Verhandelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Afd. Letterkunde
De Alamannen komen op de Peutingeriana en in den Veronensis voor, maar ontbreken bij Honorius. Daar Isidorus hen evenwel eveneens vermeldt, schijnt het mij ontwijfelbaar, dat ze ook in de Excerpta van Honorius moeten hebben gestaan, en later zijn uit- gevallen, doordat een copiist er een dittographie van Alanii in zag, wat een des te begrijpelijker vergissing was, omdat ze ook door Müllenhoff werd begaan. Dat de naam op de Sphaera zou ontbroken hebben, die Honorius voor zich had, is bij een zoozeer op den voorgrond tredend volk geheel onaannemelijk. Evenals de Alamannen komen ook de Bvrgvndiones slechts in twee lijsten voor. Op zich zelf is hun ontbreken op de Peutingeri- ana nog geen argument tegen hun ontleening aan het gemeenschap- pelijke origineel van alle drie, want de Peutingeriana heeft wegens gebrek aan ruimte verschillende volken weggelaten, die ongetwi. kunnen nadelen? Tot nog ioe wenden à in r scene vn 459) bijna door iedereen die drie letters voor d houden. Maar reeds Zeuss zelf merkte kid 1 niet aan den Donau woonde, maar veel ı aan de bronnen van den Oder en den Weich, 3 ile (D A. II 325) aan den boven-Waag. Dan, het zou nog zijn, dat de naam door den teekenaar der Peutingerian: a | den Donau, werd geplaatst, omdat hij daar een À | als wij straks zien zullen, dat hij met Bvrotvri de ad echter weegt tegen die aanvulling van Bvr tot Bi, da het laatst in den Marcomannenoorlog genoemd vordt boven van seeundair gewicht was, terwijl wij ove belangrijker volken, waarmede de Romeinen ; in aanral aking ae op de kaart vermeld vinden. Daarom komt het mij bijna zeker dat het Bvr der Peutingeriana alleen de Burgunden v var er si 68 kan bedoelen, en dat de teekenaar den naam, nadat bi er aan begonnen was, niet afschreef, omdat hij het volk i andere woonplaatsen kende en daarom den naam voor « fout daar ter plaatse hield. | In de plaats der Bvr(gvndi) van de Peutingeriana vermeld norius de Hervli. Inderdaad waren dezen later het heerschen 25 juist in dezelfde streek (Zeuss 479). Zij worden ons daar echter niet voor het laatste kwart der vijfde eeuw gemeld, en de coinci- dentie hiervan met hun onderwerping of verdrijving door de Dani in denzelfden tijd (zie p. 19) wijst kennelijk op een oorzakelijk verband tusschen de twee feiten en wettigt het vermoeden, dat ze eerst toen hun nieuwe woonplaatsen in Hongarije bezet hebben. In de litteratuur kende men hen een eeuw vroeger, ten tijde van Hono- rius, nog niet in die streek, wel aan de Oostzee en aan den Pon- tus, zoodat het reeds op zich zelf niet waarschijnlijk zou zijn, dat Honorius of zijn Sphaera hen aan den Donau in Hongarije zou heb- ben genoemd. Nu komt daar echter nog bij, dat Hervli juist een der weinige namen van Honorius is, die Isidorus mist, en waar- van het ontbreken bij hem zeer moet opvallen, omdat het volk in zijn tijd zoowel bestond als algemeen bekend was. Thans moeten wij terugkeeren tot de Hermvndvri van den Vero- nensis. In de oudere bronnen worden dezen telkens vermeld, het laatst in den Marcomannenoorlog onder Marcus Aurelius, terwijl hun naam daarna nog slechts bij Jordanes en een paar anderen als antiquiteit voorkomt en sedert de vijfde eeuw door dien van Thu- ringi vervangen is. Het is daarom niet waarschijnlijk, dat de oude naam van het volk in de lijst van den Veronensis uit een andere bron zou zijn overgenomen dan uit de wereldkaart, die het ge- meenschappelijke origineel was der drie lijsten. Hun ontbreken op de Peutingeriana is geen argument daartegen, want hier is — anders dan bij de Bvrgvndi — wel degelijk aanleiding om te denken aan een weglating van een verder van de rijksgrens af wonend volk wegens gebrek aan ruimte. Op het voorbeeld, dat de teekenaar der Peutingeriana voor zich had, kan zeer goed boven d.i. benoor- den Armalavsi(ni), als gemeenschappelijken naam gedacht van al de grensbewoners tusschen de Marcomannen en den limes Germaniac, ook nog Hermvndvri hebben gestaan. Meer gewicht zou in de schaal gelegd worden door het feit, dat wij hen ook niet bij Honorius vinden — indien zij werkelijk niet in diens Excerpta hadden ge- staan. Dit is echter waarschijnlijk wel het geval geweest. Behalve de aan Nazarius ontleende Tubantes vermeldt Isidorus ook nog de Turingi. Aan de Tervingi, die Müllenhoff terecht of ten onrechte in de recensie C in de plaats der Turingi wilde stellen, is bij Isi- dorus in geen geval te denken. Maar het zou mogelijk zijn, dat no ff nu nog slechts de alleen bij Honorius v Hun vermelding zoowel in A als bij Liora ts de Excerpta en dus ook op de Sphaera van H 5 sb af 1. waren zij ook aan het gemeel like ad dri ontleend? Het is moeielijk de vraag te beant en. Ind de plaatsing van den naam in A en B vóór Tytvngii, dat | of achter het voor Tvtvngii uitgevallen RE eenige is te hechten, dan zouden zij op de Sphaera van Honorius midden-Main ‘weten gestaan hebben, ongeveer usse en d gvndiones en de Alamanni. Maar dat zij daar ooit g den hebben, is uit geen enkel bericht bekend of af tek el de schrij vers der tweede eeuw (Ptolemaeus, enz.), die a | hun oorspronkelijke woonplaatsen in Hannover rondde word: — afgezien van het late bericht van Petrus Patricius, dat zi den Marcomannenoorlog aan den Donau zouden verschenen (Zeuss 471) — het eerst vermeld als onderdanen en daar overwinnaars der Herulen in Pannonië in het begin der zesde e Is het daarom niet waarschijnlijk, dat Honorius = de te zijner Sphaera ze aan de volkenlijst zou hebben toegevo gd, tegenover staat het kwalijk verklaarbare feit, dat ze in « len ok 27 nensis ontbreken — de niet-vermelding op de Peutingeriana doet niets ter zake, daar zij niet aan de grenzen woonden —, tenzij men ook hier aan het argumentum ex silentio alle kracht zou wil- len ontzeggen. Vooralsnog schijnt het mij daarom niet uit te maken, of zij al dan niet aan het gemeenschappelijke origineel ontleend zijn. Uit het tot dusverre besprokene volgt, dat het stuk der wereld- kaart, waarin de naam Armalavsi(ni) voorkwam, in de door de Peutingeriana vertegenwoordigde eerste redactie, het gemeenschap- pelijke origineel der drie lijsten, er ongeveer aldus moet hebben uitgezien : langobardı? 