None
Hiertegen echter heeft zich in den laatsten tijd doen hooren W. Frankenberg, die in eene studie als „Beiheft zur Zeitschrift für die alttestamentische Wissenschaft" versehenen, onder den titel: „Die Datierung der Psalmen Salomo's", het bewijs tracht te leveren, dat niet de tijd van Pompejus, maar die van den Makkabeeschen opstand de achtergrond van deze psalmen is* Overtuigd dat geen van beide opvattingen aan onze psalmen recht doet weer varen, wensch ik de stelling te verdedigen, dat onze liederen niet van bepaalde gebeurtenissen uit de eerste of tweede eeuw voor Christus uitgaan, maar dat de histo- rische achtergrond ervan in het algemeen de tijd van Israels vernedering is, begonnen met de verwoesting van Jeruzalem ( 192 ) in 586 en de verstrooiing des volks; dat de dichters het oog hebben niet oj) een of ander korter of langer tijdvak uit de eeuwen die op die groote catastrophe volgden, niet uitgaan van bepaalde feiten in die eeuwen voorgevallen, niet bidden om ver- lossing uit een of anderen bijzonderen nood die Israël in deze of die eeuw trof — maar dat de nood waaruit zij hopen bevrijd te worden is de toestand van vernedering, waarin Israël sinds 586 is gekomen, een toestand, die, trots alle hoop en beden der vromen, nog immer voortduurt, hun telkens en telkens een „tot hoelang nog, Heer?" op de lippen doet nemen, en waaruit ze niet verlost zullen zijn, voordat voor Israël, van zijn onreine bestanddeelen gezuiverd, de tijd der heerschappij over alle volken zal zijn aangebroken, het Messiasrijk. Ik begin mijn onderzoek met Psalm XI, een lied over welks historischen achtergrond eigenlijk geen verschil kan bestaan. Het begint met de opwekking, om in Jeruzalem de blijmare te verkondigen, dat God zich over Israël ontfermd heeft. Jeru- zalem bestijge eene hoogte, en zie hoe hare kinderen van alle kanten door God worden teruggebracht (vs. 1 — 3); bergen werden vlak, heuvelen vloden; wouden gaven den terugkeerenden schaduw, welriekende struiken liet God voor hen groeien; opdat Israël kan voorttrekken in de schuts van de majesteit zijns Gods (vs. 4 — 6). Jeruzalem trekke het feestkleed aan, omdat God voor eeuwig Israels heil heeft besloten (vs. 7). Dat de dichter, ofschoon hij den verleden tijd gebruikt, niet bedoelt te vermelden eene verheffing van Jeruzalem die reeds heeft plaats gehad, maar van eene toekomstige verheffing spreekt, die, omdat zij zeker komen zal, als reeds gekomen wordt voorgesteld, blijkt uit vers 8 v., waar hij zijn lied be- .sluit met de bede, dat de Heer tot stand brenge wat hij aan- gaande Israël en Jeruzalem heeft gesproken en Israël oprichte door zijn heerlijken naam. Het zijn kennelijk profetieën van Deutero- en Trito-Jezaja over den terugkeer der ballingen en de verheffing van Israël (Jez. 40 : 3—11; 49 : 9b— IS; b2 : 7—10; 62 : 10—12) die onze dichter herhaalt. Hij doet dat in een vorm waar- ( 193 ) door hij te kennen geeft, vast verzekerd te zijn dat ze een- maal vervuld zullen worden, maar verder herhaalt hij die pro- fetieën om er de bede aan toe te voegen, dat de Heer nakome wat hij over Israël en Jeruzalem heeft gesproken. Hij leeft dus in een tijd waarin de terugkeer der ballingen en het her- stel van Israël nog immer tot de vrome wenschen behooren, waarin zich de Heer nog niet over zijn volk heeft erbarmd. Hoe Frankenberg er toe komt (S. 34 — 36) in de historie te zoeken naar een werkelijken terugkeer van verstrooide Jo- den, waarover onze Psalm zal jubelen, is mij een raadsel. De hier vermelde terugkeer toch is niet een feit, maar iets dat de zanger hoopt. Eenen „Freude und Dankbarkeit atmenden Hymnus" mogen wij met Frankenberg ons lied niet noemen, tenzij we er bij- voegen: „in hope"; de jubel is die van een geloovig hart, dat roemt in het heil dat stellig aanstaande is. Bovendien is de terugvoering der in Ammon, Ptolemais en Gilead te mid- den van eene heidensche bevolking wonende Joden naar Judea door Judas en Jonathan, — waaraan Frankenberg wil den- ken — eene gebeurtenis van heel wat minder beteekenis dan die waarover onze psalm jubelt, die Jeruzalem wijst op hare kinderen, niet slechts van Oost en West en Noord, maar ook £K vvidoov (Jt^xyipóbev door God verzameld. Reeds een enkele blik op de gedeelten van Jezaja waaraan onze dichter zijne beschrij- ving van den terugkeer naar Jeruzalem ontleent, moest Fran- kenberg weerhouden hebben, ook maar een oogenblik aan dat feit uit den Makkabeeschen vrijheidskrijg te denken. Ook voor de richtige verklaring van Psalm VIII hebben wij geen anderen historischen achtergrond aan te nemen, dan de verwoesting van Jeruzalem in 586 en den daarop volgenden staat van vernedering waarin Israël sedert eeuwen lang ver- keerde. De gedachtengang in dezen psalm is als volgt: De zanger vernam oorlogsgeruchten; op zijne vraag: waar God een oordeel zou gaan voltrekken ? hoorde hij dat het om Jeru- zalem te doen was. Hierover was hij zeer ontsteld; want, dacht hij, zij, de Jeruzalemmers, bewandelen toch den weg der ge- ( 19* ) rechtigheid (vs. 1 — 6). Maar, nadenkende over Gods Strafge- richten van het begin der schepping af, en daardoor tot de erkenning gebracht dat deze steeds rechtvaardig waren, kwam hij tot het inzicht, dat ook dit strafgericht wel verdiend was (vs. 7); in het verborgen pleegden zij allerlei gruwelen: on- natuurlijke zonden, overspel, ontwijding van het heilige; geen zonde, of zij bedreven ze erger dan de heidenen (vs. 8 — 13). Daarom had God hun, den Jeruzalemmers, een TrvevfJbx ttXxvvj' (rsûûç gegeven en maakte hen dronken ; zoo voerde hij hun toe den geweldigen stooter, rov àif èfrxxTOv rijç '/Çjç, om door hem Jeruzalem en haar grondgebied den oorlog aan te doen. ^ s Lands vorsten haalden hem met blijdschap in; men baande hem den weg, opende de poorten naar Jeruzalem {vivoi^xv TTvXxç stt) *\6pov(TXh,vj(Jt)^ bckraustc de muren (vs. 13 — 17). Als een vader in het huis zijner kinderen binnengetreden, nam hij bezit van de burchten en de muren van Jeruzalem, daar God hem h r^ TrXxvvitTsi xùrœv veilig geleidde. Nu ging hij aan het woeden tegen vorsten en wijzen, vergoot het bloed der Jeruzalemmers als water, voerde hunne zonen en dochteren weg (vs. 18 — 22), Ja, zij hadden gezondigd als hunne vaderen, Jeruzalem ontwijd; God heeft zich door zijn gerichten als den rechtvaardige doen kennen onder de heidenen, in wier midden Gods vromen nu als xpvix sv Ä%Ä%/f, als on- noozele lammeren, verkeeren. Geloofd zij de Heer, die de gansche aarde rechtvaardig oordeelt! (vs. Ä2 — 24). Hierop wendt de spreker zich tot God : Wij hebben ingezien dat uw oordeel rechtvaardig is, dat gij Israël oordeelt om het door tuchtiging op te voeden (jcplvccv rov 'Ia-/?^ï;A h ^rxi^sicfL). Wend dan nu uw erbarmen tot ons, herzamel rviv ^ixdTTopxv ''l(Tpxii>^ : wij waren hardnekkig, «en gij zijt onze TrxiSsvriiç. Laten de heidenen ons niet verslinden, als hadden wij geen verlosser. Op u is onze hoop, want uwe oordeelen over ons zijn gena- dig (vs. 25 — 32). In het vertrouwen, dat ons en onzen kin- deren uwe gunst voor eeuwig is verzekerd, wankelen wij niet. De mond der vromen prijze den Heer in zijne gerichten, en Israël zij voor eeuwig gezegend door den Heer (vs. 33 v.). ( 195 ) Ter bepaling van den historischen achtergrond van ons lied moet eerst de vraag worden beantwoord, of de dichter met den rampspoed die Jeruzalem trof, bedoelt een feit dat hij zelf heeft beleefd. Men zou dit kunnen afleiden uit den aanhef: ,,Krijgsgeruchten bereiken mijn oor. . . ik dacht : waar zal God een strafgericht voltrekken?... ik ontstelde toen ik vernam dat het Jeruzalem gold/' enz. Toch ware dit onjuist. De spreker is niet identisch met den dichter; want evenals in de meeste Oud-Testamentische psalmen is de spreker Israël of de gemeente. Dit blijkt met ontwijfelbare ge wisheid uit Psalm 1, die met ons lied de grootste overeenkomst vertoont, en waar de spreker stellig niet de dichter, maar Jeruzalem is. Deze psalm begint met een noodkreet: Ik roep tot den Heer in mijn uitersten nood {êv rô) ^Xißsfrbxi ^s slg t6>,oç) ; waarop wij in VS. Ä vv. lezen, hoe die nood is ontstaan: Op eens vernam ik krijgsgeschreeuw ; ik dacht: God verhoort mij en komt mij verheerlijken ; want mijn voorspoed en het groote aantal mijner kinderen hadden bij mij de overtuiging gewekt dat ik rijk aan vroomheid was, eTrKyj^rbviv ^tycxtoa-vvyjç. Maar hoe bedroog ik mij ! Mijner kinderen rijkdom werd uitgeleverd (S/fSöS'jj) aan de gansche aarde, hun heerlijkheid tot aan het einde der wereld. Hierop kwam de zanger tot het inzicht, dat de kinderen heimelijk zondig waren geweest, dat zij door hun voorspoed overmoedig waren geworden, dat hunne ongerech- tigheden meer waren dan die van vroegere volken {vTrip rx TTpo xvruv fS'v)?), dat zij de heilige dingen des Heeren hadden ontwijd. De overeenkomst van de twee psalmen valt in het oog; als dus de spreker in Psalm 1 niet een individu, maar een coUec- tivum, Jeruzalem of Israël is, — en hieraan is geen twijfel; want het is de moeder van tal van zonen en dochteren, wier rijkdom en eer tot aan het einde der wereld wordt uitgeleverd — dan is het duidelijk, dat ook de spreker in Psalm 8 Israël of Jeruzalem is. Maar is dit zoo, dan mag uit het feit dat de spreker zegt de vernedering van Jeruzalem beleefd te hebben, niet worden afgeleid, dat hier bedoeld is eene catastrophe die ( 196 ) Jeruzalem tijdeos des dichters leven trof. Welke is dan die catastrophe waardoor volgens beide psalmen Jeruzalem getrof- fen werd? Het is eene^ waarmede wegvoering in ballingschap gepaard ging: 8: 21 heet het, dat de vijand wegvoerde hun zonen en dochteren, die zij iv ßsß}j>vc!}<r€i hadden verwekt; 1 : 4, dat de rijkdom en de eer van Jeruzalems kinderen wer- den uitgeleverd tot aan het einde der wereld. De bede in 8 : 27 V., dat God zijn erbarmen weer toone aan zijn volk, dat nu nog onder zijn oordeel gebukt gaat, o. a. door tvjv iiX77ropxv "ItrpxviK te herzamelen, sluit de erkenning in, dat de verstrooiing van Israël behoort tot de ellende, door die groote catastrophe die Jeruzalem trof over Israël gebracht. Zoo komen wij vanzelf tot de verovering van Jeruzalem in 586. De inval van Pompejus, waaraan men gewoonlijk denkt, is buitengesloten, reeds daarom omdat deze, al heeft hij ettelijke Joden uit het land gevoerd, niet gezegd kan worden, de zonen en dochteren der Jeruzalemmers te hebben weggevoerd, en ook met zijne verovering van Jeruzalem de verstrooiing van Israël niet begonnen is. Hoe is bij deze opvatting ook te verklaren 8 : 23, waar klaarblijkelijk ondersteld wordt, dat ten gevolge van het strafgericht dat Jeruzalem heeft getroffen, de vromen Gods