Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De Secretaris doet voorlezing van het door hem bewerkte verslag omtrent den staat en de werkzaamheden van het Instituut over 1874, welk verslag bestemd is op de aanstaande Algemeene Vergadering namens het Bestuur te worden uitgebracht. De Vergndering hecht hare goedkeuring aan den inhoud daarvan, behoudens eenige opmerkingen van ondergeschikt belang, in welken zin het verslag zal worden gewijzigd. 162STE BKSTUURSVERGADERING. xXxxvV De Penningmeester legt over zijne rekening van ontvangsten en uitgaven over 1874. Dit stuk met de daarbij behoorende bescheiden wordt in handen gesteld van de heeren ’s Jacob en Obreen met verzoek daaromtrent vóór de aanstaande Algemeene Vergadering verslag uit te brengen. Het houden der Algemeene Vergadering wordt bepaald op Donderdag 25 Maart des middags ten half twee ure. Niets meer aan de orde zijnde, wordt de vergadering gesloten. 163sts BESTUURSVERGADERING, GEHOUDEN 17 MAART 1875. wt OLD Te Tegenwoordig de heeren Bleeker (Voorzitter), van der Gon Netscher (Penningmeester), Kern, 's Jacob, Bachiene, Meinsma, Obreen en Schlegel. Afwezig de. heeren Sloet van de Beele, Wijnmalen en Robidé van der Aa, De notulen van het verhandelde in de vorige vergadering worden gelezen en goedgekeurd. De Voorzitter bericht de ontvangst van: I. De volgende boekwerken : Van het Aardrijkskundig genootschap, te Amsterdam : Tijdschrift. no 5. Van de Société de géographie te Parijs: Bulletin. Januari 1875. Van de Gesellschaft fiir Erdkunde te Berlijn: Zeitschrift. no 52 en 58. ° Correspondenzblatt der Afrikanischen gesellschaft. 1874, no 9 en 10. Verhandlungen. 1874 no 8-—10. Van de Academie der wissenschaften te Berlijn : Monatsbericht. November 1874. Wan de Academie der Wissenschaften te Weenen: Sitzungsbericht der math. naturwissensch. Classe. 1875, ne 4--6. \ XXXVI 16SSTE BESTUURSVERGADERING. Van de Gesellschaft der Wissenschaften und der Georg. Augusts Universität ; Nachrichten. 1874. Van professor M. J. de Goeje een ex. van zijn werk: Diwan. Van professor A, de Gubernatis: La Rivista Europea. Maart, 1875. IL. De volgende missives: a. Van den heer Bachiene waarbij hij herinnert ten vorigen jare de benoeming tot lid van het Bestuur slechts te hebben aangenomen om geene aanleiding te geven tot de oproeping eener Algemeene Vergadering. Hij wenscht thans te worden vervangen en verzoekt dat de aanstaande Algemeene Vergadering iemand zal aanwijzen om in zijne plaats als lid van het Bestuur op te treden. Hiervan zal aan de Algemeene Vergadering kennis worden gegeven. b. Van den heer A. W. Sijthoff ter verklaring van zijne vroeger ingezonden prijsopgave voor het drukken van het werk van Dr. Schlegel, Uranographie Chinoise. Deze brief wordt voor kennisgeving aangenomen. De heeren ’s Jacob en Obreen, uitmakende de commissie belast met het onderzoek der rekening van den Penningmeester over 1874, brengen verslag uit van hun onderzoek. Zij ver- klaren dat zij de stukken in behoorlijke orde hebben bevonden. Die stukken getuigen dat het finantiëel beheer met nauwgezet- heid wordt gevoerd. De rekening van den Penningmeester zal aan de goedkeuring der heden te houden Algemeene Vergadering worden onderworpen. De Vergadering gaat thans over tot het opmaken der drie- tallen, die het Bestuur aan de Algemeene Vergadering zal aan- bieden voor de benoeming van bestuursleden ter voorziening in de vacatures, die ontstaan door de aftreding van de heeren Bleeker, ‘s Jacob en Meinsma, aan wie dit jaar de beurt van aftreding is en van den heer Bachiene, die zijn ontslag genomen heeft als bestuurslid. De Vergadering besluit, dat die drietallen zullen bestaan ; 163STE BESTUURSVERGADERING. XXXVII ter vervanging van den heer Dr. P. Bleeker, uit de heeren Jhr. Mr. J. K. W. Quarles van Ufford, F. C, Rose en Mr. W.. K. baron van Dedem. Ter vervanging van den heer Mr. E. H. 's Jacob, uit de heeren Mr. D. J. baron Mackay, Cornelis de Groot en W. F. Versteeg. Ter vervanging van den heer professor J. J. Meinsma, uit de heeren Dr. A. W. T. Juynboll, Dr. B. F. Matthes en J. R. P. F. Gonggrijp. Ter vervanging van den heer Mr. P. J. Bachiene, uit de heeren Mr. P. A. van der Lith, Mr. C. J. F. Mirandolle en Jhr. Mr. D. A. Junius van Hemert. De Vergadering wordt hierna gesloten. ALGEMEENE VERGADERING, GEHOUDEN 25 maaRT 1875. (Voorloopig vastgesteld door het Bestuur.) Tegenwoordig de heeren dr. P. Bleeker (Voorzitter), dr. T. C. L. Wijnmalen (Secretaris), A. D. van der Gon Netscher (Penningmeester), P. Ts. de Gaay Fortman, Jhr. mr. W. T. Gevers Deynoot, mr. EB. H. ’s Jacob, dr. H. Kern, Professor J. J. Meinsina, Martinus Nijhoff, dr. W. Palmer van den Broek, C. H. von Rosenberg, dr. G. Schlegel. De Voorzitter opent de vergadering en heet de leden welkom. De notulen van het verhandelde in de vergadering van 17 ’ Maart 1874, welke notulen bereids voorloopig door het Bestuur zijn vastgesteld en in de Bijdragen (zie 9e dl. blz. XXIX— XXX) opgenomen zijn, worden gelezen en goedgekeurd. De Secretaris brengt verslag uit omtrent den staat en de werkzaamheden van het Instituut over 1874. (Zie dit verslag op blz. XL en vlg.) Na de voorlezing van dit verslag zegt de Voorzitter, dat het in het verslag gegeven overzicht den indruk zal geven dat de werkzaamheden van het Instituut in het afgeloopen jaar zeer omvangrijk zijn geweest. Dit is een zeer verblijdend verschijnsel , vooral met het oog op het in het volgend jaar te vieren 25jarig bestaan van het Instituut. Men mag verwachten, dat dan zal worden aangetoond dat het Instituut in de 25 jaren van zijn bestaan aan zijne roeping heeft voldaan. ALGEMEENE VERGADERING. XXXIX De Voorzitter brengt ter tafel de rekening en verantwoording van den