1ERMVNDVRI. IVTVNGI. SVEVIA. ATAMANNIA. ARMALA VSI(NI). MARCOMANNI. QVADI. BVRGVNDIONES. SARMATAE. VANDVLI. Wenden wij ons thans tot het eerste stuk der drie lijsten, dat de volken omvat aan den beneden-Rijn tegenover Germania Inferior. Hier moeten wij voorloopig Honorius ter zijde laten en ons tot de Peutingeriana en den Veronensis bepalen. De boven bij de Donau- volken hoofdzakelijk op den naam Armalavsi(ni) gebaseerde meening, dat die twee lijsten uit eenzelfde redactie der wereldkaart zijn voort- gekomen, vindt hier sterke bevestiging. Terwijl alle namen, die de - Peutingeriana bevat, ook in den Veronensis voorkomen, wordt om- gekeerd in gene niet één gemist van de volken, die de Veronensis noemt en die aan de rijksgrens woonden. Het corrupte CRINSIANI van den Veronensis beantwoordt blijkbaar aan de Fresii en Chavci der Peutingeriana en moet op dezelfde wijze door ineenschuiving C_ Ah, Avcl .. ee van die twee namen (7 RI SI ) ontstaan zijn als Crhepstinivarıı der Peutingeriana door ineenschuiving van Fresii en Hatvvarıi. (Bijdr. jl. 85). De twee gelijksoortige fouten in de twee lijsten, en dein beide voorkomende vervanging der f van FRESI door een c bevestigen d. m. wederkeerig elkanders verklaring. Nu heeft de Veronensis behalve de ook in de Peutingeriana voorkomende namen er nog zeven, die daar ontbreken, nl. Rvgi, Hervli, Saxones, Amsivari, Angri, Angrivari en Cati; maar dit bewijst niet, dat die volken niet aan de gemeenschappelijke bron zouden ontleend zijn, want zij woonden- alle meer of minder ver van de rijksgrens af, en konden daarom door den teekenaar gevoegelijk wegens gebrek aan ruimte worden weggelaten, evenals de Hermvndvri (en misschien ook de Langobardi). Het bewijs, dat de teekenaar der Peutingeriana een aantal namen heeft weggelaten die hij in zijn origineel vond aangeteekend, is bij hem > 2 AR j à À = he . we - en ec a = 2 Pa N x, Sn ae... + PE a or En grapig. ad Heg olene i a : . eo ae dien n ee os - 4 > Wie - a Des er s - RL ; ow | FA | L I « à DD Mess À à 1 , “ TON LT ’ ezelfde zijn als die in het origineel; en er ind op welk punt ook voor corrupt te ons Ae m var door de latere bijvoeging qvi et Franci e opgeschoven, daar zij oorspronkelijk wel ma geen geval boven de Chamavi kunnen hebben gest omgekeerd Bvretvri boven he plante mer CS a | staan, daar eenstemmig volgens alle berichten Pe 3ructe de Franken van den Rijn waren gescheiden. Voor d de \ den Rijn wordt de volgorde Chatvvarii Francia Svevia ten overvloede bevestigd door de omgekeerde van Alamanni Svevi Franci Cattovari. Ook tegen ted gaande ri) Brveteri Cati Bvrgvndiones van den Ver daarvan is geenerlei bedenking te maken. De er eerst de bovenste rij (van de rijksgrens uit als ais van links naar rechts, en daarop teruggaande de ond. rechts naar links. 4 Resten de in den Veronensis aan Brveteri voorafgaande Vooraan staan de drie grensvolken in Britannié, il doni, en drie Oostzeevolken, Rvgi Hervli Saxonea: He t | ko | zeer twijfelachtig voor, of deze namen wel aan met pelijke origineel ontleend kunnen zijn. De Peutinges sri an % hier in den steek, daar het stuk ervan, waarop Britann Pi 1 29 verloren is gegaan (Konrad Miller, Die Weltkarte des Castorius 1888 p. 40), en er geen enkel teeken is, dat hetzij zijzelf of haar origineel een enkelen naam beoosten de Elbe bevatte. Daar komt bij, dat de meeste dier zes volken eerst in het laatst der derde of in de vierde eeuw door hun invallen in het Rijk beteekenis kregen voor de Romeinen, zoodat het niet zeer waarschijnlijk is, dat ze op de oudere redacties der wereldkaart voorkwamen. Anderzijds echter is het evenmin aan te nemen, dat de lijst van den Veronensis, nadat ze van de wereldkaart was afgeschreven, met die zes volks- namen zou zijn aangevuld geworden. Het schijnt daarom nog het aannemelijkste, dat ze wel voorkwamen in de jongere redactie, die wij boven als de gemeenschappelijke bron vermoedden van den Veronensis en Honorius, maar nog niet in de oudere, alleen in de Peutingeriana bewaard gebleven redactie, die vermoedelijk van voor 210 dagteekende. Op de Oostzeevolken volgen Camavi Frisi Chavci, van beneden naar boven dezelfde groep, die ook op de Peutingeriana vooraan staat. Het Flevi, dat op het origineel natuurlijk bij den noorde- lijksten Rijnmond moet gestaan hebben, moet dus in de lijst oor- spronkelijk tusschen Saxones en Camavi opgenomen zijn geweest. Na de kustvolken worden nu nog Amsivari Angri Angrivari ge- noemd. De eerste naam moet blijkens zijn voorkomen bij Honorius door beiden aan het gemeenschappelijke origineel ontleend zijn, want het volk wordt na de bronnen der eerste eeuwen niet meer genoemd. En dit geldt evenzeer van de alleen in den Veronensis voorkomende Angrivari. Maar wie zijn de Angri? Het ligt voor de hand om er de landstreek Engern in te zien, maar deze beantwoordt naar de alleszins aannemelijke communis opinio aan den volgenden naam Angrivari, zoodat Angri, zoo iets, dan een ander volk moet bedoelen. Natuurlijk denkt men dan het eerst aan de Angli, maar daartegen zijn de bezwaren onoverkomelijk. Men zou kunnen gis- sen, dat ze op het origineel gestaan hadden ongeveer in de streek, waar Ptolemaeus zijn “Ayye:Ao: noemt, nl. in het Lunenburgsche, en dat een copiist de Angrivari en Angli wegens hun gelijkluidend- heid van plaats deed verwisselen. Maar vooreerst is dat alleen mogelijk, indien men drie verschillende fouten achter elkander aan- neemt, en dan, wat zwaarder weegt, 1s er nog geen enkel teeken gevonden, dat het gemeenschappelijke origineel ook maar in de ge- ringste mate direct of indirect door de mededeelingen van Ptolema- eus over de Germaansche volken zou zijn geïnfluenceerd. En indien men in de Angri de Angli van Sleeswijk zou willen zien, is het de vraag, hoe zij dan naar de buurt der Angrivari, d. i. het 31 hen iberisch-gallischer und deutscher völker ergeben” (1.1. 