Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
96. — Het is waar, daar vindt men deze aantcekening van den heer Wilkens: “Kaas, hier zoovecl als hoog Javaansch;” en uit die aantec-kening heeft de heer Van der Tuuk dic aanmerking overgeschre-Sen, ook weêr zonder de tekst (bl. 34, r. 9) of onk maar de certaling (bl. 38, r. 9) in te rien: want, bad hij dit gedaan, dan had by wel opgemerkt, dat Nala-yareng daar het woord ardejd, het Kramá-ingxil van ermlor, tind, dat hij in 't geheel nict kent, daarom alleen eor cen Äsari-woond houdt. In een noot aan de voet van de pagina voegt de heer Van der Tuuk er mog bij, dat ik ook verzuimd het woord &rjamaf in de Add)d Pir. bl. 6, 43 ilees: bl. 6, Kv o) beeft, namelijk van “de tijd van Mohamed's opstaan als pro- “feet.” — Maar hier is de beer Van der Tuuk weer bijster in de war' De sehrijver zezt daar, dat het Vort Pirngon nict vergund ie ge- apf lye Oene eng eee —— — — — — 120 BIUDRAGE weest, zijn gemalin Dèwi Asiah aan te raken, omdat deze door Allah bestemd was de gemalin van den Prophet te worden bénding din- tén kijamat. De heer Van der Tuuk heeft zeker gemeend, dat de naam Asiah van die gemalin van Pharao niets anders dan een verbas- tering is van Ajisja, de naam van de derde gemalin van Mohammed, de eenige die hij als maagd getrouwd heeft. Maar dit is niet waar: Asiah is volgens de overlevering van de Mohammedanen een gema- lin van koning Pharao, die door hem ter dood gebracht wierd, om- dat zij aan den God van Mozes Asiah. Gelöde, maar gestorven is met de troost, die de engel Gabriels haar bracht, dat zij eenmaal in het Paradijs vereenigd zou worden met den propheet Mohammed. (Zie d’Herbelots Bibliothek. Orient. onder het art. Asiak, en Weil’s Bibliothek Legenden der Muselmänner, bl. 163). Maar, al was het ook, dat dit den heer Van der Tuuk, zooals blijkt, onbekend was; dan had hij het toch als taalkundige nooit van zich hebben moeten verkrijgen, dat woorden dinten kijamaé van iets anders dan van de dag der opstan ding te verstaan. Mohammedans zending, die altijd met het verbum any beteekend wordt, kan door een Mohammedan nooit een opstaas als propheet genoemd worden. Ook had de heer Van der Tuuk, daa hij toch het boek Radja Pirangon gelezen heeft, daarin opgemerk moeten hebben, dat de Javaansche schrijver van dat boek zulk een on nozel chronoloog was, dat volgens hem Mozes en Pharao niet vór maar ná Mohammed gelefd hebben. Een curieuse opmerking van den heer Van der Tuuk vindt me: op bl. 11, waar hij zegt, “dat de Javaansche wo Orden, die willen betecken, zoo men op de oorspronkelijke beteekenis let, het wille: “Niet bar weg uitdrukken, zooals b. v. En wat nu die twee woorden betreft, die de heer Van der Tuuk alten aanvoert; zoo bewijst hij met te zeggen, dat arèp oorspronkikik Aopen zou beteekenen, alleen maar, dat hij de oorspronkikik, eigentikikke beteekenis van dit woord nog in 't geheel niet kent. Hij had die anders kunnen leeren uit het woordenboek. Die blijkt ook zoo duidelijk uit het bijwoord ingarép of ngdrép, vóar, vooruit, in 't vooruitzigt, en uit het verwante àdèp en madép, al ook uit het Soendasche Aarép, zooals men zien kan uit Rigg’s dictionary. In een prédicaat, als verbum, beteekent het eigentikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikik Len maar in poëzie en in de taal van de Dalang in gebruik, en beteekent dan ook niet verheugd zijn, maar lust of pleizer in iets hebben. Zoo heb ik bij voorbeeld van en prinses, die ongehuwd wenschte te blijven, in een Wajangverhaal gevonden: bòfèn arsd pdld-krdmd, zij had geen lust zich in het hu- welijk te begeven. Overigens heeft het in het Javaansch als Krämânggil geheel de beteekenis van drêp aangenomen, zooals blijkt uit ingarsd of ngarsd, vór,  voor de aardigheid bij wijze van gevolgtrekking uit mijn woorden heeft afgeleid, om het pleizer te hebben van mij te piqueren. Erger is het, wat hij op bl. 1 en 2 zegt, en op bl. 11 nog eens herhaalt, dat ik in de eerste paragraaf van mijn Grammatica beweerd zou hebben, ‘‘dat het Javaansch onder de talen van dezelfde familie “de rijkste in vormen is.” en dat ik “daartoe geen andere bewegre- “den kan gehad hebben, dan eigenliefde, om mij zelf op den voor-grond te stellen:” want dat het, “toen ik die bewering uitsprak “(1855), toen ik die bewering uitsprak “(1855), toch reeds lang bekend was, dat onder anderen het Ta- “gaalsch en Bisajasch het Javaansch in vormen verre overtreft” Hij wil dus zeggen, dat dit mij zelf ook heel wel bekend was: en dit was ook zoo: — in die eerste paragraaf van mijn Grammatica staat dat, wat de heer Van der Tuuk zegt, ook niet te lezen. Ik heb daar gezegd, dat “van al de stamverwante talen het Javaansch de rijkste in “woorden, en ook de rijkste in litteratuur is.” — Is de heer Van der Tuuk misschien wat zwak van gezigt, en heeft hij “vormen” gelezen in plaats van Dani… "Zu ordenen"? Dan is hij naturwissen vrij te spreken van op- TOT DE JAVAANSCHE TAALSTUDIE. 