Handelingen
Als heldere lichtbakens langs het möglich, padstån daar Kern, Groeneveldt, Rouffaer, Krom, Coedes, Bosch en Djajadiningrat. Toch had ik, zelfs met hun voorlichting, niet den nioed gehad dit onderweil hier in te leiden, ware het niet, dat ik deze gelegenheid niet mocht laten voorbijgaan, om, juist door de leemten van het hier gegeven, beter tögerusten op te wekken tot aanvulling en verbetering. Aan de poging om een beld'te geven, hoe de stoute zevårstens en wakkere kolonisten van Java een großen van Sumatra hebben bezocht, er hun vestigingen hebben gesticht, en een nu nog duidehjk merkbaren invloed hebben uitgeoefend op zeden en gewöpfen, op taal en schrift, dient vooraf te gaan en kort overzicht van de verschillende gegebenen uit de oudere geschiedenen van Sumatra en zijn omgeving. Daarna zal een scheiding moeten gemaakt worden tusschen Midden-Sumatra, het welk voor ditonderwei-p als zuidelijk gedeelte heeft: het stroomgebied van de Batang Hari, en Zuid-Sumatra, omdat heeld, dat wij in het zuiden voor ons zien, een geheel ander is dan dat in het midden van het eiland. Aangezien het in dit koit bestek niet mogelijk is aile bronnen te noemen, noch telkens toe te Hchten welke de materialen zijn welke ik meende te mogen gebruiken om te trachten losse deelen tot een geheel te veibinden, heb ik het voomemen een uitgebreide tochchchting op deze voordiacht aan het Bataviaasch Genootschap aan te bieden, met veraoek Om plaatsig in het Tijdschrift. O Ik kan echter niet nalaten reeds nu met nadik te wyzen op de waai'de, welke tal van mondelinge overleveringen in Sumatra kunnen hebben, mits onder zekere uitdrukkelijke voorwaarden, en voorop gezet, dat zij niet door geschiedkundige of andere stellige gegevens worden weersproken. I. Korte beschrijving van „het Maleische rijk". Uit Chineesclre bronnen puttend, heeft Groene-veldt vastgelegd, dat in de periode 454 — 464 A.D., op een eiland tusschen Kambodja en Java, een rijk lag, Kandali geheeten, in zeden en gewoonten ongeveer gelijk aan Siam en Kambodja. Dit Kandali is het Fo-che = Che-li-foche van den Chineeschen monnik-wereldreiziger I-tsing in de tweede helft der 7de eeuw, het Sarabaza of Sibuza van Arabische reizigers in de 9de eeuw. In de 10de eeuw noemen de Chineesche annalen het San-fo-ts'i of Sanbotsai, het „barbarenrijk", dat over vijftien landen heerschte. De nasporingen van Coedes hebben uitgemaakt, dat San-fo-ts'i ten rechte luidt: Quivijaya, en dat dit rijk ook wel aangeduid is met de namen Kataha en Kadaram, onderde elen ein, welke tijdelijk de leiding hadden. De politieke invloedssfeer van dit rijk heeft zich uitgestrekt langs beide zij den van de straat van Malaka; die sfeer omvatte vi'ijwel de geheele oost- 1 ) Bedelde toelichting is sedert aangeboden aan de Directie van het Bataviaasch Genootschap en werd door haar be- reidwillig afgestaan ter plaatsing in deze Handelingen; zij volgt hierachter als Bijlage. Comm. SINeAPOERA djambA '^<^ V R^LE.MeANa' P tN66*N0 W XRAKATAU • Hindoe-nederzetihigen op Sumatra kust van het eiland Sumatra in de voile lengte, het schiereiand Malakka, en de omgeving van deze lan- den; waarschijnlijk strekte zich zijn invloed uit tot Kambodja, — het overheerschte Java, doch werd later, Zij het ook tot bescheidener omvang teruggebracht, door de Javanen overmeesterd. Een der deelen van dit machtig rijk, de zetel van den oppervorst, zij het ook tijdelijk, was om en bij het nu Palembang genoemde gebied aan de Beneden-Moesi. Een underdeel, ook zeer vooinaam, zoowel toen als later, was het nu Djmnbi geheeten stroomgebied der Beneden-Batang Hari, hetwelk reeds in het eind der 7de euw alleen, en later