Penningmeester over 1874. De heeren Palmer van den Broek en de Gaay Fortman worden verzocht zich in commissie te stellen tot het nazien dier rekening. Na schorsing der vergadering voor eenige oogenblikken ver- klaart de coinmissie die rekening onderzocht en met de justificatoire bescheiden vergeleken te hebben. Daar zij alles in behoorlijke orde bevonden heeft, stelt zij voor de rekening goed te keuren onder dankbetuiging aan den Penningmeester voor zijn gehouden. beheer. _ De vergadering vereenigt zich met dit voorstel. De vergadering gaat hierna over tot het verkiezen van bestuurs- leden ter vervanging van de heeren dr. P. Bleeker, mr. E. H. ’s Jacob en professor J. J. Meinsma, aan wie de beurt van aftreding is en van den heer mr. P. J. Bachiene, die zijn mandaat als bestuurslid heeft neergelegd. Het Bestuur biedt de bij art. 6 gevorderde drietallen aan (zie blz. XXXVII). Met meerderheid van stemmen worden tot leden van het Bestuur benvemd de heeren: Jhr. mr. J. K. W. Quarles van Ufford, mr. D. J. Baron Mackay, Dr. A. W. T. Jaynboll en mr. P. A. van der Lith, de laatste, als vervangende den heer Bachiene, aftredende in 1878. Daar geen der nieuw benoemde bestuursleden tegenwoordig is, zal hun van hunne benoeming kennis worden gegeven. Niets meer aan de orde zijnde, wordt de vergadering gesloten. VERSLAG VAN DEN STAAT EN DE WERKZAAMHEDEN VAN HET KONINKLIJK INSTITUUT VOOR DB TAAL-, LAND- EN VOLKENKUNDE VAN NEDERLANDSCH-INDIE OVER 1874. Mijne Heeren! Waar wij ons wederom geroepen zien om U namens het Bestuur een overzicht te geven van den staat en de werk- zaamheden onzer instelling over 1874, gelooven we alleszins reden te hebben aanstonds de verklaring af te leggen, dat het afgeloopen jaar niet onvruchtbaar is geweest. Gij vindt daarvan het bewijs, allereerst in de uitgave van de verschillende geschriften, welke door ons bezorgd is of alsnog voorbereid wordt. Om met het tijdschrift, de »Bijdrageny, aan te vangen, de uitgave daarvan werd voortgezet en zagen de 4 afleveringen van het negende deel, derde volgreeks, in twee stukken ‘t licht, Wenschelijk zou ’t inderdaad geweest zijn, zoo zij telkens op meer geregelde tijdstippen waren verschenen. In hoever dit voor "t vervolg zou kunnen geschieden, is eene zaak, welke door de redactie der Bijdragen in overweging wordt genomen. Schijnt er eenig uitzicht te bestaan, dat zij voor verwezenlijking vatbaar zal zijn, met genoegen mag worden aangeteekend, dat er over gebrek aan opstellen, die men in de Bijdragen wenscht opge- nomen te zien, althans in ‘t afgeloopen jaar, niet te klagen viel. Terwijl U uit de notulen onzer vergaderingen blijken kan, dat VERSLAG. XLI wij aan eenige daarvan eene plaatsing hebben moeten weigeren, daar zij, welke verdiensten zij overigens ook hebben mogen, beter elders van nut zouden zijn dan in ons tijdschrift, zult Gij daarin een aantal anderen opgenomen vinden, uit den inhoud waarvan men zal kunnen ontwaren, dat wij getracht hebben, | onder meer, den plicht der verscheidenheid te betrachten. Deelde het Bestuur U in zijn vorig verslag mede, dat er van de hand van den -controleur, thans assistent-resident van Kedirie, den heer Dr. J. H. F. Sollewijn Gelpke, uitvoerige rapporten over de rijstkultuur in Italié en op Java waren ont- vangen, overeenkomstig het advies, door ons medelid ‘s Jacob en den Secretaris in onze vergadering van 9 April 1874 uit- gebracht, werd tot de uitgave daarvan besloten. Zijn zij eerst in de Bijdragen opgenomen, het Bestuur heeft daarvan ook afzonderlijke afdrukken laten maken, ten einde ze ook voor den handel verkrijgbaar te stellen en tevens te kunnen voldoen aan den wensch van het Departement van Koloniën, dat daarvan een vijftigtal exemplaren bestelde. Welk oordeel men ook over den inhoud der bedoelde rapporten en de denkbeelden des schrijvers moge vellen, het is ons aan- genaam hierbij tevens in herinnering te brengen dat de mede- deeling daarvan in de Bijdragen aanleiding heeft gegeven, dat een der gewichtigste takken van den Indischen landbouw bij vernieuwing een onderwerp is geworden van nauwgezet onderzoek , niet enkel in sommige organen der pers, maar ook in ’t Indisch Genootschap in een drietal vergaderingen , waarvan het belangrijk verslag zeker voor velen, die Gelpke’s rapporten mochten lezen, eene welkome bijdrage tot waardeering daarvan zal zijn. Nevens de uitvoerige beschouwingen over de rijstkultuar in Italië en op Java heeft men in de Bijdragen ook het vervolg kunnen aantreffen van Dr. A. Bruining’s vertaling van Cankara Ácârya’s Commentaar op de aphorismen van den Vedanta. De redactie stelt zich voor daarmede ook in de volgende afleveringen voort te gaan. Bij enkele kleinere opstellen, welke ons reeds zijn toegezonden of toegezegd, hopen wij U daarin ook aan te bieden een uitgebreid overzicht, dat. de heer P. A. lseupe van de tochten der Nederlanders naar Nieuw-Guinea in de 17e en 18e eeuw heeft geleverd. Met het eerste gedeelte daarvan zal men weldra kennis kunnen maken in de aflevering van ons tijdschrift , welke eerlang ‘t licht zal zien. XE. VERSLAG. Lal deze belangrijke historische studie van den ijverigen Ambtenaar bij 't Rijksarchief ons aandeel in het verwerven en verbreiden van de kennis over Nieuw-Guinea, reeds in de beide vorige eeuwen, in ’t ware licht stellen, ‘t Bestuur twijfslt er niet aan, of zij zal evenzeer veler aandacht trekken, als het nog altijd onuitgegeven reisverhaal van von Rosenberg. Wat de uitgave van dit laatste betreft , t is aan omstandigheden , van het Bestuur onafhankelijk, te wijten, dat zij tot duaver nog niet gereed is. Doet het ons leed U dit te moeten mede- deelen, voor ‘s hands bepalen wij ons ten dien aanzien tot de - verklaring, dat zoowel de teekenaar