123 astislijke vervaleching: want dan zal het hem zelf genoeg spijten, dat hij door verzuim van ecn bri te gebruiken, of uit gebrek aan atten- tie, zich zelf aan deze teregtwijzing heeft blootgesteld, en zich vrolijk gemakt beeft met niemondal. Op bl. 6 segt hij, dat ik geen werk gemaakt moet hebben van de Sanskrit-eritsche grammatica, want dat ik in het woordenboek seg, ‘dat dos “en andere casus is van dwa.” — Ik weet niet, of ik dit ook aan geheek van attentie mag toeschrijven: maar waar is het niet. Ik heg geg, dat het Kawische oh twee, het Sanskrit-e dwi, en het Sanskrit-e dwi, en het Sanskrit-e dwi, en het Sanskrit-e “dw, cen andere vorm van hetzelfde woord is”: ik heb gesproken van cen andere vorm, niet van een andere casus of naamval; en, dat hetgeen ik daar zeg, waar is, weet de heer Van der Tuuk even goed als ik. Dwien dwé zijn twee vormen van het telwoord ban, bij voorbeeld in dwipada, toeevoetig, maar dwhdacja, twaalf. De heer Van der Tuuk heeft er al spijt van, zooels ik sie uit een moot bij het Prospectus van het door hem uit te geven Maleisch-Nederduitsch Wör- denbeok. lij was er namelijk door iemand opmerkzaam op gemaakt, hoe durljk hy zich bier vergist had. Na heeft de heer Van der Tuuk alleen mog an te merken, dat ik wat voorbarig geweest ben met te zeggen, dat van al de umverwante talen het Javaansch ‘‘de rijkste in woorden" is; omdat men aame- Wh wan de andere stamverwante talen oog miet met zekerheid kan zeggen, hoe- vel woorden er misschien nog wel in de volkstaal io gebruik zijn. -- Het is megeigh, dat ik beter gedaan had met niet zoo onbepaald te spreken en er by @ veagen: “voor zoo ver althans bekend is”; maar ik gelouf toch niet, dat er Gn de waarheid van hetgeen ik gezegd heb, ligt getwijfeld zal worden door ie- mand, die bekend is met de overgroote rijkdom van het Javaansch in ziaver- Weste, maar toch in het spraakgebruik neauwkeurig onderscheidene woorden, Ge in in de Gewone sprechen en schrijf-taal, en in de poetische taal, in werkeljk Ohra zyn. * vreemd is ook de misvatting van den beer Van der Teak op dezelfde Mndegde, waar hy het afkurt, dat ik het woord oe dan, regen, met W. von Bemboldt beschoawd het afkurt, van de kan, regen, met W. von Bemboldt beschoawd het afkurt, dat ik dea in oedan ale slaitietter be wheeed soe willen hebben’ Die acgt, dat cen Javaamech woord als oedan van Het vreemdst van alles is zeker, wat de heer Van der Tuuk op 25 schrijft, ‘dat ik in de voorrede van den Radja Pirangon van dl Javaanschen schrijver gezegd zou hebben, dat hij uit onkunde di wazîr van Pharao den naam van Haman geeft; en dat ik dit niet g zegd zou hebben, indien ik eenigzins in het Arabisch te huis war daar hier de Javaan geheel de Mohammedansche overlevering, zelfs den Koran, gevolgd heeft.” — Maar, zie! in die voorrede sta daarvan niets, van Patih Haman geen enkel woord! Hoe komt de he van der Tuuk daar toch aan? Dat hij het louter verzonnen zou hel ben, dat gelof ik niet: hij moet dit dus wel in zijn slaap, of ande: wakende, gedroomd hebben. — Maar men ziet hieruit, dat de hes Van der Tuuk een man is, wiens citaten men niet vertrouwen kan, e voortaan altijd zal moeten verifiëren. een woord als oeda afgeleid is, die beschouwd dat immers als een afg leid naamwoord, gevormd door het aanhechtsel as. Vanhier oo het verschil van beteekenis. Vergaderender Vergaderender van Heeren bestürzt. OP ZATURDAG DEN 18%" zurig 1864, DES MIDDAGS TEN 12% URE. Tegenwoordig de heeren Cornets de Groot, Potter, Willer, van Rees, de Veer, Roorda, Gallois, de Secretaris en de Adjunct-Secretaris. Afwezig de heeren Bleeker, van Herwerden, Wintgens, Gevers Deynoot en Francis. De Voorzitter de vergadering geopend hebbende, verwelkomt de Heeren Roorda en Gallois als nieuw benoemde leden, waar-na de notulen der laatste vergadering gelezen en goedecken worden. Vervolgens wordt overgegaan tot het benoemen van een secretaris en wordt de heer Keijzer op nieuw als zoodanig gekozen. Zijn ingekommen brieven van de heeren J. Fransen van de Putte, F. van Heukelom, D. W. Schiff, W. J. M. van Schmid, A. P. Godon en S. Abendanon Sr., welke de benoemingen tot leden van het Instituut aanemen en twee brieven van de heeren Dr. A. L. Gastmann en Jhr. Mr. J. K. J. de Jonge, welke beide voor het verdere lidmaatschap bedanken, van welke beide verzoeken om ontslag aanteekening wordt gehouden voor het werkjaar 1865/1866; zijnde die te laat ingekomen voor het nu loopende werkjaar. Worden tot leden van het Instituut benoemd in Nederland, de heeren Jhr. C. Hartsen, Lid der Eerste Kamer van de Staaten General, te Amsterdam; Ph. J. Bachiene, Lid van den State; Dr. W. R. Baron van Hoëvell, Lid van den Raad van State; Mr. W. C. Mees, President van de Nederlandsche Bank te Amsterdam; G. H. J. Elliot Boswel, Hoofd-Commies, 126 828TE VERGADERING VAN HET BESTUUR. Chef van het Kabinet van den Minister van Koloniën; J. W. van der Schooren, Lid der Prov. Staten van Zuid-Holland te ’s Graven Chef van het Kabinet van den Minister van Koloniën; J. W. van der Schooren, Lid der Prov. Staten van Zuid-Holland te ’s Graven Chef van het Kabinet van den Minister van Koloniën; J. W. van der Schooren, Lid der Prov. Staten van Zuid-Holland te ’s Graven Chef van het Kabinet van den Minister van Koloniën; J. W. van der Schooren, Lid der  te Haarlem; J. Wolbers, te Utrecht; en in Ned. Ost-Indië, de Heeren; J. E. Teijsman, Hortulanus van ’s Lands plantentuin te Buitenzorg; B. J. van Eck, te Soerabaija (thans tijdelijk in Nederland); E. W. A. Ludeking, Officier van gezondheid op Sumatra; G. Schlegel, tolk voor de Chinesche taal, te Batavia; en J. E. Albrecht, tolk voor de Chinesche taal te Soerabaija. Zijn ingekomen de navolgende werken: a. Van de Akademie van Wetenschappen te Amsterdam: Verslagen en mededeelingen van de Afdeeling Letterkunde, 8 deel, 1% stuk; en van de Afdeeling Natuurkunde, 7 deel, 1% stuk. b. Van het Kon. Institut van Ingenieurs te ’s Gravenhage: Algemein Verslag van de Werkzeamheden 1862/63 en 1863/64. Verhandelingen 2de Afdeeling 1863/64. Notuen der Vergaderingen van 9 Febr. en 12 April 1864. Uittreksels uit vreemde Tijdschriften, N°. 