misschien met „Palembang", Malayur of Malayu werd genoemd, — waar in 1064 A.D. reeds een ontwikkelde Hindoe-vestiging was, en dat zich, evenals „Palenibang", belangi'ijk naar de binnenladen uitbreidde. Zoo belangrijk was dit onderdeel Mai a joe, dat het zijn naam heeft gegeven aan tal van volkeren wier gelegen was in Crivijaya, en aan de taal of de dialecten, welke door de millioenen inwoners ervan gesproken vorden. Het is daarom, dat ik als omschrijving heb geend te mogen spreken van: „het Maleische rijk". Ter wille van de zuiverheid echter zal het hier voor-namelijk met Qrivijaya of Sanbotsai worden aange-duid. In 686 A.D. tuchtigde de oppei-vorst van Qrivijaya Java, dat hem niet wilde gehoorzamen. Die vorst behoorde tot de Maharadja's van „het koningsge-slacht der Bergen", wier namen eindigden op „warman", en welk geslacht in het Maleische rijk heeft geleefd gedurende minstens zeven eeuwen. Volgens Arabische i-eizigers was „Sarbaza" in de 9de eeuw een ondeihoorigheid van Java. Hoogst-Waarschijnlijk zullen toen en in andere perioden Javanen zich in „Palembang" hebben gevestigd, en zich zelfstandig hebben gemaakt. De 10de eeuw toont verbrokkeling, en in 990 A.D. trokken de Javaansche legers zegevierend het landbinn En werd blikbaar weder orde op zaken gesteld. In 1003 A.D. zien wij tenminste den Buddhistischen koning Qulamanivarman op den troon van Sa72botsai. In dat jaar zon,d hij twee gezanten naar China, om den keizei- een naam en een klokkespel voor een in „Palembang" opgerichten tempel te vagen. De gezanten verwierven ieder den generaals-titel, en bij edict werd door den keizer een niui.. an den tempel gegeven. Deze wijdsche, Chineesch klinkende, naam: Cheug-fien-ivan-shou aarzel ik niet te lezen: „tjan-di bon(g)soe," d.i. in goed Maleisch: de jongere ofjongste temp'el. Veder een aanwijzing, welke comedie wel eens gespeeld werd tusschen den keizer van China en zijn „schatplichtige vasallen". Twintig jaren later (1023—1024 A.D.) werd Qri-vijaya overweligde door een prins van de Tjoladynastie, die, na Indie tot aan de Ganges te hebben veroverd, ook tot over de woelige zee zijn invloed ubreidde. Door de groot-e afstanden leverde de ver-overing echter weinig effect, en in 1068 A.D. werd bet land dan ook aan zijn vorst, weder een „Berg-koning", tei-ug gegeven. Quivijaya wreekte zich, — in 1106 toch Waren de Tjola's op him beuii; vasallen geworden van dit rijk. In de 12de en 13de eeuw treedt weder verbrokende van het groote rijk in. De samenstellende deelen wamen tot zelfstandigheid. En waar de landen aan den wereldwaterweg: de Straat van IMalaka, al de eeuwen door hadden bloot gestaan aan allerlei onrust en aan invallen van buiten, tei-wijl gebleken was, dat de binnenlanden zooveel rustiger en vooral vriicht-baarder waren, hadden zich daar, buiten het wereldgedrang, langzamerhand verschillende kolonies ont-wlkkeld. Zoo was reeds in het begin der llde eeuw in Zuid-Sumatra een belangrijk centrum geschapen: Sekala Brak, het Eden van de bevolking van het het het Nach bovenständigen gevonden, en was het de zetel geworden van de vorstellijke Wannan-familie van Crivijaya. Ver boven alien in dezen archipel overheerschend komt nu Java opzetten, — het zwaartepunt had zich naar „Modjopahit" vei^plaatst. In 1365 geeft Modjopahit's hofdichter Prapantja een opsomming van de onderhoorigheden, ook op Sumatra, van dit rijk, welke voor het midden en zuiden van dit eiland als volgt luidt: Djambi, Palem- bang, Teba, Dhai-mmacraya, Kandis, Kahwas, Ma- nangkabau, Siak, Rokan, Kampar Lampoeng. Met Teba kan niet anders bedoeld zijn dan het stroomgebied van de Tebo, rechtertak van de Batang Hari, tenvijl