der platen als de heer Robidé van der Aa, die zich met het toezicht over de uitgave van "t werk heeft willen belasten, ons het uitzicht hebben ge- opend, dat wij ’t op een niet ver verwijderd tijdstip zullen erlangen. | Zeal deze mededeeling U wellicht teleurstellen, zeker niet die welke wij U omtrent de andere geschriften moeten doen, waarop wij U in ons vorig verslag hebben gewezen. Dank zij de goede zorgen van ons medebestuurslid J. J. Meinsma werd de in 't vorige jaar begonnen uitgave van de „Babad Tanah Djawi, in proza. Javaansche Geschiedenis loopende tot het jaar 1647 der Javaansche jaartellingy, in een lijvig boekdeel voltooid. Althans het eerste stuk, den tekst bevattend, zag ’tlicht. Het tweede gedeelte, de aanteekeningen daarop, is in bewerking, terwijl de Hoogleeraar hoopt ze ons nog in den loop van dit jaar ter uitgave aan te bieden. In tweede plaats mag met voldoening gewezen worden op den voltooiden arbeid des heeren Dr. G. Schlegel. Zijne » U ranographie Chinoise» mocht in ‘t laatst des vorigen jaars in een tweetal lijvige, groot 8vo. deelen met atlas verschijnen. Wij laten de beoordeeling van de waarde van dit veelomvattend werk liever aan auderen over, doch grijpen deze gelegenheid aan om den geleerden schrijver omzen dank te betuigen voor den door hem geleverden arbeid, terwijl wij niet twijfelen, of ook onze medeleden zullen in ons gevoel van erkentelijkheid deelen, dat de uitgaven, door onze instelling bezorgd, weder met eene vermeerderd zijn, die wellicht meer dan eenig andere , een inzicht kan geven van de wijze, waarop het Instituut zijn taak op Indoiogisch terrein tracht te vervallen. Dit wat de geschriften betreft, die door ’t Instituut in het afgeloopen zijn uitgegeven. Met opzicht tot 't geen door ons \ ' ! VERSLAG. NEIL ter uitgave wordt voorbereid of in overweging genomen, kan U, vooreerst, medegedeeld worden, dat de herdruk van Van der. Tuok’s Maleisch leesboek eerlang kan verwacht worden; het nazien der drukproeven in Indië door den geéerden bewerker zelven heeft de uitgave daarvan doen vertragen. In de tweede plaats worde aangeteekend, dat de Balineesche gedichten, zijnde de Bagoes Hoembara, ons door den zendeling B. van Eck beloofd en waarvan in ons vorig verslag sprake was, door ons zijn ontvangen. Eene commissie, de hh. Kem en Niemann, houdt zich met het onderzoek daarvan onledig. In onze vergadering van 14 September 1874 werd ter tafel gebracht eene missive van den heer W. F, de Sturler, waarbij hij aan het Instituut ter uitgave aanbood eene door hem be- werkte historische en ethnographieche beschrijving van Palem- bang, getrokken uit de officiëele bescheiden, over onze staat- kundige en handelsbetrekkingen van 1655—1804, in ‘s Rijks koloniaal Archief, voorafgegaan door eene onnitgegevere Kronijk van de Palembangsche vorsten, enz. en gevolgd door een aan- hangsel, bevattende het compendium van wetten en verorde- ningen, bekend onder den naam van » Oendang-Oendang négriw en verzameld door J. F. RB. S. van den Bossche, verder eene geslachtslijst van de vorsten, henevens eene kaart en plans van Palembang. Overeenkomstig de opdracht van 't Bestnur werd over dit omvangrijke werk door de hh. Robidé van der Aa en Meinsma in de vergadering van den 269 Februari jl. een nitvoerig rapport uitgebracht. Hoewel men gaarne de verdiensten van den geachten schrijver wilde erkennen om uit het koloniaal Archief de Palem- bangsche geschiedenis over ’t straks gemelde tijdvak toe te lichten, meende men echter de uitgave van zijn arbeid, vooral ook om zijn grooten omvang, niet te magen aanbevelen. Doch daar men overtuigd was, dat daarin zeer veel belangrijks is vervat , bepaaldelijk de Oendang-Oendang, de Kroniek eu de uittreksels wit het Archief ea het hoogst wenschelijk is dat vooral de laatste woor de beoefening der :hietorisabe wekenschap ‘bewaard blijven, werd voorgesteld en besleten, aan den sehrijver te kennen te geven, dat het dustitaut gaarne den Hedlandschen tekst van den Oendang-Oendang en dea Maleischan ew Hollandschen tekst van de Kroniek, benevens de geelachtelijet in zijne Bij- dragen wil opnemen, doch -dat ‘t wegens de vele omvangrijke werken, die het in den laatsten tijd heeft uitgegeven , de kasten XLIV VERSIAG. der uitgaven van het overige gedeelte en wel bepaaldelijk van de uittreksels uit het Rijksarchief van 1659—1806, niet op zich kan nemen, maar den schrijver aanraadt die uitgave aan een ander genootschap op te dragen; en mocht hij daarin niet slagen, zou het Instituut, de hooge waarde dier uittreksels voor latere historische studiën erkennende, bereid worden gevonden die voor hare bibliotheek aan te koopen op nader te bepalen voorwaarden. Het Bestuur vleit zich met de hoop, dat de schrijver met "t gedane voorstel zich zal kunnen vereenigen. Eindelijk werd in onze hestuursvergadering van den 26 Februari jl. ter tafel gebracht eene missive, gedagteekend 29 Januan van den heer A. L. van Troostenburg de Bruyn, predikant in Oost-Indië, met verlof hier te lande, houdende bericht van zijn voornemen, om zijn veeljarigen arbeid over de kerkgeschie- denis van Nederlandsch-Indië eerlang ter uitgave aan te bieden. Het resultaat onzer overwegingen, wanneer het toegezegde hand- schrift ous zal hebben bereikt, deele een volgend verslag U meê. Met ‘t oog op de geleverde uitgaven vraagt Gij willicht of het Instituut de groote kosten, die onvermijdelijk daaraan ver- bonden zijn, in het afgeloopen jaar met zijne middelen heeft kunnen bestrijder. Uit de ons medegedeelde en U straks ter beoordeeling over te leggen rekening en verantwoording om- trent het beheer der kas blijkt, dat de ontvangsten over 1874 bedroegen de som van f 8015,98, terwijl die der uitgaven klom tot een