ù)ç xpvix sv âicxjcl^ te midden der heidenen zijn? Maar evenmin is de bewering houdbaar (Frankenberg S. 31), dat de ontwijding der heilige offers en de verachting van de cultische voorschriften der wet, in Psalm 8 vermeld, den tijd die aan den Makkabeeschen opstand voorafging als histori- schen achtergrond souden postuleeren. Want noch in Psalm 8, noch in Psalm 1 is van openlijke vergrijpen tegen den cultus sprake: in beide psalmen vinden wij de voorstelling: Jeruzalem of Israël meent dat het vroom is; eerst de groote catastrophe schudt het uit dien droom wakker, en nu krijgt het oog voor de verborgen zonden der Israëlieten. Met de vertrapping ,van het altaar, de verontreiniging der offers (8 : 12), den roof aan het heilige gepleegd (8 : 11), de ßeßviKufTic van de heilige dingen des Heeren (I : 8) wordt dus niet gedoeld op openbare vergrijpen tegen den cultus. ( 197 ) zooals er plaats vonden in den tijd van Antiochus Epifanes en die voor ieder open en bloot lagen, maar op in het ver- borgen bedreven zaken {iv jcxrxyxioK; y,pv(pioiç\ op de ifjLxprixi 6v xTTûxpvCpoiç, waarvan Jeruzalem getuigt dat zij ze niet kende (I : 7); deze m-aakten den cultus, al was die ook in elk op- zicht naar de voorschriften der wet ingericht, onrein. Hoe, bij onze opvatting, de aanduiding van den vijand als rov ^;r' ê(TX<iTOv Tijg yijg, rh Txiovrx xpxTXiug te verklaren ? Men kan er niet onder verstaan Nebukadresar ; want van dezen geldt niet dat hij als een vader in het huis zijner kinderen is ge- komen, dat ^s lands vorsten hem met vreugde tegemoet trok- ken en inhaalden, de poorten voor hem openden, de muren voor hem bekransten. Ook niet, dat hij, eenmaal binnen, zich van de burchten en de muren van Jeruzalem meester maakte, en straks vorsten en wijzen in Jeruzalem ombracht, en het bloed der Jeruzalemmers als water vergoot (vs. 15 — 20). M. i. hebben wij onder dien geweldigen stooter, dien God, als hij den oorlog tegen Jeruzalem en haar land heeft besloten (8 : 15), van het einde der aarde roept, niet een individu te verstaan, maar in het algemeen de Assyrisch-Babylonische monarchie, die in de Joodsche apocalyptische litteratuur de aan het Godsrijk vijandige wereldmacht vertegenwoordigt. Wij herinneren ons, dat Assur door Jezaja (5 : 26) genoemd wordt het „volk uit de verte'^, dat Jahwe roept tegen Juda „van het einde der aarde". Welnu, onze dichter, het verleden van Israël als samendrin- gende in een kort bestek, bedoelt met dien „van het einde der aarde,'^ met dien geweldigen stooter, het groote wereldrijk, dat eerst onder den naam van Assur, straks onder dien van Babel, zulk een noodlottigen invloed op Israël gehad heeft. Van die macht kan de dichter zeggen dat 's lands gebieders zelven haar hadden ingehaald; men denke aan Menahem, aan Ahaz, aan wat we uit Hozea en Jeremia leeren over het heulen van Israël en Juda met Assur; en dat zij, na eerst als bond- genoot te zijn binnengekomen, straks 's volks ergste vijand, ja de vernietiger van Israels volksbestaan werd. Dat de door mij aangenomen historische achtergrond de ( 19S ) ware is, wordt niet weerlegd door de opmerking van Fran- kenberg, dat de ontucht en bloedschande, hier als een der oor- zaken van het strafgericht aangewezen (8 : 9 v.), ons wijzen op den Griekschen tijd, waarin blijkens Spr. 1 — 9 en het werk van den Siracide, deze zonden vooral schaamteloos zich open- baarden — de opmerking bewijst niets anders dan dat de dich- ter waarschijnlijk deze zonden in zijn tijd hare slachtoffers zag maken, niet, dat ook de catastrophe welke de straf voor die zonden heet, in des dichters tijd plaats had. Hij heeft waar- schijnlijk de hoofdzonden van zijn eigen tijd opgenomen in het zondenregister van het oude Jeruzalem. Evenmin mag men uit de woorden van 1 : 1, waar Jeru- zalem roept tot God iv rep iTTtbétr^xi xfj^^xpruXovcy afleiden, dat de psalm gedicht is in een tijd, waarin een of ander vijand van Israël eene dreigende houding aannam. In al de eeuwen na 5SG — zoo is de voorstelling onzer psal- men — leeft Israël, het vernederde, machtelooze, in het gevaar door de vijanden die het reeds half vernietigd hebben, geheel te worden afgemaakt. Zoo heet het 8 : 30 : „Wend uwen blik niet van ons af, opdat de heidenen ons niet in- slokken^' I ÎÎ : A3 : „zij (de heidenen) zullen hun werk voltooien, indien niet gij, o Heer, in uwen toorn hen terughoudt; 9:8: „onttrek ons uw erbarmen niet, opdat de heidenen ons niet aanvallen (/v^ [jlvi sTnéoóvrxi vj(juv.)r Dat niet bedoeld is een op een bepaald tijdstip dreigend gevaar, blijkt hieruit, dat in 1 : 1 de uitdrukking staat in parallellisme met àv rep bKißefrbxi (Z£ slg réKoç \ waardoor de nood als een reeds lang geduurd hebbende wordt gekenschetst. 1) Vertaling van rDfjS, dat zoo vaak in de O. T. psalmen voorkomt van de vernedering van Israël na 586, die wordt voorgesteld als zon ze nimmer ophouden; verg. Ps. 13 : 2: „tot hoelang, Jahwe, zult gg voor goed vergeten?" 74 :1 : „Waarom, o God, hebt gij voor goed ver- stooten ?" 79 : 5 : „Hoelang zult gij voor altijd toornen ?" 