering is, en ons reflectief denken kan niet zijn waar die twee ontbreken, want daar is geen beelding en geen vergelijking. i. Men zal bijvoorbeeld zeggen: als alle menschen — en ook wel alle dieren en levende wezens, die waarne- men — datgene zijn en kennen wat niet anders dan €€vi en onveranderlijk kan genoemd worden, dan zijn en kennen zij alien ddn en hetzelfde. k. Zeker, dit is onvermijdelijk en onbetwistbaar. Er is VERSTANDHOUDING. 57 ^dnzelfde iets dat alien zijn en kennen — maar in oneindige gradatie van verschil — en dat wij het Zclf noemen. /. Wie dit wil loochenen omdat niemand het denken of begrijpen kan, zou 00k het bestaan van een parabool of een rechte lijn moeten loochenen omdat niemand kan denken of begrijpen dat tviree zulke lijnen elkaar steeds zouden naderen en toch in 't oneindige elkaar niet bereiken. 113. Door het voorgaande is nu het in 92 gezegde voldoende toegelicht. Wanneer het Ik niet onafscheidelijk is van rede en onveranderlijker dan alle waarneming, kan de rede ook niet beslissen over de onmogelijkheid van onbekende of ondenkbare gewaarwordingen of toe- standen van het Ik. Want dit zou beteekenen: dat de minst stellige kennis mag oordeelen over de meest stellige. Wie deze stelling erkent, erkent daarmede dat het mysterie bestaat, dat de mensch even goed mysticus behoort te zijn als logicus of mathematicus. Wie haar verwerpt, verwerpt daarmede de geheele hoogere wiskunde, die gebaseerd is op het mysterie. Niet op het toevallig onbekende maar op het essentieel onkenbare. En men verwarre de mystieke termen der mathesis niet met de zoogenaamde onbestaanbare grootheden, leege symbolen zonder zin, alleen dienstig in het verband, evenals absurde woord-expressies. De oneindige groot- heden moeten bestaan in de realiteit, en worden als zoodanig gebruikt. De onbestaanbare kunnen niet bestaan. 58 GRONDSLAG VAN VI. 114. Wat in de vorige hoofdstukken eenigszins omslachtig moest betoogd worden zijn eigenlijk primi- tieve en eenvoudige dingen die een tot rijpheid gekomen mensch uit zich zelve, zonder redeneering en 00k zonder het onder woorden te brengen, begrijpt of voelt. Het betoog heeft niet moeten dienen om gevoelens teweeg te brengen maar om ze uit de verwarring van dwaal- redenen te bevrijden. Indien het gezegde ongewoon of nieuw klinkt is het door het warnet van leege redenaties waarin velen onzer tijdgenooten, misleid door slecht« verstane natuur-wetenschap, gevangen zijn geraakt. De hoofddwalingen waartoe de natuurgeleerde, bij de ontzach- lijke toeneming van den omvang zijner arbeid, het ge- reedelijkst komt, zijn: 1°. het toekennen van grooter zekerheid, reeeler wezen, aan de verschijnselen dan aan datgene wat de verschijnselen waarneemt ; 2°. het zoeken van absoluutheid en eenheid in de voorstelling van het Zijn, in plaats van in het Zijn zelf — alsof het ooit mogelijk ware het bestaande te omvatten door een concept van het bestaande. 115. Voor wie mijn betoog aandachtig heeft gevolgd, zal het duidelijk zijn, dat ik op dezelfde wijze voortgaand, onmogelijk een systeem kan bouwen dat eenigszins meer ingewikkelde zaken omvat. Even voorzichtig, nauwkeurig en logisch-gebonden te spreken over dingen als : ziel, geest, verstand, geluk, deugd, zedelijkheid, schoonheid, goed, kwaad, liefde, hart en dergelijke, is onmogelijk. Principieel onmogelijk, omdat de termen geen bepaalde waarde hebben en dus geen stellige behandeling gedoogen. VERSTANDHOUDING. 