cijfer van f 7789,79, zoodat een voordeelig saldo van f 226.19 blijft. Tot den betrekkelijk gunstigen toestand onzer financiën droeg veel bij de omstandigheid, dat het ledental eer aanwies, dan verminderde. Op dit oogenblik bereikt het een cijfer van 229, zoo donateurs als binnen- en buitenlandsche leden. Ook het afgeloopen jaar is niet voorbijgegaan zonder van het Instituut eenige offers vragen. Met weemoed herdeukt Gij zeker met ons de vier mannen, op verschillend gebied werk- zaam, een op dat der hydrographie en de drie anderen op dat der letteren, Blommendal, van der Valck, Taco Roorda en von der Gabelentz. De herinnering aan den eersten, aan 't geen hij geweest is, ook voor ons, eerst als lid, daarna jaren lang als bestuurder, aan ‘t geen hij op het hem eigen terrein verricht heeft, is bij U nog zoo levendig, dat wij ons, hoewel noode, onthouden hem hier te schetsen en zijne verdiensten te waar- deeren, Wij zeggen zeker niet te veel, wanneer wij verklaren, =a VERSLAG. ° XLV dat zijn naam in de geschiedenis onzer instelling niet licht zal worden vergeten. Evenmin zal t ons geoorloofd zijn te zwijgen van den bekwamen taalmeester von der Gabelentz, die onder meer zich ook verdienstelijk gemaakt heeft door geschriften over t Dajaksch, en in ‘t algemeen door zijne studie der Maleisch- Polynesische talen. Overtuigd dat eene herinnering aan ’t geen beide geleerden hebbeu verricht niet wel in ons tijdschrift mag ontbreken, zullen er weldra daarin beknopte levensberichten van hen worden opgenomen. Over het verlies, dat 't Instituut in Roorda geleden heeft, behoeven we hier niet verder uit te wijden, waar reeds een waardig woord ter huldiging zijner nagedachtenis van de hand van zijn leerling en vriend , ons medebestuurslid , Prof, Meinsma , in onze Bijdragen geplaatst is, terwijl ook de verdiensten van den heer van der Valck evenzeer elders zijn gewaardeerd. Een drietal punten nog teu slotte. In de eerste plaats het letterkundig verkeer met andere, zoowel binnen als buitenlandsche genootschappen. Door de Société de géographie commerciale de Bordeaux uitgenoodigd tot eene ruiling van wederzijdsche ge- schriften, hebben we gemeend daaraan gehoor te moeten ver- leenen. Zal van ’t geen wij van haar mochten ontvangen U ter zijner tijd verslag worden gedaan, het zal U bij de lezing van de notulen onzer vergaderingen niet ontgaan welke goede vruchten het letterkundig verkeer, dat we met vele genoot- schappen hebben, voor onze bibliotheek heeft afgeworpen, die overigens ook, dank zij veler welwillendheid, wederom met een aantal belangrijke geschriften is verrijkt geworden. In de tweede plaats zij U herinnerd , dat wij ons op het vorig Geographisch Congres, te Antwerpen gehouden, door nu wijlen den heer Blommendal en Mr. Ph. J. Bachiene, hebben doen vertegenwoordigen. Onlangs ontvingen wij van het bureel van het Geographisch Congres, dat in den aanstaanden zomer te Parijs zal worden gehouden, eene uitnoodiging ook nu weder onze medewerking te verleenen. Het Bestuur hoopt gelegenheid te zullen hebben daaraan te voldoen, zoo niet door het zenden van een of meer afgevaardigden, dan toch door deelnaine aan de tentoonstelling, welke alsdan tegelijkertijd zal plaats hebben. Eindelijk rest ons eene voor ons min aangename mecedeeling. Ingevolge de voorschriften der wet zult Gij straks geroepen worden andere bestuurders te kiezen ter vervanging, det heeren XLVI VERSLAG. Bleeker, 's Jacob, Meinsma en Bachiene; de drie eerste ten gevolge van het verstrijken van den bij de wet vastgestelden tijd, gedurende welken men zitting in het Bestuur mag hebben, terwijl laatstgenoemde, die reeds noode zich de in de vorige algemeene vergadering op hem uitgebrachte keuze heeft laten welgevallen, gemeend heeft bij zijn toen reeds medegedeeld besluit tot aftreding bij de eerstvoorkomende gelegenheid te moeten volharden. Hem zij evenals aan de drie overige aftredende bestuurders onze dank betuigd voor de goede zorgen, welke zij aan onze instelling hebben willen wijden. De voortdurende behartiging van hare belangen zij hun, ook waar zij niet meer aan de bestuurstafel gezeten zijn, niet minder dan aan U allen van harte aanbevolen ! DEN Haae, Dr. T. C. L. WiaNMaLEN. 25 Maart 1875. Secretaris. DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW- GUINEA EN DE PAPOESCHE EILANDEN IN DE 17° EN 18° EEUW. DOOR P. A. LEUPE. INLEIDING. Sedert de laatste jaren is de aandacht van landgenoot en vreemdeling meer en meer gevestigd op het groote eiland Nieuw- Guinea en de daarbij gelegen zoogenaamde Papoesche eilanden. Ie de kennis, die men tot dusverre van die landen had, vrij onvolledig en zijn het vooral de binnenlanden, die betrekkelijk nog tot de terra incognita behooren, dan zal men volgens ons bescheiden oordeel wel met eenige belangstelling een overzicht willen ontvangen van de reizen door de Nederlanders in de 17de en 18de eeuw naar die gewesten gedaan, met welk oogmerk zij veelal werden ondernomen en welke uitkomsten zij voor onze kennis der aardrijks- en volkenkunde hebben opgeleverd. De rijke bron, waaruit wij ons verhaal hebhen geput, is het Oud Koloniaal Archief der Oost-Indische Compagnie, en hoewel nu niet al de naar genoemde eilanden gedane reizen gelijke waarde hebben, kwam het ons echter voor, ze zooveel mogelijk allen optenemen, terwijl wij ons alleen bij de een wat langer, bij de ander wat korter ophouden. Hoewel het grootste gedeelte der reizen, die hier behandeld worden, onuitgegeven is, hebben wij de reeds uitgegevene niet kunnen en mogen achterwege laten, daar ze in het door ons voorgestelde doel behoorden. Ons overzicht hebben wij in drie gedeelten gesplitst : het eerste bevat de reizen naar de Zuid-West en Zuidkust van Nieuw-Guinea ; de Volgr. X. \ y INLEIDING. het tweede die langs de Noordkust van dat eiland, en het derde die naar de Papoesche eilanden. Achter het eerste gedeelte laten wij in zijn geheel volgen het Journaal van Johannes Keyts in 1678, dat niet alleen een der belangrijkste van de gedane reizen schetst, maar ook een der best geschreven verhalen is. Nog in 1718 werd door de Ver gadering van 17°2 een afschrift van dit journaal verzocht. Volgens eeu brief van Banda van den Ssten Mei 1717 was dit journaal en zijn rapport door den jongeling Pieter van Uchelen afge- schreven, terwijl nog in 1784 sprake was om de door hem gesloten contracten met die van Onin en Caras, des mogelijk, te vernieuwen onder zoodanige veranderingen als men voor dien tijd zou noodig achten. EERSTE GEDEELTE. DE -REIZEN LANGS DE ZULD-WEST EN ZUIDKUST VAN NIEUW-GUINEA. $ 1. Willem Jansz. 1606. Nog altijd is het oudste bericht, dat wij over Nieuw-Guinea en de nabij gelegen eilanden door onze vroegere zeevaarders weten, ontleend aan de reis van het jacht het Duyfke ouder bevel van den schipper Willem Jansz. in 1606. Het oudste, zeg- gen wij, doch het is niet het alleroudste, want toen door den Admiraal Wolphert Hermansz. bij den Breeden Raad op den 10 April 1602 ter reede van Banda besloten werd, het jacht het Duyfke onder het bevel van den opperkoopman Claes Gaeft en den schipper Willem Cornelisz. Schouten in het belang van den handel naar Ceram te zenden, en aldaar eenige havens te bezoeken, werd hun onder anderen bij hunne Instructie ge- last bij de inboorlingen te vernemen , „of zij ook kennisse heb- ’ „beu van Nova Guinea; of oock van daer ooyt schepen gevaren, wof van Nova Guinea op Ceram gecomen zyu. « Het journaal is tusschen 14 Maart en 24 Juni 1602 niet ingevuld, waarom wij niet kunnen opgeven wat door hen hierover is gerapporteerd; doch op een afzonderlijk blad staan eenige bijzonderheden betreffende enkele eilanden opgeteekend, en daar leest men op 16 Mei: # Na (van) dat eiland van Nova Guines „geen wissigheid, dan weten te zeggen dat daer blanck volck „woond aen de Zuidzyde, bewoond met Portugezen; dan nooyt „geen Portugeesche schepen vernomen: zy weten van hare „handelingen noch coopmanschappen niets te zeggen.” De gronden , waarop steunde dat Nieuw Guinea een eiland was, worden niet opgegeven. Het journaal van de reis met het Duyfke in 1606 blijft steeds ontbreken, zoodat wij ons even als vroeger moeten be- helpen met het weinige dat wij hierover lezen in de Instruc- tie aan den Commandeur Abel Jansz. Tasman en den Piloot Major Frauchoys Jacobsz. Visscher, voor hunne reis in 1644 medegegeven !. Hieruit zou blijken, dat Willem Jansz. van - 1 De Reizen der Nederlanders naar het Zuidland of Nieuw Holland in -d. 17° en 18° eeuw, Amsterdam, 1868, 4 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA ° Bantam vertrekkende, eerst de Kei- en Aroe-eilanden heeft be- zocht; langs de Zuidwestkust van N. G. van 5° ZBr. af, om de Oost is geloopen en voorbij de Torres-Straat op de Oost- kust van de Golf van Carpentaria is gekomen; dat hij de kust tot op 13° 45’ ZBr. heeft ontdekt en van Kaap Keerweer de terugreis heeft aangenomen. Doch in de nagelaten papieren van den heer lauts vonden wij eenige aanteekeningen betreffende de reis van het Duyfke, die met het hierboven opgegevene nog al eenig verschil oplevert. Volgens Lauts zou Willem Jansz., toen hij van Bantam vertrok , eerst naar het eiland Mauritias zijn geloopen t, van daar om de Zuid-Oost koers gesteld en het Zuidland aan de Westzijde op 29° ZBr. hebben ontdekt. Hij zou die kust hebben vervolgd tot om de N. en N. ©., totdat. hij eene bocht om de Zuid ont- dekkende deze was ingezeild, en op 18° ZBr. gekomen om de N. ©. terugkeerde, en van Duyfkens waterplaats om de Noord en langs de Zuid- en Zuidwestkust van N. G. naar de Arne- en Kei-eilanden zeilde en van daar in Banda terugkwam. Verder geeft de heer Lauts nog op dat Jaques de Molre of Moelre, die in 1609 met den Admiraal Verhoeven werd vermoord 2, ni fallor, de schrijver van het journaal is geweest, doeh hij verzuimt er bij te voegen af zijne aanteekeningen uit dit journaal zijn getrokken. Wij weten dus niet in hoeverre zijne aanteekeningen vertrouwen verdienen, want op de overeenkomst van namen alléén mag men niet afgaan, hoewel de vergelijking met. die, welke op oude kaarten voorkomen , daartoe wel aanleiding zoude geven. Voor de namen op de kusten van N. H. hebben wij geen kaarten kunnen raadplegen, die ons tot vergelijking kunnen dienen, doch met die, welke op de Zuidkust van N. G. voorkomen , is dit wel het geval. Wanneer men deze kust. van het 4. O. naar het Z. W. volgt, vindt. men onder anderen op een M. S. kaart van de reis van Joan Carstens (1623) tusschen 9 en 10° ZBr.: nn en _ ' Het tnag hier niet onopgernerkt blijven dat de eerste reis van Tasman en Visscher in 1642 ook van dit eiland een aanvang neemt. 2 Het is ons gebleken, dat de Heer L. zich vergist met zijn voornaaan. Het was Jan, die in 1607 met Verhoeven in den rang van opperkoup- man naar Indië vertrok en met hem werd vermoord. Jaques was ondere corninies op het Duyfke, en is hoogstwaarschijnlijk dezelfde, die op den 7 Octeber 1607 aan boord van het schij Medenblik te Mauritius overleed en deva Wendt senoemed Jaques de Mulder of Molder, EN DE PAPOFSCHE EILANDEN. 