225). In- derdaad, bij een aandachtige beschouwing blijkt duidelijk, dat die staart — en ik voeg er bij, ook het begin van $ 26 — uit een handschrift afkomstig was, waarin de namen _over twee kolommen, ieder met twee rijen, waren verdeeld t), ongeveer op deze wijze: CATTICAVCI. CERISCI. FRVSIONES. CANNIFATES. VARDI | THEOTONI. CIMBRI. VSIPPI. QVADI. VACCEI. VARDI. A LLOBROGES. ALAVDES. CR oe ec er ray RVPTRENI. ANTEQVINI. CENOMANNI. HEDI. TOI OSATES. VIIII POPVLI. NARBONENSES. MORINI. CS EE EE TEE Al is het natuurlijk hopeloos om in dezen warwinkel orde te willen brengen, zoo zijn er toch enkele niet te gewaagde opmer- kingen over te maken, die voldoende zijn voor de beantwoording onzer vraag. Vooreerst bestaat de interpolatie blijkbaar uit twee fragmenten van geheel verschillende volkenlijsten, die alleen dit gemeen hebben, dat ze aan een wereldkaart kunnen — maar geenszins daaraan be- hoeven — ontleend te zijn. Dan, dat zij tien groepjes van telkens twee bijeenbehoorende namen vormen (alleen bij het laatste groepje ontbreekt elk verband). En ten derde, dat de Germaansche namen kennelijk van den aanvang af voorop hebben gestaan, zoodat de Iberisch-Gallische namen, toen zij in de lijst werden opgenomen, tusschen de negen Germaansche volken van § 13 en de in § 26 op Morini volgende in kwamen te staan. En hieruit volgt m.i., dat die negen niet van Honorius afkomstig kunnen zijn, maar even- als de Iberisch-Gallische geïnterpoleerd moeten wezen. Men komt trouwens tot dezelfde conclusie, als men die negen Germaansche namen naast de andere van Honorius houdt. Hij had slechts één Sphaera voor zich, die wat de Germaansche volken betreft iden- tisch was met of althans weinig verschilde van de kaart, die ten grondslag lag aan de Peutingeriana en den Veronensis. Nu is het zeer opvallend, dat er van die negen namen tot nog toe slechts drie, nl. Catti, Cavci en Frvsiones, in het gemeenschappelijke origineel zijn teruggevonden, en daarvan één nog wel in een geheel afwij- kenden vorm, terwijl er geen enkele reden was, waarom indien b.v. Vsippi en Cannifates ook op dat gemeenschappelijke origineel had- *) Indirect wordt deze groepeering ook hierdoor gesteund, dat dezelfde indeeling in twee kolommen met twee rijen op geheel andere gronden moet worden aangenomen voor een verloren hs. der recensie B (zie pag. 9). ae. Se - lijst Chamavi in plaats van Quadi moet \ | D di ven fichotichaven (Gidran We wor Oi ied ven, 1875, p. 119) e.a. op beide plaatsen de ¢ quad aden . Het bericht van Zosimus zou bij b | geheel onverstaanbaar worden. Immers deze 1 nes een deel van wed de Quaden, naar ik bezette land hadden uitgezonden, dat de Franken à zende Quaden den doortocht door hun land adder n bel dezen toen schepen hadden gebouwd en langs den Rijn im] sche land waren omgevaren naar het Bones ; mn | in Batavia waren geland, waaruit zij de Saliërs verdre dien niet het geheele verhaal te verwerpen is, dan bl 1) Yatoves Kovadovs porgar our Óvras sig tye ùrò Éxmeunovae vr. où de dr Docyxwr Öudgow atroïs évraw wunkudge Oéee row py ru Kaivage dora: dextiay aitiay ty; var ‘ebro a Àoïu yauıyy 7aanayos wal dia ol 'Privou tiv ino Douyxo iron & viv im tiv ünjxoor "Paualoız guy dyoar, xal Ti) Baraßia 10057, Zaliov Eros, Peayxav andwoıgov, &x tis oìzeins yoga; io Zal 2 ty vn00» anshaitevtas, éFéfalor, 33 allen geval dit uit, dat de door Zosimus bedoelde stam, hoe hij ook mocht heeten, alleen bezuiden de Franken op den Rijn scheep kan zijn gegaan. En daar was natuurlijk noch van Chamaven, noch van Chauken sprake. Maar juist wel van Quaden. Daar toch lag tot op Gallienus de civitas Vsipiorum, en daarna het Svevia van het gemeenschappelijke origineel der drie lijsten. Nu vinden wij in de interpolatie bij Honorius de namen der Vsippi en Qvadi gekoppeld, terwijl uit Zosimus — tenzij men een reeks van fouten wil aannemen — volgt, dat de Quaden in 358 juist uit het voor- malige gebied der Usipii naar Batavia vertrokken. Mij dunkt dat dit vrij wel op elkander sluit, en het een het ander bevestigt en aan- vult. Wij behoeven niet meer naar fouten te zoeken om die Rijn- Quaden te elimineeren, en kunnen hen m. i. gerust voor een deel der barbari houden, die onder Gallienus de vijf civitates trans renum bezetten, misschien zelfs voor het volk, waarnaar de civitas _ Vsipiorvm van den Veronensis den naam Svevia verkreeg '). Keeren wij thans van de interpolatie tot den tekst der Excerpta van Honorius zelf terug. Vóór Svevi zijn ons uit dien tekst slechts vier of vijf namen bewaard gebleven, nl. Franci, Alanii, Amsivari, Langiones en misschien nog Saxones. Vergelijkt men hiermede de Peutingeriana en den Veronensis, dan blijken minstens zeven namen, die op de Sphaera van Honorius niet kunnen ontbroken hebben, uit zijn tekst te zijn verdwenen, nl. Chavci, Fresii, Chamavi, An- erivarii, Chattvvarii, Bvretvri en Chatti Dit is nu niet zoo erg te verwonderen bij den ellendigen toestand, waarin we reeds herhaal- delijk zagen, dat die tekst zich in de oudste handschriften moet hebben bevonden. Maar dubbel opmerkelijk zijn daarom de twee namen, die noch op de Peutingeriana noch in den Veronensis voorkomen, Alanii en Langiones. Van de laatsten zegt Müllenhoff (1.1. 