DhaiTnmaQraya, het tegenwoordige Soengai Lansat in het landschap Sigoentoer. als zetel van den Maharadja van het Wannan-geslacht, nader zal worden besproken, Kandis en Kahwas meen ik te hebben teruggevon- den in het vroeger zwaar bevolkte Kandi en Kawai in het landschap Lintau, aan den verbindingsweg van de Boven-Koewantan naar Minangkabau. In den bovenloop van de Rokan, in de landstreek nu Loeboek Sikaping genoemd, liggen verscheidene overblijfselen nit den Hindoe-tijd, tenvijl met Kampar niet anders bedoeld kan zijn dan de belangrijke neder- zetting welke als centrum had : Moewara Takoes met zijn fraaien baksteenen stupa en andere ruines. Minangkabau en Lampoeng worden nog in nadere behandeling genomen, terwijl Djambi en Palembang geen nadere aan\\Tizing behoeven. In die laatstgenoemde landen, bij de Chineezen van dien tijd nog altijd Sanboftsai geheeten, heerschten nog vorsten, — de annalen noemen er in 1373 A.D. zelfs drie. Blijkbaar trachtten deze landen zich zelf- standig te maken, en is dit de aanleiding geweest dat Hayam Wurvk in 1377 de gelofte volvoerde. door zijn hem in 1368 ontvallen grooten Patih gedaan, eri ten slotte ook Palembang veroverde. Hierbij ging het land ten onder en de hoof dpi aats werd door de gezaghebbenden verlaten. en veiTjlaatst naar ,.Kuka7ig'\ De Javanen waren echter niet bij machte alle de veroverde landen onder geregeld bestuur te houden. Zoo konden Chineesche zeeroovers Sanbofsai en Kukang terroriseeren en voerden hun afstammelinigen er bestuur, minstens tot 1424 A.D. Zij bleven echter vasallen van IModjopahit, maar dit rijk verminderde zeer in macht, zoodat, tuschen 1408, en 1415, de vorst van Malaka het durfde te wagen een poging te doen om Palembang van Modjopahit af-handig te maken, middels een verzonnen list. In ± 1500 werd over Palembang gesteld: Arija Damar. de zoon van koning Browidjo en een vrou-welijke demon. Deze regent moet tot tot twee malen getracht hebben tegen Modjopahit op te staan; dit is mij echter alleen bekend uit Dr. Djajadiningi-at's,.Critische beschouwing van de Sadjarah Banten". Palembang, het sterk ingekrompen Sanbotsai, moet tot den val V van Modjopahit een vasalstaat van dit rijk zijn geweest, en tegelijk emiede ingestort zijn. In de binnenlanden van Midden- en Zuid-Sumatra hadden zich in den loop der eeinven de vooruitschuvende posten der Hindoe-Javanen (en Hindoe-Maleiers) sterk ontwikkeld. Der beschouwing hiervan komen wij aan de schei-ding tnsschen Midden- en Zuid-Sumatra, waarbij het zijn oudere kolonies voorgaat. Zuid-Sumatra. Sekala Brak, het Eden Zooals uit de inscriptie van 966 Caka (= 1044 A. der bevolking van Su- D.) in de marga Liwa, in de bovenlanden van Kroei matra's zuidpunt. blijkt, waren de Hindoe-Javanen in den aanvang van de llde eeuw reeds tot in het hart van Sumatra's zuidpunt doorgedrongen. Of zij den eersten trek deden, uitgaande van het oudste Hindoe-centrum in Zuid Sumatra: Palembang, lang een der zijtakken van de Moesi, dan wel langs Lampongsch-e rivieren, kan nog niet worden uitge-maakt, doch ik acht vaststaand — alle overleveringen in Zuid-Sumatra klinken hieromtrent gelijk — dat het toen gevormde Uveede bevolkings-centrum Sekala, misschien toen en in elk geval later ook Sekala Brakheette, en dat het een groot oppervlak besloeg. Het was geheel bewoond door Boda's en Toemi's, dus — gat de volksmond voort —, bangsa djihin dan deiva", en hun „kabesaran" was „een boom welks, wortels in de lucht stonden, terwijl de bladeren, uit „twee sooiten bestaand, naar beneden hingen; die „boom heette Melasake-pamjmng Men heeft mij ingelicht, dat wij hier hoogstwaar-schijnlijk te doen hebben met een volksuitleg