Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Wanneer wij de aangevoerde voorbeelden nagaan, zien wij hoe de couvade het volledigst bij de Alfoeren van Boeroe voorkomt, terwijl overal elders daarvan slechts eenige sporen zijn aan te wijzen. De man heeft, hetzij vóor de bevalling zijner vrouw (bij de bewoners van de Oeltasers, de Tagala’s, de Oeltausen), hetzij daarna (bij de bewoners van eenige der Zuidwester-eilanden, de Bahau-Dajaks, de Dajaks van Sanggau en de Orang-Bénuwa van Malaka), zich van tal van zaken te onthouden?!. Fene enkele maal (bij de Land-Dajaks van Sarawak) hebben die onthoudingsgebruiken zoowel vóor als na de bevalling plaats. Bij en tweetal volken (de Timorlaoet-eilanders en de stammen van Bontok in Noord-Lugon) is van de instelling niets meer overgebleven dan de gewonte, dat de vader in den eersten tijd het kind dragen en verzorgen moet, terwijl de moeder aan hare gewone werkzaam-heden gaat. In vele gevallen schijnen deze gebruiken slechts bloot w erktuigelijk te worden nageleefd, zonder dat daaraan eenigerlei be- teekenis wordt toegekend. Anders is dit bij sommige volken (de bewoners van de Oeliasers, de Tagala’s, de luaand-Dajaks van Sarawak, 19 Hervey, The Endau and its tributaries, Journal of the Straits Branch of the Royal Asiatic Society, jag. 1881, N° 8, blz. 120. 30 Matthes, Makassaarsche en Boeginesche woordenboeken, i. vv. srang en sdeng. 31 Bij de Zambales van Lugon bestät het gebruik, dat de bruilösten zich, gedurende de laatste week vór de bruilösten, van het eten van zure vruchten te ont-houden heeft, «weil sonst seine zu erwartenden Kinder viel von Bauchschmerzen zu leiden hatten (Blumentritt, Hechgeitebräuche der Zambalen, Globus, dl. XLIX, blz. 125). Ook dit kan een overblijfsel der couvade zijn. Dat toch een meisje reeds bij het huwelijk in gezegende omstandigheden verkeert, is bij de stammen der Philippinen volstrekt goene zeldzaamheid. Bij de Igorroten is dit selfs regel. Het bruidspaar leeft gedurende eenigen tijd in concubinaat, terwijl het huwelijk eerst plaats heeft bij gebleken zwangerschap (Blumentritt, Ethnographie der Philippinen, blz. 27 --28). Misschien dat dit bij de Zambales ook het geval ie of althans geweent is, en dat daaruit het voorkomen van de onthoudingsgebruiken in de bruidsdagen moet worden verklaard. Hetgeen wij medegederend vinden, dat de jongeling, eenigen tijd vó Ober het huwelijk, bij de cuders van het meisje moet komen inwonen, tot he praesteeren van diensten, maakt dese gissing waarschijnlijker. DE COUVADE BIJ DK VOLKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Olo-Ngadju, de Niasers en de Orang-Bénuwa), die de beschoung id ing hebben, dat de voorschriften en geboden, door den man in sht te nemen, noodig zijn voor het welzijn van het nog ongeboren f pasgeboren kind, eene beschouwing — om dit hier in het oorbijgaan op te merken — die ook elders, waar de couvade voor- omt, wordt aangetroffen, onder anderen, zooals uit het hiervoren edegedelde blijkt, bij de stammen van Guiana 23. Wat — deze vraag wenschen wij nog, alvorens dit opstel te beuten, te beantwoorden — is de oorsprong van de couvade? Het mijn voornemen niet, bij de verschillende verklaringen, die men an deze instelling heeft willen geven, stil te staan 23. Ontegen-eggelijk is de door Bachofen, en in navolging van hem door Gi-wid ‘Teulon, voorgestelde theorie de aannemelijkste 34. Beiden willen 38 Bij Ploss, O. c., blz. 153 vv., vindt men een overzicht van de verschillende ingen on theorieën omtrent den oorsprong der couvade. Zie overigens noot 38 meden. — Het is echter hier de plaats om de aandacht te vestigen op eene ver- laring, in den laatston tijd door Lippert, in gijn „Kulturgeschichte der Mensohheit 1 ihrem organischen Aufbau”, gegeven. Lippert beschouwt de couvade als eene Ablösung doa Kindosopfers”. Kinderen zijn aan tal van werkelijke of vermeende waren blootgesteld. Booze geesten on daemonen belagen hen, en niets natuurlijker an dat mon het bedreigde leven tracht te behouden, dour er iets anders voor in de laats te geven. Nu is het zich onthouden van de dagelijksche bezigheden en van e gewone spijzen en dranken, het vieren en vasten, volgens Lippert, in het algemeen wn vorm van offer. Wel geeft de mensch dan niets ,,von seiner Speise oder seinem rwerb — der doch ursprünglich immer auf Speise abzielte —, aber er enthält sich ider zu gunsten eines anderen aus dem Geisterreiche” (Lippert, O. c., dl. II, z. 237). Zoo ook hier. ,,Der Vater enthält sich von der Geburt des Kindes an durch ne Zeit lang der Jagd auf gewisse Tiere , und gowieser, oder selbet aller Speisen — r feiert und fastet”. Dat nu ‚der so feiernde und durch das Fasten zur Arbeit itaugliche Mann in der Hängematte sich streokte”, spreekt vanzelf, doch was orepronkelijk ,,gewiss schr nebensächlich , wo sich aber der Sinn der Handlung ver— ren hat, als Hauptsache betrachtet worden” (Lippert, O.c., dl. II, blz. 312—313). Komt deze verklaring gezocht en weinig aanemelijk voor. De groote ingeno— enheid daarmede, door