5 De droge boght. Bij Laats leest men op 9e ZBr. de klippige bocht of klinnige droogte; de tegeuwoordige Torres-Straat. Aan de Modderbank op 8° 80: ZBr. gelegen, en die op de M. S, kaart geen naam heeft, doch wel aangegeven is, heeft Lauts Modderbank. Op eene kaart van Oost-Indië in 1684 bij Jan Janssen uitgegeven, heeft men tusschen 7° 80' en 8° 30’ het Modder Eylund. De daarop volgende hoek of kaap draagt bij L. evenalsopde M. S. kaart den naam van Valsche kaap, terwijl dit almede het geval is met de rivier Aeerweer op 7° ZBr. Op +e 30 ZBr. vindt men de Doudslagersrivier op de M. S. kaart; een graad zuidelijker heeft Js. een rivier van denzelfden naam. Aan een eilandje, dat den inlandschen naam droeg van Lakakia, — het Lakahia onzer tegenwoordige kaarten — werd door Willem Jansz. den naam van Molders of Mo/res eiland gege- ven, terwijl een eiland op dezelfde breedte, doch meer om de West. gelegen, met die van Duyfkens eiland werd benoemd; onder dezen naam komt het ook voor op de hiervoren aange- haalde kaart van 163t, het is het Wesels Eiland of Poeloe Adi van dezen tijd. Uit het hierboven aangevoerde ziet men dar de overeenkomst van namen merkwaardig genoeg is. maar zoolang de journalen van het Duvfke van 1606 niet zijn teruggevonden, zal het o. 1. onmogelijk wezen uit te maken, of de aanteekeningen van den heer Lauts al dan niet met de waarheid overeenkomen. § 2. Jan Lodewijcksz Roseugeyn. In de papiereu der voormalige Oost-Indische Compagnie is sprake van eene reis naar de Zuidelijke landen door Jan luode- wijcksz. Rosengeyn ondernomen. Zoo schreef de (iouverneur- Generaal Reael aan Jan Pietersz. Coen den 22 September 1616: „Of het gebeurde dat Senor J. Rossingevn daer (Bantam) kwam rte arriveren, zal UEd. hem gelieven afte evschen het journael „van zijne reizen naer Nova Guinea gedaen. » Bij al hetgeen de heer van Dijk over Jan Lodewijcksz. mededeelt 1, kunnen wij uit een brief van genoemden Gou- verneur-Generaal aan de Bewindhebbers den 10 Mei 1617 ge- schreven nog dit voegen : » De voornoemde Advocaet (Dedel) was ' Mededeelingen nit het O. I, archief. No. 1. Amsterdam, 1859, 6 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA „van ons uit de Molukken herwaerts aengestuurd, om met twer vof drie jachten en chaloepen te ontdecken, de Zuidelijke lan- nden, vóór dezen uit last van den heer Admirnel Verhagen w(van der Hagen) door Jan Rosangen nog eenmael onderstaen.” Maar wanneer heeft die reis plaats gehad? De heer van Dijk stelt den tijd daarvan niet vast; hij vermoedt dat dit is geweest in 1613, 1614 of 1615, wellicht vroeger in 1806 of 1607, ter- wijl hij in een noot er bijvoegt: » Indien men het journaal van „het Duvfke kon opsporen, wie weet of hij niet juist daarin als „Commandeur of Koopman nevens schipper Willem Jansz. „zou worden aangetroflen?# Wij achten ons gelukkig de laatst geopperde gissing van van Dijk tot zekerheid te kunnen brengen. Er Kwam ons namelijk een stuk in han- den, waaruit op eene alleszins afdoende wijze blijkt, dat de reis van Jan Liodewijcksz. in 1606 met het jacht het Duyfke heeft plaats gehad. In dit stnk ', dat ingediend werd naar aanleiding der verschillen ontstaan bij het verbeurd ver- klaren van het schip van Isaac Le Maire en Compie., dat door eene nieuwe passage in de Molukken was gekomen 2, worden de Himiten aangegeven, tusschen welke de Australische Compagnie zon kunnen blijven varen en waarvan de volgende zinsnede op ons onderwerp betrekking heeft: “Zoo dunkt de O. [. C. dat in vallen gevalle de gemelde Austr. Compie. behoord geexcludeert „te worden uyt de Zuydergedeelten gelegen tusschen den Meri- „diaen raeckende aen den Oosthoeck van Cevlon en den Meridiaen „die gelegen is een honderd mvlen bij Oosten de eylanden van „Salomon, als synde by de Vereen. Oost-Indische Compie. nverscheyden malen order gegeven om het land van Nova Guinea ven de evlanden bij Oosten 't zelve gelegen te ontdecken, nadat paulks door gelijcke hare last eens in het werk is gesteld ge- „weest omtrent het jaar 1606, met het jacht de Duvve door „den schipper Willem Jansz. en den commies Jan Loodewijs p van Rosingyn 3 die aen dezelfe cust van Nova Guinea ver- 1 Instructie geconcipieert om daer wt te formeren Antwoorden van wegen de (ien. Vereenigde O. LC. op 't advys hij de Heeren Staten van Holland en Westfriesland gegeven, nopende het Octrov van de Australische Comp’. Exhih. den 2 Aug. 1618, 2 Pe journalen dezer reis zijn herhaalde malen uitgegeven. (Zie P. A. Tiele. Mémoire Bibliographique sur les journaux des Navigateurs Neer- landais etc. Amsterdain, 1867). Zie de verschillende uitgaven dezer reis bij PL A. T. Mêminire ete. 3 Men zie hieruit mede de uiteentoopende schrtwijee van deren naam EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 7 wscheyden ontdeckingen hebben gedaen als hunne journalen in whet breede syn verhalende. » Maar waar zijn toch deze journalen ? $ 3. Cornelis Dedel, 1616; Jan Vos, 1622. Niet vóór het jaar 1616 werd er ernstig aan gedacht, de reis naar de onbekende landen achter Java gelegen te hervat- ten en hiervoor bestemd mr. Cornelis D’Edel of Dedel. Doch in Amboina liggende bracht het schip de Eendracht, dat buiten Java om in Amboina was gekomen 1, tijding van twee Engel- sche schepen, die hij koers had zien stellen naar Banda, waarop door den Admiraal en den Raad goedgevonden werd, om Dedel met de schepen de Morgensterre, Hoorn en het jacht de Jager naar Banda te zenden, om valle inconvenienten soo- „veel doenlyck was voor te komen 3.7 Hierdoor werd de rets uitgesteld en niet vóór, 1622 weder op touw gezet, niettegenstaande de Bewindhebbers bij hun schrijven van den 9den September 1620 er nogmaals ernstig op hadden aangedrongen. Dat de Hooge Regeering eindelijk besloot om gevolg te geven aan den wensch van de Bewindhebbers, kon men toeschrijven aan het feit. dat in de maand Juni van dat jaar (1622) twee sloepen te Batavia waren aangekomen van het Engelsche schip The Tryall, dat op ruim 20° ZBr. buiten de Westkust van Nieuw- Holland op eeuige klippen verzeild en verloren was gegaan, terwijl ook eenige onzer schepen daar groot gevaar hadden, geloopen hetzelfde lot te ondergaan. De jachten de Haring en Hazewint werden voor dien tocht gereed gemaakt en het bevel hierover opgedragen aan den Com- mandeur Jan Vos, die van eene uitvoerige Instructie werd voor- zien 5. Doch ook nu kwam er weder een kink in de kabel. Nauwelijks buiten Straat Soenda en gereed om een aanvang met hunne reis te maken, ontmoette men de Mauritius en omtrent Dirk de Vriesen haai, op de Zuidkust van Java, 't Wapen van ' Schipper Dirck Hartochsz.; naar den naam van zijn schip is het Een- drachtsland, gelegen op 25° ZBr. 113° L. O. Gr. aan de Westkust van Nieuw-Holland genoemd. 