van den Paradijsboom, den boom waaronder Buddha de wijsheid erlangde. Vorstenzonen van Pagar Roejoeng- zouden, volgens de overlevering, de. Boda's en Toemi's van Sekala Brak hebben verjaagd en den Melasakepampang hebben bemachtig. Sekala Brak is het Eden voor de bevolking van de residentie Lampoeng, van de afdeeling Kroei (Benkoelen) en van een gedeelte van Palembang, van de geheele zuidpimt diis van Sumatra. Verschillende tegenwoordige marga's van de afdeeling Kroei, gelegen op het Belalau-plateau, en een gedeelte van de landstreek om het Ranau-meer, zullen gelegen het in den invloedsfeer van het machtige Sekala Brak. Sekala, legt de bevolking uit Is een poewar (op Java: ondje, een Nicolaiasoort); brak beteekent: groot, het geheel zoude wijzen op een iiitgestrekte poewarvlakte. Klinkt deze uitleg reeds weinig aannemelijk, — in verband met het feit, dat de bevolking „Sekala" en „Segala" naast elkaar gebruikt, denkt men eerder an hetgeen Kern opmerkt omtrent het nog nietteruggevonden Segala in den 43sten zang van de Nagarakrtagama, dat het namelijk mogelijk is, dat men „den naam van deze bij Buddhisten befaamde stad aan een cord gegeven heeft". Behalve den beschreven steen in de marga Liwa, vond de Topografische Dienst in deze streken nog den hagedis-steen op den steilen heuvel bij Antatai (Boven-Semangko, marga Soeoh). terwijl ik er in 1918 en in dit jaar nog enkele overblijfselen uit den Hindoe-tijd heb aangetroffen. Het totaal der vondsten in het voorheen zoo zwaar bevolkte Sekala Brak is tot nu toe schi-aal; en vooral in de vlakten van Soeoh en Wai Tenon g weet de be-volking, welke zich eerst in de 19de eeuw hier is komen vestigen, niets af van de voorgangers van eeuwen her, ofschoon hun sporen overal. doch toe-vallig, gevonden worden in bosschen, welke ongerept overwoud schenen. Het zo'eken naar waardevolle overblijfselen heeft hier daardoor veel van het opsporen van een naald in een hooiberg. Het kan echter niet anders of wij zullen hier nog een grooten stap verder kunnen doen. Het is mij gebleken, dat Sekala toegankelijk was niet alleen langs de Komering via het Ranaumeer, en langs de Wai Semangka welks bovenloop er door-heen stroomde, maar vooral langs de voetpaden welke langs de Oempoe, de Besai en de Aboeng, alle zijtakken van de Toelang Bawang-ivier, erheen vorerden. En welke vor de toelang, alle zijtakken van de toelang, allerlei overblijfselen van menschenhand vor, nu bijna geheel verdwenen onder de reuzen van het woud. Deze mededeeling, verbonden aan de aanwezigheid van een verbijsterend aantal Oud-Javaansche plaats-nanien in de LamX)eng's niet het minst in het stroomgebied van de Toelang Bawang. — maar vooral in verband nret den 80sten zang van Prapantja's lofdicht. zal hoop ik. ook anderen in het bijzonder opwekken tot bestudeering van het hier aano-egeven endere. Immers luidt het in den genoemden zang, dat de vorstin van Jiwana, de moeder van Hayam Wuruk's vader bedoold kan zijn) in 1260 Caka (1?,88 A.D.) te Evkit-SKlavg. Lemah (grond) in Lampoeng heiligdommen oprichtte. Wordt de plek gevonden. waar de bedoide heiligdommen gesticht werden, zoo zal misschien bli. Kälte den in de 14de een wen ander centrum den Sekäla Brak most werden vermeld. Op mijn reis herwärts verzocht ik den Controlen van Tand. Kälte der kreeg daar juist bericht op. dat wel bekend is: Batoe Soelang, dat dit gelegen moet heben in het brongebied van de Sekampoeng. en dat „volgens mijn zegsman". aldus de Heer Beeuwkps, daar bekend mönten zijn van menschelijke grootte, zittend in de gewone Boeddha-houding. Een en ander heeft hij gezien in de nabijheid van bronnen. Zoodra er gelegenheid is zal ik er