221): „die Langiones bleiben rätselhaft, so leicht die änderung in Vangiones wäre, aber diese sassen innerhalb der Rheingrenze”. Dit schijnt juist, en toch is het opmerkelijk, dat onder de zes door Nazarius in zijn Pancgyricus van 321 genoemde Germaansche volken ook Langianı voorkomt. De overeenkomst is te groot om toevallig te kunnen zijn. Een ont- leening van den een aan den ander is uitgesloten ; want de Excerpta van Honorius waren, al staat hun juiste leeftijd nog niet vast, In allen geval posterieur aan Constantijn, en omgekeerd kan Honorius niet uit den Panegyricus hebben geput, omdat zijn Excerpta alleen me ee 1) Wie Zosimus met de Faäoves bedoeld heeft, is moeielijk te raden. Men zou Zovaßos vermoeden, doch de vraag is daarmede nog niet beantwoord. Verhand. Kon. Akad, v. Wet. Afd. Letterkunde, Dl. I. N°. 4. 3 . er 5 1» wed RT ee ak tr : , - 3 | —. in vi PR f rT oo 35 die Lvgiones tegelijk met de Juthungen en de Burgunden naar het westen waren vertrokken. Ik kom hierop echter beneden terug. Wat de Alanii betreft, de Peutingeriana kent hen alleen in hun oorspronkelijke woonplaatsen aan den Caucasus, niet aan den Don, waar Ammianus hen vermeldt (31, 3), noch in Moldavië en Bes- sarabië, waar zij door Julius Capitolinus (c. 22) in den Marcoman- nenoorlog onder Marcus Aurelius worden genoemd (Müllenhoff GA. 144). Bewesten Hongarije kennen wij hen in het algemeen niet voor den grooten tocht in het gezelschap der Vandalen, Sueven, enz. in het begin der vijfde eeuw. Dezen tocht kan Honorius niet op het oog hebben gehad, want zijn Sphaera was stellig ouder. Aan een verwarring met de Alamannen, zooals Müllenhoff wil, kan evenmin worden gedacht, want dezen stonden, gelijk we zagen, vermoedelijk in den oorspronkelijken tekst der Excerpta, en er was bovendien geen aanleiding om dien naam in den veel minder be- kenden der Alanen te veranderen. Ik houd het er daarom voor, dat hun naam alleen een interpolatie van het begin der vijfde eeuw kan zijn, en dat er de Alanen mee bedoeld zijn, die na den grooten tocht in Gallië achterbleven. Aan de wereldkaart, het gemeenschap- pelijke origineel van de Peutingeriana, den Veronensis en Honorius, kan hij in geen geval ontleend zijn. | Ons rest het derde, oostelijkste stuk der drie lijsten, nl. de volken aan den midden- en beneden-Donau. Hier is de reconstructie moeielijker, daar elementen van verschillende redacties door elkander loopen. Beginnen wij wederom met de Peutingeriana. De provincie Dacia wordt in dit stuk als nog bestaande voorge- steld, en nagenoeg eenstemmig wordt daaruit de conclusie getrok- ken, dat de oorspronkelijke redactie der Peutingeriana voor het verdwijnen dier provincie, dat is vermoedelijk voor Gallienus (Momm- sen V? 220), moet zijn opgesteld geworden En in het algemeen is die gevolgtrekking alleszins juist; maar daarmede is volstrekt niet beslist, dat ook alle volksnamen van dit stuk uit hetzelfde tijdperk zouden dagteekenen, en voor sommige is dat zeer onwaarschijnlijk. Elke naam is daarom afzonderlijk te beoordeelen. De Amaxobii Sarmatae en de Basterni kunnen moeielijk uit een andere bron over- genomen zijn dan uit die oorspronkelijke redactie, want genen stam- men uit de oudere, speciaal de Grieksche geographen-litteratuur , en dezen verdwijnen bij de auteurs na de derde eeuw (Zeuss 442). Ook de Venadi kunnen zeer goed in die redactie hebben gestaan, daar ze reeds minstens een paar eeuwen bekend waren; en dan is 3% AN a zi a ma ii, Lygi Ne ig Oe I on “3 1 Da | us ne de LA er % volk RATE OR 2 es erg apen de A segt: ER - ‘ Ta . r 1 L worden, de I Er 4 6 De = +. Dit poor Re komt men tot een 1 konden we op interne gronden voor het ge der die jeden viren de Vani uchen à | un à dat die twee en juist daar ter pl gewoond. Strikt genomen is dat echter niet : bij Zosimus volgt onmiddellijk op den ré ng bericht, dat Probus, terwijl hij zijn heien de I véehten: zelf tegen de Boúpyouvdo: en Béydiao: street in het oog, dat dit voor alle drie die volken de ‘ee is, waar zij naast elkander als vijanden en buren v voorkomen, de eenige, waar de Burgunden in he 008 eenige, waar de Lugiones in het algemeen B is het dunkt mij duidelijk, dat de Peutingeriana a e de uit dezelfde bron moet hebben geput, waaraan de beaded di ten van Zosimus ontleend zijn, en dat zij gezamenlijk te Probus op de kaart moeten zijn geplaatst. En nù zijn de Lugiones, als ik wel zie, mrd terug te vinden, nl. bij Honorius. Immers de recer 37 eerst, evenals À, een volk Langiones na de Amsivari, maar daarna aan het slot nog eens Langiones na Gippei. Aan een dittographie is hier onmogelijk te denken, want daarvoor is geen enkele aan- nemelijke verklaring te geven. Veel plausibeler is, dat de recensie A ze na Gippedi wegliet, omdat de copiist er hetzelfde volk als de Langiones aan den Rijn in zag. En stonden ze in de Excerpta zelf, dan is het alleszins waarschijnlijk te achten, dat ze de Lvgiones der Peutingeriana in het noordoosten van Hongarije bedoelen, waar de Gippedi inderdaad op hun tocht naar het zuiden eenmaal hun buren waren (Müllenhoff III 91, 394), en dat ze dus ook in het gemeenschappelijke origineel der drie lijsten stonden. Is dit juist, stonden de Lvgiones zoowel op de Sphaera van Ho- norius als in de oudste redactie in Noord-Hongarije, dan wordt ook de vraag gemakkelijker te beantwoorden, welk volk die andere Lan- giones bedoelen, die èn Nazarius èn Honorius op hun wereldkaart lazen. Immers, wear we nu gezien hebben, dat de jongere door den Veronensis en Honorius vertegenwoordigde redactie de namen Ivtvngi en Bvrgvndiones had verplaatst in overeenstemming met de verhui- zing