Corporate financial management
Sosaor, dorp op Snmatra, in de Batta- landen, rijkje Silindong. SoBBor, dorp op Snmatra, residentie Ti^- noeli, afdeeling Angkolab, distrikt l^pirok. Sotang, dorp op Java, residentie Eembang, afdeeling Toeban, distrikt Bandjar. Sotie, rivier op Java, residentie Kadoe, re- gentschap Magdang. Sotia» dorp op het eiland Madura, distrikt Bangkalang, bij bet strand en aan den post- weg, 5 palen van Bangkalang, IO874 ▼*& Soe- uauap en 121 V4 van Madura. Soto, dorp <^ Java, residentie Bcahang, afdeeling Toeban, diatril^t Djati Bogo. Sotoari, dorp qp Java, residentie Bembang, afdeeling Toeban, distrikt l)jenoe, bq dea post- weg. Soulioeko, stranddorp op de Zvidknst van bet eiland Cenun, onder Saparoea. 80-^R. 467 fkmtf dorp op Cdebes, reBidtntie Manado, in de Minabassa, afdeeling Amoerang, distrikt Tombaaaiaoi. Souw, efland in de atnat van Biouw, ten Oosten van Sumatra. Souw, etlandje in den Molukschen Arohi- pel» ten Zaid-Weaten van Gkoot-Towali. Souwaroe, zie: Soewaroe. Sowaliatat, dorp op Java, residentie en re- gentachap Soenbaja. SowvJLily gehucht op het eiland Amblaanw, behoorende tot het dorp Loemooi. Sowanta, rivier in Borneo's Zuid- en Oos- terafileeliiig, distrikt Kapoeas Oeloe, aan den regta oever der Kapoeas Moeroeng. Zij be- Tat stofgond, en in den omtrek worden rotan en een paar hoatsoorten aangetroifen. Bowinong, dorp op Jara, residentie en re- gentachap Samarang, distrikt Serondol. Sowok, at: Soak. Sowolo Eneh, dorp op het Batoe-eiland Lirong, bewoond door een 90tal Niassers. Sowook, poat op Java, residentie Sama- rang, afideeKng Salat^, in bet Zuiden van het distrikt Ambarawa. Spalo, rivier op Sumatra, in de Lampong- Bche diatrikten, in het Zuid-Westen van de afdeeling Sepoetih. 7^ valt in de Pengaboean. Spanke» eilandje onder de Kangean-groep, ten Zoiden van PaJeat, residentie Madura. Het is door klippen aan Seboetan en Sauer ver- bonden. Span1|ieb49 perk op het eilaad Groot Baada, distrikt Yoorwal. Het bad in 1854 8,^99 mus- kaatnotenboomen. Spank, zie: Sapauk. 8peelma]i8*baai, door de Ceramsche ban- deSaren Telokh Bitsjaroe geheeten, isge- legen op derZuid-Westkust van Nieuw-Guinea, op 8' b(y Z. Br. en ISS** 56' O. L., volgens voB RosiHBSso ongeveer 1 mijl ten Oosten van de Kaimani-baai (en niet ten Westen dezer baai, zoo ala op de kaarten van Mxlvill vak CjjunkB ataat aai^eteekend). Z^ heeft eene Boord-noord-westelijke strekking en eene lengte van eirca S'/s mijlen. Aan de Oostzijdeia zij door eene atrook te^kuid van de Tritons- baai geschei- den. Het eilaad Kamatotte vormt in de Sped- mans-baai twee ingaagen, waarvan de oostelijke seer eng en kronkelend, en de westelijke vlak en ongeveer 1 mijl breed is. Deze baai is, uitge* looderd bet zvidelijk gedeeite, tegen a)le win- dcn veilig en biedt in bet midden een goeden lakergiond aan. De oevers, die eene weelde- lige vegelalie vertoonen en aan walke eene menigte vogefe zioh ophoadt, bestaaa grooten* deeb nit steile, hooge kalkrotsen, hoezeer men op enkele plaatsen ook een zandstrand vindt* Het gebergte rondom de baai is vrij sterk bevolkt. De Speelmans-baai word in 1678 door den Opperkoopman Kxijts ontdekt, die haar dozen naam gaf ter eere van den lateren Gonvemeur- Generaal SpsxuiAjr. Speke-rots, ondiepte, geiegen aan 8uma« tra*8 Oostkust, ten Zuid-Westen van Singkep, in de Braballa-passage, op 0*" 33' Z. Br. C^ deze rots heeft het Engelsche schip van dien naam gestooten. Spenoer, ook wel Yuile Hoek genoemd, kaap aan de Westkuat van Nieuw*Gniiiea, ge« middeld op 0° 51' Z. Br. en 181* 18' O. L. Aan de Noord-Westzijde steken riifen uit tot op Vs ^^i^ ^^ ^^ ^°8^ b$ <i^M 18 vol gevaren. Zij bepaalt den Noord-Oosthoek van straat Gallowa. Spermonde-eilanden, groep eilanden ten Westeu van Celebes, in de straat van Ma- kassar, die zich laags het zuideHjk deel van de zuidelijke landtong van Celebes uitstrekt. Deze groep is verbazend talrijk. De bewoonde eilan- den dragen, te beginnen met het noordelijkste, de volgende namen: Kalaroang, Sakoeala, Goe- soeng, Salerno, Segara, Sabanko, Samatelio, Sapoedi, Satando, Koelambing, Laja, Knran- rang, Sarapo, Balong, Barrang, Koeding Aring en Samalokoe. Dit laatste, tegenover den staat Makassar geiegen, ia bet grootate en belang- rijkste. Het heeft een uur gaans in den om- trek en eene bevolking, die op ongeveer 6,000 zieleu gesohat wordt, en zioh met bandel en visscherij bezig houdt. Spihld, dorp in Borneo's WesteraMedtng, in het Oosten van het rijk Matan. Spinkuis-graoht) eene der wijken van de stad Batavia, op Java. Spiri, dorp in Borneo's Westerefdeeling, in het Zuid-Westen van het rijk Sekadouw. Spltse hoek of Zuid-Oostboek, kaap op het eiland Noesa Baron, in de Indische zee^ op 8" 32' Z. Br. en 113^ 18' O. L. Spita-eiland, benaming van een eilandje in de straat Singapoera, ten Noord-Westen van het Biouw-eiland Battam. Spontiaky hooge berg in Borneo's Wester- afdeeling, rijk Sintang, op de uoordelijke grens met Sekadouvr. Bproit (De) is bij de zeevarenden de eer- ste zijtak bij den mond der Bandjermasin- rivier op Borneo, waaraan het fortje van Tuyl ligt. Ara, eiland m de CbiBeache lee^ toi de m BEL Zuid-Anambas-eilanden behooreude, residontie JUottw, op 2" 49' 20" N. Br. en IDS'* 59' 30'' O. L. Sraai of Tandjong Api, noord-weste- lijkste uithoek van Borneo^ die op de meeste kaarten met de nieer noordel^k gelegeuc kaap Datoe tot eeueu hoek is samengetrokken, of- schoon hij daarvan door eenen afsiand van verscheideae Duitsche mijlen gescheiden is. Peze hoek is Toor de zeelieden niet zonder gevaar wegens de klippeo, die, deels bloot eu deeb onder water, er voor liggen; wes- halve bet raadzaam is, om zieh op Vs ^^ {ifstands van den wal te houden, waar 3 tot 5 vademen water met zaodgrond, eii op V4 uur afstands reeds 16 vademen staan. Srabangy dorp in Borneo's Westerafdee- ling, in bet Noorden van bet rijk Sambas, aan de rivier 8intangan« Sragen, distrikt en dorp op Java, residentie