Von Hellwald, in zijn kortelings verschenen werk „Die tenschliche Familie nach ihrer Entstehung und natürlichen Entwickelung”, aan en dag gelegd, kan ik althans niet declen. Tegenover de bestaande theorieën, rent deze onderzoeker, „bedarf die Ungezwungenheit der Lippertschen Erklärung in der Befürwortung”. Hij drukt dan ook de hoop uit,,,dass dieselbe allgemeinen niklang und in der Völkerkunde fernerhin alleinige Geltung finden werde” (Von ellwald, O. o., blz. 362). *4 Bachofen, Das Mutterrecht, blz. 17 en 254 vv.; Giraud Teulon, La mère chez erstaing peupler Ce Varticuité, blz. 33 vv., en Les origines de la famille, blz. 194 vv. DE COUVADE BIJ DE VOLKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 259 de couvade eene imitatio naturae zien, gelijk die, welke bij de adoptio in cubiculo pro toro geniali, door de nabootsing van eenen partus, plaats had. Bij de Romeinen bestond de ze wijze van aanneming zelfs nog in de eerste tijden van het keizer-rijk. Het was, volgens Plinius, Nerva welke hierin verandering bracht, door, bij de adoptie van Trajanus, deze niet te doen ge-schieden „in cubiculo sed in templo nec ante genialem torum sed ante pulvinar Jovis Optimi Maximir 248. Met de couvade nu wilde men aanvankelijk evenzeer eene nabootsing geven van het kraambed. De vraag is slechts, welke aanleiding er bestond dit te doen. Ter beantwoord dezer vraag, hebben wij ons te herinneren, dat de primitieve inrichtende allerwege het matriarchaat moet zijn geweest, gebaseerd op de uitsluitende afstamming inde vrouwe lijn. De verwantschap tusschen moeder en kind was dus ouder dan die tusschen vader en kind. Toen deze laatste zich begon te ontwikkelen, bestond er dus vanzelf behoefte, om haar aan den dag te leggen, in concreeten vorm, ad oculos, te brengen. „Comment indiquer”, aldus Giraud Teulon, rdes rapports de consanguinité entre le père et le fils? D'après le système de la parenté maternelle, c'était chose simple: les liens entre la mère et l'enfant, résultant de l'acte même de la mise au monde, la notion de consanguinité découlait du fait le moins contestable. Quant & l'homme, dans l'impossibilité de prouver son intervention, et surtout exclusive, il ne pouvait fonder sa paternité que sur une présomption ou une fiction légale. Or, les peuples dans leur enfance sont quelqu'e peu rebelles à l'intelligence des fictions et des idées abstraites: il faut leur en faciliter l'admission au moyen d'un acte sensible ou d'une cérémonie extérieure. Vandaar de couvade. „On se crut obligé, pour établir des liens de parenté entre le père et le fils, de copier l'acte qui rattache l'enfant À sa mère, de parodier l'accouchement et d’assimiler le père à la mère en faisant de lui une seconde mère. ‘Tse mari fat donc con-damné au rôle d'une femme en couches, et dut se prêter à un similacre d'enfantement. 25, Wij heben aan het voorgaande nog iets Loe te voegen. Waarop toch in het bijzonder de aandacht moet worden gevestigd, is, dat Na Ook bij de Grieken schijnt de adoptie door nabootsing van eenen partus plaats te grijpen. Op die wijze toch geschiedde, volgens de mythe, de aanneming van Hercules dor Juno. Over het veorkomen van dit gymbool bij andere volken, zie: Bachofen, Das Mutterrecht, blz. 254—255. 3% Giraud Teulon, Les origines de la famille, blz. 194—195. N INDISCHEN ARCHIPEL. ket kind de eig ez even na in den bloede . Integendeel, de v Zet kroost aan de moe 2 brengen. dat de vrouw bij daz de man. dat het kind daard veder en de moederlijke v Als cez voorbeeid daarvan kunnen i bestaande opvatting. be doch van zijnen ch c heeft hij de aand t ooren. vertellen van er woon verschijnsel, dat of gelaakt wordt . de ingen: -God zegt ook cen A nde gaat. beho twee derde 1 die op de jemand our goed me of alee! dende van of het in verstgeuveunden dat is: veen laan dan ook de Orang-Tala 1 bestaande matriarch op Stanatne ter ve Wistelingen. — Het couvade zeriek wautschap ze beschouwingen. dat 5 van de vaderlijke v t was By de oman mer © betre’ tot den jor diende hij ook te de var zeem Lagere onde, de hand tussch geborene ‘u Uateniche er Weererwie recitbevrippen . Bijdra en Viv Nader! ley twauzwa'ss De vrai et de TL ~ DE COUVADE BIJ DE VOLKEN VAN DEN INDISCILEN ARCHIPEL. 261 hem en het kind niet minder stoffelijk, niet minder vleeschelijk , was, dan die tusschen de moeder en het kind. Vandaar de ge- trouwe nabootsing niet alleen van het kraambed, doch ook van de gebruiken tijdens de zwangerschap en na den partus. Vandaar de onthouding van alles, waarvoor de vrouw zich had in acht te nemen, ten einde zich van een voorspoedigen afloop der bevalling te ver- zekeren en het ongeboren of pasgeboren en nog zuigende kind niet te schaden 27. Dat hieruit langzamerhand het geloof moet zijn ont- staan, dat die onthouding, door eene geheimzinnige, sympathetische betrekking tusschen den vader en zijn kroost, werkelijk noodig was voor het welzijn van dit laatste — een geloof, dat, zooals uit het hierboven medegedeelde blijkt, bij sommige volken werkelijk voor- komt — laat zich gemakkelijk nagaan 28. Ook de zonderlinge 37 Zoo heeft, gelijk wij boven gezien hebben, bij de Tagala’s de man zich te onthouden van het eten van vruchten, die samengegroeid zijn, opdat zijne vrouw geen tweelingen krijge, een verbod dat, om gelijke reden, elders, onder anderen op Ambon en de Ooliasers (Riedel, De sluik- en kroesharige rassen tusschen Selebos en Papua, blz. 71) en op Halmahera bij de Galela- en Tobeloreezen (Riedel, Galela- und Tobeloresen, Zeitschrifb für Ethnologie, dl. XVII, blz. 78), voor de. Zwangere vruuw-zelve bestaat. Overigens zien wij hoe bij enkele volken (de Niasers, de Orang-Bénuwa van Malaka en de Olo-Ngadju) de onthoudingsgebruiken voor man en vrouw dezelfde zijn. 38 Hierin heben sommigen den oorsprong van de couvade willen zoeken. Zoo doet Dr. Starcke dit.,,Durch die Couvade”, zegt hij,,,wird einfach, wie schon von Tylor hervorgehoben, der Glaube an eine geheimniasvolle, mystische Verbindung des Vaters und seines Kindes zum Ausdruck gebracht. En verder: "Die Couvade ist nicht wegen der Mutter noch wegen des Vaters entstanden: des Kindes Wohl und Gedeihen ist ihr Zweck (Starcke, Die primitive Familie in ihrer Entstehung und Entwickelung dargestellt, blz. 56). Intusschen schijnt Tylor, op wien Starcke zich beroept, nach een andere meening te zijn toegedaan, en ook aan te nemen, dat het geloof aan eene geheimzinnige, sympathetische betrekking tusscheu den vader en het kind niet de oorzaak van de couvade is geweet, doch juist als het gevolg daarvan moet worden beschouwd." In my account of the onuvade (Early history of mankind, Chap. X)”, merkt hij althans, in een kortelings door hem gepubliceerde verhandling, op,,1 have laid stress on the magical-sympathetic nature of a large class of Convade rites as implying a physical bond between parent and child; thus an Abipone would not take snuff lest his sneezing might hurt his newborn baby, and a Carib father must abstain from eating sea-cow lest his infant should get little round eyes like it. This motive, which is explicitly or implicitly recognized by the savages themselves, certainly forms part of the explanation of the convade. It is, however, secondary, being due to the connexion considered as subsisting between parent and child, so that these sympathetic prohibitions may be interpreted as originally practised by the mother only, and afterwards adopted by the father also (Tylor, On a method of investigating the development of institutions, applied to laws of marriage and descent, Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, Februari 1889, bliz. 256, note). 262 DE COUVADE BĲ DE VULKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Meening bij de Makassaren en Boegineen omtrent de bijzondere disposition van den man, tijdens de zwangerschap zijner vrouw, verschijnt ons uu duidelijk als een overblijfsel van de couvade. De betrekking tusschen den vader en het ongeboren kind, moest ook door het simuleeren van de pica en van de grillen en nokken, gelijk vrouwen die in gezegende omstandigheden plegen te openbaren, an den dag gelegd worden. Wat nu aanvankelijk slechts eene imitatie naturae was, werd later als werkelijkheid beschouwd. De couvade is dus oorspronkelijk een middel geweest tot erken- ning van het vaderschap In de eerste plaats bij de agnatio of het patriarchaat. Wel berustte hierbij het vaderschap aanvankelijk alleen op gezag, gold bij dit verwantschapsstelsel primitief de regel „pater est quem nuptiae demonstrantr, dat hij vader was, die door het huwelijk aangewezen wend de echtgenoot. dat is de heer, der vrouw te zijn, om het even of hij werkelijk de genitor was of niet, doch veranderde dit later vanzelf. Langzamerhand ontstond toch de reactie tegen de oorsproukelijke physiologische beschouwingen omtrent het proces der bevruchting. waarvver zoveven gesproken werd, ja ontwikkelde zich zelfs, ouder het svsteem van de uitsluitende afstam- ming in de mannelijke lijn en tot steun hiervan, de leer, dat de man bij de voortbrenging meer gold dan de vrouw, totdat eindelijk de eerste geheel de plaats innam van de laatste, de natuurlijke betrekking tusschen deze eu het kind ten eenenmale geloochend werd 39. Dat de behoefte, om dit uit te drukken, tot de couvade 39 Duidelijk ziet men deze meenin: vonrgeetaan in het bekende rechtsgeding uit de Eumenides van Aeschylus, waarbij Orestes, wecens den moord, dien hij op zijne mreder cepleesd had om zijnen vader te wreken, voor de rechtbank der goden vebracht, werd vrijgesproken, >p gerend dat het kind zijne moeder niet bestond in den bluede. Zoo doelde ook blijkbaar Justinianus op deze physiolo- gische voorstelling, ala hij, naar aanleidiny van eenige veranderingen, dour hem gebracht in de bepalingen omtrent ntervincen, waarbij de twee seksen op gelijke lijn gesteld werden, niet zender eenigen ophef als reden daarvoor aanvoerde, dat elk der uders „in hominum procreatione similiter naturae officio fungi- tur” (Instit. II, 13, § 5). Oonk bij wilde volken vindt men de beschouwing