59 116. Men lean de begripsbepaling nog wel eeneind- weegs voortzetten, maar vervalt dan spoedig in duize- lingwekkende complicatie. En men bereikt daarmede zeer weinig. Want dit is te vaak uit *t oog verloren, dat als termen geen bepaalde waarde hehben^ men ze die 00k niet geven kan. Men hangt hierin geheel af van de menigte die de taal maakt. Wanneer nien aan een term een bepaalde waarde opdringt, en de menigte accepteert die niet, bereikt men niets en maakt de ver- warring grooter. Terwijl de andere fout, waartoe alle wijsgeerige systeembouwers vervallen zijn deze is, dat men voor zich zelf de waarde van elken term bepaalt, en vergt dat de wereld die zai accepteeren. Dit leidt tot het vormen van een wijsgeeren-taal, een jargon, dat door de wereld reeds lang als onduldbaar is verworpen. (Hegel en volgelingen). Men wil namelijk de methode waarop de uitwen^jige zinnelijke waarnemingen werden gerangschikt 00k toe- passen op het inwendige, niet zinnelijke, — en vergeet daarbij meestal dat men zich hier niet in ecfnonbekend gebied beweegt, waar men naar willekeur kan klassifi- ceeren en namen geven, zooals een reiziger in een ondoorzochte streek, zooals een botanicus met nieuwe planten of een chemicus met nieuwe stoffen. Het geldt hier het heiligste bezit van iedereen, en geen termino- logie heeft waarde, dan die geboren is uit het sterkste en zuiverste gevoel, gerechtigd door consent van alien en bevestigd door duurzaam gebruik. Het woord is hier, in voUen zin, aan den dichter, den beelder, — en de geleerde, de ordenaar en rangschikker, is geheel aan hem ondergeschikt, op dezelfde wijze als hij bij de zin- nelijke waarneming ondergeschikt is aan de feiten. Want 6o GRONDSLAG VAN de dichterlijke beeldingen, dat zijn zijn eenige gegevens, dat zijn de feiten, waaraan hij zich te houden heeft. Aaogezien het innerlijk leven op geen andere wijze tot waarneembare uiting komen kan dan door dichterlijke beelding. Reeds vroeger (in de studies, 2« reeks) heb ik staaltjes gegeven van de slordige, willekeurige, en roekelooze wijze waarop natuurgeleerden van den eersten rang, in Engeland, Duitschland en Nederland, zich noemend psychologen of soms wel wijsgeeren, omspringen met termen en begrippen, die het innerlijke leven raken. Met woorden als : ziel, geest, bewustzijn, verstand, rede, lust, wil, wordt geleefd alsof het cijfers en driehoeken waren. Men moest het eens z66 met raicroscopische praeparaten durven doen! En toch zijn ze veel ijler, vager en moeielijker te behandelen dan de fijnste pra&- paraten. Wie zich niet met een oppervlakkig schijntje tevreden stelt, ziet grenzenlooze verwarring in bijna alle psychologische geschriften, gevolg van de onattente behandeling van onbestemde termen. 117. Die wijsheid, die niet is het begrijpen van in voorstelling gebrachte zintuigelijk waarneembare din- gen, maar het juiste gevoelen, en die altijd, als wijsbe- geerte of als religie, de hoogste wijsheid is genoemd, kan dus niet bereikt worden door een steads voort- gezetten bouw van logisch verbonden termen. Zij moet zich bij ieder in zichzelf vormen door de uitkomst van al het ondervondene en waargenomene, — maar ze kan wel steeds bevorderd worden door uiterlijke middelen, door dichterlijke of artistieke beelding. 118. Ook kan een logische beschouwing der meest oorspronkelijke begrippen en meest algemeene termen VERSTANDHOUDING. 