Soerakarta, in het gebied ran den Keiser. In dit distrikt komen eenige bronnen voor, als eene warme te Balong, eene warme te Baja- nan, eene warme te Gamping, eene zoute te Xarang Nonko, eene zoute te Baboengan en jeene zoute, die terens aardolie oplevert, te Wajoe. . Het dorp Sragen ligt aan den weg van Ma- dioen naar Soerakarta, 8 palen van Poelee, 55 van Madioen, 7 van Pandak en 20 van Soerakarta. Sragi, dorp op Java, residentie Madioen, distrikt Soemorotto. Sragian, hoek, ladang en dorp op Sumatra, residentie Tapanodi, afdeeling Singkel, ten Zui- den van de hoofdplaats. Srazabiong, dorp op Java, residentie en regentschap Cheribon, distrikt Gegissik. Sranak, dorp op Java, residentie Eembang, distrikt Bodjo Negoro, aan de Solo-rivier. Srangei of Oerei, rivier op Sumatra, ad- sistent-residentie Benkoelen, op de zuideiijke grens van de afdeeling Moko Moko. Srangoen, dorp in Borneo's Zuid- en Oos- terafdeeling, distrikt Kahajan Oeloe, met 60 inwoners (1853). Srasahy dorp op Java, residentie Kembang, afdeeling Bodjo Negoro, distrikt Bowerno, aan .de rivier Banteran. Srawe, tak der Melawi-rivier, in Borneo's Westerafdeeling. Sredjadjangan, rivier op Sumatra^ adsis- tent-residcntie Benkoelen, op de grenzen der afdeeliiigen Manna en Kauer. Srendingy dorp op Java, residentie Sama- rangj regeutschap en distrikt Kendal, Srengawan, dorp op Java, residentie Soe- rabaja, bij de stad. Srengsengy dorp op Java, residentie Ba- njoemaas, regentschap en distrikt Poerbolinggo. Srengseng, dorp op Java, residentie Che- ribon, afdeeling Indraniajoe, dbtrikt Kacaiig Ampel. Srengseng, dorp op Java, residentie Ba- tavia, Zuider Kwartier, aan de T)iUwoeng. Srepeng, dorp op Java, residentie Bage- len, regentschap en distrikt Karang Anjar. Srepoty dorp in Borneo's Westerafiiedling, in het Zuid-Oosten van bet rijk Sangouw. Sribit, dorp op Java, residentie Bageteo, afdeeling Ledok, distrikt Leksono. Srigoewaky dorp op Java, residentie Ma- dioen, afdeeling Ngawi, distrikt Sepreh. Srigontjo, pasanggrahan op Java, resideniie Pasoeroewan, op het strand van Irfalang, aan eenen kleineu inham, 33 palen van Malaogen 66 van Pasoeroewan. SrikandU, dorp op Java, residentie Kediri, afdeeling Ngrowo, distrikt Tangod. Srikemoeningy dorp op Java, residentie Probolinggo, afdeeling Lamadjang, distrikt Kandangan. Srilaki, eilandje in de rivier Sakatakh Boec^i, op Borneo's NoordOostkust, laud- streek Tidoeng. Srimenangtie, kaap aan de Zuidkust vaa de residentie Bagelen op Java, distrikt Ka- rang BoUong. • Srimpadon, dorp op Java, residentie Ta- gal, regentschap Pamalang, distrikt I'jiomai Kidool. Srindongy dorp in Bornep's Westerafdee- ling, adsistent- residentie Montrado, aan de ri- vier Sepangouw. Sringa^ voormalig op ztch zelf staand dis- trikt op Java, residentie en regentschap Ke- diri, aan de grens van Pasoeroewam In 1850 werden de distrikten Blitar en Sringai gevormd tot een op zich zelf staaud onderregentsohap, en later weder tot een regentschap, onder den naam van Blitar, en verdeeld in vier distrik- ten, namelijk : Blitar, Sringat, Wlingie en Lo- dojo; terwijl tevens het inlandsch personeei daarvoor werd vastgesteld. Het dtstnkt Shs- gat bevat 4,600 inwoners. De grond is vrucht- baar en rijk aan water. £r groeit koffij en rijst. Het hoofddorp Sringat is gelegen op 19 palen van Toelang Bawaog en 31 van Kediri. De weg, die naar Sringat geleidt, is fraai, meestal dooi koffijtuinen en bosscbea omzoomd. Als een overblijfsel uit de ondbdd verdient de Tjandi Godai, een van gebakken SK^-^T. 450 steen opgetrokken tempelgebouv, de aandacbt. Srininiing, ne: Srengseng. Sripit^ dorp op Java, reBidesUe Kediri, af- deoling Ngrowo, distrikt Tangoel. Srirang, dorp in Borneo's Westenfdeeling, rijk Sangouw. Srobjong, dorp op Java^ residentie en re- gentschap Japara^ diatrikt Bandjaran. Srobogan, dorp op Java, residentie Soe- rabtfia, aldeeHug Padjang< dbtrikt Klatten, aan de riner Djebel. Srod^o, berg op Java, residentie Pekalougan, tot het Dieng^gebergte beboorende. Hij is door bet meer Tjebong Tan den Pakoeodjo geachei- den. Sroc)|0, dorp op Java, residentie Soerabaja, afdeeling Sidho Arc^o, distrikt DjenggoUo II, aan den postweg. Sroe, dorp op Sunatra, adsistent-residentie Benkoekn, nMeeling Beloema, aan de Simpang. Srooaga^ dorp op Java, residentie l>}ok- djokarta, afile^ing Mataram W^tan, distrikt Kalasan, bij de said-vestelgke grens. teoediy dorp op Java, residentie Aembang, sfileeliDg Todwn, in het Noorden van bet dis- trikt Bantjar. Sroemboongy twee dorpen op Java, resi- dentie Saroarang, afdeeling Salatiga, een in bet distrikt Ambarawa, met een 150tal invroners, en een in het distrikt Oengaran, met een 120tal inwonere. Sroemen, dorp op Java, residentie Sama- rang, afdeeling Saktiga, distrikt Tengaron. Sapoenai, kaap aan den Zwd-Ooatlioek van het eiland Karimata. Sroeni, poatatation en riviertje op Java, residentie Soerabaja, afdeeling Sidbo Ardjo, distrikt Djenggollo I. Het riviertje komt uit de rivier Mangitan en vloeit naar het Oosten in see. Hinr ligt de sntkeriabriek Sroeni, toebehooiende aan de Erven J. P. J. vav fiosaxBAjrTBK, met eenen aanpUni van 440 bonws. Sroeni, dorp op Java, residentie Probo- linggo, afdeeling Lamadjang, distrikt Lamo- ngan. Sroeni, dorp op Java, residentie Baajoe* mass, afdeeling Bandjar Negara, distrikt Ka- rang Kobar. Sroeni, dorp op Java» residentie Bagdien, regentsohap en distrikt Keboemen. Sroenoeky poststation op Java, residentie Bagelen, afdeeling Amiial, distrikt Karang BoUong. Broelgo, dorp op Java, residentie Kediri, afdeeling Ngrowo, distrikt Kalangbret. Sroewen, twee dorpen op Java, residentie Samarang, afdeeling Salatiga, een in het distrikt Oengaran, met 87, en een in het distrikt Ten- garon, met 518 inwoners. SroewexL, poststation op Java, residentie Bagelen, regentsohap Karan:^ Anjar, distrikt Sokka. Srogo, dorp op Java, residentie Samarang, regentsohap Kendal, distrikt Kali Woengoe. Srogol, dorp op Java, adsistent- residentie