dut er tusschen moeder en kind geenerlei betrekking bestaat. Het meest karak teristieke voorbeeld daarvan leveren de Tupinambas van Brazilië, ‚who would give thoir own women as wives to their male captives, and then, without scruple, eat the children when they grew up, holding them simply to be of the flesh and blood of their enemies” (Tylor, Early history of mankind, blz. 299). Zie uverigens hierover mijne verhandelingen: Oostersche on Westerscho rechtsbegrippen, Bijdragen tet de T. L. on Vk. van Noderl. Indië, 5e volgroeks, dl. IIL, blz. 126 vv., en De vrucht van de bovefening der ethnologie voor de vergelijkende rechtswetenschap, bls. 25 vv. DE COUVADE BIJ DE VOLKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 263 Most hebben geleid, is duidelijk 30. Dit vinden wij ook in den Indischen Archipel bevestig. Van de stammen hier, bij wij het gebruik of sporen daarvan hebben aangetroffen, hebben eenige, de Alfoeren van Boeroe, de Niasers, de Timorlaoet-eilanders en de bewoners van de Oeliasers, de streng agnatische of patriarchale verwantschap dan wel eene in de hoofdzaken daaraan beantwoordende familieinrichting 30. — Doch, en dit hebben velen, met name Lubbock, te zeer uit het oog verloren, ook bij de vestiging van de cognatio, moet het symbool van de couvade noodig zijn geweest. Niet zelden toch is deze rechtstreeks uit het matriarchaat voortgekomen. Verschillende volken, die de couvade beoefenen, verkeeren dan ook in de phase van overgang van het matriarchale tot het cognatische of parentale verwantschapsstelsel, hebben eene familie- inrichting  geciteerde, verhandeling (blitz 255), uit het feit dat van de achtentwintig volken, bij wie hij de couvade gevonden heeft, slechts acht het patriarchaat heeft, de conclusie wil trekken, dat de instelling hier niet meer is dan een, windling survival, immers zoo hij daarmede wil zeggen, dat de couvade niet onder dit verwantschapsstelsel-zelf ontstaan is, doch uit eene vroegere ontwikkelingsphase der familie is overgebleven. 802 Misschien ook de bewoners van Bontok in Noord-Lugon en de Orang Bénuwa van Malaka. De eerstgenoemden behoore toch, volgens sommigen, tot de Igorroten, wier familieinrichtung aan het patriarchaat doet: denken (Zie hetgeen hierover mede-gedeld wordt bij: Blumentritt, Ethnographie der Philippinen, blz. 28, en Hans Meyer, Die Igorrotes von Luzon, Verhandlungen der Berliner Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, jaarg. 1888, blz. 385). Ook bij de Orang-Bénuwa, althans bij eenigen hunner, vindt men bepalingen, die aan het patriarchaat beantwoorden. Zoo bij voorbeeld bij de Orang-Sabimba, in het Zuiden van Malaka, het verbid, dat de kinderen van twee broeders met elkander mogen trouwen, terwijl dit wel geoorloofd is aan de kinderen van een broer en eene zuster. Zoo ook de bepaling bij dezelfde Orang-Sabimba, dat alleen zoons erven (Journal of the Indian Archipelago, dl. I, blz. 297). — Dat de Niasers en de Alfoeren van Boeroe de streng agnatische of patriarchale verwantsch. ap hebben, kan bekend zijn (zie hierover mijne verhandeling : Over de verwantschap en het huwelijks en erfrecht bij de volken van het Maleische ras, blz. 45 vv. en 48 vv.). Wat de Timorlacet-eilanders betreft, is het huwelijk met den bruidschat bij hen regel. De vrouw volgt den man, van wien ook de kinderen zijn. De verwantschap heeft dus een patriarchaal karakter (Riedel, De sluik- en kroesharige rassen tusschen Selebes en Papua, bls. 301 vlg.). Ook bij de bewoners van Ambon en de Oeliasors is dit het geval. De kinderen behoore aan den man, dovrdat deze heer der vrouw is, die hij geschaakt of tegen betaling van den bruidschat gekocht heeft (Riodel, O. c., blz. 67 vv.; Van Hoévell, Ambon en de Oeliasers, blz. 135). 26k DE CUUVADE BĲ DE VOLKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Lijn, die in de mannelijk begonnen is, zich te vormen 3!. In den Indischen Archipel is dit het geval met de bewoners van Leti en Kisser, van de Zuidwester-eilanden, en met de Olo-Ngadju en de Land-Dajaks van Sarawak 31. Voor de ontwikkelingsgeschiedenis van de verwantschap is de couvade, zoals men uit het aangevoerde zien kan, niet zonder beteekenis. Inderdaad, gelijk Giraud ‘Teulon dit zoo eigenaardig uitdrukt: »Cette cérémonie singulière paraît indiquer que la parenté entre le pòre et le fils aurait été calgude sur celle qui existait entre la mère et l'enfant; c'est-à-dire que lordre de filiation par les 31 Volgens Tylor bevinden zich twintig van de achtentwintig volken, bij wie hij de couvade heeft aangetroffen (zie nrot 80), in deze phase, of, gelijk hij het noemt, in de,,maternal-paternal stage”, van de ontwikkeling der familie. Lubbock vat dus de quaestie te beperkt op, als hij aanneemt, dat de couvade alleen ontstaan is onder het patriarchaat, dat is toen de afstamming in de 31 Volgens Tylor bevinden zich twintig van de achtentwintig van de ontwikkeling der familie. Lubbock vat dus de quaestie te beperkt op, als hij aanneemt, dat de couvade alleen ontstaan is onder het