3, Mei 1863/64. c. Van het Indisch Genootschap te ’s Gravenhage: De Verständigkeit der Algemeinen Vergaderingen van den 6 en 30 Mei 1864, en Verslag eener Commissie over den aanleg van Spoorwegen, op Java. d. Van La Société de Géographie te Parijs: De bulletins van April en Mei 1864. e. Van de Deutsche Morgenländische Gesellschaft: Van het Tijdschrift de 18de Band I und II, Heft. Leipzig F. A. Brockhaus, 1864. f. Programma van het XIX Ned. Landhuishoudkundig Kongress, te houden te Haarlem, 20—24 Juni 1864. g. Programma Certaminis poetici ab Academia Regia disciplinarum Nederlandica ex legato Hoeufftiano propositi. Anno MDCCCLXIV. h. Van den heer Dr. Hoffmann: Mededeeling aangaande de kweeking van den wilden zijdenworm in Japan, en van Dr. J. J. de Hollander: Historische le Der erkrankte der Kon. Mil. Academie. Handleiding bij de besonderen der Landen en volkenkunde van Ned. Indië, II deel, Breda, Gebrs. Nijs. 1864. Wordt ter tafel gebragt het door den heer D. Scheltema op op de Algemeene vergadering van den 14 Mei jl. aangeboden 828TE VERGADERING VAN HET BESTUUR. 127 “‘Reisverhaal van ’tschip den Olyphant,” en besloten dit stuk te stellen in handen der 3de afdeeling om advies nopens het „plaatsen daarvan in de Bijdragen. Voorts wordt een opstel van den heer P. A. Leupe: “Aan- “teekeningen betreffende de koffij-kultuur in Suriname in de _ eerste helft der vorige eeuw;,’ tot hetzelfde einde ter overwe- ging gezonden aan de 4de afdeeling. Vervolgens wordt vastgesteld eene begrooting voor het loo- pende Instituuntjaar, aan onde von som van f 7154.73 aan ontvangsten en van f 7154.73 van uitlouven, onder welke laatste begrepen is eene som van f 300 voor het uitlooven eener gou- den medaille of van die som zelve aan den schrijver van het beste werk over een der vakken, welke op het gebied van Taal-, land- en volkenkunde zal worden uitgegeven, waaromt het bestuur zich voorbehouden heeft eene nadere bepaling vast te stellen. Wordt voorlezing gedaan van een brief van den heer Mr. J. A. van der Chijs te Batavia, betreffende de uitgave van zijn „werk over Nederland en Japan, waarvan het antwoord, staande de vergadering, wordt geresumeerd en goedgekeurd. Vervolgens wordt kennis genomen van eene missive van den Minister van Koloniën, in dato 19 Mei 1864, Litt. Aaz N°. 6, in antwoord op den brief van het Bestuur van 19 Maart 1864, N°. 307, betreffende de belangen van het Instituut in de toe- komst, in verband met de aanstaande opheffing der Delftsche Akademie En als beschlossen het insgelijkter tafel gebragt ontwerp van een nieuw reglement te stellen in handen van de heeren Dr. T. Roorda en Dr. P. Bleeker, met verzog om hun gevoelen daaromtrent aan de vergadering fe willen mededeelen. Ten slotte wordt het ontwerp van een nieuw contract met den heer F. Muller te Amsterdam, als uitgever der Bijdragen van het Instituut, goedekeurd. De vergadering wordt hierop gesloten. AANTEEKENINGEN DER VERRIGTINGEN VAN DEN AMBTENAAR TER BESCHIK- KING VAN DEN GOUVERNEUR DER MOLUKSCHE EILANDEN, BELAST MET EENE ZENDING NAAR DE ZUIDWESTER-EI- LANDEN, BIJ BESLUIT VAN DEN 10den MFI Ju. NO 4. ! Zaterdag 4 Junij. Heden morgen embarkeerde ik aan boord van Ze Ms Brik Cachelot, om half drie werd het anker ge- ligt. om 4 uren waren wij de bani van Amboina uit, en stel- den koers om de Zuid. Wij hadden gedurende deze en vol- gende dagen zware O. 4. O. en Z. O. winden, met hooge zee en veel regen en liepen Dingsdag 7 Junij tegen het land van Wetter in ‘t zigt, werkten met korte slagen langs de Noordkust om de Oost, en bevonden ons Vrijdag 10 Junij beoosten Wetter, digt onder den wal; te- gee tien uren bezuiden den zuid-oostelijksten hoek komende, zagen wij eene kleine kampong naast een wit schitterend strand, en segts daar of hooger op, tuinen. Liepen onder den wal en de- den een schot. maar geen praauw vertoonde zich, en geen amemsch werd aan wal bespeurd. Zeilden verder de zuidkust langs, en kwamen tegen zes uur ‘savonds aan een laag punt, dat ver im zee uitsteekt, en waarachter het strand van Sauw moet lig- gen. Gingen over stag en hielden 's nachts op en neer. 8 Zee ale reeds vroeger is medegedeeld, went dit stuk door de Indische Onanenieseriesen geannden ter plaatsing inde “Bijdragen.” Hieraan wordt thaas gevelg geweren. boewcl de latere reis naar dezelfde eslanden dee denseliden ambesanas, die in deze “Aanteehkeningen” reeds als waarshijni:jk werdt aan. geduid. is opgenomen in het Tijdschr ft rewer Jandsarke Tua. isu: en ead- dgnbwads, Deel XIII, blades 193 WM. Doch dit vunrregt van bet Hate. Slansch Genootschap, om de latere reis in zijn Tijdachr:ft op te nemen, ver- Mais niet de vroegere reie haar plaats te geven in het Tyjdabrift van het Bnsslenat, daar toch beide reisen in dezelfde mate van belangrijkheid deelen Redactie VIN. (XII) a 130 AANTEEKENINGEN OP EEN REIS Zaturdag 11 Junij waren wij's morgens om acht uur digt bij den lagen hoek met wit zandstrand, en kwamen om den hoek heen in een kleine baai, waar wij een hollandsche vlag aan het strand zagen. Hoewel wij eenige menschen aan wal zagen en achter elkander drie schoten deden, kwam niemand aan boord. De kommandant ankerde digt onder den wal in 32 vadem, en zond op mijn verzoek de jol met den Javaanschen mandoer aan wal, om te vernemen, waarom niemand aan boord kwam. Na eenigen tijd kwam deze terug en bragt mede den Orangtoea Gre- dja Barnabas met een volgeling, die mij in slecht