en distrikt Bnitensorg, aan de Tjitjoeroek. Srojo, twee eiiandjes aan Java's Zuidkust, een aan de kust der afdeeling Bondowosso, residentie Besoeki, en een nabij den Zuid- Oosthoek der Soembreng-baai, nabij de resi* dentie Kediri. Dit laatste is door klippen omringd. Srojo, rivier op Java, residentie Soerakarta, afdeeling Soekowati, die rich in de Solo-rivier ontlast en in de Ooetmo'esson bijna droog is, doch in den regentijd overvloed van water op- levert. Zq is otitoegankelfjk voor vaartnigeu. Srokat Besar en -Ketjil, twee eihindjes aan de Znid-Oostkust van het eiland Billiton. Srowat Eidool en -lK>r, twee dorpen op Java, residentie en regentsohap Baujoeroaas, op de zuidel^ke grens van het disftrikt Soeka- radja. Srowoe, dorp op Java, residentie Soerabaja, regentschap Sidajoe, aan het strand van het distrikt Tambangan. Srowoe, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Magelang. distrikt ProboHnggo,- Znid-West van Montilan. Stabian, berg op Sumatra, residentie Pa* dangsche Bovenlanden, op de grens van de landschappen der XX, IX en VII Kota's. Stagel, laag eiland in de Moluksohe zee, bij de Oostknst van Celebes, op 3* 14' Z. Br. en nr 39' O. L. Stahil, rivier op Java, adsistent-residentie Banjoewangi, distrikt Bogo Djampi, die uit den berg Krikiel ontspringt en zich in de Pampang-baai ontlast. Staman, berg op Sumatra, adsistent resi- dentie Benkoelen, in het Zuiden van de af« deeling Krog. Stambangy dorp op Sumatra, residentie Palembang, landschap Redjang Moesi. Standang, dorp op Java, residentie Sa- marang, regentschap Kendal, distrikt Selokaton. Stapok, rif onder de Kangean-eilanden, residentie Madura, ten Oosten van Paleat. Staring, baai aan de Oostkust van Celebes, op 4* 5' Z. Br. en 128* 40^ O. L. Stftten-eiland, een der Shanpee-eilanden, 460 ST. ten Oosten van het eiland Gilolo^ in de baai van Bitjoli. Steen (Boode-), zie: Batoe Merah. Steen (Witte-), ten der Zuid-Anambas* dlandeni residentio Riouw, in de Chinescbe see. Steen-banky deze ligt aan Java's Noord- kast, in de baai van Rembang. Sleenboom, kaap op de Westkuart van Nieuw- Guinea, digt bij de Yabcbe Oetanata* rivior, qp 4* 43' Z. Br. en 136' 33' 0. L. Langs deze kaap sirekt eich een rif ait. Steen-eiland^ eilandje aan Sumatra's Noordkust, op de reede van Achin. Het is aan de Noordsijde steil en beeft II tot 14 vademen water bij den kant. Steen-ftoek of Tandjong Batoe, oos- telijke boek van den ingang der baai van Bima op Soembftwa, 118* 41' 9" O. L. Steenkolen. Deze komen voomamelijk voor op Borneo's Oostkusti in het rijk Koetei, en op de Zuid-Oostkust, aan de Riam<rrivier. Over de koleubeddingea op Laboehan, een aan £ngelaud a%estaan eilandje op Borneo's Noord- kusti is op bet art. Laboehan gesproken. De kolen aan de Koetei-rivier zijn het eerat in het jaar 1846 of 1846 boven Samarinda out- dekt, door een der vaartoigen van den Heer Knio, koopman te Samarinda, en door ge* noemden Heer naur Soerabaja gezonden, alwaar zij beproefd en bruikbaar bevonden zijn om mede te smeden. Daarop is de civiele- Gezag- hebber yon Djiwall door den Gouvemeur van •Borneo belast geworden met een onderzoek in Koetei naar kolen, waarop door hem 87 ton naar Soerabaja gezonden zijn, welke in September 1847 aldaar beproefd zyn geworden door den Hoofd'Ingenieor voor het stoomwezen S. Beb* HXTT, die in ^jn rapport over deze kolen gun* stig berigt gaf. Volgens berigt van den Heer VON Dbwall komen er op twaalf plaatsen, niet ver van de Arahakkam»rivier, kolen voor, als op vier plaatsen aan de rivier Karang Asam Keijil, op drie plaatsen aan de Karbomo* rivier, op 66ne plaats aan de rivier Sanga Sanga, op drie plaatsen in de tegenover Sama- rinda liggende neuveb Karamoemoes bij Ten* garon, en nabij het dorp Karta. Den 35^ April 1848 werd door het Gouvernement met den Heer King een kontrakt aangegaan, bij het- welk genoemde Heer aannam ter reede van Makassar 3,400 Amsterdamsehe ponden kolen te leveren tegeu / 42 recepis. Omtrent deze kolen is gunstig gerapporteerd, ten gevolge waarvan aan dien Heer prijsopgaaf is gevraagd voor de levering van kolen uit Koetei, too te JCakassar ab op vijf [daatsea van het Gouver- nement der Molukko's, dodi de Heer Kive heeft destijds van de levering a%ezien. De Heer D. J. van ben Dungen Gbokovius heeft in 1853 conoessie gevraagd tot het ont- ginnen van kolen aan de Koetei- of Mahakkam- rivier. Deze Hea is sedert komen te over- lijden, zoodat van zelf aan zijne aanvraag geen gevolg is gegeven. In 1855 werd de Maiuikam- rivier door den Heer Gobnbts de G&oot be- zocht, welke zijne nasporiugen naar steenkolen heeft bepaald tot de kolen der Mahakkam-rivier, in den omtrek van Samarinda. De resultaten van zijn onderzoek komen daarop neder, dai de kolen in lagen van voldoende zwaarte voor- komen» om met voordeel te kunnen worden ontgonnen. De kolen zqn van gelijkeJewaliteit als die uit de mijn Oranje Nassau^ waarover men dat artikel kan raadplegen. In November 1860 werd op nieuw in Koetei door den Ingenieur H. F. £. Rant naar steen- kolen onderzoek gedaan» hetwelk sieh hoofd- zakelijk tot de heuvels van Pelarang bepaalde, Dit onderzoek gaf wegens den grooten dav aanwezigen voorraad het uitdgt op bevre- digende resultaten. De daar eedert geopende kolenmijn beet Pelarang. In het rijk Goenong Teboer werden op den rcgter oever der Segakh, door de bemaiuuDg van de schoener Niobe^ in 1861 steenkolen ?an zeer goede kwaliteit ontdekt, alsmede op het eiland Tarakkan. Op den Noordhoek van het eiland Laut komen ook uitmuntende steenkolen aan de kaap Pamantjingan en aan de rivier en kaap Pidinkar aan den dag. Zie daaroTer verder het artikel Laut (Poeloe-). Het kolenterrein in de Westerafdeeling wordt alleen gevonden in het gebied van de Kapoeas- rivier. Dit terrein strekt zioh van Tajan tot Sintang, ongeveer tusschen 4* Z. Br. en T N. Br., uit; boven Stntang strekt het zich veel verder uit, en bevat de tusschen de Melawi- en boven- Kapoeas-rivieren