Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Tocht om de eene of andere reden uitgesteld hebben of wel het es- sentieele nagelaten. Wij hebben dus tot onzen grooten spijt niet gezien wat de quasi-koppensnellers in hun bivouac hebben uitgevoerd; alleen weet ik, dat zij van dááruit niemand kwaad gedaan hebben eenige ceremonien bij een van de kampong medegenomen schedel en een basje menschenhaar ter vervanging van het echte koppensnellen (ganti ajau). Hierbij zal het bosje menschenhaar wel de representant der mensche lijke ziel en dus het hoofdobject der plechtigheid geweest zijn, ten minste het haar (Daj == boek) heeft hieran den naam gegeven, daar dit onschuldige koppensnellen genoemd wordt vajau-boek. De ceremonie zelf zal vermoedelijk bestaan hebben in het dansen (bij de Kajans vnjibary geheeten) rond den schedel, dezen daarbij telkens met den #mandaur aanrakende; zoo deed men ten minste bij de Tring-Dajaks ter vervanging van het koppensnellen *. Ik moet mij hier weder eene uit Weiding veroorloven. De ceremonie met een ouden gebruikten schedel, die afkomstig moet zijn van een anderen stam, is zeer gebruikt, waar men om de eene of andere reden niet kan snellen. Ken andere weg wordt in sommige gevallen bij onze Batang-Loepar-Dajaks gevolgd, waar de spantang na een stergeval wordt beeindigd door het doen van een tocht buiten het gebied van den stam, welke plaats heeft onder toezicht van de politie. Het doen van een tocht naar vreemde streken is natuurlijk een symbool van een sneltocht, evenals het dansen rond en aanraken van een ouden schedel zulks is. Het is de vraag, welk symbool door het bestuur, dat zich de radicale uitroeiing van het koppensnellen ten doel heeft gesteld, moet worden aangemoedigd. Het gebruik van een ouden schedel het het tegen, dat het de herinnering aan het werkelijke snellen levendig houdt, welke herinnering men juist zooveel mogelijk moet doen verloren gaan, wil men het bovengenoemde doel bereiken. De ceremonie is anders op zich zelf onschuldig en doordat het telkens leenen in een andere kampong van een schedel, van een vreemden stam afkomstig, lastig is, laat zich denken, dat men zich meer en meer zal bepalen tot steeds zeldzamer gevallen, die eindelijk groote uitzonderingen worden om ten slotte geheel op te houden. Bij het maken van een tocht op vreemd gebied heeft men den schedel, die aan vroeger behaalden buit herinnert, niet noodig. Die Ok deze methode evenals de vorige leulen tot geheele afschaffing der vadat ajau-. Zij heeft echter het groote bezwaar, dat men die vreedzame reizen ter vervanging van sneltochten moeielijk haar gang kan laten gaan; athans in den beginne is het noodig, haar niet toe te laten dan met toestemming van het bestuur, dat de reizigers telkenmale door eenig politiepersoneel kan laten exorteeren. Dit nu kan wel geschieden in de Betang-loepar-landen (trouwens ook die der meest geacharneerde koppensnellers), omdat hier bestuursmiddelen genoeg aanwezig lijn; masr in streken, verder afgelegen van een bestuurszetel, is deze bemoeienis van de politie onuitvoerbaar. Keeren wij na deze uitweiding tot onze goedaardige Kajansche kopfensnellers terug, dan kunnen wij hen in den nacht, volgende up den vierden day, zien terag komen, met al de distinctieven versierd, waarmee ware helden, als zij met buit beladen terugkeeren, gewonon zijn zich te tooien. ‘e Nachts om twee uur naderden zij de kampong ‘Tandjoeng- Krang, waar ik in de strambie! in een kleine voor mij afgeschoten ruumte sliep. Reeds uit de verte had ik het rprajaur gehoord, dat heel langzaam naderbij kwam. Dit „prajaur is een eigenaardige dreun, bestaande uit cen zeer lang gerekten galm, telkens afgebroken door een Lorten, krachtigen kret, waarop een meer of min lange pauze vlet Dajaks, die een kop buit gemaakt hebben en daarmee huis-waarts keeren, verzuinen het vprajaus nooit. Met wat doel het gechiedt, is mij niet recht duidelijk; men zegt wel, dat men zich hserdouvr moed inspreekt, en inderdaad is het een gewoonte van inianders om met dit Doel in omstandigheden, waarin zij gevaar duchten b v. wanneer zij'snachta een eenzamen weg moeten afleggen, boe- schen doortrekken of bijennesten in hooge bootnen moeten inzamelen, te singen; maar, mi) dunkt, het #prajaur kan als zoodanig niet dienen, de uitwerking, die het op de deelnemers moet hebben, is daartoor ongeschikt. Eerder geloof ik, dat het moet dienen om de buae geesten, die den geesten in den meegevoerden schedel te hulpe soehten wallen komen of de snellers zelf leed doen, te verschrikken Oe Majakeche woningen zijn over de geheele lencte in tweeen verdeeld. Da eme belft im in kamers „underverdeeld; de andere helft vormt een dro pende setlerty vor je kamers; die vallerij nu wrdt „s8rambi® echecten. 86 EEN DAJAKSCH FEEST. En darauf te verjagen. Hiervoor is de gilt ufterst geschikt. Doch met wat doel ook aangeheven, bij velen, zoo niet bij allen zal ook wel de lust komen aan het gepleegde heldenfeit ruchtbaarheid te gevven; te meer daar dit algemeene appreciatie ondervindt. Niet alleen is dit het geval bij de eindkampong, waar de snellers thuis behoore; ook in de kampongs, waar gelukkige snellers eenvoudig passeeren, haasten de vrouwen, met uitzondering van de zwangeren (want die mogen geen afgehouwen hoofd zien), zich gaarne op het hooremprajau” naar de rivier om de helden geluk te wenschen. Zij hopen dan tevens een bosje haar uit het pas afgeslagen hoofd te mogen trekken, welk haar, verbrand en gemengd met water, waarin men vabang+-blaren gedaan heeft, een uitstekend geneesmiddel is tegen flauwten, brakingen, stuipen, toevallen, enz., kortom in al die ziekten, waarin de patient