heen gaan en er foto's van zien te maken; het mo et een zware tocht zijn van minstens een week door het bosch". Wij kimnen erop rekenen, dat de genoemde bestimmungen het hierbij niet zal laten. Hindoe-centrum Heel wat meer resten van Hindoe-vestigingen zijn „Lematang". vinden in Pasema Lebar en omstreken. in het boven-stroomgebied van de Lematang, om en bij het hedendaagsche Lahat en Pagar Alam (residentie Palembang). Ook dit centrum is eel bevo^kings- Eden en wel voor een gi'oot deel van de residenties Palembang- en Benkoelen. Dit derde, waarschijnliik meest uitgebreide, centrum uit den tijd der Hindoe- Javanen in Zuid-Sumatra is reeds bekend geworden door de onderzoekingen van Tombrink. Dit „bepaald ^iwaietisch centrum" schijnt er op te wijzen, zegt Rouffaer. dat deze Hindoe-periode uit den laatsten „tijd van Madjapahit, uit de 15de eeuw dus is". Ik Heb mij voor wat betreffend dit hoogst belangrijke centrum moeten bepalen tot een vluchtig bezoek aan tal van weliswaar ruw bekapte steenen beiden. Inscripties zijn er voor zoover ik weet niet gevonden. Andere oudheden. Van veel beter afwerking zijn de Ganeca van Palembang en een Buddha-beeld, gevonden in de doesoen Bingin bij Moewara Klingi, terwijl ook bij Moewara Inim vondsten gedaan zijn. Omtrent een en ander is echter nog te weinig bekend. dan dat ik daarbij langer kan stil staan. Behalve de genoemde landstreken komen in Zuid-Sumatra geen voorname centra voor uit den Hindoe-tijd. Talrijk echter zijn de Javaansche grooten, die, oongetwijd aan *t hoofd van families of misschien van roofb-enden. Geheel Zuid-Sumatra doorzwienen of bezetten. Men struikelt als 't ware over de hon-denden namen, welke men in inscripties op hoorns vindt, en in de plaatselijke overleveringen hoort noe-men, onder den titel van Ki, vafih, oemvop, devasi. demoenq of demang, tjandra, rafoe, pp'iinnnwn, maar vooral arija, arijo, rijo rye, rijo rye, arijo, al naar gelang van de uitspraak van de slot - a is in de talen en dialecten, welke in Zuid-Sumatra gesnroken worden. Men krijgt den indruk, dat geheel Zuid-Sumatra. Look de Westkust, doorkmist is door de Javanen: dat zij zeer verspreid heben gewoond in het wijde. Schaars of niet bevolkte land welk zii voornamelijk langs Moesi, Toelang Bawang. Sepoetih. Semangko en Ketahoen binnentraden. Kostelijk vertellen hieromtrent t-il van overleverringen, en ik kan niet nalaten de meest verbreide vor dem erwähnten hier een plaats te gven. „Bittertong" in Zuid- Lang geleden leefden in Zuid- Sumatra twee zwa- Sumatra. Gers, Seroenting en Arija Tebing, beiden sakfi, begaafd met bovenaardsche macht. Er was naijver tusschen hen ontstaan, doordat op den gevelden boomstam, welke als grens diende tusschen hun rijst velden, aan den kant van Saroenting's ladafng slechts paddestoelen. Grosseiden, tenvijl de schors aan de zijde naar Arija Tebing's akker gekeerd. Steeds goud was, — hoe Seroenting den stam ook draaide. Een veete volgde, welke eindigde door de verwandten van Seroenting, wiens geheim om zijn ziel te kunnen verbergen in een trillend alang-alang-blad, door zijn vrouw aan haar breeder was veiTaden, zo-dat Arija Tebing, met de steel van een Donax het trillend blad spitsend, tevens Seroenting kon kwetsen. Door deze gebeurlenis zeer terneergedrukt, besloot Seroenting een een eind aan zijn leven te maken, en liet zich in een martavaan de rivier afdrijven naar zee. Doch de golven droegen den tempajan naar een eiland, waar een oude man woonde, een vorst van Modjopahit. Nadat deze gehoord had wat Seroenting Overkommen was, zegde hij hem steun toe om zich te kunnen wieder. Wie spuwde hem in den mond, en liet hem de oogen sluiten. Toen