besloten landstreefc. Ziee^ige nadere bijzonderheden bij P. J. Yeth, Bomeif* We9ter-afdeeUnff, Dl. 1, bl. 3d--l^. Op Ckslebes komen in de afdeeling Maros bruinkolen voor en in 1857 zijn er in het gebied van Tanette ook steenkolen ontdekt. Op Sumatra is een aanvang gemaakt met de ontginning van kolenbeddingen in de Omme- landen van Benkoelen. Over de kolenlagen aan de Reteh-rivier op Sumatra's Ooaftkust, zie men het art. Bekh. De kolen aan de Meeuwen-baai, op Java's Westhoek aanwezig, moeten van sledite hoe- danigheid zijn. De eerste poging tot ontginning van steen- 8T««8U. 461 kolen ia Indie is Widens het bestmur van den QoaTernear*GenerMd RocHUflSBii in het begin Tan 1846 ondenomen te Einm, in de Zuid* en Ooeterafdeeling Tan Borneo, aan den linker oeTer der liTier Biam Kiwa, aan welken thans, op 16 palen benedcairaarta Tan Kiam, de kokn* mijn Onwje Naaaaa ligt 2m dat art* Stoile Hoek, p«at aan JaTa'a Zuidknat, rolgena Hobsbubgh, op lOZ"" 83^ O. L. Stoile HMk of Tandjong Bojo, kaap aan Celebes' Westkust, op ruim 1 mijl ten Zuiden Tan den boek Leeo of mid^weatboek Tan de baai Pare-Pare. Staile Hoek, deie is gelegen aan Celebes' Zaid-0o8tknst» Tolgens J. N. Yosmaxr op r W liy' Z. Br, en 132* fV O. L. Sten^jang, eQandje aan Borneo's West*^ knsty aan de Westayde T«n het rijkje Mam- pawa. Stengsiflf eilandje in de fioengsang-riTier op SaaBatm, residentie Palembang, afdeeling fiuijoe Aain. Stmo, riTier in Borneo's Westerafdeeling, landaehnp Koebod. Bte^^ard's eiland, een der Keeling- of Kokos-eilanden, op l^"" 8^ Z. Br. en 97"* W 0. L. Het loTert Tele kokosnoten op. Stikvallei, sie: Pakaraman. SUnkafl^ berg in Borneo's WesterafdeeAing, rijk Sekadouw. Stinkeiy dorp op Snoiatra, residentie* Pa- dangsche ^Tenlanden» landaohap Agam. Stoeah, riTier in Borneo's Westeimfdeeling, rijk Sintangy die in de MandaUam Tali. Stoengaly berg in Borneo's Westerafdeeling^ landsoiiap 8ilat» aan de Kapoeas, boTen Silat. Stokong, een der Noord-Natoena-eilanden, in de Cbinesobe zee, op 4* 6(K N* Br. en 108' 2' 4A" O. L. StoBie, plaats op JaTa, residentie Samarang, ilwaar eonoeasie is Terieend aan de Oost-ln- djsebe Maatsebappij Tan administratie en lijf* rentea ter ontginning Tan woeste gronden oTer eene nitgestrektbeid Tan 19 boaws. Btorm^^baaL Dese is gelegen aan Sumatra's Westknst^ afJeeling Singkel. Stnmd- of Litt*diatrikten, landschap op de Weatzijde Tan Celebes' auid*Tresteli^ schiereikttdf grenaende ten Noorden aan Adja Tamparang, ten Oosten aan Sop^g, ten Zui- den aan de Noorder-distrikten en tea Westen aan de straat Tan Makassar. Stricher's bank, ondiepte in de Moluksche aee, ten Oosten Tan Celebes, op 3*" 6' Z. Br* 122* W O. L. Starikflburg-eilaadof Tjemara Ketjil, eea der Kartmon Sjawa-eilanden* ten Noorden Tan Jara, residentie Japara, Noord Tan Ka* rimon Djawa. Stvoegoen, dorp op JaTa, residentie Sa* marang, afdeeling en distrikt Salatiga, op Soerakaita's grondgebied. Stroom-eilancU eilandje h^ Celebes' Noord- kuak^ oostwaarts Tan Gorontalo^ nabg kaap Ploeko. Om de West steekt een kliprif na* ganoeg Vi ^^ V®' ^U het ligt Toor eene bogt, de £lphinslon-baai genoemd. 8troomeil(» of RiTier-kaap (bij de Bn- gelschen RiTers), Noord-Westhoek Tan Cele* be8» Tolgens Mbltill yak Cabsbbb op 1* 15^ 30"' N. Br. en ISO* 47' 3(K' 0. L. Aan deaa kaap ligt eene zandbaai, met een konalrif et Tddr. 8feroo]ii*klip» drie of Tier rotsige eilandjea ten Westen Tan JaTa, in de straat Soeada, ten Noovd- Westen Tan Dwan«in-<ien*weg, Znid 83^ Oost TSB den Yarkena-bodc. Zij steken een veinig boren water n^ en kebben branding en bij den wal40 en 60 Tademen diapta De doortogt tnssehen deae eilandjeB en Dwara4n- den-weg is Teilig. StaraisTOgel-klippen, Tijf afironderlijke koraalklippen ten Noorden Tan JaTa, met het midden Noord* West '/« Noord Tan hel Noorden Tan het Menschenetttr-eiland, op ongOTeer 5* 58' Z. Br. Op de droogste^laaisen Tindt men eene diept^ Tan 2 Tademen bij laag water en tnssehen en digt rondom de dro<^te Tan 13 tot 17 Tademen. Zij aijn ceer steil. SlriiiBWJjky eene der wijken Tan de stad BaiaTia, op JaTa. Haren naam ontleent nj aan het door den Read Tad Indie D. J. Bmith in der ti}d aangelegd laudgoed Strmtmifk, dat ook tot Terblijf Tan den GouTemenr-Generaak WiBSE gestrekt heeft. Men Tindt er behalTO dit landgoed ter wedersijden Tan den weg nog de landen: Karet, Menting, Kramat en Tani^ Tinggi, en Tan den veg af het landgoed Materman. Suoote-riflfen, droogten in de Chinesche zee, ten Zuiden Tan bet Noord-Natoena-eiland. 8tiffolk» rif ten Noord- Westen Tan de Banjak*eilanden, aan de Noord-Oostsijde Tan het eiland T^Kik* Sugar Loaf; ale: Sitoenkoes NasL Sugid, aie: Soegi. Suikerbrood, berg op de Noordknst Tan Nieuw-Guineay aan de Westaqde der Humboldt* baai. Sulkerbrood, zie: Bong so. Suikarriet {Sacekartm qfieinarum), het gewaa, Traamit de rietsuiker wordt TerTaardigd, en behoorende tot de gramineae of grassen. In 469 bo. boerer'bet suikerriet, dat in tmten Indifiehien* Archipei groeit, daar mheemseh of uit anderb streken overgebiagt is, is een moeijelijk it be- alissen punt, hoeseer de geleerdea ia bet vak der p]antenkunde, naar bet scbijnt, bet vrij algemeen er roor bouden, dat bet er te hais beboort.' De omstandigb^^d, dat ket woord tebc^i de Javaanscbe soowei ab de Maleiacbe benaming van bet suikerfiet, met eenige kleine ▼eraaderiDgen, niet alleen op de meesie plaatsen van den Arcbipe), maar zelfa daarbuiten ge- besigd wordt, Bcbijnt voor die meening eenig- sins te pleiten. In onse Oost-Indiscbe benttingen ireft men verBcbilleude soorten van suikerriet aan. VoK gens den Uoogleeraar MxquEL ^) moet bet bo- taniaob onderzoek nog beslissen, vdke daarran ak varieUiien, velke als soorten te besobouwen ajn. In die on^ekerbeid willen wij one ont- bouden Tan de mededceiing van eenig gevoeien in cene kwestie, die niet eigenaardig beboort tot bet gebied, door dit Woordeoboek inge- nomen, van hoe veel beiang voor de verdere outwikkeling der kultuur