niet-vrijwillige handelingen pleegt, welke toe-geschreven worden aan in hem gevaren geesten, meestal bij afwezig. Held van eigen ziel. Wie het reprajaur eens gehoord heeft, vergeet het niet licht; voor als men het in het diepe, nachtelijke uur, aangeheven door een vijftigtal mannenstemmen, langzaam hoort naderen, maakt het een onheilspellenden indruk. Het was half drie geworden, eer Sénggiang c.s. de kampong nabij gekomen waren en herhaalde schoten uit geweren het nu en dan luidklinkende vprajaur afwisselden. Slechts weinigen wachten de teruggekeerden op en bleef het huis nog langen tijd rustig, hoewel de stemmen buiten aantoonden, dat de snellers vór de kampong bleven op en neer houden; wat deze in dien tusschentijd dár deden, weet ik niet. Om half vijf echter toonde een drink geloop in de #së- rambiv, dat de bewoners in menigte naar den oever gingen om de aangekomenen te begroeten. Deze debarkeerden toen aan de landing- plaats van Sënggiang, het voornaamste hoofd der Kajans, en weinige oogenblikken later hoore men den langen stoet in optocht de 350 meter lange ssërambir van het Eine einde tot het andere langzaam doortrekken; het rprajaur was door een anderen, niet minder somberen, dreun vervangen, goed harmonieerende met de donkere waranda, waar een enkele fakkel alleen licht genoeg gaf om de in krijgsdos gestoken wilden, voor deze gelegenheid bovendien met blaren en groen versierd, zoo vele duivels te doen schijnen. Daarna werd het stil en kon de dageraad eenigen tijd later de #lamin~ in een toestand aântreffen, also daar niets buitengewoons was voorgevallen. ‘s Morgens ging ieder weer aan het werk even als op gewone EEN DAJAKSCH FEEST. 37 dagen. alleen bleven de pas aangekomenen thuis, zij rustten blijk- baar ait van de doorgestane vermoeienissen en toen zij om 9 A 10 aar buiten kwamen en in de „sërambis gingen zitten, begonnen zij a) spoedig met de preparatieven voor hun toilet, waarin zij straks valer zouden verschijnen. De gewone dagelijksche werkzaamheden na den rijstoogst (vór dien tijd gaat men natuurlijk elken dag naar de velden) bestaan daarin, dat de vrouwen ‘smorgens, na gegeten te hebben, bij kleine trorpjes, geescorteerd door weinige mannen, er op uitgaan om brand- hoat, sirih, blaren voor toespijs en andere benoodigdheden voor de huishouding te halen. Men ziet haar daartoe in een vuil werkpakje, let kapmes in de hand, een pagaai over den schouder, de draag- mand op den rug, tusschen zes en zeven uur de trappen afdalen. Om wien uar is de kampong leeg; alleen de kleine kinderen, moeders -{ n ‘n og meer grootmeeders met zuigelingen, hoog zwangeren en oude msnnen en vrouwen blijven thuis. Tusschen éen en twee uur vult tet hats zich weer; dan komen van lieverlede de vrouwen thuis evenals de mannen, die niet in de bosschen zijn om rotan of andere pralacten te zoeken, doch hun morgen hebben besteed met het maken van vaartuigen, waarvan steeds een groot aantal onderhanden is, met vieschen dan wel met ander werk. Des namiddags van vier tot ‘jf aur wordt van de padi, die men in kleine schaurtjes, vór de vlamine staande, bewaart, een hoeveelheid, voldoende voor éen dag, srstampt ; de vrouwen doen dit in groote rijstblokken, meestal met 2 gaten, die in de vsirambie op zij van de deuren een plaats hebben. Na het padistampen of wel onderwijl wordt door andere vrouwen het middageten gekookt. Aldas zijn de bezigheden als er niets buitengewoons te doen is, saar den dag van den terugkeer van Sënggiang c.s. kwamen de'merg ten arbeid uitgetrokken bewoners vóor den gewonen tijd terug, want reeds om elf aur was de slamins weer het tooneel van leven drkte, dat men anders pas zooveel later ziet. Bij groepje veramelde men zich om de zich optooiende koppensnellers tot men dezen naar de woning (eigenlijk het gedeelte van de vsSrambie vóor de hamer) san Senggiang vergezelde. Flter verscheen ook weldra een aantal mooi gekleede vrouwen en vormde zich uit dezen en de koppensnellers een lange, min of meer boate rij, die langzaam bij de muziek van zgirdie ! en Gerdi of KEEdi, blaasinstrument, bestaande uit een uitgehelden pompoen, ounrven bet buveneinde &4 mondstuk dient, terwijl in het breede gedeelte van de 36 EEN DAJAKSCH FEEST, en daardoor te verjagen. Hiervoor is de gil uiterst geschikt. Doch met wat doel ook aangeheven, bij velen, zoo niet bij allen zal ook wel de lust komen aan het gepleegde heldenfeit ruchtbaarheid te geven; te meer daar dit algemeene appreciatie ondervindt. Niet alleen is dit het geval bij de eiodkampong, waar de snellers thuis behooren ; ook in de kampongs, waar gelukkige snellers eenvoudig passeeren, haasten de vrouwen, met uitzondering van de zwangeren (want die mogen geen afgehouwen hoofd zien), zich gaarne op het hooren nprajaur naar de rivier om de helden geluk te wenschen. Zij hopen dan tevens een bosje haar uit het pas afgeslagen hoofd te mogen trekken, welk haar, verbrand en gemengd met water, waarin men nsabangv-blaren gedaan heeft, een uitstekend geneesmiddel is tegen flauwten, brakingen , stuipen, toevallen, enz., kortom in al die ziek- ten, waarin de patient niet-vrijwillige handelingen pleegt, welke toe- geschreven worden aan in hem gevaren geesten, meestal bij afwezig- heid van eigen ziel. Wie het vprajaur eens gehoord heeft, vergeet het niet licht; voor als men het in het diepe, nachtelijke uur, aangeheven door een vijftigtal mannenstemmen, langzaam hoort naderen, maakt het een onheilspellenden indruk. Het was half drie geworden, eer Sönggiang c.s. de kampong nabij gekomen waren en herhaalde schoten uit geweren het nu en dan luidklinkende vprajauy afwisselden. Slechts weinigen wachten de teruggekeerden op en bleef