patriarchaat, dat is toen de afstamming in de 31 Volgens Tylor bevinden zich twintig van de achtentwintig van de ontwikkeling der familie. Lubbock vat dus de quaestie te beperkt op, als hij aanneemt, dat de couvade alleen ontstaan is onder het patriarchaat, dat is toen de afstamming in de 31 Volgens Tylor bevinden zich Vrouwe-lijke lijn reeds geheel voor die in de mannelijke had plaats gemaakt (Lubbock, On the origin of civilisation, blz. 148). Dat Staroke (Die primitive Familio, blz. 54—50) deze voorstelling van Lubbock bestrijdt, is natürlich; doch hij gaat te voor, door, ep grond van het voorkomen der couvade bij volken, die de afstamming in de vrouwelijke lijn nog huldigen, de verklaring van het vaderschap, te verwerpen. Sta Op Kisser bestaat het matriarchaat, doch reeds in het stadium van overgangtet de parentalo verwantschap. De zusterskinderen erven bij voorbeeld nog alleen bij ontstentanis van eiwon kinderen. Ook in waardigheden volgen zijn, hebben de zusterszogenen van reeds vp. Alleen wanneer er geene zijn, hebben de zusterszogenen van reeds vp. Alleen wanneer er geene zijn, hebben de zusterszogenen van reeds vp. Alleen is namelijk niet alleen het huwelijk tus-schen de kinderen van twee zusters, gelijk dit het geval is waar het matriarchaat in zuiveren vurm bestaat, doch vok dat tusschen de kinderen van twee broeders, zoodat alleen toegelaten zijn echtverbintenissen tusschen de kinderen van een broedern en cene zuster (Zie mijne verhandeling: De verbreiding van het matriarchaat op Sumatra, blz. 30—40). Op Leti verkeert men in denzelfden overgangstoestand, hoewel de familieinrichting hier een meer matriarchaal karakter behouden heeft Zie mijne zu sein, augehängt verhandeling, blühend is het, dat zij de cogmatische of parentale verwandt-schap heben en dat deze zich uit het matriarchaat moet het matriarchaat moet het matriarchaat moet het malte. (Zie mijne verhandeling: Over de verwandt-schap en het huwelijks- en erfrecht bij de volken van het Maleische ras, blz. 79 vv.). Misschien is dit — om de overige, in den tekst niet genoemde, volken hier niet genoemde, volken hier niet genoemde — ook het geval met de Bahau-Dajaks en de Dajaks van Sanggau. Anders bij de Makassaren en Boegi-neezen. Deze hebben, gelijk men weet, cene farnilieinrichting staande tusschen het matriarchaat en het patriarchaat, berustende op ceno gelijke verdeeling van de kinderen tusschen de beide ouders, welke familieinrichting, naar het schijnt, de Tagala’s ook voorheen, tijdens de conquista, hebben gehad (Zie mijne verhandeling: De verbreiding van het matriarchaat op Sumatra, blz. 35, noot 96, en blz. 48 — 49). DE COUVADE BIJ DE VOLKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 265 Males aurait été une institution postérieure à la filiation par les femmes, 32. Het est ingenué, daté wij hier nog er opwenschen te wijzen, hoe deze meening omtrent de beteekenis der couvade ook nu gedeeld wordt door Tylor, den geleerde, dien men niet alleen in zijn land, doch ook daarbuiten algemeen als den meester der ethnologischen studién eert. In zijn bekannte belangrijke verhandeling „On a method of investigating the development of institutions, applied to laws of marriage and descent” 3°, heeft toch deze uiterst scherpzinnige en critische onderzoeker, als slotsom zijner nasporingen over de couvade in verband met de inrichtingen der familie, de stelling kunnen verkondigen, dat deze schijnbaar onzinnige gewoonte, niet alleen blijkt te zijn „incidentally an indicator of the tendency of society from maternal to paternal, but the very sign and record of that vast change. 83 Giraud Teulon, Les origines de la famille, blz. 177. 88 In deze, reeds in de voorgaande noten (28, 30 en 31) geciteerde, verhandeling, tracht Tylor aan te toonen „that the development of institutions may be Investigated on a basis of tabulation and classification. For this end, all laws of marriage and descent, as to which during many years I have been collecting the evidence found among between three and four hundred peoples, ranging from insignificant savage hordes to great cultured nations. The particular rules have been scheduled out into tables, so as to ascertain what may be called the adhesions of each custom, showing which peoples have the same custom, and what other customs accompany it or lie apart from it. From the recurrence or absence of these customs it will be our business to inform their dependence on causes acting over the whole range of mankind. Beverens van de othnolugic zullon in deze verhandeling van Tylor opwekking en leering in ruime mate vinden. 