89 : 47 : „Hoe- lang u voor goed verbergen?" Eigenaardig is die verbinding van hoe lang met voor altijd; de dichters bedoelen: Hoelang zal de nood noor Huren, die nu geen einde wil nemen? [Boven, p. 6, zyn de woor- ( 199 ) Nemen wij den door mij aangewezen historischen achter- grond aan, dan wordt de strekking van beide psalmen in eens dui- delijk. Zij bedoelen de itxxlufTig van God, het strafgericht dat over Jeruzalem gekomen is, te rechtvaardigen. Maar daarmede ver- binden beide liederen, Ps. 1 in den aanhef, Ps. 8 aan 't slot, de bede, dat de Heer zijn erbarmen weder toezende aan het volk, dat erkent de welverdiende straf te hebben ontvangen. Yooral in Ps. 8 : 25 vv. is het verband tusschen het een en het ander duidelijk: Wij hebben uwe gerichteu gezien, de rechtvaardigheid daarvan erkend, erkend dat gij zijt de God der gerechtigheid, Kpivccv rov 'I<rp<as>jA èv TrxiSeliiji, — bewijs ons dus weder uw erbarmen en ontferm u onzer. Eene itjcxiufnc van God, eene dringende bede om verlossing en eene profetie van de vernietiging van Israels vijanden — zietdaar den hoofdinhoud van Ps. II. De gedachtengang van dit lied is als volgt: De heidenen hebben in hun overmoed Jeruzalems muren nedergeworpen, het altaar ontheiligd, omdat Jeruzalems zonen door hunne zonden de heilige dingen des Heeren ontwijd hadden; daarom heeft God hunne offers in het schoone Jeruzalem versmaad, heeft hij Jeruzalems kinderen in ballingschap doen gaan (vs. 1 — 6). Zoo heeft God met hen gedaan, omdat zij allen zonder onderscheid ongezeggelijk waren, ongehoorde zonden bedrijvend ; dies zou de aarde Gods rechtvaardige gerichten leeren kennen (vs. 7 — 10). Jeruzalem is, als eene hoer, openlijk tentoongesteld; het staat voor ieder open en werd om zijne zonden ieders spot (vs. 11 — 13). Hierom ben ik hevig ontsteld (vs. 14). Doch de zanger erkent dat Gods gericht rechtvaardig was; de zondaren den van den tekst vertaald door „in mijn uitersten nood". Het Hebreeuw- sche woord beduidt nl. „tot het uiterste" en wordt zoowel van tgd als van graad gebezigd. D. G.] ( 200 ) ontvingen het verdiende loon; het gericht was de openbaring van hun schuld. Dat God een rechtvaardig en onpartijdig rechter is, getuigt Jeruzalem, welks luister in schande is ver- keerd (vs. 15 — 21). Dit ziende — zoo gaat de zanger voort — bad ik, dat God Jeruzalem niet langer zou doen lijden door den drak der heidenen: als gij, o God, niet tusschen beiden komt, zullen zij ons meedoogenloos vernietigen, daar zij niet in heiligen ijver, maar door woeste begeerte gedreven met ons hebben gehandeld. Talm dus niet, o God, het bij hen thuis te zoeken en den overmoed des Draken in schande te doen verkeeren (vs. 22 — 25). Daar werd mij door God getoond dat de Draak verslagen was : doorboord lag hij op Egypte's bergen, meer dan de geringste geminacht te land en te water; zijn lijk lang uitgestrekt op de golven, onbegraven, eerloos (vs. 26 v.); hij bedacht niet dat hij maar mensch was, verbeeldde zich heer te zijn te land en te water, en rekende niet den hemelschen Koning, die ook koningen en machten richt, dien God, die mij in eere herstelt, maar den overmoedige eerloos doet omkomen (vs. 28 — 31). Het lied eindigt met eene opwek- king tot de grooten der aarde, om te letten op de gerichten Gods, en tot de godvreezenden, om hem te loven die boozen en goeden vergeldt naar hunne werken, die ook wel de vromen met zijn oordeel bezoekt, maar hun zijn erbarmen ook in het gericht niet onthoudt, en goed is voor hen die hem aanroepen h xjTTOfJLOv^ (vs. 32 — 37). Dat de catastrophe, hier bedoeld, is de verovering van Je- ruzalem in 586, is m. i. boven redelijken twijfel verheven. Hierop past alles: de omverwerping van Jeruzalems muren door den storraram, de ontwijding van heiligdom en altaar door de heidenen, de wegvoering van Jeruzalems zonen en dochteren in ballingschap. De beschrijving van Jeruzalems vernedering vs. 19 — 21 : afgerukt werd hare schoonheid van haar trotschen troon ; zij deed een rouwkleed aan in plaats van een pronkgewaad, een koord om het hoofd in plaats van een krans ; zij legde de sierlijke kroon af, die God haar had opge- zet; in schande lag neer hare schoonheid, ter aarde gewor-r ( 201 ) pen — hoe herinnert die beschrijving aan de woorden waar- mede het vernederd Jeruzalem door den dichter van Jezaja 52 : 1 V. wordt toegesproken, die haar belooft, dat zij, de krijgsgevangene, eerlang haar prachtgewaad weer zal aandoen, het stof van zich zal afschudden, en de koorden van haar hals zal losmaken. Met de meeste uitleggers, aan de verovering van Jeruzalem door Pompejus te denken, verbiedt reeds de wijze waarop in VS. 6 van de ballingschap gesproken wordt: de zonen en dochteren werden, met den hals in een ring, smadelijk in ballingschap weggevoerd, ten schouwspel onder de heidenen. Er is hier blijkbaar van eene wegvoering, niet van enkele Jeruzalemmers, maar van de bevolking van Jeruzalem sprake. V6or deze opvatting is o. a. aangevoerd, dat het hier beschre- ven strafgericht in de eerste plaats de goddeloozen, — dat zouden dan zijn de Sadduceeën, en slechts ter loops de vromen — de Farizeeën zal hebben getroffen. De psalm zou leeren dat de vromen zich verheugden over Gods Strafgerichten, en eerst nog dachten dat de vijand in heiligen ijver {iv ÇjfAf/) handelde, — wat zou doelen op de Farizeeën, die aanvanke- lijk met hunne halve sympathie aan de zijde van Pompejus stonden, en eerst toen deze zich aan schennis van het heilig- dom bezondigd had, over hem het oordeel Gods afriepen. Ik lees in onzen psalm van deze dingen niets. De zonden waar- voor Jeruzalem gestraft is, zijn die van hare gansche bevol- king; zij hebben, heet het in vs. 8, de een met den ander [shJcTTX^) kwaad bedreven, waarom God zich van allen, zonder onderscheid, meedoogenloos heeft afgewend. De dichter erkent wel de tegenstelling van vromen en goddeloozen in zijn tijd; maar dat onderscheid maakt hij niet in de bevolking van het belegerd en straks ontwijd Israël. Met de xi^xprooXoi^ wien God bij de catastrophe, door den dichter gedacht, naar hunne wer- ken heeft vergolden, wier zonden hij in het oordeel heeft blootgelegd (vs. 16 v.), is de gansche bevolking bedoeld. Het is dan ook -onjuist te beweren, dat in ons lied de vromen zich verheugen „dass der Eömer die Sadducäer und dass Gott hin- VERSL. EN MED. AFD. LETTERK. 