het huis nog langen tijd rustig, hoewel de stemmen buiten aantoonden, dat de snellers vór de kampong bleven op en neer houden; wat deze in dien tusschentijd dár deden, weet ik niet. Om half vijf echter toonde een druk geloop in de „së- rambiv, dat de bewoners in menigte naar den oever gingen om de aangekomenen te begroeten. Deze debarkeerden toen aan de landing- plaats van Sénggiang, het voornaamste hoofd der Kajans, en weinige oogenblikken later hoore men den langen stoet in optocht de 350 meter lange 7sérambiv Van het een einde tot het andere langzaam doortrekken; het »prajauy was door een anderen, niet minder somberen, dreun vervangen, goed harmonieerende met de donkere waranda, waar een enkele fakkel alleen licht genoeg gaf om de in krijgsdos gestoken wilden, voor deze gelegenheid bovendien met blaren en groen versierd, zoo vele duivels te doen schijnen. Daarna werd het stil en kon de dageraad eenigen tijd later de *lamin* in een toestand aantreffen, also daar niets buitengewoons was voorgevallen. ‘SMorgens ging ieder weer aan het werk even als op gewone EEN DAJAKSCH FEEST. 37 dagen; alleen bleven de pas aangekomenen thuis; zij rustten blijk- baar uit van de doorgestane vermoeienissen en toen zij om 9 A 10 uur buiten kwamen en in de /sérambiv gingen zitten, begonnen zij al spoedig met de preparatieven voor hun toilet, waarin zij straks weder zouden verschijnen. De gewone dagelijksche werkzaamheden na den rijstoogst (vór dien tijd gaat men naturlik elken dag naar de velden) bestaan daarin, dat de vrouwen ‘smorgens, na gegeten te hebben, bij kleine troepjes, geëscorteerd door weinige mannen, er op uitgaan om brand- hout, sirih, blaren voor toespijs en andere benoodigdheden voor de huishouding te halen. Men ziet haar daartoe in een vuil werkpakje, het kapmes in de hand, een pagaai over den schouder, de draag- mand op den rug, tusschen zes en zeven uur de trappen afdalen. Om zeven uur is de kampong leeg; alleen de kleine kinderen, moeders of nog meer gro ‘SMorgens ging ieder weer aan het werkpakje, het kapmes in de hand, een pagaai over den schouder, de draag- mand op den rug, tusschen zes en zeven uur de trappen afdalen. Om zeven uur is de kampong leeg; alleen de kleine kinderen, moeders of nog meer gro ‘SMorgens ging ieder weer aan het werkpakje, het kapmes in de hand, een pagaai over den schouder, de draag- mand op den rug, tusschen zes en zeven uur de trappen afdalen. Om zeven uur is de kampong leeg; alleen de kleine kinderen, moed Otmoeders met zuigelingen, hoog zwangeren en oude mannen en vrouwen blijven thuis. Tusschen een en twee uur vult huis zich weer; dan komen van lieverlede de vrouwen thuis evenals de mannen, die niet in de bosschen zijn om rotan of andere producten te zoeken, doch hun morgen hebben besteed met het maken van vaartuigen, waarvan steeds een groot aantal onderhanden is, met visschen dan wel met ander werk. Des namiddags van vier tot vijf uur wordt van de padi, die men in kleine schuurtjes, vór de nlaminw staande, bewaart, een hoevelheid, voldoende voor éen dag, gestampt; de vrouwen doen dit in groote rijstblokken, meestal met 2 gaten, die in de „sërambis op zij van de deuren een plaats hebben. Na het padistampen of wel onderwijl wordt door andere vrouwen het middageten gekookt. Aldus zijn de bezigheden als er niets buitengewoons te doen is, maar den dag van den terugkeer van Sénggiang c.s. kwamen de vroeg ten arbeid uitgetrokken bewoners vór den gewonen tijd terug, want reeds om elf uur was de vlaminv weer het tooneel van leven en drkte, dat men anders pas zich om de zich optooiende koppensnellers tot men dezen naar de woning (eigenlijk het gedeelte van de „sSrambin vór de kamer) van Sénggiang vergezelde. Hier verscheen ook weldra een aantal mooi gekleede vrouwen en vormde zich uit dezen en de koppensnellers een lange, min of meer bonte rij, die langzaam bij de muziek van vgérdiv t en Grodi of köl&di, blaasinstrument, bestaande uit een uitgeholden pompoen, waarvan het boveneinde tot mondstuk dient, terwijl in het breede gedeelte van de de wapé’,' door de eersten in die rij bespeld, ging njibar van het een uiteinde tot het andere. De Mannen waren hierbij in den bekenden krijgsdos gestoken, dieren hübschen om de schouders, veeren op de mutsen, en allen droegen versierselen van geel geworden palmblaren, die distinctieven voor koppen, en allen droegen versierselen van geel geworden palmblaren, die distinctieven voor koppen, aan benedenarm, bovenarm en benedem de knie (alzoo naturilijke gélang, 2 téngkang 5 en témbékas 4); maar sommigen hadden zich daarmee ook het hoofdhaar, zoodat de blaren als franjes over het gezicht afhingen. Omtrent het doel van den bladertooiekon ik geen inlichtingen krijgen, evenmin wist men dit op te geven van het voorste gedeelte van het voorste gedeelte van het hoofdhaar, hetgeen blijkbaar den avond te voren was geschied. Men wist alleen te zeggen, dat vroeger het afgeschoren haar onder anroeping der geesten in het water werd geworpen; dat dit thans niet meer geschiedde en men het liet liggen, waar het viel; het scheren, zoo zeide men, was echter wel noodig om.te kunnen ~boe-wang pémaliy (vasten eindigen); ongetwijfhold heeft men hier dus te doen met het overblijfsel van een haaroffer, een menschenoffer vergezellende. 