van bet suikemet en der bereiding van sniker uit bet sap van bet riet eene meer voUedige kennis van de verscbillende soorten en van hare meerdere of Biindere waarde voor de snikerindustrie en neerdere of mbdere geachiktheid om op ver- scbiUeiide soorten van grond te worden ge- teeld, overigeus moge zijn. AUeen kunnen wij medededen, dat de varieteiten, welke men volgena den Heer Hasskabl op Java aantreft, de vokgende zijn ') : a, Sacckwnm officinamm caktmi, op Java bekend onder den naam van tedoe rotan, ver- moedelijk hetaelfde als de yellow cane bij RoiuiUBO, en in fiengalen genoemd poori, b, Taileme, op Java bekend onder den naam van ie6oe koe oia-Aeiie, en dat gezegd wordt de meeste suikerstof te bevatten* c, Candelare, door den Gouverneur-Generaal VAU D£N £o6CA uit BrazLlie overgebragt eu ip. bet Socndaneeacb genaamd tedoe UHh. d, Luteum durum, of de aoogeuaamde Moe kdimeng kras '). e, Luteum molle, of de teboe k&uneng amah *). «) Zie zijnc Flora van Nederlandt6h Tndid, DI. Ill, bl. 608. *) De opgaaf da^rvan viudt men mede in het gemcld werk van den Uoojgleeraar MiquicL, 1. 1, *) Kouneng kra$, beteekcnt geel hard. *) Dat it gcel sacht. In bet Mttleiecb hcct gccF f. Bubrum Aumile, bekend onder den lialei- seben naam van ieboe m^ak pendek of den Soendanescben teboe kerrem leUik '). ff, Bubrum aUum, of in bet SoendAneesoli Moe berrem tiuffgi '). De Hoogleentftr MiqiriiL boudt bet voor waarscbqnlijk, dat doe en de voorgaande soort overeenkomen met ^purfiU eana van Roxbubg, in fiengalen b^nd <mder den naam van kajooU, k. Ijuridum, of in het Soendinaeflch ieboe rtytoe. f. Fumotum^ of in het Soendaneesch ieboe aerep of aerap, en in bet Mialeiaoh ieboe anap, j. Nigrum, in het Soenduieeacb <e6o# Mom^ of berrem gedeh, k. LUteraium of tdtoe eoerai, oak Moe DJO' para en (eboe pekee en /. LUieratum breee of ieboe soerai peuiek, De door den Heer Hasskabl gegeven Ja* vaansche b«iamhigen zijn meerendeels Soenda- uesdhe, terwijl in hcffe oentraal en ooetdijkge- deelte van Java verscbillende soorten van snikerriet meer bdcend zijn onder de bena- mingen van njamploug, awoop rapok^ kegmig^ IJffapara en Bjdpara baR, De teelt van suikerriet is niet alleen over gebeel Java, maar ook ovtt verscbilleiide andere eilanden van den Arebipei ver8preid» daar het, bebaive voor de fabriekmatige auikerbereidiiig op groote schaal, door de bevolkingea wonit aangeplant, eensdeels ter bereiding van sniker voor eigen consumtiei anderdeela ten verkoop op de markten, aangezien bet in atakken ge- srieden door den inlander als eene kkketnij genuttigd en i)ij de bereiding van aomiaige spijzen gebezigd wordt« Hoe en wanneer de beireiding van sinker uit het riet op Java bekend is gevordea, is een vraagstuk, dat niet met zekcstbeid is uit te maken. Reeds de BomeLaeo waren met de suiker bekend^ als ook met de b^fl<mderheid, dat zg vervaardigd werd uit het sap van eene soort van riet. Kan daaruit vorden afgdeid, •dat de suikerbereiding van uit de hooge oud-* heid dagteekeut, de benaming van eae^anm, door hen aan het artikel graven en zoo blijk- baar af komatig van bet Sanakrietsebe tarkare of eakara, hetwelk in het Arafaieebe zoeceer of sakkar en ook in ons euiker eanigenDate teraggevondoBf irordt, achijnt ons voor de *•■ <) Dat is rood koit« •) Dat 18 rood lang of hoog. WaanchyfiHjk is deze, en missckien ook de voorgaande soort de is oostelijk Java onder den naam van key(Mg of h^Q^ l^ekeude. sr. m ksnst der siiikerbereidtRg naar bindostan te vijsen, en geene geriuge Joacki wordt daaoraaB bijgecet. door ide bijioiiderheid» dat op Java» vaar zoo^cel nog getidgt van Hindoesehe herkonat^ de sniker genaamd woidt ^la, eea wooid viei weinig o?ereeDkomst bebbende met bet 8ttiiikiiet8cbe ff^eda ol ^oera, waarmede eTe&wel aangedsid wordt de auiker in huea. niwsten toestand, dat is nog niei afgescbeidea Tan de stroop. Deaniettegenstaande njn er, die, en vel op geeoe Terwerpelijke gronden, ▼ID gevoelen sijn, dat de kunat der saiker- bereiding in Cbina la nitgerondMi en randaar uaar andere landea is orergebvagt. Wij aehten bet even onneodig ala gewaagd om bier eene. bealiaaende nitspraak te doen emtreat lets, dat nit bet eoonomiscb oogpnnt^ vaarb^ wi^ ona bg dit Woordenboek meer bij- aonder bepalen^ van geringe, zoo eenlge waarde ii. AUeen kusnen wij, voor sooyeel Java be- treft, er dit Tan wggen, dat^ boo bij onae eente komat op dat eiland, de kunat dec aiii- kerbereiding er niet mogt bebben beataan, — betgeen evenvel niet waarscbijnlijk is, omdat er toen reeds eene talhjke vesUging van Chi- aesm aanvesig was, ->- aij Toor bet minst aeer spoedig na de oprigting der Oost-Indiscbe Kompagnie door dien landaard er gebn^ is en de indnatrie der snikerber^ding zelve bin- len korten tigd eeuen Yoor die tijden niet on- belangrijken oairang moot Kdiben gekregen. Uit eenTooistel ran denGouvarnenr«Qeueraal Moasoi aan den Raad van Indie, belwdk de dagtedceniag beeft van 31 December 1750 en be^reekt, wat er ter berordering der suiker- prodnklie son dienen gednan te wordcn, blijkt altbans, dat reeds in 1710, dus nog g€en hon- derd jaren na onae eerste vestiging, een getal ▼an niet mmder dan 131 suikermolens te yin- den ifas in de Jacatrascbe landen, voor een groot deel bestaande uit de tegenwoordige re- adentie BataTia. Bat geial was, blijkens bet 200 even aan* gehaaid stnk, door verral van sommigeonder-. neningen gereduceerd tot 100, waarvan er bij den aanvang der Cbinesdie onlusten in 1740 alecbts 8S aan den gang waren, betgeen, aan^ gaiea iedere molen gerekend word te kounen prodnceren 000 pikols 1« en S« soort en 200 pikois 3e soort suiker, vokUvende geaebt werd ▼oor 'a Kompagnie'a baadel in dat artikel ^). Het scbijnt erenwel, dat bet roeeiendeel dief suikermolens gedurende de bedoelde onlusten is vernield, en dat na bet einde er van bet getal is bepaatd geworden op 70, docb dat er bi) vergissing 7 meer, dus in bet gebeel 77 wer« den opgerigt, terwijl, tijdens de Gouvemeur* G^eraal