4*** REEKS. DEEL II. 13 ( 202 ) terher auch den Romer gestürzt hat." De vromen verheugen zich niet over het strafgericht dat Jeruzalem getroffen heeft; zij erkennen bij monde van den dichter de rechtvaardigheid van het gericht; zij willen Gods gerechtigheid erkennen: syà iiKXtua-u o-f, o ^€oç, iv étöyrjfTt xxpiixç. Maar heeft men niet terecht in wat over de dooding van den Draak gezegd wordt een toespeling gevonden op den dood van Pompejus? Deze toch is in Egypte omgebracht, volgens getuigenis van Dio Cassius Trpog rœ Kx<T(ricp opsi, zooals het hier van den Draak heet, dat hij verslagen ligt i tt) tuv ipsoov AlyuTTTov. Al terstond heb ik tegen deze verklaring, dat zij onderstelt dat de verzen, waarin van de vernietiging van den Draak wordt gesproken, doelen op een feit dat voor den dichter tot het verleden behoort. M. i. behelzen deze verzen een visioen, iets toekomstigs, dat den zanger in een gezicht door God ge- ( 203 ) toond wordt. Als op de bede in vs. 25, dat God binnenkort den overmoed van den Draak in schande doe verkeeren, onmid- dellijk volgt: „ik behoefde niet lang te wachten, of daar toonde mij God dat hij verslagen lag op Egjpte's bergen'^ — dan is het duidelijk dat de zanger door zijn geloof uit het droevig heden zich op eens verplaatst in de zoo vurig afge- beden toekomst en met het geloofsoog ziet wat straks gebeu- ren zal. Zoo laten ook O. ï.ische psalmisten op de bede : „Ont- ferm u onzer" dikwijls onmiddellijk een triomf kreet volgen; het geloof anticipeert de verlossing waarom het bidt. Zoo ook hier: den Draak, om wiens vernedering de dichter in vs. 25 bidt, ziet hij in vs. 26 reeds verslagen. Is deze verklaring juist, dan is de meening, dat hier gedoeld zou zijn op den dood van Pompejus, veroordeeld. Voorts is met den Draak niet een enkel persoon bedoeld, maar een collectivum ; de vijan- den van Israël, de heidenen; in vs. 25 toch staat de Draak met de heidenen in parallelisme: „talm niet, o God, het bij hen {xvToïç) thuis te zoeken, den overmoed des Draaks in schande te doen verkeeren." Deze opvatting, dat de Draak de verpersoonlijking is van de aan Israël vijandige heiden- wereld, geeft m. i. ook rekenschap van eenige bijzonderheden in onze verzen, die voor een deel vrij zonderling klinken. Van den Draak wordt gezegd, dat hij doorboord neerligt op Egypte's bergen, voorts, dat zijn lijk is wijd uitgestrekt op de golven i^ix(pspó[jL6vov fV/ }cv[JLXTccv\ CU straks dat hij neerligt eerloos, onbegraven. 60 : 24) opdat de bestraffing van den Heer der geesten niet tevergeefs zou zijn, en de zonen met hunne moeders, de kin- deren met hunne ouders zouden verslagen worden. Als het strafgericht van den Heer der geesten op hen zal rusten, zal het op hen rusten opdat het strafgericht van den Heer der geesten niet tevergeefs over hen kome; daarna zal het gericht plaats hebben naar zijne barmhartigheid en lankmoedigheid. Hoeveel onduidelijks deze plaats moge hebben, ook wat de lezing betreft '), 't is m. i. duidelijk dat hier gezegd wordt dat die monsters bestemd zijn om door hen de Strafgerichten aan de menschen te voltrekken : zij worden bewaard opdat Gods straf- gericht als dit op de menschen rust, niet tevergeefs daarop ruste. Eerst daarna is er plaats voor een gericht van erbarmen en lankmoedigheid. Maar zijn deze monsters bestemd om het strafgericht te voltrekken, zij zijn tevens bestemd om ten slotte door Israël verslonden te worden; wat in 4 Ezra^ Apocalypse *) Ik volg in VS. 24 de door een paar handschriften aanbevolen lezing van Dillmann, „opdat niet tevergeefs zou z^n'\ en acht de gis- sing van Charles (The Book of Enoch; Oxford, at the Clarendon press 1893, p. Iô9) , „opdat.... geween veroorzake" niet zeer gelukkig. ( 205 ) va7i Baruehy en in de latere Joocische eschatologie aldus wordt uitgedrukt dat hun vleesch bestemd is in den Messiaanschen tijd door de uitverkorenen te worden gegeten. Maar genoeg — deze monsters, waarschijnlijk herkomstig uit de Babyloni- sche mythologie en oorspronkelijk in verband staande met de voorwereldlijke wateren, die de Schepper bedwingen moest voordat hij het scheppingswerk kon ter hand nemen, zijn in de Joodsche apocalyptiek zinnebeelden geworden van de- anti- goddelijke machten, die het godsrijk bestrijden. Zij zijn, even- als alles, door God geschapen en aan God onderworpen; hij gebruikt ze voor zijne Strafgerichten om ze ten slotte zelven te bestraffen, en tot verheerlijking zijns naams door de vro-- men te doen verslinden. Zij zijn de verpersoonlijking der aan Israël