Seroenting ze weder opende, zag hij dat de grijsaard was verdwenen en dat hij weder thuis was. En al spedig bleek een ieder, dat hij de vresselijke macht had gekregen om menschen en dieren tot steen te vei*vloeken, waarop Arija Tebing de oerwouden invluchtte en nimmer terugkeerde. „Pahit Lidah" wird Seroenting nu genoemd, Bitternong. en op zijn vele zwerftochten in geheel Zuid-Sumatra vond hij overal aanleiding door zijn bozen tong levende wezens te doen versteenen. steenen beelden. „Waar is de weg naar de rivier?" vroeg hij een jong meisje in Redjang. aan den oostelijken voet van den vulkaan Kaba; „onder uw zolen" spotte de gadis terug... maar dadelijk daarop was zij een steenen boeld, de halsketiing '>^og om den hah (Batoe Kaloeng), Hier trof het een enkeling, daar weer een gezel-schap. Te Pagar Dewa bij Padang Goetji (aan zee, 153 K.M. ten zuiden van Benkoelen) was het Malim Sidi die zijn toorn opwekte, en — de bevolking verhaalt dit met de meeste stelligheid — tot steen werd ververvorlokt. Diezelfde Malim Sidi staat nu, als nummer zooveel van de catalogus, bijg-ezet bij de stee- nen beelden in het museum aan het Koningsplein! Ziehier enkele buitengewoon aardige voorbeelden Van fantastische volks-overleveringen van Sumatra, met een kem van waarheid. De aanwezigheid van steenen beelden van onbe- kende herkomst moest worden Verklaard, en zoo schiep de volksmond „Bittertong", dien men beter „Beeldenmaker" had getteld. Ir. Moens, wien ik deze verhalen vertelde, vestigde mijn aandacht erop, dat met Seroenting Sakti blijk- baar een acarya bedoeld is, gerechtigd om door mid- del van banvloeken de zielen van afgestoi^en men- schen in steenen beelden te bannen. Dit komt mij juist gezien v Ooor in verband met het feit, dat soen- Ung de naam is, welke in het zi^lenland aan den af- gestorvene wordt toogekend. Bikoe Bermano. Trekkende Javanen. Hindoe- Tk doe nog een greep uit den kostelijken voorraad van overleveringen. Euwen geleden voer een man de Ketahoen-rivier op, 85 K.M. ten Noorden van Benkoelen. Hi was afkomstig van Modjopahit. en kwam uit Palembang, getrokken over den Barisan. Bij elke rivier, welke hij passäre, woog hij het vater; hij had dit al van Benkoelen af gedaan. Het Ketahoen-water was het zwaarst, en zwaarder nog was het water der zijtak Santan, en zoo kwam die man in Lebong, in de goudstreek, en vestigde er zich met zijn stam. Die man hete Bikoe Bennano. Nog anderen trokken Zuid-Sumatra door, reuzen en ristelooze zwervers als Secreting Sakti, die uit louter vernielzucht rivieren miet reusachtige aard-klompen (nu heuvels) opstopten, en vruchtbaar landonder water zetten. Tot zoover de wonderlijk k Linkende overleveringen; maar hoe belangwekkend is weder de kem! Wij zien daar buddhistische bedelmonniken van de brahmanen-kaste, en anderen, moeizaam het land van ongerept oerwoud, langs de rivieren, doortrekken. En overal land en water timbang-en, d.w.z. niet "wegen", maar keuren. omdat zij, de Hindoe-Javre van en  berg- of heuvelu uitlooper met ongenaakbare wanden, een rivier of beek er omheen loopend, en aan den bergkant een smalle toegang, beschernd door een of meer gT?,ch- ten en wallen. Nu nog vindt men op dergelijke punten vestiginigen, bijna altijd de oudste van de streek. Van die geniet men gewonlijk een fraai uitzicht op den om-trek. Maar ik heb ze dikwijls ook aangetroffen in het diepe overwoud, ringal na ringwal, gi'oote vijvers, duidelijke resten van vestigingen van menschen. En overal, langs de westkust en in de binnenlanden: van de Ziiidpunt van Sumatra tot Ipoeh, 160 K. M. ten noorden van Benkoelen, langs een kustlijn dus v^n ongeveer 600 Kilometer, komen