Mossel sijne voorstellen deed, slecbts 66 nog in staat waren om te werken. Bij gaf dus in overweging het getal door nieuwen aaU'^ bouw weder ie brengen op 77, die bij met een 96tal, elders aanweeig, te weten 7 in Bantam, 8 in Cfaeribon en 13 in andere gedeeHen vaii Java, dus te samen 105, genoegzaam achtte tot bet produceren van 9,000,000 ponden 1« enf 2* soort, en 9^ 3,000,000 3« soort suiker, een<) boeveelheid, voldoende voor bet debiet der Kompagnie in Nederland, Suratte, Perzie, de kust van Malabar en Japan, altbans zoo meof zorgde, dat minstens 100 molens geregeld aan den gang werden gehoaden, dewijl het te ver-^ waebten was, dat door gebrek aan de noodige Ibndsen, alsmede door audere omstandigbeden,' enkele molene van tijd tot tijdzouden stilstaan ^); Befaalve g^dge^ek, w&araan nog bet nadeel verbonden was, dat door crediteuren soma be>> slag op den molen werd gdiegd, waardoor bet werken er van werd ver^nderd, kan men uit hereon dienaangaande in bet voorstel van ge« noemden landvoogd voorkomt, genoegzaam op*' maken, dat onder de omsCandigheden, die het geregeld werken der molens bdemmerden, be^ boorden moeijdijke afvoer, maar vooral gebrek aan brandbout, zoodat dan ook maatregelen door hem worden in overweging gegeven, ten einde de voorziening in die behoefte zooveel mogelijk te verzekenen. Yoor den aanplant der 77 Jacatrascbe mo<* lens, die, volgens hem, 10 milUoen ponden saiker souden kunuen oplevereu, stelt hi) eene uitgestrektheid van 4,600 morgea, gelijkstaande met 5,520 bouws. Zijne berekening van het cijfer van 4,600 morgen is evenwel blijkbaar fMitief, daar bij z^t, dat iedere molen jaarlijks kan vermalen 30 laxa riet, en dat iedere laxa eene uitgestrektheid beslaat van 1,600 vierkante *) In het bedoelde stak van den Oouvernear- Generaal MoasBL worden die drie soorten van siliker atDgedaid met de woorden eabeita, bariga en fee, Yolgens de in den tekst vermelde hoeveclhedea voor de prodaktie der J&catrasche molens, kon d!ie das voor de 88 molens gcsteld worden op 49,200 pikoU 1« en 2^ soort, en 16,400 pikols 3« soort, hetgeen tegen 125 ponden per pikol een totaal bedrag geeft van 8,200,000 onde ponden. ') In een later gedeelte van z^n opstel oppert de Gouverneur-Gencraal Mossel het dcnkbeeld, om, ter instandhonding en bevoordeeiing der Ja- catrascbe molens, die, welko men elders had, te doen vervallen of te belastcUf 464 8U. Toeden, gdijk ataande, rolgens hem, met bijna 8 morgen» terw^l 1,600 roeden niet meer be- dragen dan S'/i morgen en dns n«ar dien maatstaf de aanplant voor iederen molen niet meer kon zijn dan 63 Vs morgen, dua voor de 77 molens 4,106^/, morgen, gelijk staande met 4,928 boawfi; weshalve, met eene jaarlijkache produktie van 10 millioen ponden, niet meer Terkregen sou worden dan ongeyeer 3,030 pondeu of 16 V4 pikols per bouv. Met betrekking tot de bereiding der sniker komen in dat stuk Terder eeuige bijzonderhe* den voor, waaruit bl^kt, dat een molen in een etmaal vermaalde 15,000 suikerrietstokken ^) en daarvan verkreeg 16 ik 80 (steLle gemiddeld 18) balies sap, ieder van 180 kannen, das te lamen 3,240 kannen '), eene hoeveelbeid rol- doende voor twee kooksels, die te zamen uit- kverden 9, 10 k 11 (stelle gemiddeld 10) pot- ten, Tan ieder van velke men verkre^ 60 ponden 1® en 2^, en 20 ponden 3e soort sui- ker, ongerekend nog 16 a 20 ponden stroop; weshalve men van 600 bossen riet, ongerekend de stroop, produceerde gemiddeld 500 ponden le en 2«, en 200 ponden 3« soort suiker, dus te samen 700 ponden of 5'/| pikol, vaarvoor noodig waren 3,240 kannen, vermoedelijk ge- Iqk staande met 4,860 Nederlandacbe kannen aap »). De hier gegeven cijfers xijn niet in staat om ons eenen hoogen dunk te geven van de sniker- fiabriekatie dier tfjden, te minder nog, wanneer men daarbij in aanmerking neemt, dat wat men toen le sooit suiker noemde, vaarscbijnigk ni^t *) Tegenwoordig wordt bet snikerriet geleverd by boBsen van 26 stokken, aoodat 15,000 atokken eOO boasen nitmaken. Onxe tegenwoordige Biukep> fsbrieken vermalea tien, twaalf maal sooveel eo meer selfs in een etmaal. a) Indian onder de benaming van ian, zoo aU wel waarse^ijnlQk is, verstaan moot worden de soogenaamde Bataviaache of Indieehe kan, die ge* IQk ataat met mim 1V« Nederlandacbe kan, dan ion daarait volgen, dat van 600 bosaen riet ver- kregen werdea 4,860 Nederlandecbe kannen sap, dat is mim 8 Nederlandscbe kannen per bos. Dit resultaat, hoezeer niet bgzonder in bet oogloopend, bewijst tocb, *« tenzg bet riet van bnitengenrone swaarte is geweest, betgeen niet waarscbgnlgk is, omdat bet niet met elk jaar op nieaw geplant ^erd, — dat de vermaling, aangexien de molens koogst waarschynl^k met buffels in werking wer- den gebragt, niet zoo slecbt gesebiedde. a) De prodnktie kwam dns daarop neder, dat TOOT een pikol sniker gebmikt werden rnim 107 bossen riet en 868 Nederlandsche kannen sap. booger siond dan ona tegenwoordig ataiid- monster n^ 16, terwgl de 3« soort 00k mei beter was dan ons standmonster n*. 7. Dat de inrigtingen voor de bereidiiig van suiker op eene kleine scbaal waren, kas, b6- balve uit bet reeds vermelde, ook nog worden afgeleid uit de bijzonderbeid, dat de QouTameur- Generaal Mobsel de kosten van oprigting stelt op 6,000 rijksdaalders, te weten: 1,500 voor den groud, vow den aanplant benoodigd, 1,500 voor bet boscb tot aankap vui brandhout, en. 3,000 voor den bouw van eenen molen em pak- buis en den inkoop van bnifela, Geea wonder dan ook, dat onder de wiasten der ondeme- mers, die, voor 100 ver wij uit de niet seer duidelqke voorstelling der caak bebben knnnen uagaan, bun produkt aan de Kompagnie xou* den leveren tegen den prijs van gemiddeld 4 rijksdaalders per pikol, ook berekend woidea de voordeeien, door ben te bebalen op de& verkoop van opium en kramerijen. ZcHkder een voUedig bistoriseb overaigt te willen geven van den gang der soikerindttstrie op Java, bebben wij slecbts bij de door den Qouvemeur-Generaal