vijandige wereldrijken, die Israël bestraft hebben, maar die straks zelven, omdat zij de door God gestelde grenzen hebben overschreden, geoordeeld en aan het volk Gods ter verslinding overgegeven zullen worden. Terecht zegt Weber van hen (System der Altsynagogalen Palaestinensischen Theolo- gie, S. 195) dat zij „den Weltbestand bedrohen und durch Gottes Macht und Gewalt in ihre Schranken zurückgewiesen oder unschädlich gemacht werden müssen." Ook reeds in enkele jonge O. Testamentische geschriften komen Liwjathan en andere monsters, tanniniem geheeten, voor, als symboliseerende de aan God vijandige wereldrijken. Ik wijs op Jezaja 27 : 1, behoorende tot een zeer jong ge- deelte van het boek, waar het naderende strafgericht over de wereldrijken in deze woorden beschreven wordt : „Te dien dagç zal Jahwe straffen met zijn geweldig, groot, sterk zwaard Liwjathan, den nahas bariah; en Liwjathan, den nahas akal- laton, en dooden den tannien in het water. Bepaaldelijk met Egypte worden de monsters in verband gebracht, zeker omdat vooral de verlossing uit Egypte als eene overwinning op de monsters werd voorgesteld; men zie Jez. 51 : 9, waar de ziener vraagt: „Waart gij het niet, die Eahab verpletterdet, den tannien doorboordet, die de zee drooglegdet, de wateren van den grooten Oceaan, die de diepten der zee tot een weg ( 206 ) raaaktet, laogs welken de verlosten voorttrokken", en Ps. 74 : 12 vv., waar blijkbaar de herinnering aan de splitsing en overwinning der voorwereldlijke wateren door den Schepper volgens de Babylonische mythe door die van de verlossing uit Egypte heenspeelt, en waar de heilsdaden van Jahwe aldus herdacht worden: „Gij hebt door uwe kracht de zee gekliefd, de koppen der tanniniem op het water verpletterd, gij hebt de koppen van Liwjathan verbrijzeld, het ter spijze gegeven aan de woestijndieren". Vooral bij Ezechiël worden tannien en Liwjathan met Egypte in verband gebracht: 29 : 3 heet het: „Ik zal u. Farao, koning van Egypte ! Gij groote tannien, •die neerligt tusschen uwe stroomen en zegt: mij behooren mijne stroomen, ik heb ze gemaakt"; verg. ook 32 : 1. Ook in de bekende beschrijving van Behemoth en Liwjathan in Job 40 : 10 — 41 : 26 worden deze wezens met den Nijl in verband gebracht ^). Als we dan, met deze wetenschap toegerust, onzen psalm weer inzien, dan zijn m. i. de bijzonderheden goed verstaanbaar; de tegenstrijdige voorstellingen zijn het gevolg van ontleening aan onderscheidene vormen van de oude mythologische voorstelling ; de vernedering van Egypte bevreemdt niet meer; bij de bergen denken wij aan de plaats uit 4 Ezra, waar het heet dat God aan Behemoth gaf unam partem quae siccata est tertio die ut habitet in ea, ubi sunt montes mille. Dat het lichaam van den Draak op de golven drijft, verrast ons niet ; ook in Job en Henoch is Liwjathan een zeegedrocht, en in Ps. 74 : 13 v. vinden wij de twee schijnbaar onver- çenigbare voorstellingen die wij ook in ons lied aantreffen nevens elkaar: de koppen der tanniniem worden op het water verpletterd, en als van Liwjathan de koppen verbrijzeld zijn, wordt het ter spijze gegeven aan de woestijndieren. Maar genoeg om aan te toonen dat in onzen psalm geen toespelingen op andere gebeurtenissen worden aangetroffen dan op de groote catastrophe van 586. De dichter gaat uit van O [^gl* Bochart, Hieroz. 49 vv. volgens wien Behemoth eigenlek den hippopotamus, Liwjathan de krokodil heduidt. D. G.]. ( 207 ) den toestand van vernedering waarin Israël sinds dien tijd ver- keert. Beeds lang heeft Israël tevergeefs naar veriossing uit- gezien, blijkens de bede, dat God niet talme {fiii %pöv/(r^<:) met zijne vergelding. Bij deze voorstelling wordt het lied vol- komen verstaanbaar: na herinnerd te hebben aan de groote ramp die stad en volk getroffen heeft, erkent Israël daarin de straf voor ^s volks ongehoorde zonden ; gerechtvaardigd is het godsbestuur. Maar nu bidt het ook dat het genoeg zij : anders zal Israël worden vernietigd, en de vijand heeft niet in hei- ligen ijver, als Gods werktuig gehandeld, maar gedreven door begeerigheid. Op die bede antwoordt God den zanger: deze ziet den Draak verslagen, deïi Draak, die zich aanstelde als ware hij heer van aarde en zee, en die niet rekende met God, die Israël verheerlijken wil, maar de o vermoedigen bestemt voor eeuwig verderf. Laten dan de grooten der aarde op Gods oordeelen letten en de vromen hem loven, die een onderscheid maakt tusschen goeden en boozen, die de braven verlost van de verdrukking der zondaars en die goed is voor hen die hem aanroepen iv Ù7rof/.ov^. Het thema van den psalm is dus niet, zooals Wellhausen meent, de dank voor de vernedering der Sadduceeën door de Romeinen, en van dezen door God, maar veeleer het vaste vertrouwen, dat God, die rechtvaardig was in zijne bestraffing van Israël, zich ook als Israels erbarmer zal toonen in de vernedering van 's volks overmoedigen vijand. Van Psalm XVII is de inhoud als volgt: Israël — want dit is de spreker — verklaart zijn vertrouwen te stellen niet op de menschen, maar op God (vs. 1 — 3); het herinnert aan de beloften van het eeuwige koningschap, eens door den Heer aan David gedaan, en aan de ontwijding van Davids troon door de âfjLxpTuKûi^ die tegen Israël opstonden, om zijne zonden (vs. 4 — 6). Maar gij, o God, zult hen