dier volken naar het westen, en dat de naam Lvgiones ver- moedelijk aan het gemeenschappelijke origineel ontleend was, daar is het veel waarschijnlijker, dat de Lvgiones, in Hongarije de buren der Burgunden, met dezen naar het westen waren gegaan (al is daarvan geen enkel bericht tot ons gekomen), en dat de jongere redactie hen daarom evenals de twee andere volken naar den Rijn had verplaatst, dan dat dezelfde naam op de twee plaatsen twee ver- schillende volken zou voorstellen, waarvan daarenboven het andere moeielijk te vinden is. Is aan de plaats van den naam bij Honorius vóór Svevi waarde toe te kennen, dan zou men wellicht den Rheingau als hun nieuwe woonplaats kunnen vermoeden, waar zij dan evenals in het oosten de buren der Burgunden zouden geweest zijn. En dit zou dan tevens verklaren, waarom het volk later niet meer vermeld wordt: het moet dan met het zooveel bekendere en dus vermoedelijk machtigere buurvolk zijn samengesmolten en erin opgegaan. Trou- wens ook in Hongarije komt het volk na Probus niet meer voor. Op denzelfden grond als de Lvgiones ook de Gippedi van Hono- rius voor het gemeenschappelijke origineel te vindiceeren schijnt mij te gewaagd, omdat zij niet uit dezelfde bron kunnen gevloeid zijn, waaruit de Vandvli, Bvrgvndiones en Lvgiones op de kaart wer- den opgenomen, en ons geen enkel bericht bekend is, dat tot die invoeging daar ter plaatse zou hebben kunnen leiden. Met de Lvgiones zijn de aan het gemeenschappelijke origineel ontleende namen der drie lijsten uitgeput. De rij Piti Gaete Dagae En 4 7 16 i L past’ SF: 2 schappelijk hebben, of die een van wg heeft overgenomen. Het zijn de Basternae, C nes en Vinidi. Het zou veleidejk zijn ook de Veronensis toe te rekenen, op grond van den ti volk voorkomt, née het rene er UT ana als bij Honorius schijnt mij dat mea D den Veronensis en de Gepidi van Honorius geval uit die redactie stammen; zij moeten tater zijn ingevoegd. Overzien wij thans het gevonden resultaat. Wij ende met uit de vermelding van den naam À de conclusie te trekken, dat de drie lijsten van Ge ken, die ons zijn overgeleverd door de tabula Peutingeris codex Veronensis en de Excerpta van Julius Hom noriu , al van eenzelfde redactie der wereldkaart moeten afstamn a conclusie werd door den overigen inhoud der lijsten ge <a De oudste redactie der wereldkaart, waarvan er in d de dri zijn achtergebleven, moet voor Gallienus zijn ve |, on de provincie Dacia als nog bestaande op werd + pe da 39 die oudste redactie had in het gemeenschappelijke origineel der drie lijsten reeds verschillende belangrijke wijzigingen ondergaan. Voor- eerst waren eraan den Rijn de civitates trans renum van verdwe- nen, hetgeen aantoont, dat dat origineel niet voor ongeveer 260 kan zijn vervaardigd; en dan waren er aan den midden-Donau de volken op geplaatst, waarmede Probus te strijden had gehad. De verhuizing der Juthungen naar Schwaben voor of onder Aurelianus was echter op dat origineel nog niet aangebracht; zoodat het aan den midden-Donau een ongeveer tien jaren jongere redactie vertoonde dan aan den boven-Rijn, terwijl de provincie Dacia, die erop was blijven staan, een nog ongeveer vijftien jaren ouderen toestand verte- genwoordigde. Voor dat gemeenschappelijke origineel, waarvan het jongste stuk dus — wat de Germaansche volksnamen aangaat — van den tijd van Probus dagteekende, konden wij de volgende volksnamen vindiceeren. Langs den Rijn van beneden naar boven Fresii, Chamavi, Chattv- varii, Francia, Svevia en Alamannia. Achter of beoosten die rij, eveneens van het noorden naar het zuiden, Chavci, Amsivarii, Angrivarii, Bvretvri en Chatti, waaraan in een jongere redactie, waaruit de lijsten van den Veronensis en Honorius (niet die der Peu- tingeriana) voortkwamen, Bvrgvndiones en Ivtvngi (en misschien Lvgiones) werden toegevoegd, die in de oudere, het gemeenschappelijke origineel, aan den midden-Donau hadden gestaan. Die jongere re- dactie moet dus blijkens de verplaatsing der Bvrgvndiones van na Probus zijn. Aan den Donau vonden wij boven elkander: eerst Hermvndvri en Armalavsi(ni), dan Marcomanni en Vandvli, daarna Ivtvngi en Qvadi, en vervolgens vermoedelijk naast elkander Bvr- gvndiones, Sarmatae vagi en Amaxobii Sarmatae. Benoorden de provincie Dacia eindelijk Lvgiones, Venadi, Basternae en Daci Peioporiani, waaraan in de jongere redactie vermoedelijk nog wer- den toegevoegd Carpi en Gothii. En misschien voegde deze er ook nog in het noorden drie Britannische en drie Oostzeevolken aan toe, Scoti Picti Caledoni en Rvgi Hervli Saxones. Dit is alles wat uit de drie lijsten mijns erachtens met eenige waarschijnlijkheid omtrent de Germaansche volksnamen van het gemeenschappelijke origineel is af te leiden. Veel is het niet, maar de reconstructie van dat origineel en de verschillende tijdsbepalingen schenen mij toch de moeite van het onderzoek te loonen. Jur lexicologie des altwesttriesischen VON VW. L VAN HELTEN. Verhandelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen te Amsterdam. Afdeeling LETTERKUNDE. Deel I. N°. 5. AMSTERDAM, JOHANNES MÜLLER. 