34 Tylor, O. c., blz. 256. DE BOEGINEEZEN EN MAKASSAREN. LINGUISTI-SCHE EN ETHNOLOGISCHE STUDIEN. DoOR G. K. NIEMANN. II. Ofschoon er omtrent de wijze van krijgvoeren, het sluiten van vrede en het aangaan van verbonden, zooals dit een en ander onder de Boegi-neezen bij oorlogen onder elkander pleegt te geschieden, reeds meer of minder uitvoerige mededeelingen, vooral in de geschriften van Bakkers, Perclaer, Matthes en Van Staden ten Brink zijn verschenen, zoo is mij toch gebleken, dat er nog wel eene nalezing is te houden, waarin eenige bijzonderheden kunnen worden opgenomen, die door de genoemde schrijvers niet of slechts ter loops zijn vermeld!. Ook enkele punten van anderen aard kunnen daarbij hier of daar ter sprake worden gebracht. Daar echter de mededeeling van losse op zich zelf staande bijzonderheden allicht aanleiding geeft tot onduidelijkheid of noode-looze herhalingen en bovendien niet zeer aantrekkelijk is voor den lezer, geef ik een kort overzicht van het onderwerp, waarin het vroeger nog niet vermelde daar waar het te pas komt wordt ingevoegd. Reeds by Bakkers vindi men de opmerking dat oorlogen der inlanders onder elkander niet meer zoo veelvuldig plaats hebben en niet meer zoo bloedig en verwoestend zijn als vroeger, hetgeen hij voornamelijk toeschrijft aan de bestaande contracten met het Gouvernement en den val van Bone. Over de oorzaken der oorzaken der oorzaken kunnen wij zeer kort zijn. Evenals elders in Indie ontstaan zij ook hier veelal door grenskwesties, roovcrijen, beleedigingen een vorst aangedaan, heerschzucht van vorsten en dergelijke. Overigens zijn, Het opstel van Bakkers over Bone in het Tijdschr. v. het Batav. Gen. Deel XV, bl. 1 vgg. Perelaer De Bonische expeditién. Van Staden ten Brink. Zuid Celebes en Matthes in verschillende later aan te halen geschriften, waartoe ook de door hem uitgegevene woordenboeken behoore. DE BOEGINEEZEN EN MAKASSAREN, LINGUISTISCHE, ENZ. 267 volgens Bakkers, die oorlogen weinig meer dan roof- en strooptochten ogrootere of kleinere schaal, waarbij in den regel de voornaamste heldendaden bestaan in het verbranden van k DE BOEGINEEZEN EN MAKASSAREN, LINGUISTISCHE, ENZ. 267 volgens Bakkers, die oorlogen weinig meer dan roof- en strooptochten ogrootere of kleinere schaal, waarbij in den regel de voornaamste heldendaden bestaan in het verbranden van k DE Ampongs of alleenstanden hatten en het rooven van menschen en vee. Bloedige en langdurige geweckten worden echter nur en den de Boeginesche geschied verhalten. Belegeringen worden somtijds zeer lang volgehouden. In de geschiedenen van Wadjó leest men hoe in een oorlog met Bone de hoofdplaats van Wadjó (Tossora) drie jaren en tien maanden door de Boniers belegerd werd, eer de rijstpotten braken d. i. eer Tossora voor den vijand bezweek. Dit had plaats in den tijd van Aru Palak ka in de tweede helft der zeventiende eeuw.? Alvorens meu een oorlog begint, roept de vorst de rijksgrooten bij-een om daarover te beraadslagen. Indien de vergadering den oorlog als noodzäkelijk beschouwt, wordt, altbans in Bone, eene oorlogs-verklaring (timu2must) aan den vijand gezonden. De bode die den brief, waarin zij vervat is, aanbrengt, overhandigt. dieu met een vertoon van zekere minachting, zonder een woord daarbij te spreken >. Wanneer uu het rijk, waaraan men aldus den oorlog verklaard heeft, niet wil toegeven of zich onderwerpen, zoodat men zich van weerszijden ten strijde rust, zendt de vorst van Bone aan elk van zijne paseadjingang d. z. diegenen onder zijne leen-mannen, die al S zijn bloedverwanten beschouwd worden, een blaad? D.i. een reep lontarblad, waarin zoovele platte knoopen gelegd zijn als er uog dagen moeten verloopen eer de krijg aanvangt. De leen- man neemt die blaat aan en slaat tevens de rechterhand aan zijne kris. Dansend en hevig op den grond stampend zwaait hij daar mede heen en weer, waardoor hij symbolisch zijne gehechteid aan zijn leenheer te kennen geeft, die hij bij deze of dergelijke gelegenheit ook door allerlei uitdrukkingen betuigt De handeling wordt mangarú genoemd en wij zullen in het volgende zien hoe zij ook geschiedt door de hoofden in bijeenkomsten met den vorst, vórdat de strijd nog is begonnen. Ook in de Gouvernementslanden van Zuid-Celebes heeft zij nog heden ten dage hier eu daar plaats, inzon- derheid bij de aanstelling van een nieuwen regenten en bij andere gelegenhen, als wanneer al de regenten, een voor cen, hunne be- lofte van trouw voor den Assistant-resident hernieuwen 4. Kenige 2 Boegin 2 Boegin 2 Boegin 3 Boegin 4 Boegin 5 Boegin 6 Boegin 7 Boegin 8 Boegin 9 Boegin 10 Boegin 11 Boegin 12 Boegin 13 Boegin 14 Boegin 15 Boegin 16 Boegin 17 Boegin 18 Boegin 19 Boegin 20 Boegin 21 Boegin 22 Boegin 23 Boegin 23 Boegin 24 Boegin 25 Boegin 26 Boegin 27 Boegin 28 Boegin 29 Boegin 30 Boegin 31 Boegin 32 Boegin 33 Boegin 34 Boegin 35 Boegin 36 Boegin 37 Boegin 38 Boegin 39 Boegin 39 Boegin Chrestomathie, I, bl. 515. 3 Zie Matthes over de Adá's der Boegineen en Makassaren in Verslagen en Med. der Kon. Acad. afd. Letterk. 3e Reeks, II, bl. 171. 