Maleisch me- dedeelde, dat de Radja der negory reeds sedert een jaar op Kisser woonde en daar getrouwd was VIN. (XII) a 130 AANTEEKENINGEN OP EEN REIS Zaturdag 11 Junij waren wij's morgens om acht uur digt bij den lagen hoek met wit zandstrand, en kwamen om den hoek heen in een kleine baai, waarom niemand aan boord kwam. Na eenigen tijd kwam deze terug en bragt mede den Orangtoea Gre- dja Barnabas met een volgeling, die mij in slecht Maleisch me- dedeelde, dat de Radja der negory reeds sedert een jaar op Kisser woonde en daar getrouwd was VIN. (XII) a 130 AANTEEKENINGEN OP EEN REIS Op de vraag waarom niemand aan boord gekomen was, kreeg ik ten antwoord, dat zij geene praauwen hadden, daar zij nimmer ten handel voe- ren. Informerende naar den staat van rust en tevredenheid, vernam ik dat alles wel was, en de bevolking in de vijf laat- ste jaren door geene ziekten bezocht was. Ut vroegere verslagen had ik ontwaard, dat tusschen Wetter en Lettie sedert jaren een oorlog bestond, waarin de Letienezen de kampong Il-wakie en de daarbij staande kerk en blokhuis op Wetter verbrand hadden. Dit heeft plaats gevon- den omstreeks het jaar 1820. De Assistent-Resident Bosscher had in 1854 pogingen aan- gewend om vrede te sluiten, en had de hoofden daartoe be- reid gevonden. Ik zond dus den Orangtoea weder aan wal, met last, de hoofden der zeven hier gelegen negoryën bijeen te roepen, zullende ik om vier uur debarkeren. Om half vijf ging ik, vergezeld van den Overste Siedenburg en het detachement soldaten aan wal, waar wij door de hoofden ontvangen werden, en wandelden door een vruchtbaar bosch naar de kampong Il-wakì, een half uur landwaarts in gelegen. Hier werd mij voorgesteld de Opper-orangkaya van Ahoeroe, die het bestuur heeft over de zeven negoryën aan het strand van Sauw, te weten: Ahoeroe, Il-waki. Lasie, Namloeli en Maupassa ten westen, en Sauw en Il-medoe ten oosten van de ankerplaats. De radja van Il-waki is in het bezit van een zeer grooten rottingknop, waarop de naam zijns vaders staat; de overige negoryen worden bestuurd door Orangkaya’s en Orang toea’s onder het oppergezag van den Opper-Orangkaya, die de To eantanah is. De geheele hevolking der zeven negoryen zal 70 huisgezinnen bedragen. Hetzij voorgewend of werkelijk, NAAR DE ZUIDWESTER-EILANDEN. 131 bij deze hoofden vond ik een volslagen onkunde betreffende d:: bevolking van het binnenland en van de Noordkust. Zij wissen alleen op te geven, dat het binnenland bewoond wordt door woeste stammen, die elkander onderling steeds beoorlogen, en wier aantal niet op te geven is. Het lijdt echter geen twijfel, dat Wetter zeer slecht bevolkt is. De Negory Il-waki, die wij bezochten, bestaat uit 13 el- lendige hutten, de bewoners waren bijna naakt en vreeselijk vail; vrouwen en kinderen hielden zich schuil en kwamen eerst te voorschijn, toen ik eenige kleinigheden uitdeelde. Alle spren van het vroeger bestaan hebbend Christendom waren uit- geetscht. Diepe ellende en armoede vertoonden zich overal. Nogmaals ordonnene gedaan te hebben naar den staat van orde en rust, en daarop bevredigend anwoord bekommen te hebben, sprak ik met de hoofden over hunne vete met het eiland Lettie, en de Opper-Orangkaya verklaarde zich namens zijne onderboorigen bereid vrede te sluiten, mits de hoofden van Lettie daartoe naar Wetter kwamen, dewijl deze de beleedigers waren. Voorts beklaagde hij zich over de afwezigheid van den Radja van Il-waki op Kisser. en verzocht mij hem van Kisser te ha- len en weder naar Wetter te brengen. Dewijl zulks met mijn voornemen overeenkwam, beloofde 1k dt, en zeide alles te zullen aanwenden om de hoofden van Lettie tot het sluiten van den vrede te bewegen, en, zoo mij dt gelukte, binnen weinige dagen met de brak weder hierheen te keeren. Na hen eenige geschenken uitgereikt te hebben en aa vermaning tot rust en orde, verliet ik de hoofden, en keerde weder naar boord terug, waar tegen negen uur ’s avonds het anker geligt werd en koers gesteld naar Kisser. Maandag 13 Junius Morgens hepen wij langs de Zuidkust van Kiser en kwamen ten anker aan de Westkust, een kwar-tier bezuiden het vervallen fortje Vollenhoven, waar een hal-landsche vlag woei: onder de rotsen zagen wij een schoenertje van Benda geankerd, dat later bleek van den heer Bennet te zijn. De steil oploopende kipgrond was oorzaak, dat het na verscheidene pogingen vier uren's namiddags werd, cer de brik eene min of meer veilige ligplaats bereikt had. Ondertusschen wee erne praauw aan boord gekomen met den oudrten zoon van dem Radja van Kisser en den Orangkaya van leberauw, en sad ik hen terug, met last, om den Radja van mijne komst kennis te gereed staan, waarmede ik onder aanhoudend gejuich naar de kampong Waurili, # uur landwaarts in, gedragen wer D. Ik werd daar verwelkomd door den Radja, een zeer oud man, Philippus Bakker genaamd, en overhandigde hem de mis-sive van den. Gouverneur der Moluksche eilanden. De ontvangst was zeer hartelijk; van alle kanten werd ik genoodigd in de huizen te komen, en daar het te laat was om tot afdoening van zaken over te gaan, bepaald ik mij tot het bezoeken van de vrij nette kerk en de negory, die in zeer goe-den staat was. Na bepaald te hebben dat ik den volgenden morgen om acht uur vergadering zou houden, waarop al de hoof-den tegenwoordig moesten zijn, vertrok 1k weder naar boord, waar ik om half acht arriveerde. Dingsdag 14 Juni ging ik om acht uur aan land, vergezeld van eenige heeren van het Etat-Major, en vond aan het strand de draagstoelen