1596. Zur lexicologie des altwestfriesischen. Aeftigia, -inge „verehelichen, -ung”. S. zu halsfeng. Aekä, äschä)). Aekä begegnet zweimal in H; zunächst in der für die eröffnung einer gerichtssitzung vorgeschriebenen formel (H 121): „Zrede bän ic (der schulze) my selm din live ende aen goede 1ef än lene, aekä icket oenfenzen hab fan dis grieuwa (grafen) halum’’; sodann im Rudolfsbuch (H 160 f.): „Soo als ieer ende dey omkommen is (nach dem urteil, wodurch der contumax friedlos erklärt ist), soe aeyh him zijn greetmän toe dae lioedwaere ti laiane (damit er aussage), Aer At wolle beta, aekä hi wrberd haetl. Die partikel bedeutet offenbar ,,sowie’’ (die parallelstelle von H 160, näml. W 426, 29, hat a/s) und entspricht was ihren ersten com- ponenten betrifft der an. in der vergleichung verwanten conjunction ok (enklit. für auk). Das -à ist natürlich die versicherung bezeich- nende partikel @ (= got. aix), deren quantität in folge der schwachen betonung des zweiten componenten kürzung erlitten haben kann; 1) Das doppelzeichen ” weist darauf hin, dass die quantität des vocals für die awfm. periode nicht zu fixieren ist. Wegen der quellen, der erwähnung der belegstellen und der bezeichnung der aus den textcollationen sich ergebenden lesarten s. PBB. 19, 345 fussn. f. Wegen der öfters zu erwähnenden Apographa, deren les- arten mir prof. Sress bereitwilligst mitteilte, vgl. Hrck, Die Alt- friesische Gerichtsverfassung, s. 487 ff, und Sress, Westfriesische studien, s. 6 ff. Den collegen Costsn und FockeMa ANDREAE, die sich den ver- fasser dieser artikel durch einzelne fördernden lexicologischen, bezw. juristischen bemerkungen verbindlich machten, sei hier freundlichst der ihnen gebührende dank gezollt. 1* 4 ZUR LEXICOLOGIE DES ALTWESTFRIESISCHEN. wegen der entwickelung einer bedeutung „sicherlich, fiirwahr’’ aus „immer, unter allen umständen” vgl. mnl. emmer, altoos, mnd. ummer(s), jummer(s) = „durchaus, jedesfalls, gewiss, fürwahr””. Neben «ekä (und normalen also, alse. als) war gleichbedeutendes, aofriesischem 7sa, äs(e), ahd. 080 (s. Aofri. gr. § 99) entsprechendes ús IT 180, 190, 301, 302, 303, S 494, 15, dz Sch 698, 725, 730, in schwang (die möglichkeit einer durch schwache betonung hervorgerufenen kürzung ergiebt sich aus nwfri. az GJ) 1. Aus der verbindung beider partikeln entstand äschä (für *asaka mit synk. des vocals in unbetonter silbe), das sich für ,sicut” in S 443, 17; 452, 35; 456, 2, 30 (wo v. R. nach dem unzuverlässigen text in G. Japrex, Rijmlerie, vgl. Rq. 451, as tha las), 11200, 248, 255, für „quasi in IT 28 findet. Wegen des c/ ist zu beachten, dass sich wfri., wie aus der in unsren quellen mit se wechselnden schriebung sch hervorgeht, ehemals in der verbindung mit 8 spi- rantische qualität des gutturals entwickelt hatte, die der mwfri. sk-aussprache gemäss nachher in congruenz mit anlaut. spirant. 9 > media g (s. Aofri. gr. $ 1442) in die nicht spirantische überging. Alterliden, -lidsim(?. S. zu layth. Anoeg. S. zu noulick. Az (oder az). S. zu aekä. Be. Die Aofm. gr. $ 196 vorgeschlagene fassung von aofri. de als „unbewegliche habe” (= ags. be ,,wohnung’’) erfordert eine berichtigung. Das wort bedeutet „ernte” und steht zu as. beo 1) Nach dem muster von a/s(e) „wenn” und „nämlich” wurde dies dz mitunter auch in solcher function verwendet: „ideen daltit Snytzera... aldus neth ende orber lenkt, Äzze den legger ende due opte bysiuel”; Sch 726 — „Bygripen izt eendraghtiglyk, dat wy op den monnadey ney Tiburcy néstkommen, wr fiérteen deggen, az nw En monnadey kompl, een ghemeen dey schilht haulda benna Snyts’’, Sch 730 — „hoe dat foer ws sint kommen dae fulmachtige guéde mannen fan der gemene meente wegen fan Tyétzerkera fiaerndeel, dz Rjpatzerka, Tyétzerka ete.” Sch 695 — „alsoe dat dioe sted... aen greetmän tzéza, deer mey syn meyriichteren schil ritchta alla sehka... byhaelen dae fiouwer hägista ritchten, dz sekka, deer dnt lijf gael”, Sch 699 — „Bygripen ist in der (l. da) mena reed der steden neyscrioun, dz Snyls, Bolswert, Liouvird ete.’ Sch 716 — „datze alle hiara sekken ... wollet Dlyitwa (zur entscheidung über- tragen) by tweer prelaten... ende by dae twin steeden, dz Bolswert ende Liouxerd”, Sch 729. ZUR LEXICOLOGIE DES ALTWESTFRIESISCHEN. 5 „ernte, wie aofri. fre „baum’”, aofri. Ane genu zu as. treo, kneo (vgl. Aofri. gr. $ 164). Wie Fockema ANDREAE in seinen Bijdra- gen tot de Nederlandsche rechtsgeschiedenis 2,64 ff. dargetan, galt auf friesischem gebiet die rechtsregel, dass der überlebende teil eines nicht kinderlosen ehepaares ausser der von ihm selbst einge- brachten unbeweglichen habe die hälfte der beweglichen habe und des eventuell während der ehe käuflich erworbenen landes (kapländ, kaepländ, koepland) zu beanspruchen hatte, die andere hälfte des besagten ehelichen vermögens aber den kindern zufiel. Demnach muss in Fiv. 118 „Awersa en wide monnat (sich verheiratete) and ho tha bern (erster che) fo balemund wolt makia, thet se nom half be ende half bödel ende half kiplond witha bern” das nomen 6€ „unbewegliche habe’ bezeichnen; es handelt sich daselbst ja augen- scheinlich um die den kindern und der wittwe je zur hälfte zu- kommende und wegen der ungetreuen vormundschaft factisch zu teilende habe, bestehend aus der ernte, der sonstigen beweglichen habe und eventuellem „kaufland’’. Die awfri. parallelstelle von F 118, näml. J 50, 41, hat: „IHweerso een wedue manneth and se da bern to baelmond sette, so nyme hyö dat herne and dat kaepländ hälff witha bern’. Man vermutet hier einen mit be ende bödel oder zur not mit einem dieser wörter gleichwertigen ausdruck und es liegt nahe, dat herne als dath erne zu lesen und in diesem erze ein auf *yierni (zu *ern — ahd. aren, ara messis) zurückgehendes, semantisch gedachtem 4é entspre- chendes collectiv zu erblicken, woneben die worte „and dat bôdel” ausgefallen wären. (Wegen dath für dat vgl. dath J 57, 1; 64, 18, moeth ,muss” J SO, 5, wth „aus” J 59, 17; 63, 7; 64, 8, naeth , nicht’ J 28, 18, schelh „tier” J 64, 8, etc). Für das awestfri. ist de zu belegen durch H 134 (W 419): „Jef én frouce hir dis wrmet (hehauptet), dat Hô oen hir manne trkäpad (sich ausbedingt) Aabbe half be and half bodil (das ıhr von rechts wegen zukam) ende (und ausserdem) Mremen (zum drittel) sijn ayn (erbeigentum) Zaugad; .... her dis frouwe dn dis hera were wreäpad habbe half be ende hälff bodel etc.” Byferdia in J 64, 18: „Als dij frucht (die durch ein tier beschädigte feldfrucht) dyferdeth wirth myt acht ponden fan dis riuchtes wegena, so mey dij igh (die geschädigte partei) fea pond (als pfand) »yma; ende wert [wt] et byferdeth myt twam pondem, so mey dij igh nyma een hael pond to pänd.” Die bedeutung ,beschützen”” („für die unbehelligte benutzung ciner sache sorge tragen”), bezw. „unter landes schutz stellen’, welche dem verb. in S 458, 20 ff. „dal iemma alle dae stréta ende weghum 6 ZUR LEXICOLOGIE DES ALTW ESTFRIESISCHEN. 