6 1 ons behoeden voor de verwarring door schijniogica. Oomiddellijk steunende op het in hoofdst V betoogde kan men^ zonder het logisch verband te verlaten, door enkele negatie, sommige voorbarige positieve condusies der zoogenaamd rationalistische of positivistische schijn- iogica te niet doen. 119. Het Zelf, genoemd: dat wat waarneemt, kan 00k genoemd worden: dat wat voelt. Want alle waar- neming komt neer op gevoeleo. a. Hier is een belangrijk onderscheid. Waamemen be- teekent, naar de meest algemeene opvatting, eenkoud, onbewogen (stil) gevoelen, waarbij geen andere actie plaatsgrijpt als vergelijken. Waarbij dus het waame- mende of gevoelende zelf bijna onveranderlijk blijft. Gevoelen daarentegen sluit altijd in een verandering van het gevoelende, een staat, een toestand van dat wat voelt. ^. Het is nu zoo noodig te bedenken dat alle waarneming, 00k de waarneming van een waarneming, ten slotte toch neerkomt op gevoelen, op een gevoelstoestand van dat wat waarneemt. c. Hier schuilt namelijk een zeer gevaarlijke valstrik, waarin al menigeen is verward geraakt. Bij het woord > waarneming'' denkt men aan iets zeer absoluuts, bij het woord tgevoel" aan iets zeer betrekkelijks. £n door de besproken neiging naar het absolute heefl iwaarnemen'' den schijn van een hooger functie ge- kregen dan t gevoelen". a. De illusie van een onveranderlijk, gevoelloos, absoluut waamemen, heeft een soortgelijken strijd teweeggebracht als die in hoofdstuk IV besproken is. De ration alisten, bedrogen door den absoluten schijn der waarneming, vertrouwden alleen op haar en minachtten het gevoel. 62 GRONDSLAG VAN (Ook wel geloof genoemd, een term geheel en al onzuiver en vaag geworden door de bijbeteekenis van > aannemen op gezag van anderen''). De m3rstiekgezinden daaren- tegen, voelende de totale leegte en waardeloosheid van een begrip > absolute, gevoellooze waarneming" verhieven het gevoel ten koste der waarneming. e. De strijd had dezelfde oorzaken als die in 83 — 87 genoemd zijn, n.l. de neiging tot het absolute, en het zoeken van dat absolute in een schijnbeeld. /. £r kan namelijk geen waarneming zijn zonder verge- lijken en geen vergelijken zonder eenheid van maat. Dit geldt voor de mathesis, het schijnbeeld, de ledige modus van het bestaande, en het geldt voor het bei staande zelf, de realiteit der gevoelens. g. £r is dus geen waarneming zonder vergelijking van gevoelens, met een onderstelde eenheid van maat, die ook moet zijn iets als een gevoelen. h, Ook onder de artiesten heeft het waandenkbeeld eener gevoellooze waarneming, als de hoogste functie, ge- heerscht. 120. Dat wat voelt kan niet gezegd worden hetzelfde te zijn als het gevoelde, maar het kan ook niet gezegd worden iets anders te zijn dan gevoel. Dit nu is niet hetzelfde als 106. En wel omdat waar- neming insluit iets anders dat waargenomen wordt, maar gevoel ni^t, ten minste volgens het spraakgebruik niet zoo stellig. Gevoel heeft de beteekenis van » toe- stand'', tik gevoel mij wel" = lik ben wel". De mensch die uitroept: ilmmers is mijne ziel stil tot God, van Hem is mijn Heil", »Immers is Hij mijn Rotssteen en mijn Heil, mijn Hoog vertrek, ik zal niet grootelijks wankelen", het Zelf van dien mensch kan gezegd worden een ge- voel te zijn. Maar toch, dat gevoel is niet hetzelfde VERSTANDHOUDING. 