onder geleide van een paar Orangkayas gereed staan. Weldra bereikten wij de kampong Waurli, ook ge uamd kampong Marna, waar de Radja woont. De negory is, al overal op deze eilanden, door breede hooge klipsteenmuren omringd. Terwijl de overige heeren de kampong en omstreken bezigtigden, begaf ik mij met den Radja naar zijn huis, en vond daar de Orangkayas der negen negoryen verzameld. Na mij met hen bekend gemaakt te hebben, begon de vergadering, waarin ik hen met het doel mijner zending bekend maakte. De berigten, die men mij mededeelde, waren gunstig. Gedurende de vier jaren, dat dit eiland niet bezocht werd, is de rust niet gestoord geworden; de gezondheidstoestand liet niets te wenschen over, en de voedingsmiddelen der bevolking waren in overvloed voorhanden, hetgeen op dit dorre eiland voornamelijk te danken was aan de veelvuldige regens. De bevol King van Oboesoer en Leberouw had in 1856 het verlies van haren Orangkaya te betreuren, een oud man, die in 1825 door Kolff tot die waardigheid benoemd was; en mij werd de oudste zoon van den overledene, Philippus Augustin, voorgesteld als de persoon, op wien de volkskeuze gevallen was, en die sedert 1856 het bestuur had waargenomen. Ik bepaalde den volgen- den dag Oboesoer te zullen bezoeken, ten einde in persoon de bevolking te hooren en den nieuwen regent te installeren. De Radja en hoofden verklaarden mij verder, dat zich volstrekt geene zaken voorgedaan hadden, die mijne tusschenkomst of beslissing noodzakelijk maakten, en niemand bragt eenige klagt of verzoek in. Dewijl de Radja van Il-waki op Wetter in de vergadering aanleiding van art. 11 mijner instructie, onderzoek te doen naar de vermiste schepelingen van de schoe- ner Ingwat, en wat mij daaromtrent door den Radja werd me- gedeld, heeft mij de overtuiging doen verkrijgen, dat de sloep van de Ingwat is afgeloopen op het noorderstrand van Wetter door de woeste bevolking van de negory Ilboeki, waarvan de twee hoofden Maléwang en Ribit genaamd zijn. Zij hadden daartoe aanleiding gevonden, omdat de opvarenden der sloep, ma geland te zijn, begonnen waren klappers te plukken en jagt te maken op cenige geiten of schapen, die aan Il-boeki toebe- boorden. Meer wist men mij niet mede te deelen, en het schijnt derhalve dat de schepelingen zelf aanleidende oorzaak geweest zijn van den moord, door de bevolking gepleegd. Overgens hgt de negory Il-boeki cen paar uren van het strand in het hangen van een berg, en is door het geaccidenteerd terrein zeer morijelijk te naderen. Daarna decd ik Den vader van den jongeling Jesayas Harker, vroeger door den heer Bosscher ter opleiding naar Am-boma meegenomen, voor mij komen en gaf hem te kennen, dat ik zijn zoon thans had medegebragt, om op Kisser te blijven. De man was zeer dankbaar voor de goede zorgen aan dien jongeling besteed. Vervolgens trachtte ik te voldoen aan art. 13 mijner instruc-Ge, om huisgezinnen of werkbare mannen uit te noodigen zich maar Banda te begeven, ten einde daar in de notenperken te arbesden. Ik wees de hoofden op de onvruchtbaarheid van hun eiland, waardoor, bij lange droogten, dikwijls hongersnood ontstond, en op de gunstige voorwaarden, door het Gouvernement toegestaan aan hen, die zich te Handa zouden willen vestigen. Ik wendde alles an om hen daartoe over te halen, maar ont- ving van alle hoofden eenstemmig ten antwoord, dat de bevolking zeer san haren geboortegrond gehecht was: en dat zij de graven hunner voorvaders niet wilden verlaten. Eindelijk sprak ik den Radja van Il-waki over den sedert zooveel jaren geduurd hebbenden oorlog met Lettie, en stelde hem voor met mij mede te gaan, ten einde de hoofden van Lettie af te halen en te Il-waki vrede te sluiten. Hij begon op vrij hoogen toon te verklaren, dat hij geen vrede met J.ettie wilde, en derhalve ook niet mede ging. Ik oordedelde noodzakelijk hem ernstig onder het ook niet mede ging. Ik oordedelde noodzakelijk hem ernstig onder het oog te brengen, dat ik, als vertegenwoordiger van het Gouvernement, van hem eerbied en onderwerping vorderde; dat het Gouvernement vrede wilde en niet langer het aanhoudend moorden zou gedoogen, dat tot het het plaats greep, dat hij Radja zich thans sedert een jaar uit zijne negory verwijderd had, en dat reeds in 1854 de heer Bosscher hem op Kisser had aangetroffen en hem gelast had Voortaan in zijn negory op Wetter te blijven; dat hij, daaraan niet gehoorzamende, zich nog steeds te Kisser ophield, op deze wijze zijne negory niet naar behooren kon bestürzen en al de belangen zijner onderdanen verwaarloosde, zoodat, indien hij zich nie bleef verzetten tegen het sluiten van vrede met Lettie, hij zich ten eenenmale onwaardig toonde langer in het bestürte te blijven, en ik hem dus waarschuwde mij niet tot maatregelen te dwingen, die op zijn ongeluk zouden uitloopen. In geheel veranderde en onderworpen woorden antwoordde hij, dat ik regt had zijn verblijf op Kisser af te keuren; dat ook de heer Bosscher dit gedaan had, en hij thans wenschte naar Wetter terug te keeren. Wat den oorlog met Lettie betroffen, verklaarde hij zich bereid vrede te sluiten, doch daar de Lettinezen begonnen waren zijn, doch daar de eerste stap tot vrede moest doen; hij kon dus moeijelijk thans naar Jsettie gaan, en verzocht mij eerst de hoofden van Lettie af te halen en vervolgens hem op Kisser in te nemen, ten einde gezamentlijk naar Wetter te gaan. Hoezeer hem eenigzins gelijk gevende, mogt ik dit verzoek niet toestaan, dewijl de reede van Kisser zeer onveilig en moei-jelijk te bereiken is, en zulks bovendien aanleiding tot onnou dig heen en weer varen zou geven. Jk deed hem derhalve opmerken, dat zijne tegenwoordigheid an boord voor de hoofden van Lettie verborgen kon blijven, tot dat zij ook aan boord waren; en daar ik zag dat hij groten angst voor de Lettie in geen geval aan wal behoefde te gaan en op mijne bescherming kon rekenen. NAAR DE ZUID WESTER-EILANDEN. 