4 Matthes. Makassässe Woordenb. en Boegin. Woordenb. s. v. aroe. 208 DE BOEGINEEZEN EN MAKKASSAREN, LINGUISTISCHE voorbeelden van de alsdan gebezigde uitdrukkingen heeft Matthes medegedeeld in de Aanteckeningen bij zijne uitgave van een »Boegin. holdendicht op den eersten Bonischen veldtocht van 1859 (bl. 55); wij nemen er hier enkele van over. Toen het gerucht zich versprend had dat het Nederlandsch Gouvernement tot den oorlog met Bone had besloten, zeide in eene vergadering van hoofden Arung Udjung, de voornaamste ambtenaar in dat rijk, tot zijn vorst: “Laat ons geen bentings aanleggen, mijn broeder! Onze borst zij de eenige benting, die den vijand tegenhoudt! Tuaat ons te zamen als lijken nederstorten, den laatsten adem uitblazen.” Ken hoofd uit Loewoe sprak: Äarzel toch niet, mijn Heer en meester! om den Hollanders het hoofd te bieden! Allen, die zich op de schepen bevinden, neem ik alleen voor mijne rekening. — Zes van mijne volgelingen verstaan de kunst om drie dagen en drie nachten onder’ water te blijven. Hen wil ik uitzenden om al de stoom- en zeilschepen der Hollanders van onderen te doorboren, tot dat zij zinken onder de oppervlakte der zee. Personen, die als helden te boek staan, bv. voorvechters, laten bij het mangarú, evenals in den Oorlog, hun lang hoofdhaar van achteren los neerhangen 5. Eene analogie van dit mangarú is wellicht de zoogenaamde kabësaran in de Minahasa, die daar gebruikelijk is bij feestelijke gelegenheden, inzonderheid wanneer hoofden of aanzielijke Kuropeanen eene negari bezoeken. Eenige met lansen en schilden, soms ook met een klewang gewapende, in feestgewaad gedoste Alfoeren voeren dan verschillende exercitien en dansen uit, nu en dan onder luid geschreeuw of gezang. ® Wij herin- neren hier ook aan het door Friederich vermelde gebruik op Bali, dat namelijk bij groote feesten de offeranden door tandakkende wawalen (personen, die dan door eene godheid bezield zijn, eene soort van shamanen) worden aangebracht. # Deze offeranden, zegt hij, gaan gepaard met het tandakken met de kris, hetwelk aanduidt dat de offeraar bereid is zijn leven te brengen» 7.  al dan niet”. Geschiedt die weigering echter zonder geldige reden, dan mag zij niet ongestraft blijven 8. Het ligt voor de hand dat de vorst, gelijk bij alle volken van N. T., alvorens hij optrekt, wel een gelukvoorspellenden dag zal trachten te vinden; om dien op te sporen, bedient men zich vooral van de zoogenaamde Kotika’s of geschriften, tabellen of figuren zijn voor de eene of andere onderneming. Eenige dagen vór den strijd worden de vandels, of althans het hoofdvaandei, met het bloed van een buffel of ander offerdier be-streken 19, Omtrent de vandels zij hier tevens opgemerkt dat men in Boeginesche staten bijzonder veel gewicht daaraan hecht en ze door bijzondere namen pleegt te onderscheiden. Gelijk de namen van vele rijkssieraden hebben ook die der vaandels dikwijls het praefix la vór zich, dat gewonlijk vór de namen van mannen wordt gezet en waarschijnlijk wel een gewijzigde vorm is van het in de Maleisch-polynesische talen zoo bekende praefix ra, zooals reeds door Prof. Wilken is vermoed!!. In Bone heeft men verscheidene vandels. 8 Matthes. Over de Adá’s 1. en blz. 174. In de bibliotheek van het Nederl. Bijbelgenootschap zijn enkele handschriften, die o. a. den houd van oorlogsverklaringen behelzen. Later deelen wij daarover wellicht nog iets naders mede 9 Een uitvoerig opstel daarover gaf Dr. Matthes in het Tijdschr. v. h. Bat. Gen. Deel XVIII blz. 1 9 Verg. Het Instituut bezit ook een kotika in het Makassaarsch, waarover ik een kort bericht gegeven heb in dit tijdschrift. Derde Volgreeks. V bl. 133. 10 Bakkers zegt in zijn opstel over Bone (Tijdschr. van h. Bat. Gen. Deel XV) op bl. 81: weenige dagen voor den aanvang van den strijd worden voor beide partijen de rijkssieraden op het open veld, althans buiten hunne gewunge bewaarplaats, gebracht on daar met het bloed van een buffel of ander offerdier besmeerd. Bij die gelegenheid heeft gewonlijk een volksfeest plaats, datlokka mátjerá bate (het vaandel met bloed besmeren) genoemd wordt, waarbij de hoofden en prinsen mangaru, In de boven aangehaalde verhandeling van Matthes over de Adá's bl. 172, wordt slechts van het met bleed besmeren van een vaandel gesproken en ook in verscheidene Boogin. geschriften vind ik in passages waar spraak is van het ten strijde trekken, geen ander voorwerp dan een vaandel genoemd dat met het bloed van een offerdier wordt bestreken. In allen gevallo wordt het hoofdvaandel wel als een der voornaamste rijkssieraden beschouwd. N Zie Wilken Het Animisme bl. 160 en v. d. Tuuk Tobasche Spraakkunst bl. 253. Dit-zelf le ra komt Naraar mijne beschouwing, ook voor in de titels Daeng en Karaeng. 270 DE BOEGINEFZEN EN MAKASSAREN, LINGUISTISCHE Die tot de Rijkssieraden gerekend worden; het meest bekende, dat vaak genoemd worden in de geschiedenis der oorlogen, door dat rijk gevoerd, is de Samparadja. Wadjó heeft drie vaandels, naar welke drie der vorsten van dien staat genoemd worden, namelijk de vorst met het roode, met het gele en met het veelkleurige vaandel (Patta piláe, P. tjakoridiye en P. patolae). Van deze is de Patta piláe, de vorst met het roode vaandel, tijdens een oorlog de opperbevelhebber der troepen. In de geschiedenis van Tanette vindt men menigmaal gewag gemaakt van La Bölonge (d. i. de Zwarte), het vaandel of hoofdvaandel van dit rijk 12. Waar in de geschiedverhalen vermeld wordt welke standplaats of positie de troepen uit verschillende streken innemen, leest men dikwijls slechts dat de met name genoemde vaandels dier streken zich hier of daar bevonden, omdat de manschappen zich om die vaandels schaarden. 