Mossel daaromtrent ge- dane voorstellen, waartoe in rade werd beslo- ten, iets langer stilgestaan, ten einde eenig denkbeeld te geven van den voet, waarop die industrie toen en later onder de Ooat-IndiBche Kompagnie zicb bevond. Vijftig k zestig jaren na bem, toen bet bestnur in bukden kwam van den Gouvemeur-Generaal Daxvsklb, TQnd dese de suikerkultuur in eenen bloeijenden toestand, boeeeer bet produkt geen voordeel aanbragt, omdat de suiker, «- waancbijnlgk wegraa den gestremden bandel, ten gevolge van den oor« logstoefftand met Engeland, — onverkoopbaar was. Meer segt de Gouverneur-Geaeraal Dabk* DXL8 er niet van in zijnen Siaai der Neder- Umdeche Ooii'Induche buUUngeu Ofder njn he-- simtr; maar misscbien is aan dien boestand toe te scbrijven, betgeen bij in eene aaoieeke- ning er bij voegt, dat de booge regering goed .getonden bad, bet getal suikermolens van tijd tot t^d te verminderen '). Na de berstelling van ons gesag in Indie bleef de suikerkultuur en -fabriekatie baiten regtstreekscbe bemoeijing der regering, en ge- raakte de industrie in diep verval, xoodat in 1826, toen voor beteersteenbandelsverdragvan Java en Madura, op last van den Komnussaris* '). In de bedoelde aanteekeniog segt b$ ook, dat aan den verkoop van kolBj de gedwongen Terkoop van '/4 saiker was verbonden. •— Wat dit beteekent is niet regt duidel^k. su. m Geaenal Boiggiaaf du Bos db QHmoHnt, word gepnlilieeerd, de uitrow niet meer be* droeg dan ld,S67 jnkoU ^). De aanrooedigiDg evenwel, die de Heer DU Bus DE Ghisignies aan de suikerindustrie ver- leeode, en bet ere prijzen gaven daaraan een nieuw le?en, blijkba&r uit den toenemenden nitvoer, waarvan bet cijfer, volgens de latere h&ndelsverslagen, bedroeg: ia 1896 . • . . pikds 19,795^0 r 1887 . • . . , 89,999^ , 1898 •. . ^ , 95,869.75 , 1899 .. . . # 73.779.53 , 1880 .. . . , 108.640.60 , 1881 . • . . , 190.997,96 Als eene bijdnge ter waardering van ver- ttluUoBde beaohouwiogeu, wdke later in het middtt fQllen wordan gi^iagt. aal bet niet oabelangr^ iqn, om by de Toora^egane op- gaaf van den wtroer eene te voegen der waanie er van. te weten: in 1895 1896 1897 1898 1899 183Q 1881 / 987.793 312,794 503,999 456,084 1,231,776 1,568,612 3,660,340 dat ia per pikol; in 1825 / 14.50 , 1826 , 15.80 g 1827 , 15.60 , 1828 , 1829 , 1830 , 1831 ^ 17.60 , 16.70 ^ 14.35 M 13.80 Gelijk b^ elk bandekaitikel net men ook iuer vTi] bela]igrij)ke flnctnatien in de prijsen, die. hoeieer niet ?eel Teracfaillende van de piig- <eo, velke voor de suiker in de laatete jaren bebben gegolden en nu nog gelden. niette- loin als vrjj hoog te beaohouwen sijn. dear vaancbynlijik de kwaliteit der deatqds uitge> voeide suiker gemiddeld minder ia geweest dan die van den tegenwoordigen nitvoer. — Yoor de kweatie* of en in hoever de opgegeven prijzen ter inatandhouding der toenmalige par- *) Dat is 2,0ft2,695 onde pondeo, of een v^fde van de prodoktie. waarop de Gonramenr-Ganenal MossKL meende te kunnen rekenen. tikuliere saikerindnairie beataanbaar mogtea beeten. moet evenwel niet uit bet oog worden yerloren, dat, boezeer eene gemiddelde pro* duktie van 15 i 20 pikols per bouw. — zoo ala die destijds acbqnt verkregen te aijn ge« worden, en ook door den Gouvemeur-Qeneraai VAN DEN BoacH tot grondslag is genomen ter aantooning van bet voordeel, dat door aijn atelsel aan de inlandache bevolking son vror- den veracbaft, *- niet gnnstig te acbten sjj in vergeiijking met de tegenwoordige produk- tie van 40. 50 en meer pikols per bouw. daar- tegenover ataat, dat de vroegeie partikuliere ondememingen op eenen veel minder koatba- ren voet dMi de tegenwoordige waren ingerigt niet alleen. maar ook de besobikking bebiel- den over bet gebeele prodnkt. terw^l de tegen* woordige. met bet Qouvemement in kontrakt ataande ondernemera. — * daargelaten nog de veel grootere nitgaven, die aij te doen beb- ben, — bet grootate gedeelte bunner produktie aan bet Gonvemement moeten ieveren t^en prijzen. die de koaten van fabriekatie naauwe- lijka dekken. en doa bnnne winat moeten vin- den in betgeen de verkoop der ter bunner besobikking verbl^vende aniker. die uit lagere nommera bestaat dan de aan bet Gouvernement geleverde. meer opbrengt dan sg gekoat beeft. Wij zgn nu in ons vlugtig overzigt van den loop der auikerindastrie genaderd tot op bet tijdstip der invoering van bet kultauratel- ael. en bet eerate, wat zicb aan ons opdringt. ia de vraag: Wat tocb bq de voor voomit- gang zoo kraohtig sprekende cyfers, die wg zoo even gaven. idtbans voor de suikerkultnur kon wettigen of verdedigen de invoering van een stelsel. gegrond op eene gedwongene planting door de bevolking van bet riet en op eene levering van de suiker aan bet Gouver- nement door de ondernemera tegen vast be- paalde prijzen. Inderdaad niets, — - ofacboon wij niet willen ontkennen, dat er omstandigbeden hebbeu be* ataan, w<dke zeer goed verklaren, dat en waarom men er toe ia overgegaan. Java waa. met zoo -vele andere gedeelten van den Arcbipel, door bet regt van den oorlog onder de Oost-lndiache Kompagni^ — aanvan- kelijk alecbts een bandelaligcbaam, — eene Ne- derlandscbe bezitting geworden. Indegedacbten van aleobta zeer weinigen, soo van eenigen, was bet opgekomen. dat dit regt, betwelk niets meer of minder mogt beeten dan de be- rooving eener natie van bet r^ op een zelf- atandig bestaan, in stede van een regt te zijn, de gewelddadigste krenking er van was. Anders 80 1 \ V J 46d StJ. \ ton men, bewust van het geplecgde onr^, ge- tracht hebben aan de onder ons gezag gebragte bevolkingen daarvoor eene Tergocding te ge- Ten door ze tot eenen toestand te brengen, in ▼ergelijking met welken die bevolkingen selve Eouden hebben moeten bekennen, dat haar zelf- staudig bestaan Terre achtentond. — In stede rdaarvan, zag men in die bezittingen niets an- ^ dere, niets meer dan een terrein ter exploita- tie in het Toordeel van het moederland; zoo zelfs, dat geen maatregel tot verbetering werd