1. weghen]... biferdie bihale iens tiwe fynden”, und Sch 732 „alle dae jenne, deer fan wee stedena weyna to dae mena daghen schicht wirdit, dae jenne... byferdit to wessen’’, beizumessen ist, gilt begreiflicher weise nicht für die stelle aus J. Man hat hier an ferd, den „fredus, die für den gebrochenen frieden an die gemein- dekasse oder an einen bestimmten beamten zu entrichtende strafe” anzuknüpfen und das p. p. durch „(von gerichts wegen) mit einer geldstrafe von... belegt’ zu übersetzen. Vgl. noch das im Mnl. Wtb. 1, 1193, citierte bevreden: „So en salmen nement hogher bevreden dan sin goet weert is.” Bihalsum W 431, 18. Dass hier v. R's übersetzung „heil- sam’ zu verwerfen und 4 Zalsum zu lesen ist, kann nicht fraglich sein, wenn man die nachfolgenden worte in betracht zieht: „al Agr efter soe nöment due heran fan Babilonia ende riüchtense bi halsum allerlikum, aermen ende rikem; hraso da folke wilde onriücht draen, dam deedma dat hoefd offslaen”” Die bestätigung dieser fassung gewährt bi dae halse der parallelstelle H 169. By-, wrhlètten. Die existenz eines zu Aluud ,,gerücht” ge- hörenden denominativs by-, wrhleda „ms gerücht bringen, berüch- tigen” ergiebt sich aus: „Awanneer dij riuchter weet, fan hwam dat hluud wleommen is, so schil hij fan da yenen nyma hara tyigh, wirden ende reden fan da hluud ende schil dan dat tiuugh [tirgA], wirden ende reden, deer hyd den misdédigha mey byhlét habbet,... jaen ende reka dyn misdédiga,” J 65, 3 — „Hwaso orkenschip fera schel, dj schel fri wessa ende lo byschätta jerem ende besche- delyck (mentis compos) ende nael openbeer wrhlét wessa myt gwäde hlüden jefta quäde secken”, J 15, 29 9). (Wegen ¢ = tt und € s. PBB. 19, 409). Sonderbarer weise erscheint neben diesen dy-, wrhlét auch eine participialform mit -ex: „Hwaso byhlétten is myt tyefta, myl mänslachte..., dj mey neen örkena wessa.” J 15, 12 — „Awaso myt quida secken wrhlétten wessen haet,’ J 15, 14; sowie noch J 15, 47; 65, 13, Sch 535. Vermutlich liegt hier die folge vor einer von *b-, *wrhleden gravatus (wegen der parti- cipialform Aleden vgl. „alle hledena rYnschypen” Sch 725) ausge- gangenen beeinflussung. Byleth m J 20, 17: „Mweer een man naet bygripen (ertappt) ner byleth ner bycommert is om enigherhända secka, deer toer (braucht) hij ) Daneben auch byhlut J 65, 4 und 12, in gleicher bedeutung und mit # durch anlehnung an Aluud, wie Aludet „lauten” J 46, 15, für hautgesetzliches *4/édet. ZUR LEXICOLOGIE DES ALTWESTFRIESISCHEN. 7 naet anderda (sich zu verantworten), dat is lo wrstaen (das ist zu verstehn, das heisst) in een oer riücht.” Das part. (mit {4 als schrei- bung für ¢, s. PBB. 19, 416) steht offenbar als synonymon neben bycommert = „festgenommen, mit arrest belegt,” wie (das im Wtb. 639 unrichtig gefasste) biletta neben bisefta (= mnd. mnl. gleich- bed. desetten) in „dat nymma öderim scil bisetta iefta biletta om penninckschilda”, Sch 613. Wegen ähnlicher tautologischer ver- bindungen beachte mnd. „besetten noch bekomeren’, „arreste- ret unte bekömmert werden”, „besetten, kroeden noch belet- fen” (Sch.-L. 1, 217, 224), mnl. „becommert ende beset’, „becommeren noch besetten”, „becommeren ende bestellen” (Mnl. Wb. 1, 1029, 1111). Bilia. 8. zu Eruchstrinzede. Binnia (bennia) „unterhalb.” S. zu halsfeng. Birewed, -rouwed, -rawed. H 146: „//waesoe faert ti ne bireweda schipe onebiraedeth (ohne richterspruch) ende mit onriöchter wild, aldeer di män leyt omme riochta neringha ende nimth him zin goed of, deer hi sculde zjn lyf fan feda ende dere ziele fan reda (sorgen für), sve brinct hi him in dera scäkera riocht.”” Dem inhalt des citates zufolge ist mit „bireweda schige” eur „mit waaren geladenes schiff’ eines handel treibenden schiffers gemeint !). Das part. gehört zu einem nach der 2. klasse flectierten denomina- tiv, das mit mnd. derev „nutzen, vorteil’’ in zusammenhang steht, also „mit nutzen, vorteil erbringenden sachen beladen” bedeuten konnte. Ob hier ew ein ursprünglich den flexionsformen mit -za etc. _zukommendes & + v (d. h. 8) oder euw mit analogisch erhaltenem e vor uw der flexionsformen mit -d- darstellt (vgl. PBB. 19, 353 ff, spec. 360), ist zweifelhaft. Die regelrechte entwickelung von euw zu zouw findet sich nn inhaltsregister des Jus municipale: „ZZwae een byrouwede (mit rou für riou, s. PBB. 19, 351 fussnote) sc» hyrauweth.” H 15. Die parallelstelle von H 146, näml. W 424, 2, hat „een birawed scip,” mit aw als schreibung für ouw oder be- zeichnung eines durch verwechslung von oz mit au entstandenen auw (vgl. PBB. 19, 420). Die ursprüngliche qualität des e der wurzelsilbe geht hervor aus dem mit mnd. derev verwanten mnl. gerief, „vorteil, nutzen, dienst,” dessen ze wegen der nebenform mnl. gerijf, mnd. gerif, auf ein in 1) Man beachte auch II 147 „Dit is een scaekraef etc.” und J 59, 18. Die unrichtigkeit der v. R.’schen deutung des wortes wurde schon betont in Burtexkust Herrema, Bijdragen tot het Oudfriesch woordenboek, s. 16. ZUR LEXICOLOGIE DES ALTWESTFRIESISCHEN. 