5 Nadat het -njibary eenigen tijd geduurd had, ging men uiteen;'savonds begon het andermaal; toen nam een groot aantal vrouwen daaraan deel en werd het afgewisseld door verschillende dansen en spiegelgevechten, wel interessant, als men ze nooit gezien heeft, echter geheel overeenkomende met hetgeen door andere stammen bij gelijke festiviteiten vertoond wordt. lets nieuws kregen wij niet te zien; zingen ook niet te hooren, behalve op eenigen afstand, waar in een kamer /bélians (shamanen) bezig waren met het verdrijven van booze geesten bij een zieke. Wij hadden hier gaarne een En kijkje ge- nomen, maar men verzocht dringend het niet te doen, aan welk verzoek wij wel moesten gehör geven. Den volgenden morgen ten vijf ure ging men gezamenlijk in de vrucht eenige dunne bamboepijpen, op verschillende hoogte ingesneden, zijn bevestig. Het wordt bespeeld bij het dansen der mannen. 1 Sapé of kétjapi, een soort gitaar met twee snaren, wordt bespeeld bij het dansen der vrouwen. 3 Bracelet om den pols. ® Bracelet boven den elleboog. ® Soort bracelet boven de kuit beneden de knie, o. a. bij de Toendjoeng-Dajake seer algemeen. 6 Wilken, »Ueber das Haaropfer und einige andere Trauergebrauch bei den Völkernulkan, Revue Cul. Int. Jaarg. 1887, dl. I, bl. 385. EN DAKSCH FEEST. 39 Vierke der baden, welke reinigemach is bis elke festivit als deze '. Daarna zouden varkens geslacht en zou opnieuw feest gevierd worden evenals den dag te voren. Wij begrepen hierbij niet te moeten blijven, omdat wij de lieden blijkbaar in den weg stonden; men geneerde zich voor ons, zijnde het nog nimmer voorgekomen, dat een ambtenaar deze feesten bij- woonde. Dit is anders zeer goed te doen, daar de Kajans, evenmin alsde Bahau’s en Modangs, sterke dranken gebruiken, en dus bij hen nimmer dronkemanstooneelen of andere wanordelijkheden voorkomen. Den Haag, October 1889. 1 Frazer in zijn „Certain burial customs as illustrative of the primitive theory of the soulr (Anthropological Institute of Great Britain and Ireland dl. XV) de verschillende wijzen, waarop de mensch tracht zich te vrijwaren voor bezoeken van geesten van afgestorvenen, besprekende, noemt o. a. het begraven bij nacht (bl. 72) en the methods of barring the ghost by.... water: (bl. 77 en vv.) Zie ook Wilken, „Ueber das Haaropfer und Einige andere Trauergebrauch bei den Völkerung Indone- siens, Revue Col. Int. Jaarg. 1886, dl. II, bl. 282 en 246 v.v.) Het bad der terug gekeerde koppensnellers vóor het aanbreken van den dag is ongetwijfeld ook ook oor spronkelijk aangewend als een dubbelwerkend middel tegen bezoekingen van booze geesten, die de feestvierenden te vreezen hadden. DE VERBREIDING VAN HET MATRIARCHAAT IN HET LANDSCHAP INDRAGIRI. DOOR A. F. P. GRAAFLAND 1. Stroomafwaarts van Tjerenti vormt het plaatsje Tambangan de grens tusschen Kwantan en het landschap Indragiri, dat voorna- melijk bestaat uit het stroomgebied van den benedenloop der Batang Kwantan 2. Om tot een duidelijk overzicht te geraken omtrent de verbreiding van het watriarchaat in dit gedeelte van Indragiri het hare bijdragen. Ongeveer ‘in het begin der 14e eeuw werd dit landschap door koloniseerende Menangkabauers bevolkt, die volgens de legende, onder hunne hoofden To“ Patih en To“ Gagah Katoemenggoengan, alsmede diens hoofden To“ Patih en To“ Gagah Katoenmenggoengan, alsmede diens hoofden aan de monding van het riviertje Indragiri, waar dit zich bij het tegenwoordige Pékan Toewa in de Batang Kwantan stort. Onder deze kolonisten moet het matriarchaat algemeen het matriarchaat algemeen het beoben. In het oog houdende hetgeen door Dr. Van der Tuuk en Dr. Wilken omtrent de bovengenoemde in de legende ook hier voor- 1 Naar aanleiding van een door het Bestuur van het Koninklijk Instituut gedaan verzoek, werd door Z. E. den Minister van Koloniën van de verhandeling van den Heer G. A. Wilken "De verbreiding van het matriarchaat op Sumatra, voorkomende in deel III van dit tijdschrift, blz. 168 vv., ten vorigen jare, een aantal exemplaren naar Indië gezonden, ter uitnoodiging, onderzoeking En in te stellen, ten einde de bestanden leemten an te vullen: De volgende nota is de eerste, die het Instituut mocht onvangen. Moge die spoedig door meerdere, even volledige, bijdragen worden gevolgd. Behoudens enkele wijzigingen in taal en stijl, is het stuk onveranderd afgedrukt. (Redactie). 3 Bij de lezing van dit opstel kan met vrucht worden geraadpleegd de schets- kaart, voorkomende in het werkje: Graafland, Scheteen uit Indragiri. Batavia, G. Kolff & Co, 1889. (Redactie). IN HET LANDSCHAP INDRAGIRI. 41 komende ambtstitels is opgemerkt 3, mag het waarschijnlijk genoemd worden, dat zich twee soekoe's uit Menangkabau hier hebben neer- gezet, waartusschen het jus connubii bestond. Wanneer toch hier sprake was van twee staatkundige partijen, die min of meer tegen- over elkaar stonden, moet het verwondering wekken, dat zij zich gezamenlijk hierheen begaven en in alles zoo eensgezind optraden. Angzamerhänger schlüttet, um welke reden ook, onder de kolonisten de wensch ontständige zijn, om een vorst aan hu hoofd te zien. De To‘Patih en To“ Toenngng, die niet voor deze waardigheid wenschten in aanmerking te komen, besloten aldus eenen vorst te zeken. Zij maakten een vlot, waarbij echter het merkwaardige geval nch voordeed, dat houtsoorten, die gewoonlijk op het water dreven, toen deze voor dit doel zouden gebruikt worden, zonken, zoodat de To‘Pstih ten einde raad een koelim-stam omhakte: het zware stuk bout dreef en toonde zich een uitstekend material voor het benoo-digde vlot. Toen het te water moest gelaten worden, riepen de To“Tormengen en To“ Patih hunne kinderen om hen hierbij te helpen, doch deze weigerden; hierop richtten zij het verzoek tot hunne zusters-kinderen, die dadelijk hieraan voldeden, waarop door hen bepaald verd, dat de nalatenschap voortaan op de zusterskinderen zou moeten averraan. Sprong der zoogenaamde ulal-kamanakan Moge eene verwijzing naar het hierover voor- homende bij Dr. Wilken #De verbreiding van het matriarchaat