135 Hij beloof dearop mede te gaan. Na afhandeling dezer zaken besloot ik over te gaan tot het onderzoek naar den staat van onderwijs en godsdienst. Ik had daartoe aan den meester J. Bakker last gegeven de schoolkinderen en de ouders in de kerk te verzamelen en begef mij nu derwaarts, vergezeld van al de regenten. Ik vond in de kerk een 25 kinderen verzameld, meest van Europesche afkomst, blank, met blaauwe oogen en blond haar, en begoun een onderzoek naar de vorderingen, maar moest zulks weldra staken; de meesten wisten niets, weinigen kenden de letters, slechts een viertal kon lezen. Het eenige leesboek bestond uit een paar losse bijbelbladen; slechts vijf kinderen waren van schrijfplanken voorzien en in staat daarop cen paar letters te schrijven. De verordeningen, in 1854 door den Assistent-Resident Boe- scher voor deze school vastgesteld, waren niet opgevolgd; de schoolboeken in 1855 aan den meester ter hand gesteld, waren verloren; geen lijsten van schoolkinderen enz. waren aangehou- den, kortom, het geheel was een cllendig beeld van volslagen verwaarloozing. Ut het onderzoek naar de oorzaken daarvan is mij geble- ken, dat van het honderdtal kinderen, die zouden kunnen school gaan, vele der Europesche afstammelingen te huis blijven uit gebrek aan kleeding; doch dat de grootste aanleiding moet gezocht worden in de Totale ongeschiktheid van den meester, en man, die geene geregelde opleiding genoten heeft, op Kis- ser geboren en thans, na ruim 20 jaren daar werkzaam te zijn geweest, door oderdom. geziytazwakte, maar meer nog door gebrek aan toezigt, de aan hem toevertrouwde belangen geheel verwaarloosd heeft. De Radja verzocht mij reeds bij mijn eerste gesprek met hem dringend om een’ anderen en jeugdiger schoolmeester, en de meester Bakker zelf verzocht na het onderzoek, mijne tusschenkomst om eenervol ontslag en pensioen te bekomen, zoals ik dat thans voor den schoolmeester Roef had medegebragt. In tegenwoordigheid der hoofden en ouders gaf ik hem mijne ernstige ontevredenheid te kennen over dezen staat van zaken. Ik zeide hem, dat de heeren Bosscher en Helsingen stecks ongunstig van heer gerapporteerd hadden, en dat hij veriliende thans door mij in zijn betrekking geschorst te worden; dat in dit laatste gevul de school echter geheel verlaten zou zijn, en tk daartoe dus niet zou overgaan, doch dat ik hem op Amboina zou voordragen tot ontslag, en dat het alleen van zijn gedrag in den vervolge zou afhangen, of dat ontslag eervol zou zijn. Ik beloofte tevens aan de hoofden en ouders de noodige demarches te maken, om zoo spoedig mogelijk een’ nieuwen meester in hun midden te plaatsen, doch vermaande hen om ondertusschen hunne kinderen de school getrouw te doen be- zoeken, Vervolgens gaf ik.aan den schoolmeester de voor de school meegenomen lees- en leerboekjes, en gelastte hem een en ander in verantwoording op te nemen en aan zijnen op volger over te geven; daarna gaf ik aan de leerlingen eenige prenten en maleische boekjes uit mijn eigen voorraad, en begaf mij met de heeren van boord, die het examen bijgewo ond hadden, nach het huis van den Radja, waar ondertusschen een goed be- reide maaltijd gereed gemaakt was, waarvan alle hoofden met ons gebruik maakten. Na hen een glas wijn geschonken te hebben, gaf ik aan den Radja en de negen hoofden de voor hen medegebragte geschenk- goederen, waarna de Radja mij verzocht om aan de Orangkaya’s van Lekloor en Arawoe, die er nog nimmer een ontvangen had- den, ieder een Hollandsche vlag te schenken. Na mij over- tuigd te hebben, dat beide door hun langdurig bestuur en de goede orde in hunne negoryen daarop eenige aanspraak konden maken, beloofde ik hen vór mijn vertrek daarvan te voorzien. Eindelijk bepaalde ik den volgenden dag eenige negoryen en -voornamelijk Oboesoer te zullen bezocht. Gaarne had ik alle negoryen bezocht, doch de kommandant maakte zich bij de hevige valwinden ongerust over de gevaarlijke ligging der brik op het rif, en had mij verzocht mijne werkzaamheden te bespoedigen. Wij keerden om vier uur naar boord terug, door een paar Orangkaya’s begeleid. Woensdag 15 Juntj. Heden morgen was het bijzonder slecht weder, hevige regen en windvagen wisselden elkander af, en maakten de reis over de kale bergvlakten zeer onaangenaam. Tegen acht uur ging ik aan wal, en met de stoelen, die gereed stonden, naar Waurili. Na een kort verblijf aldaar bezocht ik de in de nabijheid gelegen kampong Kotta lama, het uitsluitend verblijf der Europesche afstammelingen. Ik bezocht de familien Bakker, Wolthuis, Joostens, Roeff, Lerk, Pelman enz. in hunne huizen, die, ofschoon armoedig. bijzonder zindelijk en meer in Europeschen vorm opgetrokken waren. Het trof mij in deze menschen, ten getale van ruim 200 zielen, het Europesche type bijna ongeschonden bewaard te vinden. Zij huwen meest onder elkander, zelden met de hoofden uit den marna-stand, en nimmer met de mindere standen. Landbouw, veeteelt en handel op Timor, waar zij zelfs Koe-pang bezoeken, zijn de middelen van hun bestaan; de vrouwen vervaardigen stroohoeden, vischlijnen en andere zeer gezochte artikelen, maar hunne armoede is over het algemen zeer groot, en het deed een treurig gevoel bij mij ontstaan, vele jonge-hugen, waaronder reeds mannen, met blanke huid en blondhaar, sis de Alfoeren, alleen met de tjidako bekleed, in de tjidaku bekleed, in de tjidaku werkzaam te zien. Nach kleine geschenken, onder hen uitgedeld te hebben, verhet ik deze kampong en werd per draagstoel onder gedunge stortregens gebragt naar de kampong Leberauw, die ik om elf uur bereikte. De twaalf stamhoofden van Leberauw en Oboesoer waren reeds bijeen, en, na heu gehoord te hebben in hunne keuze over een’ nieuwen Orangkaya, benoemde ik tot die betrekking bij besluit van beden N°. 