3 Ook bij andere gelegenheden worden in Boegine Esche landen welvandels of alle rijkssieraden in het algemeen of somtijds verschilenden andere voorwerpen met het bloed van offerdieren bestreken. Zoo bestrecht de vorstin van Tanette bij een bezoek van den Gouverneur van Zuid-Celebes Bakkers het bovengenoemde  Het wordt ook wel genoemd Patta bélonge d. i. de zwarte vorstin, omdat het zwart van kleur is. Behalve het reeds vermelde praefix la, vindt men som tijds titels van personen, zooals Patta, Daenta enz. aan rijkssieraden gegeven. Een dergelijk rijkesieraad, waaraan het haar van een der voorouders bevestigd is, wordt meermalen vermeld, ©. a ook in Bângkalá door I. C. van Hasselt in het Tijdschr. v. h. Aardrijksk. Gen. Deel IV, bl. 363. 18 Bv. Boegin. Chrestomathie I, bl. 565. De vaandels van Bone vindt men vermeld in de lijst der rijkssieraden van Bone bij Bakkers Tijdschr. v. h. Bat. Gen., XV bl. 190, en bij Perelacr. De Bonische expedities, II, 338 vgg., in welke geschriften zij ook zijn afgebeld. Vel. voorts Matthes Handels- en scheep-vaartwetbrek dor Wadjorezen bl. 5. EN ETHNOLOCISCHE STUDIEN 271 He hoofd der inlandsche troepen had gestan. Dit vandel had een gouden knop, waaraan het hoofdhaar van een der vroegere vorsten van Tanette, namelijk van Mátinrowe-ri-musúna, was bevestig. Hier ziet men dus de vereering van een der rijkssieraden verbonden met die van een lichamelijk overblijfsel van een der voorouders. Eveneens worden bij epidemien onder menschen of vee of wanneer de oogst dreigt te mislukken, de rijkssieraden of, zooals men op Zuid-Celebes onder de Europeanen zegt, de ornamenten, buiten hunne bewaarplaats gebracht, met buffelbloed besmeerd en daarna rondgevoerd. Het volksbegrip hecht zoo groote waarde aan de rijkssieraden dat hij die ze in zijn bezit heeft, als regeerend vorst wordt beschouwd. Bij opstanden tegen een vorst tracht men zich in de eerste plaats van deze voorwerpen meester te maken en zoo dat gelukt, dan is hem feitelijk het gezag ontnomen. Voorts geschiedt dit bestrijken met bloed o. a. ook bij de inwijding van een nieuw gebouwd hu is en bij het afschrijven van een bijzonder und en als zeer heilig beschouwd geschrift, omdat de afschrijver vreest dat hij anders te kort zou schieten in eerbied voor dat boek en met opzwelling van den buik gestraft zou worden. Zoo verhaft Matthes dat de voormalige vorstin van Tanette, Aru Pantjana, zeker klein handschrift, dat voor bij uitstek heilig doorging, niet voor hem durfde af te schrijven, alvorens zij onder het prevelen van gebeden eenig bloed van een paar kippen tegen het te beschrijven papier had aangemeerd '5. Het bestrijken van sommige voorwerpen met het bloed van geslachte dieren komt ook voor bij de Alfoeren der Minahasa, de Igorroten op Luzon en meer andere volken van den Indischen Archipel, doch wellicht nergens menigvuldiger bij allerlei gelegenhen dan onder de Dajaks '®. In het algemeen geschiedt het om geesten te bevredigen, ten einde rampen te voorkomen of af- tewenden. Wij mogen het als genoegzaam bekend veronderstellen dat het met hetzelfde doel ook bij verschillende volken buiten deu Indischen Indischen. When Archipel plaats heeft. Het is schier onnoodig op te merken dat een staand leger hier 14 Vgl. Kooreman Ind. Gids 1883, bl. 187 en ever de fetisistischo vereering der rijkssieraden Wilken Animisme bl. 119. Matthes. Beknopt verslag van mijne reizen in het binnenland van Celebes in 1856 en 1861 bl. 24. 15 Vgl. Kooreman Indische Gids 1883, I, bl. 176. Makass. Woordenboek s. v. tjerá en Boeg. Christom, III, bl. 252. 16 Vgl. Hardeland. Dajakech Woordenboek i. v. saki. N. P. Wilken in Med. v. h. Ned. Zendelinggen. Deel VII bl. 140. Blumentritt, Versuch ciner ethnogr. der Philippinen pag. 29. be Volgr IV. 18 212 BOEGINEEZEN EN MAKASSAREN, LINGUISTISCHE onder de Boegineen en Makassaren zoo min als bij eenig ander volk van Nederlandsch Indie wordt aangetroffen. Het leger, dat ten strijde trekt, bestaat uit den vorst met zijn vårtskommen en hunne volgelingen (djowá, vgl. het Mal. djuwak). Elk hoofd toch heeft zijnne volgelingen of onderdanen, die verplicht zijn hem bij verschil- lende werkzaamheden te helpen En voor alk hem in den oorlogen vergezellen. Voor hunne bewapening en hun onderhoud moeten zij zelf zorgen; zij bekommen echter ook wel wapens van hun hoofd, indien deze bij machte is hun die te verschaffen. Vele manschappen zijn bereden; althans in oorlogen tegen Europeanen wordt nu en dan van talrijke ruiterbenden gewag gemaakt en dat de inlanders op Zuid-Celebes over het algemeen zeer goede ruiters zijn is overbekend. Daar de troepen zeer weinig behoeften hebben, schijnt het wel dat de zorg voor hun onderhoud geen bijzondere moeielijkheden baart. 