te gronde richten (vs. 7 — 10). Hierop volgt eene opsomming van hetgeen de xvoi^oç gedaan heeft: het land ontvolkt, de bevolking wegge- ( 208 ) voerd, overmoedig gehandeld, in Jeruzalem gedaan wat de heidenen in hunne steden ') doen voor hunne goden (vs 11 — 14) ; de half heidensche Joden steunden hen, de vromen vluchtten, doolden in woestijnen, blijde hun leven te kunnen redden; hunne verstrooiing vto avófjiuv werd bevorderd door het uit- blijven van regen en het opdrogen der bronnen, eene straf voor de totale verdorvenheid van het volk: o ßxciKshc êv TTXpxvofJLicf, ycoti o xpiTijc êv àTTsâsisf, tcx) o Kxoç èv x(ixprl^ (vs. 15 — 20). Hierop volgt nu de bede dat God aan Israël zijn koning geve, een Davidszoon ; deze reinige Jeruzalem van de heidenen ycxr xttxtovvtouv êv xTTOuhsix^ verbreke den overmoed van den xfixpruKóc^ en doe de heidenen vlieden (vs. 21 — 25); die koning zal een heilig volk vergaderen en bestieren; hij doet het, niet met vreemden vermengd, stamsgewijze in het land wonen, duldt geene zonde, want. hij weet dat ze allen kinderen zijn van hun God (vs. 26 — 29); heidensche volkeren dienen hem ; zij komen, om den roem van Jeruzalems heerscher te zien, als gave brengende hare vermoeide zonen (blijkbaar de ballingen). Allen zijn heilig, en hun koning is %p/a-Töc ycvpioç. Hij, van God geleerd (Bièxjcrog vto ^eov) en rein van zonden [zx^xpog xtto xfji^xprixq), regeert, in vertrouwen op God alleen, de aarde met sterkte en billijkheid; door God gesterkt, is hij onverwinbaar en hoedt hij de kudde in trouw en gerech- tigheid (vs. 30 — 41). Zoo is Israels koning, dien God over het huis Israels aanstelt, Trxihsvtrxi xxjtóv. Gelukkig zij die in zijne dagen leven, als de stammen vereenigd zijn, om Israels voorspoed te zien. Doe God spoedig zijn erbarmen komen en verlosse hij ons van de onreinheid der ongewijde heidenen (vs. 42 — 46). De strekking van dezen psalm is duidelijk : hij behelst de bede dat God, die David en zijne nakomelingen tot zijne stede- houders verkoor, een einde make aan de heerschappij der hei- denen over Israël, en een Davidszoon doe opstaan, om de macht der heidenen te verbreken en in Gods naam zijn Volk *) In VS. 14 lees ik met JHL to7ç ^eoiç. De ^ssing van v. Gebhardt roxi a-^évovç is niet gelukkig. ( 209 ) te besturen. Het koningschap der vreemden heeft dat van het huis Davids verdrongen met de verwoesting van Jeruza- lem: toen hebben zij in hun overmoed den troon van David spyjfioç gemaakt, en een ander koningschap daarvoor in de plaats gesteld. Dit laatste duurt voort tot op den tijd des dichters; want de psalm loopt uit in de bede dat God hen verlosse ättö â:cx^xp(nJiç f%&p5v ßeßyiKoüv. Dat de dichter leeft na de geloofsvervolgingen die aanleiding gaven tot den Makkabeeschen opstand, blijkt uit de wijze, waarop hij, vs. 15 vv., die heidensche heerschappij nader be- schrijft : de heidensche heerschers, de afjixpru^oi die den Davids- troon omverwierpen, worden gesteund door heidenschgezinde Joden, vk) tj}ç itx^ij^cvjg êv fiétrcp èbvav (rvfJifJiiycTCûv^ Joden met heidenen vermengd en verzwagprd ; de vromen moeten vluchten en in woestijnen dolen. Hierin is eene toespeling op de geloofs- vervolging van Antiochus Epifanes niet te miskennen; zelfs schijnt onze dichter den bangen tijd reeds lang achter zich te hebben, daar des dichters fantazie er zich reeds van heeft meester gemaakt: toen de vromen vluchtten voor de godde- loozen, hield de hemel den regen terug en droogden de bron- nen op, omdat onder hen niemand was die recht en gerechtig- heid deed. Die tijd nu van de heidensche heerschappij over Israël, met de verwoesting van Jeruzalem begonnen, wor^t in onzen psalm als één geheel beschouwd; de dichter onderscheidt niet het eene tijdperk van het andere, maakt geen onderscheid tusschen Babyloniërs, Perzen, Grieken. Frankenberg zegt ergens terecht: „die heidnischen Reiche vom assyrisch-babylonischen bis zum griechischen erscheinen dem Verfasser als eine ein- heitliche widergöttliche Grösse". Dat is zoo waar, dat gebeur- tenissen en toestanden die eeuwen uit elkander liggen, hier worden voorgesteld als gelijktijdig of als onmiddellijk op elkaar volgend; het schijnt of terstond bij het intreden der groote catastrophe ook de gruwelen der geloofsvervolging plaats had- den. Men leze vs. 11 vv. : de xvofjLoq heeft het land ontvolkt, de bevolking in ballingschap gevoerd, zich overmoedig ge- dragen; hij handelde in Jeruzalem als de heidenen in hunne ( 210 ) steden voor hun goden. De ongeloovige Joden steunden heii^ de vromen vluchtten, doolden in woestijnen, enz. Het is duidelijk dat de heidensche gruwelen in Jeruzalem en de geloofsvervolging hier vermeld worden om den geheelen tijd van het heidensch imperium, in 586 begonnen, te ken- schetsen. Als in VS. 22 de bede geslaakt wordt dat de Davids- zoon Jeruzalem reinige âyro ê^vuv xxtxttxtovvtuv èv àTTOùXsic^^ dan doelt de dichter niet op eene bepaalde ßsßyiXoafTK; tijdens Antiochus of een ander — maar sedert de onttroning van Davids huis wordt Jeruzalem tot heden toe door de heidenen vertreden en het heilige ontwijd. Uit het gezegde volgt reeds, waarom ik niet met Franken- berg kan instemmen, als hij de geloofsvervolging tijdens An- tiochus als den historischen achtergrond van het lied aanneemt; zijne gissing dat de hier