op Namatras, blz. 25, volstaan. Niet toch op Indragirischen bodem vatstond deze instelling; zij werd hier aangebracht uit Menangkabau. De To* Patih en To“ Toemenggoeng vonden een prins, een zoon tan Sultan Mohammad Sjah, de laatste vorst, die vór de Portugese invasie, op het einde der 15e en in het begin der 16e eeuw, te Malakka regeerde, dien zij tot Soetan verhieven. Langzamerhand breidde zich hierdoor de Djohorsche invoed uit en kwamen ook Djohorsche kolonisten zich in dit landschap vestigen. De inslösung hervan op de inrichtigen van het bestür en op de taal, maar bovenal op de aloude landsiustellingen, de adut-poesaka, sa het bijzonder die het gezin of de familie betreffende, bleef uiet achterwege Instellingen van een meer republikeinsch karakter werden gedeeltelijk door monarchale vervangen, gedeeltelijk naar de minder. Zie: Wilken, Over de verwantschap en het huwelijks- vn erfrecht bij de volken van het Maleische sas, bis. 10 vv. (Redache). DE VERBREIDING VAN HET MATRIAROHAAT toegankelijke binnenlanden, tanah-talang, of naar het Westelijk deel van dit landschap verdrongen. Ken dialect, dat sterke overeenkomst heeft met het Riouw-Linggasch Maleisch, de zoogenaamde Bahasa-Batin-anam-soekoe, ontwikkelde zich aan de mondingen der Indragiri- rivier, een ander, de zoogenaamde Bahasa-Ringat, dat zich min of meer sterk naar het Riouw-Linggasch Maleisch heeft gewijzigd, breidde zich uit tot Batoe Sawal, terwijl de zoogenaamde BaAasa-Kwantan, stroomopwaarts van Batoe Sawal. Al, en de Bahkasa-Mamaq, in de bin- nenlanden, voorall tusschen de Simpang Kiri en de Tjenako, min- dere afwijkingen van hunnen Menangkabauschen oorsprong vertoo- nen 4. Ook de inrichting van het gezin onderging langzamerhand wijzigingen. Waar de Djohorsche invloed zich het sterkst deed gelden, werd het matriarchale verwantschapsstelsel door het parentale ver- vangen, zonder dat evenwel alle sporen van de oorspronkelijke instelling ver- vangen, niettegenstaande de latere invoering van den Islâm, in het midden der 16e eeuw, ook hiertoe krachtig moet hebben bijgedragen. Hetgeen door Dr. Wilken in zijne »Verbrei- ding van het matriarchaat op Sumatra, blz. 25, gezegd is omtrent het voorkomen van het matriarchaat in min of meer zuiveren vorm in streken, waar het zoogenaamde Menangkabausch-Maleisch wordt gesproken, vindt dan ook hier volkomen bevestiging. Alleen moge de opmerking gelden, dat, waar moeielijk te overkomen natuurlijke grenzen ontbreken, deze vooral niet te scherp afgebakend mogen worden gedacht. Met het bovenstaande voor oogen, zal het thans lichter vallen de verschillende vormen, waaronder het matriarchaat hier voorkomt, nader te behandelen. Het zuverst vinden wij het matriarchale verwantschapsstelsel onder de zoogenaamde Orang-Mamaq, die aangetroffen worden in de Talang-Kelajan, de Talang-Djerindjing en de Talang-Kelajan, en langs den bovenloop der Tjenako en der Gangsal. Aan hun hoofd staat de To* 4 Uit deze mededeeling blijkt, dat op de, door de Heeren Holle en Brandes vervaardigde, taalkaart van Sumatra, voorkomende in het Koloniaal Verslag van 1887, de grens tusschen het Menangkabau- en het Riouw-Lingga-Maleisch, in het stroomgebied van de Indragiri, te veel Westelijk getrokken is. De lijn sou moeten gaan over het punt, waar de Eko zich rechte in de Indragiri ontlast, want hier overer is Batoe Sawal gelegen. Zie: Wilken, De verbreiding van het matriarchaat op Sumatra, bls. 25, noot 75, waar, ook ten aanzien van het stroomgebied van de Siak, het vermoeden wordt uitgesproken, dat de grenslijn tuss Chene de twee sooeven genoemde dialecten, heb Riouw-Lingga- en het Menangkabau-Maleisch, Ostelijker moet loopen dan op de kart van Holle-Brandes is aangegeven. (Redactie). IN HET LANDSCHAP INDRAGIRI. 43 Patih, die in de Talang-Kelajan woont. Zij volgen, zooals de Ma-leiers dit noemen, de langka-lama, en hebben grootendeels den Islâm niet aangenomen. Het volk is verdeeld in soekoe’s, waaronder hier verstaan worden alle afstammelingen uitsluitend in de vrouwelijke lijn. van dezelfde stammeeder. De leden eener soekoe wonen bijna zonder uitzondering bij elkaar en zijn zeer nauw aan elkaar verbonden. De soekoe is verantwoordelijk voor de daden van elk harer leden, zooals blijken kan uit het gezegde: »mendapat sama belaba, kahilangan sama roegt, melompat sama patah, menjoesoep sama bongkokn. Huwelijk in de soekoe zijn verboden. Het huwelijk, dat hier stméndo genoemd wordt, heeft voor geen der partijen verandering van soekoe ten gevolge, want man en vrouw blijven ieder tot hunne soekoe behooren. Slechts zelden heeft samenwoning plaats, waarbij dan de man bij de vrouw intrekt. Man en vrouw vormen geen gezin, want dit omvat hier alleen de vrouw met hare kinderen. Aan het hoofd van een dergelijk gezin, stmandei, staat de oudste broeder der moeder, de mamag, terwijl aan het hoofd der soekoe door de ooms van moederszijde een panghoeloe wordt gekozen, die door den vorst in zijne waardigheid bevestigd wordt. De naturilijke vader heeft geene rechten op zijne kinderen; deze gaan geheel op in de soekoe der moeder, want ook de Orang-Mamaq zegt: rajam djan- tan tidag berfêlorn, dan wel: vajam djantan tidag membawa anagn. Titels en wäardigheden gan nog uitsluitend in de vrouwelijke lijn over, terwijl wij ook in het erfrecht dezelfde beginselen toege-past vinden. De goederen, door den man vór het huwelijk bezeten, de zoogenaamde Aartä-poesakà, bestaande uit hetgeen hij door aan-erving verkregen heeft, Aartä-poesakà, en hetgeen hij door eigen arbeid heeft verworven, Aartä-pentjarian, worden bij overlijden of scheiding het eigendom van zijne soekoe. De goederen, door de vrouw vór  verdeeld: de eene helft vervalt aan de verwanten van den overledene, man of vrouw, de andere blijft het eigendom van den langstlevenden echtgenoot, weduwnaar of weduwe. Ook hier geldt dus de rechtsregel: vhart A-pembawan kombali, hartä-dapatan tinggal, harta-soearang dibagin. Daar nu, volgens de opvatting der Orang- Mamaq, geen verwantschap bestaat tusschen den vader en zijne kin- deren, kunnen deze nooit bij diens overlijden van de hartä-soea- rang erven. Hij kan alleen, door schenking gedurende zijn leven, een deel hiervan in hun bezit stellen; doch nooit kan daarvoor de hart&-pembawan in aanmerking komen. Zoo worden ook de soekoe- genooten van den man, bij diens overlijden, aansprakelijk gesteld voor zijne schulden, en kunnen de kinderen, uit zijn huwelijk voort- gesproten, hiervoor niet in pandelingschap geraken; dit is wel het geval, zoodra de moeder met schulden sterft, daar deze meestal voor de helft door de kamanakan, voor de andere helft door hare eigen kinderen moeten worden voldaan 5. Hebben over het algemeinen de Orang-Mamaq slechts in geringe mate de Djohorsche en Mohammedansche invloeden ondergaan, meer deden deze zich gelden bij de bevolking van de oevers der Indragiri-rivier of Batang Kwantan tusschen Tambangan en Batoe Sawal. Een gedeelte dezer streek, bevattende het gebied van Batoe Ridjal, Pranap en Pematang, staat bekend onder den naam van Tiga Loeroeng. Ook hier treft men de verdeeling in soekoe's aan, aan wier hoofd een panghoeloe, gekozen door de mamaqs en bevestigd door den vorst, staat. Het begrip soekoe, zooals dit hierboven omschreven is, blijft hier onveranderd gelden, en het verbod, om in de soekoe hawelijken te sluiten, bestaat eveneens, ofschoon een zeer enkele uitzondering wel voorkomt. Hoewel de echtgenooten ieder tot hun eigen soekoe blijven be- hooren, treft men hier bijna algemeen samenwoning van man en vrouw aan. De man trekt dan in het huis der vrouw, of bouwt een op zichzelf staande echtelijke woning op de plaats, waar de soekoe der vrouw Gevestig is. Dit läststst meist zerkeh ook er toe bijgedragen heben, dat, naast de soekoe, het gezin, in dit geval bestaande uit de beide echtgenooten en hunne kinderen, zich begon te ont-wikkelen. Toch blijft de vader weinig macht over zijnne kinderen uitönen, daar deze tot de soekoe der moeder blijven behoore, en als zoodanig de oudste broeder van deze, de mamaq, het grootste gedeelte dier macht behoudt. Op den regel, dat titels en waardigheden uitsluitend in de vrouwelijke lijn overgaan, komen hier meerdere uitzonderingen voor. Dit is blijkbaar eene vergissing. Voor de schulden van de moeder kunnen alleen de eigen kinderen aansprakkelijk zijn. Zie ook de mededecling op de volgende bladzijde, regel 9 v. b. (Redactie). IN HET LANDSCHAP INDRAGIRI. 45 Wat het erfrecht evenwel betreft, zien wij hoe de hartä-pemannen en de hartä-pemannen het eigendom blijven van ihren voor verdeeling in anmerking komen. Hierbij echter is het regel, dat eigen kinderen en zusterskinderen gelijke rechten op de nalatenschap hebben. Laat de man bij zijn overlijden schulden na, dan worden ook de kinderen voor de helft hiervan aangeproken, terwijl de andere helft door zijne soekoegenooten, in het bijzonder zijne kamanakans, moet worden voldaan. Laat de vrouw bij haar overlijden schulden na, dan zijn gewoonlijk de kinderen voor het geheele bedrag aansprakelijk, en kannen zij dus hiervoor in pandelingschap geraken. Bij echtscheiding wordt weder alleen de hartä-pemannen in twee gelijke deelen tusschen de echtgenooten verdeeld; de kinderen kunnen gegen aanspraak maken op een aandeel, doch volgen de moeder, zoodat zij, bij overlijden van hunnen naturilijken vader, ook Niet van hem erven kunnen. Wanneer de vrouw hertrouwt, is haar aandeel in de hartässoearang van het eerste huwelijk hartä-dapatan geworden, waarop haar tweede echtgenoot geene rechten kan doen gelden, evenmin als hare kinderen uit het eerste huwelijk een deel erlangen kunnen van de harti-soearang van het tweede huwelijk, wanneer de tweede echter de moeder te overlijden, dan hebben de kinderen uit het eerste huwelijk en die uit het tweede huwelijk evenveel rechten op haar aandeel in de hartá-soearang. Gan wij nu over tot de beschouwing der bevolking stroomaf- waarts van Batoe Sawal. Hier vinden wij nog sterkere overgangen tot het parentale verwantschapsstelsel. Wel is waar bestaat nog overal de soekoe, die een krachtigen band vormt onder hare leden, doch hare grenzen zijn minder scherp. Aan het hoofd van de soekoe staat de panghoeloe, gewoonlijk op dezelfde wijze gekozen, als hoven vermeld, en door den vorst bevestigd. Soms echter hebben, behalve de mamags, ook de ‚weerbare mannen stem bij de keuze. Het gebeurt nu meer- malen, dat hier leden eener soekoe zich, soms tijdelijk, afscheiden en elders zich neerzetten: zij blijven echter over het algemeen onder het toezicht van hunnen oorspronkelijken panghoeloe; slechts zelden wordt een afzonderlijke panghoeloe aangesteld. Zoo is de bevolking stroomafwaarts van Ringat, namelijk van ® Pengalihan, Mompah, Voor de juistheid van de spelling der volgende geographische namen kan niet geheel worden ingestaan, daar het handschrift hier niet zeer duidelijk is en af- kortingen bev At. (Redactie). 