63 als zijn Zelf, want dat Zelf kan zich 00k van dat gevoel los maken en nog dieper inkeeren, zoodat er van uitroepen geen sprake is. Toch blijfl het een ge- voel, maar nog veel hooger en stiller, en zoo tot in 't oneindige. Zoover, dat het woord waarnemen alien zin verliest, maar gevoel nog niet. 121. Het Zelf, het Ik, omschreven als dat wat voelt, is niet hetzelfde als de persoou, het Ik, omschreven als de gezamenlijke menigte van al onze gevoelens. Het eerste kan niet gezegd worden anders te zijn als e^n, onveranderlijk, absoluut, het andere, door onna- denkend spraakgebruik er vaak mede verward, is v6^l, veranderlijk, betrekkelijk en maakt uit onze persoonlijk- heid. Wij jsijn en kennen beiden, maar het eerste met grooter stelligheid van wezen en kennis, want al het andere kennen wij en zijn wij door het eerste. In het in 1895 zoo veel opgang makende boek van Arthur Balfour, the Foundations of Belief, werd vooral op dit onderscheid de aandacht gevestigd. Het eerste werd genoemd het ideaal-Ego, het tweede het psychologisch Ego >The relations between them are obscure". Hun samenhang is echter niet zoozeer duister, als wel onmogelijk in woorden en in voorstelling te brengen. leder weet hem door onmiddellijke kennis. Zeggen kan men alleen dat de samenhang volkomen is, want er zijn nooit gevoelens zonder »dat wat voelt". Ook dit dat men voor alle persoonlijke gevoelens een grens, een beperking kent, maar niet voor dat wat voelt« Men zou kunnen zeggen, met een gebrekkig beeld, dat het Ik de oneindige en onveranderlijke essens uitmaakt _van de persoonlijkheid. Maar ik zie niet het belang van zulke pogingen tot omschrijving, die misleiden omdat ze schijnen te bepalen wat onbepaalbaar is. 64 GRONDSLAG VAN Het zou goed zijn met het Zelf altijd het ideaal Ego te bedoelen, het psychologisch Ego kan men de persoon- lijkheid of anders noemen, al naar dit uitkomt met het zuiverste gebruik, of met de wijze waarop men ons het best zal verstaan. Het komt er niet op aan wat deze of gene meent te bedoelen wanneer hij »Ik'' zegt. Het komt er op aan wat niemand loochenen kan inderdaad te moeten be- doelen. En dat is: >dat wat voelt''. 122. De uitdrukking ,,sterfelijk'' beteekent dat iets er op een bepaald tijdstip zijn kan, en op een volgend tijdstip niet meer. Deze uitdrukking kan dus nooit worden toegepast op dat wat absoluter is dan de tijd zelve en niet onafscheidelijk van tijd. 123. Het Ik, dat wat voelt, sterfelijk te noemen heeft dus geen zin. (105) Maar men bedenke dat het evenmin zin heeft het^^^ster- felijk te noemen, strikt logisch gesproken. Dat zou zijn alsof men, bewezen hebbende dat ruimte geen kleur kon hebben, concludeerde dat zij dus wit of zwart was. Of vreugde rond, omdat ze niet hoekig kon zijn. Men kan de begrippen >Ik'' en >sterven" niet samenbrengen. Beeldend en poetisch kan men daarom zeer goed van eeuwig en onsterfelijk spreken. Als men maar bedenken blijft — wat weinig geschiedt — dat eeuwig niet beteekent »oneindig lang", maar in V geheel niet lang^ en in V geheel niet kort, maar zonder duur, zonder tijd. Wat menigten van redelooze en nuttelooze woorden over >de onsterfelijkheid" waren ongeschreven gebleven, als men dit inzicht indachtig had weten te blijven.. 124. Men heeft in de natuurwetenschap geconcludeerd dat er iets is in alle verschijnselen, hetwelk men »kracht< VERSTANDHOUDING. 