genomen of aangewend, die niet regtatreeks medeWerkte tot beyordering van Jiet financieel of handelsbelang van Nederland. Zoo was het onder de Oost-Indische Kom- pagnie ^), zoo bleef het nog na hare opheffing. J" Wei hadden de handelingen van het Britseh tusschenbestunr aan die heerachende meeriing eenen geweldigen slag to^ebragt door die be- volkipgen in haar doen en laten meer vrijheid \ te geven, door in hare ontwikkeling eenen Pggr P^tnnrlijken gang te volgen, en er naar te strevei)^ qm de l^osten van bcstnur te dek- ken dopr..i:a£dinatige hefflng van belastingen; tervyJL.alzpo het voordeel slechts gezocht moest worden in een gewqon^handelsycrkeer; — zelfs meenden Eommissarissen-Generaal voor de overncming der ons teruggegeven Oost- Indische bezittingen op den door Engeland ingeslagen weg te moeten voortgaan; maar toen hunne regelingen schipbreuk ledeu, eens- deels door tegenkanting en reactie, anderd«e1s doordien men niet gelijktijdig het noodige had verrigt, om ze voor de maatsehappelijke toestan- deu dier bevolkingen passende te maken en alzoo vrachten te doen dragen, — * toen das Indie noch direkt, noeh indirekt eenig voor- deel afwierp, en integendeel Nederland tot het doen van geldelijke opofferingen werd opgeroepen, — bleek de vroegere als met de moedermelk ingezogen meening, dat het bezit van Indie voor Nederland alleen wensehelijk was voor zoo ver het een regtatreeksch voor- deel afwierp, nog zoo krachtig te zijn geble- ven, dat zelfs de vraag, of een opgeven van dat bezit niet docfr ons belang geboden werd, te berde werd gebragt. In den zin dier vraag werd de zaak wel is waar niet beslist en voor het behoud van Indie, hoe noode dan ook, tot het doen van geldelijke opofferingen overgegaan ; maar alleen omdat men de overtniging van de omohatbere wnarde van Java ingang had weien te doen vinden. Geen wonder derhalve, dat, zoodra maar het nitzigt op een herstel van ons, door den vijf jarigen oorlog met Diepo Neoobo, zoo geweldig geschokt bestaan op Java daar vas, al dadelijk werd in overweging genomen, door welke middelen eene mime vergoeding van de gedane geldelijke offers zou zijn te verkrijgen. In dien stand van zaken werd de kort te voren van eene zending als Kommissaris-GeDe- raal naar 's njks West-Indische bezittingen in Nederland teroggekeerde Generaal vau dbr Boscu in Mei 1829 door Koning Willem I met de Umdvoogdij over Nederlandsch Indie bekleed en nog v66r zgn vertrek van hier ge- raadpleegd over de beste middelen ter beret* king van het v^rlangde dod. De Heer van max BoacH, — wg hebben het reeds bij het artikel Koffij opgemerkt, en meenen het nn weder onder de aandacht te moeten brengen, — was een man, die sijn vro^eren leeftijd in Indie had doorgobragt eu daar was opg^;roeid in de denkbeelden en be- ginselen tijdens de Oost-Indische Kompagnie heerschende en nog na hare opheffing heer* schende gebleven. Misscbien heeft de omstan- digheid, dat hij daar in militaire dienst vas, er eenigzins toe bijgedragen, om hem die denkbeelden en beginselen met eene zekere mate van overtuiging te doen aannemeu; en wanneer men daarbij in aanmerking neemt, dat zijne zending naac de West-Indiscbe be- zittingen hem in de gelegenheid had gesteld, om er de resultaten van d6n slavenarbeid na te gaan, dan hdeft nien; naar het ons toe- schijnt, den sleutel tot beantwoording der vraag: hoe hij er toe gekomen is, om ook voor de suikerindustrie, hotieeer daarvoor, gelijk wij zagen, geene wettige reden in den beataanden toestand dier industrie te vinden was, des* niettemin het stefsel van dwang toe te passen. Zijne zienswijze vond ingang bij Koning Willem I, voor wien, hetcij uit overtaigiug, hetzij onze vereeniging met Belgie hem er toe had gebragt, het kunstmatig uitbroeijen en koesteren van iadnstrie een lieveliogsdenkbeeld -was; terwijl> alsof er niets mogt ontbreken aan hetgeen scheen te dringea tot wederinvo^ ring onder gewijsigde vormen van het onder de Oost-Indische Kompagnie geholdigd stelae!, ^j^at alles nog kwam, dat de verwikkelingcn *) Die de prcdiking van het Christendom 8lech>r^'°^?^^gi« onzen financielen toestand rocei^en toeliet en aanmocdigde, daar, waar die tot b«fes- tiging van haar gezag en bcvoordeeling v^'h^rta handel kon atrekken. 5 pjs\ ifieer zoo zorgelijk maakten, dat, om daaraan het hoofd te kannen bieden, de noodzakelijk- held van krachtige, spoedig werkende maatre- 8TJ. 467 geSen sich gemakkelijk liet Terdedigen, altiiaitt Toor hen, die, zonder naavw toe te lien op de gevolgen, alleen op de behoefte yftn bet oogen- blik letten. -^ Deardoor yerklaart bet zich dan ook, dat, sedert bet kultuurstelsel is aange- vallen, ter verdediging er van steeds gewexen wordt op bet feit, dat zonder dit stelsel Neder- land m der tijd bet staatsbankroet niet zou BJn ontgaan, en qu nog zijne lasten niet sou kunnen dragen. In zoo Ter bet blootelijk de yraag geldt, of het door dat stelsel verkregen yoordeel Neder* kmd niet verkelijk beeft in staat gesteld, om te doen, betgeen toen ia gedaan en nu nog ab een nitvloeisel yan bet yerledene geeisobt wordt, willen yrij die bewering niet gebeel tegenspreken; naaar eene andere yraag is bet, of, zonder dat stelsel, Kederland niettemin onder eenen zoo enormen scbuldeulast, bet gerolg van em yeel t* lang yolgebouden oor- logstoestand, gebokt zou bebben gegaan, — of, zonder dat st^bel Nederland niet yeel vroeger bet systena ran yolbarding tegenoyer Belgie en de groote mogendbeden zou bebben laten yaren, en, met gretigbeid de yoor ons zoo yeel yoordeeliger, aan fielgie opgelegde condi- tien aannemende, een einde zou gemaakt beb- ben aan eenen gewapenden toestand, die, boe- seer rerre onze kracbten te boven gaande, mim negen jaren is yolgebouden geworden, in de meening dat bet kultuarstebd de bui* tcDgewone uttgayen, door dien gewapenden totttand geyorderd, dekte; boezeer dit bij slot yan rdcening en tot onze bittere teleurstelling gebl^en is, niet bet geyal te zijn geweest. 