46 DE VERBREIDING VAN HET MATRIARCHAAT Pékan Toewa, Kapal Petjah, S(oengei?) Bajas, S(oengei?) Beng- koewang, P(ékan?) Djoemahat, P(ékan) Laïs, enz., voor zooverre deze niet bestaat uit anaq-radja’s en hunne pande- lingen, afkomstig van Kampong Bésar, K(ampong?) Poelau, Ringat, enz. Hieran is het toe te schrijven, dat van Ringat tot P(ékanP) Pallas geen panghoeloe gevonden wordt, daar de panghoeloe niet wordt beschouwd als het hoofd eener streek, maar als hoofd eener soekoe. De hevolking stroomafwaarts van Ringat blijft dus onder het toezicht staan van hare panghoeloe’s te Ringat, Kampong Besar, enz. Huwelijken in de soekoe komen veelvuldig voor, soms, in het bijzonder bij anaq-radja’s, zelfs in graden van bloedverwantschap, die volgens den Islâm verboden zijn. Bij huwelijken tusschen twee personen van verschillende soekoe’s is het zeldzaam, dat de echtge-nooten ieder tot hun eigen soekoe blijven behooren. De man treedt in de soekee der vrouw of omgekeerd, hetgeen geheel afhankelijk is van de sterkte, de macht of het aanzien der soekoe. Wanneer dus de soekoe van den man krachtiger is, verlaat de vrouw hare Kampong en wordt de echtelijke woning in de kampong der soekae van den man gebouwd; de kinderen behoorend dan tot die soekoe en heeft de mamaq over hen weinig of geen macht. Toch gebeurt het wel eens, dat bij echtscheiding, ook in het geval dat de soekoe van den man de sterkere is, de kinderen met de moeder naar hare soekoe teragkeeren. Alsdan geldt dus de regel: rajam djantan tidag membawa anagn, of zooals men ook hier zegt: vajam berindoeg, strat beroempoen Y. Nog andere sporen van grootere macht in vrogere tijden treffen wij aan. Zoo heeft de soekoe der vrouw het recht, wanneer de man haar op reis wil meenemen, toe te zien, dat voor het noodige gegen is, zoodat zij geen gebrek zal lijden, terwijl het verlaten van het land voor Indragirische vrouwen, anders dan om de bedevaart te volbrengen, verboden is. Ook in het erfrecht zien wij het parentale verwärtschapsstelsel op den voorgrond treden. De regel dat de hartä-pemannen en de hartä-dapatan niet voorverdereing in aanmerking komen, wordt wel is waar nog gevolgd, doch daar na het huwelijk gemeenschap van goederen plaats vindt, is het onderscheid met de hartä-soearang allengs verloren gegaan, en komt het daarom meermalen voor, dat alles bij overlijden van een der echtgenooten onder den langstlevende en de kinderen verdeeld wordt. Zusterskinderen hebben geen aandeel in den nalatenschap, zoodra eigen kinderen aanwezig zijn. Bij echtscheiding onvangen de kinderen geen aandeel in den boedel, daar deze tusschen de beide echtgenooten gelijkelijk wordt verdeeld, soms weder met inachtneming van den regel, dat de hartä-dapatan en de hartä-pemannen tot de oorspronkelijke eigenaars terug-keeren. Schulden van een der beide echtgenooten of van beiden gaan bij overlijden op de kinderen over, die hiervoor in pandelingschap Kunnen  de zoogenaamde Orang-Timor voor, die afkomstig zijn van eenige eilanden van den Lingga-archipel, in het bijzonder van Singkep, en van het landschap Reteh. Bij hen treft men het parentale verwantschaps- stelsel aan, zooals dit voorkomt op de eilanden van den Riouw-Tuingga- archipel. HET ANIMISME BIJ DEN MINANGKABAUER DER PADANGSCHE BOVENLANDEN DOOR J. L. VAN DER TOORN. Onder den titel van: y7Het animisme bij de volken vanden Indischen Archipels, geeft Dr. G. A. Wilken, in de jaargangen 1884 en 1885 van ~de Indische Gidsr, een schets, die den lezer op de meest onderhoudende wijze in kennis brengt met den naturgods- dienst van de O. I. Archipel-bewoners. Het was dan ook niet met de bedoeling, om af te dingen op de volledigheid van een opstel, van zoo- veel studie getuigende, dat ik den lezer de volgende aanteekeningen aanbied. Ik ging er alleen toe over in het denkbeeld, dat het aan Dr. Wilken en verder aan allen, die genoemde schets Lacen, welge vallig kon zijn, indien er nog een en ander werd medeged een entrennt het animisme en zijn twee hoofddogmen, het festisisme en het spiritisme, bij de Minangkabau-Maleiers van de Padangsche Bovenlanden. Duallaine van cdo slol. -- Lykanthropie. — Hekengeloof. — De ziel bij dieren, planten en levenloose voorwerpen. — Het voortbestaan der ziel na den dood. — Zlolaverhulsing (wedergebvorte). — Verwantschap tusschen den menaoh eu het dior, Doodonoffers en dovdenfeesten. Evenals bij de andero volkeren in den Indischen Archipel, treft men bij den Minangkabauer — Dr. Wilken wees er reeds op — het begrip naan, dat de mensch in het bezit is van een ujaù- en seen soemangèt, of, zooals hij zich meermalen uitdrukt, van een PADANGSCHE BOVENLANDEN. Nad nan sabananö, d. i. een werkelijke, ware ziel, en een njad rehan, d. i. een ziel, die verdwijnt, afwezig zijn kan. Terwijl de erste beschouwd wordt het levens beginsel, het leven of de adem te zijn, wordt de laatste genomen voor datgene, wat wij levenskracht, levensvuur, bewustzijn noemen. De soemangè“ is het, die den indruk veroorzaakt, vrees, eerbied en bewondering opwekt; kracht, lister en levendigheid aan het voorkomen geeft, en zich alzoo open-baart in de uitdrukking van het gelaat, in de houding en beweging van het licham. Ieder gezond mensch kan de Minangkabauer een oerang basoemangè“ noemen, maar liever zegt hij dat van iemand, die er flink en krachtig uitziet, die imponeert of levendig en opgewekt is. Van hem, die een zwak of ziekelijk voorkomen of weinig of geen uitdrukking in het gelaat heeft, heet het lamah soemangénd, zijn levensgeest is zwak, terwijl inda* baso emangé, gegen levensgeest heben, een groote mate van uitgeputheid aan- duidende, den levensgeest als afwezig veronderstelt. De soemange, zoowel als de njaö, is onstoffelijk ; tusschen hen beiden bestaat een innige verwantschap; maar ten opzichte van het stoffelijk omhulsel is hunne verhouding verschillend. Terwijl dit laatste toch, zoodra de njaö is heengevloden, aan vernietig is prijs ge- geven, wordt de toestand van een lichaam, door de afwezigheid van zijn soemangè“, alleen gewijzigd. Slechts dan wanneer de soemangat in ‘t geheel niet