3 Reael aan den Bewindhebbers, 10 Mei 1617. 3 Zij wordt in zijn geheel opgenomen in de Reizen en de Mededeelingen, hiervoren aangehaald, ® DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA Rotterdam — beide uit het Vaderland komende schepen — en beide in zoodanigen ontredderden toestand, door verlies aan volk veroorzaakt, dat ze geheel machteloos en met staande zeilen ter plaatse waar ze gevonden werden, ten anker waren gekomen. Men kon die schepen in hunuen deerniswaardigen toestand niet aan hun lot overlaten, en moest heu te hulp komen, maar hier- mede werd een niet geringe tijd hesteed, eer deze schepen ter reede van Bantam lagen; en toen ze hiermede gereed waren en in staat de reis te hervatten, wax het jaargetijde reeds te ver verloopen dan dat men nog op een goeden uitslag: zou hebben kunnen rekenen; dientengevolge moest de reis tot nadere ge- legenheid worden verschoven. § 4. Jan Carstensz.. 1623. Eindelijk zou de reis naar de Zuiderlanden voortgang hebben en wel door bet beleid van den Gouverneur van Amboina, Herman van Speult. Bij eeu schrijven van den Gouverneur-Generaal Coen had hij kennis gekregen, dat de reis onder den Commandeur Vas geen voortgang had kuunen hebben , zoodat hij -- daar de jachten Arnhem en Pera eenigszins in zijn gouvernement kouden worden gemist — deze bestemd had, om de reis voortgang te doen hebben, en zou hij almede — volgens datzelfde schrijven — daarover het bevel hebben opgedragen aan Joannes Steyns ; doch daar deze op den 242 December 1622 was overleden 1, had hij in zijne plaats benoemd Jan Carstensz. 2, wien men „volgens „onse gevoelens dese saeck wel soowel als Stevns mag betrouwen. Carstensz. was destijds vrijburger te Banda en werd nu van daar opgeroepen en weder in dienst der Compagnie aangenomen. Carstensz. werd met de Instructie voorzien, die voor Vos was beraamd geworden, evenwel met eene wijziging, die hierin he- stond, dat Vos, buiten Straat Soenda gekomen, met zijne schepen laugs de Zuidkust van Java en vooreerst tot op 32° a 83° ZBr. zou zeilen en van daar om de Oost loopen tot het land bezeild werd. ' Steyns was wet schipper Hartochz. hiervaren genoeind in 1616 als onderkoopman in Indië gekomen. 2 Carstensz. kwam in hetzelfde jaar en in denzelfden rang als Steyns in Indië met het schip de Trouw, schipper Douwes de Vries van Medem- blik, waarop zich als opperkoopman bevond Pieter Carpentier, Gou- verueur-(reneraal, EN DE PAPOFSCHE EILANDEN. 9 De jachten Arnhem en Pera, die van Amboina over Banda de reis zouden beginnen , moesten daarentegen dadelijk de koers — zoolang de Westmoesson bleef aanhouden — om de Oost nemeu, en met het onderzoeken van eenige eilanden zoo weinig tijd als doenlijk was doorbrengen, maar op de terug- reize had men den Oostmoesson te baat en dan kon „men alles wcurieuselyck ondersoecken.” Het journaal dezer reis is in zijn geheel opgenomen in de meergenoemde Mededeelingen van den heer van Dijk en door hem met aanteekeningen voorzien; wi} kunnen derhalve volstaan met onze lezers daarheen te verwijzen. ! De heer van Dijk vermeldt, dat door de H. R. op den 29 Januari 1624 met het schip lseeyden een kaartje van de ontdekte landen, en met het schip Tholen eene afteekening van de Zuyd- landen bij de jachten Arnhem en Pera ontdekt, naär het Va- derland werden verzonden, doch dat ze door hem te vergeefs waren gezocht. Ook nu nog ontbreken deze kaarten in het Rijks-Archief; daarentegen werd door ons in de nagelaten papieren van den heer Lauts een M.S. kaart van de reis van den Commandeur Carstensz. gevonden en voor het R. A. aangekocht. Deze kaart door den Opperstuurman van de Pera, Arent Martensz. de Leeuw ver- vaardigd, heeft derhalve voor ons — dewijl ze vooralsnog de eeuigste bekende kaart is van een gedeelte der bezeilde kusten van Nienw-Guinea om de Zuid- en de Oostkust van de Golf van Carpentaria — eene geschiedkundige waarde, waarom wij dan ook niet hebben geaarzeld, haar aan dit werk toe te voegen. Op den Inventaris der kaarten van het R. A. Kerste gedeelte, komt ze voor onder No 493; zij heeft eene grootte van 0.4-4—— 0.56 M.; de schaal is van 6 D. mijlen = 0.98 min. Dat deze kaart niet dezelfde is als de nieuwe kaart, waarvan in het journaal en summiere extract wordt gesproken, blijkt onder anderen hieruit, dat er verschil bestaat met de opgegeven breedtegraden zooals die in het journaal voorkomen, terwijl ook de namen daar op- gegeven niet in allen deele met die van de kaart overeenkomen. Carstensz. noemt de kaart de nieuwe , een bewijs dat er een oude bestoud, zoodat er met aan te twijfelen valt of de Com- mandeur had het journaal en kaart of kaarten van de reis van het Duyfke in 1605 —-1606 aan boord. ' Het «Sommarie extract van ‘t journael» daor Carstensz. gehouden komt — enkele bijzonderheden uitgezonderd — daarmede overeen, Kee om ban Pan 19 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA Het wordt ons bijna tot zekerheid als wij in het journaal onder dagteekening van den 7den Maart, hunne ontmoetingen lezen met de inboorlingen onder den wal van het tegenwoordige Frederik Hendriks eiland; we vinden namelijk: # Dese plaetse „ofte het landt daer ‘t voorschr. geschiet is, hebben in de nieuwe »gemaecte Caerte den naem gegeven van Keerweer, ende dat „vermits hem ‘t landt alhier 4. W. en Westelijk is streck- » kende ende legt op de hoochte van 7 graden;* het Summier Extract voegt hier nog bij: „daer voor desen in ‘t jaer 1606 „ndoor die van ‘t jacht Duvfken Kvlanden afgemaect hebben ; mende was Aro Z. ©, ten O. omtrent 50 mijlen» en wel terecht; maar er zouden nog twee eeuwen moeten voorbijgaan, eer dat men wist dat het Frederik Hendriks eiland door eene Straat van het vaste land van Nienw-Guinea was gescheiden. Het bovenstaande geeft ons een reden te meer om het gemis te betreuren van het journaal en de kaarten van het Duvfke. Den Ssten Juni 1624 was Carstensz. van zijne reis te Amboina terug, en vertrok hij weldra naar Batavia om aan de HA. R. in persoon rapport van zijn wedervaren op de reis te doen. Hoogst belangrijk was de reis van Carstenz. voor de kennis der aardrijkskunde van deze gewesten; miet slechts werd men heter bekend met de kei- en Aroe-eilanden, maar men sloof zelfs verbonden met hunne opperhoofden. Van de Zuidkust van Nieuw-Cruinea werd de knst bezeild van ruim 4° tot 10° ZBr. terwijl van de Oostkust van de Golf van Carpentana de kust, die door het Duyfke tot 13° 45: ZBr. was ontdekt, nog bijna vier graden zuidelijker werd bezeild. § 5. De reis van Gerrit Thomasz Pool, 1686, na zijn dood vervolgd door Pieter Pietersz, De eerstvolgende reis naar de Zuidkust van Nieuw-Guinea, had plaats in 1636 met twee jachten Cleen Amsterdam en Cleeu Wesel, staande onder het bevel van den Commandenr Gerrit Thomasz. Pool. De voornaamste reden tot deze reis bestond om kennis te bekomen van de plaatsen, waar de Massooi gevonden, alsmede de wijze, waarop door de Cerammers in dezen bast handel gedreven werd enz, L_ van vden aerd en conditie dier volekeren, ' Deze massoy svecken de Javanen. Maceassaren. Bunasers en de volcke- ren dacromtrent seer, honden die voor eene teeffelveke ofte schier d eenige inedicnin. soo wel om in te nemen, als sigh daermede het heek__/ EN DE PAPOKSCHE EILANDEN. ll „welcke seer wild, barbaersch en boosaerdig syn, soodat vele #Ceram- in het halen der massoyen hun leven aldaer seer jammer- wlyck hebben gelaten.» Reeds het jaar te voren schreef van Raem- burch: » Bv aenkomst van die van Ceram-luaut sullen op de Massoy „letten en hun, mitsgaders alle anderen die deselve tegen den „gelimiteerde prys van 5, 6, 7, 7 realen het picol sal cunnen „leveren om ter plaetse daar se valt te gaen halen en ons toe „te brengen, animeren en uytmaecken. In voegen dien handel, # dewelcke nooit by ons bekend is geweest, alhier, soo het eenig- #7ins in menschen vermogen is, staet. gestabileerd te worden #. De Instructie voor Pool vastgesteld en aan hem medegegeven, ts in zijn geheel te lezen in de uitgave van de reis van de Commandeur Abel Jansz. Tasman en den Opper-Piloot Major Franchovs Jacobsz. Visscher in 16-42—1643, door den heer Jacob Swart bezorgd in 1860, blz. 32—87. Doch deze In- structie was alleen voor zooverre geldig als het door den Gouverneur Acoley onnoodig werd gevordeeld daarin eenige wijziging te brengen; doch dit was werkelijk het geval en be- stond hierin, dat Pool, van Banda onder zeil gaande, koers zou stellen naar Ceram-Laut en van daar naar de kust van Nieuw- Guinea ! en wel omdat het belang, dat men in den massooi- handel stelde, dit medebracht. Zoo hij mocht slagen in het bekomen eener geheele lading van dezen geurgen boomschors, dan zou hij naar Banda terugkeeren, zoo niet of slechts gedeeltelijk, dan de kust. vervolgen tot op de lengte van de Kei-eilanden , en het noordelijkste van deze bij de negory Kladt, op 6° ZB. „ gelegen, aandoen, van daar naar de Aroe-eilanden loopen en in ’t voorhij- gaan de Tenimber eilanden bezoeken, enz. 2 Eene kaart der landen in 1623 door Carstensz. met de jachten Pera en Arnhem bevaren, vals ook een kaartje van ecn gedeelte der Westkust van Nieuw-Holland bij diversche schepen comende van Neerlandt opgesevlt”, werden hem tot zijn gebruik mede gegeven. De heer van Dijk geeft in de Mededeelingen een overzicht lyf om te besineeren, voor allerhande sieckten ende acetdenten uvt couw ende wint voorcomende, gelyck de berberry, laminicheden, pyn in de leden, huyvricheden enz. Zie Brief van den Gouvern. van Banda Joh. van Dam aan de H. R. van 19 Sept. 1662. 1 Aan de HW. R. Banda f0 Mei 1635 3 Zie verder hierover: de Reizen der Nederlanders enz. biz. 68 - 70, 12 DE REIZEN DER NEDERI ANDERS NAAR NIRUW-GUINEA der reis van Pool. waarom wij zouden kunnen volstaan met daarheen te verwijzen, doch het bleek ons bij het vergelijken van het overzicht met het M. S. journaal, dat daarin eenige misstellingen voorkomen, zoodat wij liever het journaal zullen volgen. Den 17den April 1636 verliet Pool de reede van Banda, pas- seerde vijf dagen later Goram langs de westkust, en met een O. ten N. koers den steven naar de kust van Nieuw-Guinea wen- dende, kreeg hij die kust op den 23sten in het gezicht. Dat hij met dezen koers de kust bezeilde, was naar aanleiding van eene ontmoeting onder de kust van Goram met de Orang Kaya Serloe van Ceram-Laut, die hem berichtte dat hij naar Onin zeilde om aldaar massooi te halen en dat met hem nog 5 jonken derwaarts met hetzelfde doel waren vertrokken, en zij volgens het accoord met den Gouverneur Acoley gemaakt deze huone lading te Banda zouden leveren: ze verhaalden dat het volk te Onin wild en woest was en somtijds wel eens eenigen van hen hadden omgebracht. Over de wijze. waarop zij den handel dreven, liet hij zich niet uit, toen meu hem hiernaar vroeg, en zeide slechts dat Onin met een O. ten N. koers in drie dagen te bezeilen was. 