1, den persoon van Philippus Augustyn, terwijl ik hem tevens een nieuwen zilveren rottingknop en Nederlandsche vlag uitreikte. De Orangkaya’s van Tekloor en Awoeroe, beide tegenwördig, ontvingen mede een nieuwe vlag ten geschenke. Vervolgens de kampong bezigtigd hebbende, begaf ik mij naar de Kampong Oboesoer, onder hetzelfde hoofd; daar ik hier blijk-baar niet verwacht werd, vond ik de meeste bevolking afweziz in de tuinen. De kampong was vuil en zag er zeer armoediss ut, waarop ik den nieuwen Orangkava opmerkzaam maakte. Tegen een uur was ik weder Tetterung in Waurli, gestätig, nicht legenstanden den regen, door honderde schreckenwende en jüngeren, menschen omringen. Ofschoon doornat, moest ik toch nog erst deel nemen aan de mächtig bij den Radja, en vertrok toen naar boord, nadat ik kennis gegeven had, dat het vertrek op morgen ochtend bepaald was, de hoofden uitnoodigende'savonds afschesd te hohen nemen. Zij voldeden daaraan, en nadat zij goed onthaald waren, verlieren de oude Radja en de negen hoofden om zeven uur's avonds de brik, nadat ik hen beloofd had, hen het volgend jaar weder te bezoeken en, zoo mogelijk, iets waarom zij dringend verzochten, hen door een geestelijke te doen bezoeken. Donderdag 16 Juni gingen wij’s morgens vroeg onder zeil naar Roma, nadat de Radja van Wetter aan boord gekommen was. Wij hadden dien dag en den daaropvolgenden nacht veel stilten en kwamen eerst. Vrijdag 17 Juni ’s morgens om elf uur voor de negory Dje-roesoe: brasten bij, deden een schot, en kort daarop kwam een korra aan boord met den gezaghebber der Roma-eilanden, Dirk Beliseran, den Orangkaya moeda A. B. de Klerk en den meester F. F. H. Patty. Zij verklaarden mij dat sedert het bezoek van 1855 alles rustig was geweest; de toen heerschende kinderziekte had nog vele slagtoffers gevorderd, doch was se-dert ruim drie jaar geheel geweken; het getal inwoners van Roma was door de ziekte van 3000 tot op 1200 versmolten. Ondertusschen had de kommandant informatien ingewonnen oontrent de gewone ankerplaats, en liepen wij naar Noesa midta, waar wij eerst, daar de wind geheel ging liggen, met de scheepsriemen en door de sloep en korra geboegseerd, op o/, m Ivan Djeroesoe, om twee uur ten anker kwamen. De hoofden ver-trokken nu van boord, om mijne ontvangst voor te bereiden, en zonden mij om vier uur een korra korra, zoodat ik kwartier voor vijf ure te Djeroesoe arriveerde en door de hoofden aan bet strand ontvangen werd. Van den meester Patty, die vór eene maand den afgetreiden meester Manuhutu vervangen had, vernam ik aan boord, dat voor zijne komst te Djeroesoe twee moorden gepleegd wa-ren; tevens verzocht hij mij zijnen naam niet te noemen. Nadatik mij eenige oogenblikken ten huize van den gezag- hebber en van den Orangkaya moeda had opgehouden, riep ik den eersten afzonderlijk, en deelde hem mede, van elders vernomen te hebben, dat er misdaden gepleegd waren, die een onderzoek van mijne zijde noodzakelijk maakten, en noodigde hem uit mij met de toedragt der zaak bekend te maken. Slechts schoorvoetende gehoorzaamde hij, en door aanhoudend vragen kwam ik eindelijk te weten dat voor ruim vijf jaren, dus nog vór het bezoek van den heer van Helsdingen een boer van Dje- roesoe, Penkiora genaamd, zonder uiterlijke teekenen van ver- wonding op den weg naar Roema koeda dood gevonden was; dat in 1856 zekere Lelai, slaaf van den boer Woetockoi, zich in dronkenschap tegen de broeders van Penkiora, Ratoe en Har- tahea genaamd, heroemd had, Penkiora vermoord te hebben, waarop deze beide den slaaf Ielai afgemaakt hadden, dat ech- ter Hartahea in 1856 kort daarop a An de pokken, en Ratoc in Mei jl. aan ziekte overleden was. Na de negory, kerk en schoolmeisterwoning bezocht te hebben, welke beide laatsten ik in goeden staat vond, keerde ik om zeven uur naar boord terug, na bepaald te hebben dat den volgenden morgen vroeg een korra korra mij zou komen ha- len, en dat de Orangtoea’s der andere negoryen nog dezen avond zouden worden opgeroepen, om de te houden vergadering bij te wonen. Zaturdag 18 Juni vertrok ik met den Overste om zeven uur naar Djeroesoe: dewijl op de nieuwe kaart van Smits en Melville voor Roma slechts een groot eiland uitgeslagen was, en wij hier verscheiden eilanden rondom ons zagen, wilde de Overste van zijn verblijf alhier gebruik maken, dezelve zooveel mogelijk te bepalen, en verzocht mij daartoe gedurende ons verblijf en korra disponibel te stellen. Nadat ik dus te Dje-roesoc aan wal gestapt was, stelde ik het vaartuig met cen ge-schikt persoon tot zijne dispositie. De hoofden ontvingen mij aan het strand en geleidden mij naar de Roemah Compagnie, waarvoor een soort van Baileo opgerigt was, voorzien van cen lange tafel en twee banken. Ik deed den gezaghebber en den Orangkaya moeda links en regts van mij aan het hoofd der tafel