onderstelde toestand van Israël de tijd is van Alkimus en Bacchides behoeft geen ernstige weder- legging. Maar uit mijne opvatting van de strekking van den psalm volgt ook dat ik mij verzet tegen de vrij algemeen aan- genomen, en door Wellhauseii met talent verdedigde meening, dat de gebeurtenissen in Palestina tijdens Pompejus de achter- grond van onze psalmen zouden zijn. Volgens Wellhausen zijn de xfJLxprooKoi (vs. 4 — 6) van wie het heet dat zij Davids troon yipiilzfû(Txv en eene andere heerschappij oprichtten, de Hasmo- neën. Doch hiertegen pleit dat de Hasmoneën Davids huis niet hebben onttroond. En voorts is de verklaring van vs. 7 — 14 waardoor Wellhausen zijne opvatting steunt, m. i. onhoudbaar. De daar uitgesproken verwachting dat God de overweldigers van Davids troon met hun kroost zal verdelgen, doelt volgens Wellhausen op de Hasmoneën; degene die hunne heerschappij zal vernietigen en die aangeduid wordt met de woorden : h r^ sTTXvXfTTyivxi XÙTOÏÇ xvbpoùTTOv xhKÓTpiov yévovç vii^oóv^ door Wellhausen vertaald „indem ein Ausländer wider sie aufge- standen, der nicht von unserem Gesiecht ist" — die persoon zal zijn Pompejus, die, hoewel hij Hyrcanus II op den troon liet, toch feitelijk eeû eind maakte aan de dynastie der Has- moneën. Ik acht deze verklaring bedenkelijk, omdat Wellhau- ( 211 ) sen daardoor genoodzaakt is, ook vs. 11 — 14 van Pompejns te verstaan. Hem ziet Wellhausen geteekend in den ivofioc^ van wien het daar heet, dat hij „het land ontvolkte, de bevol- king in ballingschap zond, overmoedig zich aanstelde, in Je- ruzalem deed wat de heidenen in hunne steden doen voor hunne goden." In deze woorden zal vooral gedoeld zijn op het betreden van het heiligdom door Pompejus; zoodat het verband van vs. 7 — 14 zou zijn als volgt: God brengt de Hasmoneën ten val door een buitenlander, een die niet van ons geslacht is ; maar deze is straks gebleken een xvofJLoç te zijn, toen hij ons land ontvolkte en overmoedig zich aanstelde in de heilige stad. Ware dit het verband, dan had onze dichter zich hoogst onduidelijk uitgedrukt ; hoe zonderling dat hij hem door wien God het strafgericht laat voltrekken aan de Has- moneën, opeens den ivofiog noemt. Ook kan men zonder aan te nemen dat de dichter schromelijk overdreef, de woorden: „dat hij het land ontvolkte en de bevolking sag sir) iv7fiuv wegvoerde," niet toepassen op Pompejus. M. i. is de iyofji^og niet dezelfde als de bevrijder, is er ook niet een enkel persoon mede bedoeld; maar worden er de xfJLXpTooKoi mede aangeduid, van wie Israël bidt bevrijd te zullen worden, de heidenen. De gedachtengang der bedoelde verzen is eenvoudig deze : de spre- ker, na vermeld te hebben dat de heidenen hun eigen heer- schappij in de plaats van het Davidische koningschap hebben gesteld, spreekt het vertrouwen uit dat God die vreemden be- straffen zal; hierna volgt eene beschrij ving van die heerschappij der heidenen: de âvofioç ontvolkte het land enz. Maar indien niet Pompejus, wie is dan die xv^pccTog ocKKÔTpioç ysvovç yffiuv, door wien God de heidenen zal vernietigen? Uit VS. 21 vv. blijkt de verwachting dat de Davidszoon, de Mes- sias, aan de heerschappij der vreemden een einde zal maken; doch deze kan natuurlijk niet als een vreemde, als iemand van een ander geslacht dan het onze zijn aangeduid. Ik meen dat men ter verklaring van deze moeilijke woorden moet terug- gaan tot het Hebreeuwsch origineel, ik Vermoed dat van de woorden êv t^ è7rxyx<TTijvxt xùroïg xv^puTroy xKKÓrpm ysvovg ( 212 ) ^fiûùv de eerste de vertaling zijn van Dît? D1p3, dat dit DTI^, xÙToJç, een dativus possessiv us is; zoodat de vertaling zou moeten luiden, niet: terwijl tegen hen, de zondaren, een vreemde optreedt, maar: „omdat hun, d. i. uit hen, een vreemde optrad, n.l. als koning; dan geeft die regel niet te kennen door wien, maar waarom God de heidensche heerschappij zal omverwerpen: omdat uit hen is opgetreden een vreemde^ als heerscher over Gods volk. De woorden zijn dan in vol- komen harmonie met de strekking van den ganschen psalm: God zal de heidenen en hun kroost verdelgen, onidat uit hen is de vreemde heerschappij, die de Davidische verdrongen heeft '). Als men in vers 8 v. de lezing van de beste handschriften volgt, verdwijnt uit deze verzen de toespeling op Pompejus' handelwijze met het Hasmoneesche vorstenhuis, die men er in heeft meenen te vinden; er staat: God zal zich hunner niet erbarmen ^) : hij heeft hun geslacht getoetst en laat er geen enkelen van over. De historische achtergrond van onzen psalm is niet eene bepaalde gebeurtenis, een bepaald tijdvak uit de eeuwen na de verwoesting van Jeruzalem, maar de geheele tijd van Israels vernedering, in 586 begonnen en voortdurend tot op het oogenblik waarop de dichter schrijft. Die geheele tijd is een tijd van overheersching door de heidenen, waarin Jeruzalem door de vertreding der heidenen verontreinigd is. Moge hij spoedig vervangen worden door de heilseeuw waarin Israël onder het bestuur van een Davidszoon, Gods stedehouder, vrij en machtig en gezegend zal zijn! Niet overal in onze psalmen wordt ondersteld dat Israël onder vreemde overheersching zucht; soms vinden wij de voor- *) De VS. 20 genoemde koning is m. i. de heidensche opperheer. *) Het futurum s^eyja-ei is niet te veranderen ; v. Gebhardt leest ^A€if«v. 