65 noemde dat wel in vorm maar niet in wezen veranderde en zoover onze ervaring strekt niet veranderlijk of ver- gankelijk was. Daar het Ik nog constanter is dan al het waargenomene (107), kan het Ik nog minder ver- anderlijk of vergankelijk zijn. a. Het zich losmaken van de tijdsidee is het gewichtigste en moeielijkste werk der gedachten. Het is de sleutel van alle hoogere wijsheid. Zooals Emerson zegt, uit de manier waarop iemand hierover spreekt kan men altijd opmaken of hij een waarlijk verhelderde, een echte wijze is, of iemand die napraat over dingen waarvan hij niet weet. Vele lieden die gretig de on- vergankelijkheid van het Zelf aannemen, bazelen over een toekomst, een toekomstig leven, een leven n^ den dood, en zulke dingen meer, daarmee toonende niet te weten waar ze 't over hebben. Jezus zeide: >Eer Abraham was, ben ik", niet twas ik" maar Ttben ike Positieve verklaringen over een »toe- komstc der ziel worden hem niet toegeschreven. Paulus was veel onzekerder, en verloor veel eerder uit het oog wat hij meende. Niet ten onrechte heeft men hem verweten Jezus' leer door te veel positieve expli- caties ontheiligd te hebben. Plato geeft zijn inzicht scherp in den Timaeus. *) Schleiermacher zegt : »so haben *) Xfyofifv yttQ cTiy, aq rjv f'avtTfxn^ fffrrtt, r^ ^i rofOri, /xovov xma Toy aXrid-'^ Xoyov irQoGrjHfi,' to 6i r]v to T*f(fTai. ttsqI xijv iv /(>ovm yfVfObV tovaav itQfTTei, kfyiO&nt' Ktv^aitq ydg fOTov to if^ dfl xara TftvTCt t'/ov d»i,vfjvo)q ovTf TtQfOfivTfQov ovTf vfWTfQov TfQocii^xft yiy— rfO&ru <f*a ^qovov ot cT* yfVfO&ru ttot* otcT* yfyovfvtu rvv oiV tlaai'&vq fOfa&fu, to nnqdutiv Tt- ov^tv oaa yivrduq ToZq iy ulaS-tj- tffi ipfQOfjifvotq 7tqo(ffjri>fv, dXXd -/^qovov tuvtu ttlarn fHfiovfifvov xni vtfiT* aQ^O-fAov xvxXovfifvov yfyoyfv ^'tcTiy. (Tim. 38). Hoogst opmerkelijk schijnt het mij dat het Absolute, de Godheid, hier „beweegloos" genocmd wordt tegenover de tijdsverschijnselen die gezegd worden „bewegingen" te zijn, en „het Eeuwige na te bootsen." 5 66 GRONDSLAG VAN sie auch gedichtet die Unsterblichkeit, die sie allgentig- sam erst nach der Zeit suchen, statt inner und iiber der Zeit, und ihre Fabeln sind weiser als sie selbstc, >Es schwebt schon jetzt der Geist Uber der zeitlichen Weltc, »weine, wenn du dahin treibst im Strome der Zeit ohne den Himmel in dir zu tragenc De Oud- Indiscjie wijsheid is vervuld met dit besefdertijdeloos- heid van het Zelf. En men denke aan het >daar is uur noch tijdc door hoevelen niet nagepraat, door hoe weinigen gevoeld. 125. Evenmin kan gezegd worden dat het Ik zich hier of daar bevindt, of zich ergens been begeven zal. Dit schijnt gemakkelijker te bedenken en te onthouden. Maar het schijnt maar zoo. Eer men 't weet plaatst men het ergens. leder denkt het in ons. Maar het is niet in ons. En het is evenmin buiten ons. Het kan evengoed nergens-tegenwoordig als alom-tegen- woordig heeten. 126. Wij zijn en kennen dus, met volstrekte zeker- heid, wat noch sterfelijk, noch veranderlijk, en evengoed alom-tegenwoordig als nergens-tegenwoordig genoemd kan worden. 127. Maar wij zijn en kennen evenzeer, in gradatie van steeds geringer zekerheid, veel andere dingen, die te samen uitmaken de persoon. Hiertoe moet alles behooren wat ziel, gemoed, verstand, karakter, geest, lichaam enz. genoemd is. 128. Deze dingen zijn alien min of meer verander- lijk, dus alien min of meer vergankelijk. In alien echter is dat wat voelt onveranderlijk. De vergankelijkheid van het lichaam is het m^est bekend en begrepen. Van lichaam tot Zelf is een onafgebrok^i VERSTANDHOUDING. 6/ gradatie van betrekkelijk tot absoluut, van veranderlijk tot onveranderlijk, van vergankelijk tot onvergankelijk. 