plaats nemen, de dorps-hoofden regts en de stamhoofden van Djcroesoe links van de tafel, en opende daarop de vergadering op de gewone wijze. Na de hoofden opgemerkt te hebben hoe verkeerd hunne ach- terhoudendheid was in zaken van gepleggede misdrijven, dewijl ik daardoor moest veronderstellen, dat zij zelven medeschuldigen waren, begon ik met het onderzoek der beide moorden. Het was mij verdacht voorgekommen dat beide moordenaars overleden zijn, en ik deed derhalve den gezaghebber zijn, en ik deed derhalve den gezaghebber zijn verklaring gelijk: daarna hoorde ik den Orangkaya moeda, die de zaak geheel eenstemmig verhaal, doch er byvoegde, dat zekere Willem Joostens, van Kisser geboortig en sedert jaren hier woonachtig. ooggetuige was geweest van den moord op Lela Willem Joostens opgeroepen zijnde, verklaart onder aanbod van eede, van Ratoe en Hartahea vernomen te hebben, dat Le-lai zich in dronkenschap op den moord van Penkiora beroemd had, en dat zij hem daarom gevangen wilden nemen en voor den gezaghebber brengen. Dat hij getuige, een paar dagen laater uit zijnen tuin te Roema koeda komende, Lelai in gevecht gezien had met Ratoe en Hartahea, waarhij de laatste eene wond ontving, en welk gevecht eindigde met den dood van Lelai; dat hij van een en Ander kennis gegeven had aan den Orangkaya moeda; dat de beide schuldigen, de een voor drie ju-ren, de ander voor een maand overleden waren, en dat van dat laatste sterfgeval aangifte bij den schoolmeester gedaan was. De schoolmeester Patty verklaart, dat hij ongeveer eene maand geleden aangifte ontvangen heeft van den dood van Ratoe; dat hij van Hartahea natuurlijk niets afweet. Op mijne vraag aan Willem Joostens waarom hij van deze zaak gegeven had aan den gezaghebber, geeft hij ten antwoord, dat de gezaghebber, in 1855 aangesteld, zich met niets bemoeit en zich meestal buiten de negory ophoudt, zoodat men in de negory gewoon was, met alle zaken tot den Orangkaya moeda te gaan. Ik hoorde daarop nog de beide Kapala soa's van Djeroesoe, Noach Antonie en Mateperoeloe, die verklaarden, dat ook zij vernomen hadden dat Lelai door Ratoe en Hartahea vermoord was, doch dat beide sedert overleden waren. Daarna liet ik voor mij compareren den eigenaar of meester van Lelai, Woetoekoe genaamd; deze verklaarde dat zijn slaaf Lelai door Ratoe en Hartahea vermoord was; op mijne vraag waarom hij daarvan gegeven had aan den gezag- hebber, gaf hij ten antwoord, dat Ratoe en Hartahea in hun regt waren geweest, dewijl Lelai hunnen broeder vermoord had, en dat buitendien Lelai in een gevecht gevallen was, nadat hij eerst Hartahea gewond had. Ook verklaarde hij, dat beide schuldigen gestorven waren. Door het overlijden dezer beide personen, waaraan ik niet langer kon twijfelen, werd het doelloos het onderzoek verder voort te zetten. Ik bepaalde mij derhalve den hoofden nogmaals tot openhartigheid aan te sporen, en deed daarna de vraag, of zich nog andere gevallen hadden voorgedaan, die mijne tus- Schenkomst behoefden. De Orangkaya moeda verhaalde mij nu, dat in Januarij jl. een Makassaarsche en Boeginesche paduakan, de eerste van Wegergang, Anachoda Bea Poender, in de Roemah koeda-baai geankerd waren om te handelen. Op zekeren dag had een Makassaar amok gemaakt, waarbij een jongeling van Djeroesoe vermoord, een ander zwaar gekwetst, en de djoe-roetoelies van de Boeginesche praauw mede vermoord werd. De amokmaker was door zijne eigene kameraden afgemaakt en aan bet strand begraven. De gezagvoerder der Makassaarsche praauw had aan de negory Djeroesoe als boete voor den vermoorden longeling betaald 8 geweren, 1 gong, 8 stuk madapolams en 14 sarongs, waarvan de familie van den overledene haar aan-deel had ontvangen; door deze betaling was de vriendschap hersteld en de paduakans waren in vrede vertrokken. Eeo en ander voor notificatie aannemende, ging ik over om de vergaderde hoofden de voorstellen bekend te maken betrekkelijk de inhuring van werkvolk voor Banda; doch zij verklaar-den eenstemmig, dat de bevolking van Roma door de laatste gekte zoo verminderd was, dat daaraan nog in geene jaren te denken viel, behalve dat ook hier de inwoners te veel aan hun land gehecht waren, om daartoe gemakkelijk over te gaan. Nadat ik de hoofden nogmaals afgevraagd had of zij nog iets te verzoeken hadden, stonden twee hunner op en verzochten mi) uit aller naam tot regerenden Orangkaya der Roma-eilan-den te willen benoemen den Oranghaaya moeda Abraham Bene-diktus de Klerk, die thans 23 jaar oud was; dewijl daartegen geene bedenkingen bestonden, en de gezaghebber mij boven-dien blijken gegeven had van mindere geschikteid, gaf ik bij besluit van heden No. 2 daaraan gevolg, tegelijkertijd den gezaghebber eervol ontheffende van de verdere vervulling zijner betrekking. Dewijl de gouden rottingknop van den overleden Rad Ja in 1855, das heer van Helsingen was medegenommen, reikte ik den nieuwen zilveren rottingknop uit. Daarna verzochten de Orangkaya en de schoolmeister mij om een nieuwen ouderling voor de gemeente te benoemen, dewijl de vorige aan de kinderziekte gestorven was, en stelden mij daartoe voor den oud-schoolmeston J. Matita: na ruggespraak met den oudsten nam ik in deze keus genoegen en benoemde hem bij besluit van het huwelijk leefden en verzochten mij hen te trouwen. Eindelijk kwamen vele christen ingezetenen tot mij, die se-dert jaren met hunne vrouwen buiten het huwelijk leefden en verzochten mij hen te trouwen. Sedert 1841 had geen geestelijke hen bezocht, en daar het. 