terugkeert, moet ook alle leven in het lichaam ophouden. Gan wij vooreerst na, wat, volgens de opvatting van den Minangkabauer, de soemangat is. Deze, zegt hij, is een wezen, dat met bewustheid handelt, dat een wil, een denk- en gevoelver mogen bezit, en wiens bestaan van het lichaam geheel onafhankelijk is. Terwijl haar aanwezig-zijn aan het lichaam kracht, aan de bewegende levendigheid, aan ‘toog gloed en leven, en aan ‘t gelaat kleur en uitdrukking geeft, verdwijnt dit alles, wanneer zij haren zetel heeft verlaten, in welke oogenblikken zij-zelve lijdende, doch ook in groote vreugde kan zijn. Haar heengaan en terugkeeren geschiedt vrijwillig of gedwongen. Een vrijwillig afzijn bespeurt men bij het droomen, wanneer de soemangat verwijlit op plaatsen of bij voorwerpen, die des daags een diepen indruk op iemand gemaakt hebben, en waarbij in sommige gevallen de hardop pratende slaper datgene openbaart, wat de soe- mangat, die aan het ronddwalen is, ontmoet en bespreekt Op deze afweigenden volgt een vrijwillig terugkeeren. Higenaardig is hierbij Be Volgr. V. 4 50 HET ANIMISME BIJ DEN MINANGKABAUER DEE de beschouwing, dat het hoogst onvoegzaam is, het gelaat van een slapende zwart te maken of te bemorsen, daar de soemangat afkeer zou kunnen gevoelen, om in zulk een lichaam terug te keeren, en die persoon dus zou kunnen sterven. Een gedwongen afzijn van de soemangat openbaart zich b. v. bij schrik, angst en ziekte. De eerste wordt veroorzaakt door de plotse- linge ontmoeting van de soemangat met een andere, die zij in 't geheel niet verwacht heeft, of die haar geheel vreemd is, en wier tegenwoordigheid haar noopt, het licham te ontvluchten. Ook hier volgt een wederkeeren uit eigen beweging, zoodra het onverwachte of vreemde van de ontmoeting voorbij, of de onbekende soemangat heengegaan is. Angst kan eveneens het gevolg van zulk eene ontmoeting zijn, maar ook veroorzaakt worden door het voor- gevoel, dat de soemangat van een naderend onheil heeft. Wij zien dit b. v. bij den misdadiger, die ter doodstraf wordt geleid, en wiens bleek gelaat en bevend lichaam aantoonen, dat de soemangat reeds is heengegaan. Ziekte ontstaat door de plagerijen, die booze geesten een door haar medegevoerde soemangat aandoen; zij is de openbaring van het leed en de pijnen, die de soemangat te verduren heeft, en die z ich aan het licham van den patient mededeelen. Het lijden is van korteren of langeren duur, van minder of meer ernstigen aard, naar gelang van den tijd, dien de soemangat in gevangenschap door-brengt, en van de kwellingen, waaraan zij is blootgesteld. Het terugkeeren geschiedt hier vrijwillig of gedwongen. Zooals blijkt, noemt de Minangkabauer als uitingen van het afzijn van de soemangat juist die toestanden, slaap, schrijft, angst, ziekte, waarbij leven, beweging, uitdrukking, enz., ontbreken, en schrijft hij het terugkrijgen van dit alles aan hare tehuiskomst toe. Hilang soe-mangèn, dat eigenlijk beteekent: zijn bewustzijn of levens-geest is gevloden, wordt daarom dan ook gebruikt in den zin van: hij is ontsteld, hij is verschrikt of beangst, aange-zien deze toestanden het gevolg zijn van het afwezen der soemangat. Als oorzaak voor dat afjijn hoorde ik o. a. nog het volgende vertellen. Iemand kan zich den toorn van een boozen geest op den hals gehaald hebben. omdat hij hem onder ‘t loopen uit den weg heeft gestooten, of omdat hij hem getrapt, of zijn huis, tuin of speelplaats verwoest heeft. In zulk een geval maakt de booge geest zich van de soemangat van dien persoon meester en houdt haar onder allerlei mishandelingen gevangen. Een booze geest kan echter ook liefde of toegenegenheid voor iemand opgevat hebben. Zoolang hij nu in de gelegenheid is dien persoon te ontmoeten, zal hij diens soemangat niet rooven; maar begeeft het voorwerp van zijn liefde of toegenegenheid zich naar elders, dan maakt de geest zich van de soemangat meester en behandelt haar als zijns gelijke. Zoo laat hij b. v. de soemangat van een kind met zijn eigen kroost spelen en deelt haar versnaperingen en snuisterijen mede. Men ziet het dus, de soemangat heeft menschelijke zintuigen, z Je heißt beschlossen van het leed als van de genietingen des levens. De terugkeer van de soemangat in het menschelijk licham kan, gelijk reeds werd opgemerkt, niet alleen vrijwillig, doch ook gedwongen zijn, met andere woorden de soemangat kan in het lichaam worden teruggebracht. Hierbij speelt de doekoen (mannelijke of vrou-welijke geneeskundige) een voorname rol. De Minangkabauer vertelt daaromtrent het volgende. Indien er iemand ziek is, wordt de doekoen gehaald, en voor haar (we hebben met eene vrouw te doen) de volgende ingrediënten klaar gemaakt : 1. Siriéh langkö®, waarvoor men sinhbladeren kiest, waarvan de bijnerven op dezelfde plaats aan de hoofdnerf samenkomen. Langs de nerven wordt het blad met een mes verdeeld, zoodanig dat de stukken aan de hoofdnerf blijven vastzitten. Van elk deel wordt, door toevoeging van jonge pinang, gambir en kalk , een betelpruimpje ge- maakt, sirih baransi geheeten ; 2. de bloem van de sipangië-pangië; 8. batiëh, d. i. nat gemaakte en daarna geroosterde rijst, die goed heen en weer geschud wordt; 4. ampiëng, rijst die vochtig gemaakt, verwarmd en vast ineen gestampt wordt; 5. aloed, rijst, die eerst geroosterd, daarna fijn gemaakt en ver- volgens met stroop vermengd wordt; 6. zooveel gekookte kippeneieren als het aantal personen bedraagt, wier soemangat teruggehaald moet worden. leder ei wordt overlangs in twee helften gesneden; 7. gewoon gekookte rijst ; 8. zeven pitih sirah, d. 1. zoowat zes centen. Deze zaken worden klaar gemaakt door een reine vrouw, d. w. z. 