9 mnl. geboort(e) und mnd. geboert, ebenfalls für „kinder” und ,,kind” verwant sein kann und zu dem #r- als aus der stammform *giburdi- hervorgegangener compositionsteil in formeller hinsicht völlig stimmt : synkope des zwischen r und / (von -/enze) stehenden d l'on *berd- oder *ird-) und 7 (#) aus e vor tautosyllabischem r nach der unten zu ærhkwirva erörterten lautentwickelung, gegenüber dem e von berde (-the, -te), dessen vocal durch anlehnung an bern „kind” und das p.p. dern. vor aflicierung geschützt wurde. Statt derns(e) steht in J 13, 7, bernlse als durch einwirkung von bern aus *birluse bezw. *ber/nse hervorgegangene umbildung. In betreff der verwendung von dirns(e) sei noch bemerkt, dass sich das subst. auch ausnahmsweise als ausdruck für die ‚‚einem sohne gemachte schenkung” findet: „Z/weerso een kind 18, deer gued haet ontfinsen fan fader off moder to birnse, wil hij dan dat erffscip mey dela mit syn broderen fan fader ende fan moder, soe scel hij dan brynga dat wr een haep in da guéd ende dela dan dat allgck.” J 82, 8. Bost, boest(i)yia. Awfri. war ein subst. bost „ehe’’ mit de- nominat. does(gia „heiraten in schwang; nwfri. begegnen boaste, boastge, boosk, boask für ,che’ und boostge, booskje, boaskje, boaschje für „heiraten” und „sich verloben”’ (s. Berrenrust HETTEMA, Bijdragen tot het Oudfriesch woordenb. s. 11 ff.). Ueber die ety- mologie dieser m. w. auf unser sprachgebiet beschränkten wörter folgendes. | Es erscheint germ. ein seltenes, wurzel- und verbalderivaten bil- dendes suffix mit anlaufendem sé: ahd. erzust, ags. eornest, ahd. dionöst, aofri. thitinost (-est, -st), awfri. fienst, ags. ofost (-est) „eile”, as. obast (zu folgern aus obastliko „eilig”), ahd. Alast, ags est (zu got. Alafan ete. mit synkope des dentals vor sf), ahd. rost, ags. räsl aerugo (zu lit. rudifi „vosten’’), sowie däst- (s. unten zu dis(t)scouwe); vielleicht auch als zu got. Aröf ,,dach” gehörend as. Aröst tabulatum, mnl. roest palatum }). Ein in gleicher weise 1) Wegen ahd. august (-ist, -est) etc., das in Kivers Wtb. zur obigen kategorie gerechnet wird, vgl. Bruemann, Grdr. 2, 289. — Der suffixvocal der erwähnten derivata ist nur zum teil zu fixieren: ahd. last fem. i-st., mnd. dust fem. (pd. lest), ags. hlest utr., mnl. Last fem. und ntr., und ahd. erzust fem. und ntr., ags. eor- nest fem., mhd. erzest masc., mind. erzs? masc. und ntr., erklären sich nur aus einem prototypus *Alostuz, -iz-, *ernustuz, -iz- (vgl. PBB. 15, 482 ff). 10) ZUR LEXICOLOGIE DES ALTWESTFRIESISCHEN. gebildetes und zur wurzel band gehôrendes derivatum musste awfri. nach bekannten lautgesetzen (svnk. des nasals vor stimmloser spirans und © < o < a vor nicht von r, à oder j gefolgtem nasal) dos’ ergeben 1}, dessen bedeutung …ehe” sich mit rücksicht auf aind. bandku- ,,verwantschaft’’ und wevdepös „schwiegervater, -sohn’’ ohne weiteres begreift. Wegen des durch ov und oa dargestellten diphth. da der nwfri. formen ist oa aus © in moast .muste”, Aoast ,.husten’’, coast „wüst” (vgl. aofri. west RE 133,23, das neben ahd. wwosti, as. wosti, ags. este, auf einen stamm wöste- hinweist) zu beachten und das mit gleicher lautentwickelung aus gedehntem o hervorge- gangene oa in froast ,,frost” (awfri. /roest IP S5) zu vergleichen; (nwfri. roasle ,,rost” kann ahd. ros? entsprechen oder mnl. nol. roest mit oe aus altem 0). Neben dem auf *us/kja oder *boasthje zurückgehenden boaskje stehen nwfri. loaykje „faulenzen” (zu /oay faul’), gljoerkje „lauern” (zu glverje mit gl. bedeut.), s/jwerkje „chleifen” (zu gleichbed. s/jucre), noaxkje „gefallen, nach der nase gehn”, muelkje „munden” (zu muwle mund’), roaskje „rosten”, faikje „schmeichen”’ (zu gleichbed. #aye) und andre in gleicher weise mit suff. -Aja (-Aje) aus nomina und verba gebildeten derivaten. Buckreste in J 47,11: „Dat neen moder neen onaefft [oenaefft] kynd tyaen mey (keine mutter ein Kind gebähren kann, das sie nieht beerbt ?), #iffen se datter een moder een huerkÿnd wynne 1) An den beiden belegstellen (Ruy. 429,12; 533,36) steht bosta als dat. sg.; es hegt hier demnach sehr wahrscheinlich urspr. w-st. vor, der, wie fild (fold, fiuld) ,feld” und -ford, mit dat. f/da (fiolda, fitlda) II 40, 60, 61, 120, 304, -forda, -foerda W 15,23 (v. R. liest hier falsch -foerde); 17,2, H 75, in dem -a dieses casus noch eme spur der alten flexion erhalten hatte (vgl. Aofri. gramim. $ 179%); denn wegen der seltenheit einer schreibung a für -e wäre es kaum für möglich zu halten, dass sich grade in dosfa diese abnormalität zweimal vorfände. #) Diese übersetzung erfordert eine erläuterung. Wie das Römi- sche recht die unehelichen kinder in zwei kategoricen verteilt, in bert: zafurales, die im coneubinat, und hbert spurij, die in adul- terio oder incestu gezeugt sind, unterscheidet die Jurisprud. Fris. natuerlicke und önaeffllicke kinder: „Lettera tjd (nweitens) so gint er natuurlike [natuerlike] sonen, als een man bij eenre frowa ht. Tredda tijd so sint er hor (weder) natuurlyck ner aef ft- [aefftlick], als dä, deer sint teyn (gezeugt) in da verhuur ZUR LEXICOLOGIE DES ALTWESTFRIESISCHEN. 11 onder her aeffte manne (während ihrer ehe); soe een mey dat kind neen lawa ontfaen ..., hwant het is een huurkjnd, ende alzo fulla mey ma hym jaen (schenken), so Ait behouet to synre needtreft, al ont hit compt to bäckveste”. Von einem näheren zusammenhang des fries. nomens mit mnl. buucvast, mnd. bzkvesthich „fest irgendwo wohnhaft” (s. Mnl. Wb. und Sch.-L.) kann begreiflicherweise nicht die rede sein. Es handelt sich in unsrem citate offenbar um die bezeichnung der altersperiode, worin einer für den eignen lebensunterhalt sorgen kann. Buchstäb- lich übersetzt müsste das wort „festigkeit des bauches oder rum- pfes” heissen; dass aber hieraus die bedeutung „mannbarkeit” her- vorgehen konnte, begreift sich leicht bei beachtung der im mittel- alter über die entwickelung der pubertät herschende meinung. 