overleveringen voor, waarin Modjopahit wordt herdacht. In de buurt van Bintoehan verhaalde men mij zelfs. dat niemand minder dan Patih Gadjah Mada aldaar had vertoefd. en dat hem — natn.urlijk tegen betaling van de f^ o-rJaf: een k Arbouw en rijst — vergund was een stukje grond te bewerken! Uit den toon der overleveringen bliikt, dat over al in het land onrust was. trekken en zwei veren, het verjagen en Verdringen van den een en stam door den ander. Nergens een algemeene leiding, eenheid en saamhoorigheid (als in Minancrkabau). omdat hier de oorspronkolijke bevolking uit allerlei verschillende. in de lide eeuw nog laag ontwikkelde nomadische stammen bestond, en niet, als ginds. eeinven later. een georganniseerd volk was aangetroffen. De stam Redjang Bikoc. Zeer merkwaardlg is hieromtrent de volgende overlevering, welke men in de binnenlanden van Redjang — het land aan den uitersten bovenloop der Moesi — verhaft: Het stroomgebied van de oorsprong-takken van &e Moesi (dus: de Pasemah-, Oeloe INToesi- en Redjang-landen) was vroeger geheel bewoond door orang Redjang Bikoe of Redjang Sawah. Zij waren afkomstig- van Modjopahit, waren hier langzamerhand tot een laag peil gedaald, woonden overal tegen de berghellingen, en liadden geen adat meer, geen godsdienst en geen tembo's (schriftelijke overleveringen). Hun hoofdzetels waren, in Pasemah: Benoewa Kling, in Redjang: Kembang Mibar. De vorst van Modjopahit, Sang Batoe Toeioe ( „wien voornaamste mantri's waren: Patih Rio Mado en Patih Rio Bangah"), hoorde van de slechtB toestan- den en zond een leger herwaarts onder aanvoering van zijn zijn zoon Si Bcutoe Ham. Gestreden werd er niet; Djaga Setahoen, de Rendjagsche vorst van Kembang Mibar, zag in, dat de Javanen zoo veel hooger stonden dan zijn wilde stammen, — en zoo trok Batoe Itam het land in en den vulkaan Kaba om, en was de voortrekker van de bevolking van Kesambai in de marga Seloepoe. De naam Redjang Bikoe is blijven bestaan, en aan-gezien men weder noodzakelijk een uitleg moest gevven aan het onbekende tweede woord, heeft men den Redjangers... staarten toegedacht (ber-ikoer), en zoo ontstond de nog steeds, zelfs bij Europeanen, gangbare legende van den Redjangschen staartmensch! Opnieuw trekken Java- Stortte Palembang met Modjopahit ineen, volgens lien Palembang binnen. de overlevering was hiermede echler nog niet geein-digd het binnenlanden van Javanen in de binnenlanden van Zuid-Sumatra. Immers zoude nog in 1544 een kolonie Javanen onder Gedang Soera in Palembang zijn gekommen en haar gebied het binnenland in hebben Vuitgebreid, zelfs tot Pasemah en Redjang, welke kolohisten echter onder de overheersching van Banten zijn geraakt. Banten verkrijgt invloed Lampoeng en omliggende streken werden in 1568 in Zuid-Sumatra. door Hasanoeddin, die Banten van Demak had vrij gemaakt, onder woi-pen, — en in 1596 werd ook Palembang als vasal van Banten beschouwd en ondernam Banten's Pangeran Moehammad in dat jaar een expedilie tegen dat I'-ijk, waarbij hij sneuvelde. Van een bepaalde overheersching van Palembang door Daadwerkelijk gezag Banten is niet gebleken, dit laatste rijk had echter van Banten in Lam- in 1662 in de Lampoengs en in Benkoelen daadwerke- poeng en Bengkoeloe. lijk gezag. Invloed van Javanen op De sporen van de Javanen vindt men in Zuid-land, vol K, taal. schrift. Sumatra overal in plaatsnamen, in de taal en niet het minst in het schrift. Het aantal plaatsen iiitgaand op ratoe, deiou, o.goeng, boemi is niet op te sommen. Niet minder Javaansch klinken: Djenggaloe, Mataram, Demak, Adjikagoengan, Pekoewon ratoe, Kedaton. Djepara, Panarangan, Lombok, Blembangan, Banten; men heft zelfs: Karang An jar, Martapoera, Soekaboemi, ja Semarang en Soerabaja ontbi'eken niet. Het zoude te ver voeren hier den invloed der Java- nen op de talrijke talen en dialecten in Zuid-Sumatra te beschrijven. Dit is trouwens overbekend. Volstaan kan worden met het aanhalen van eenige titels van de voornaamste volkshoofden in Zuid- Sumatra: Pang er an, pasirah, depati, penggawa of poevggaiva, pemangkoe, ngabehi, welke geen twijfel overlaten aan hun afkomst, terwijl het Kawi-woord wai nog onveranderd in de geheele zuidpunt van Sumatra voor rivier wordt gebruikt. ' Van meer belang zoude het hier zijn een inzicht te geven omtrent de, nog weinig bekende, bestaande of bestaan hebbende letterschriften van Zuid-Su- matra. Zij zijn blijkbaar afltomstig van een of meer Indische alphabetten, geordend ka — ga — nga enz. als het Sanskriet, en toonen overeenkomst met vele karakters uit het Oud-Javaansch. Ik meet mij echter bepalen, tot het verwijzen naar het hierbij gevoegde overzicht, dat eveneens schrifte- lijk nader zal worden toegelicht. III. Midden-Sumatra. De ,Pamalajoe" I27r)— Koning Kertanagara, de laatste vorst van Toema- 1293 A. D. pel, aangemoedigd door het succes, behaald door de vernietiging van Pasai, en het bezetten o.a. van Djambi en Palembang, besloot in 1275 A.D. een expeditie uit te rusten, welke ,,het land Malajoe" had te bezetten. Wij hebben hier te denken aan die bin- nenlanden van Djambi, welke nog niet onder den invloedssfeer van Kertanagara's rijk waren gebracht. Zooals blijken zal, bestond er een zeer vriendschap- pelijke verhouding tusschen den oppervorst en den Volgord* van d* ixui Oiul Ja uU Rern'. S tiuU nude lOoniuiUbo'K OuJ Konn iiU mscrtplvet o„Koornu. Kai-a-lug LjMi|)(KligScK Fujartg Pa.-„naK Uolo.niVar^dm iica<naaa4>ck 1 m Kioci ui Lompofo/^ Aa-  B ) 1- -^ 3^^ c/ c^ nia iria O cXo v^ ^^y^ Xi-\Vi^ ^^^ lX L^ (/- cka 5 , c55 i «-^K ^ .^<^ ^7 ^^ ^^ dja J^ E \AA xy ^/^>^ 'V(^ H^X^ iija na n) -uv /v-o/ yui/ sa sa jj ..^ ^^ y^ o^ ^ >n ^^ ra 5 ^/ /1u^ <i/// ^ // 2 - a <K ^0/ la La ru  gehindene van  op het voetstuk van het genoemde beld, dat ik het voorrecht had bij het tegenwoordige Soengai Lansat te vinden, en dat dank zij Krom's studie hieromtrent, den sluier eenigszins heeft opgelicht welke de „Pama-lajoe", de ki'uistocht van 1275—1293 A.D., bedekte. De Hindoe-Javanen naar Tusschen 1286 en eind 1290 A.D. rukten de Ja- Minangkabau". vaansche troepen op naar het begeerde land. Zij voeren daartoe de Pangian, linkertak van de Djambi-rivier op, en langs de Takoeng, waar immers, volgens de overlevering, de soldaten van het groote leger bij het wetten van de klewang's een bergpas uitslepen: Kiliran Djao, den Sibpsteen der Javanen! Over land ging het verder door het landschap Sidjoendjoeng naar den Vuurberg, den Goenoeng Merapi, aan welks zuidelijke helling, te Pariangan hun tegenwoordigheid aldaar in 1290 A.D. op steen werd vastgelegd. De Sadjarah Malajoe verhaalt van de wonderbaar- lijke'nederdaling, op den Vuurberg, van een prins (natuurlijk een afstammeling van Alexander den Groote!) wiens volledige titel was: Sang Sapoerba Trimoerti Toeri Boewana. De mondeling overlevering noemt hem Sari Toeri Boewavo; en van „de eerste menschen" op den Goe- noeng Marapi is van ouder op ouder overteld, dat hun vorst Soeri Maharadjo of Maharadjo of Datoea di Ngalau d. i. de Man in de Grot, zich veel overgevend aan gods- Inscriptie van 1212 dienstig gepeins; en ook de overlevering verhaalt, Caka (1290 A. D.) te (j^t in die periode het opschrift vverd gebeiteld op den Tariangan. steen te Pariangan, in het landschap Tanah Datar, Wij hebben hier met niemand anders te doen dan met den Maharadja van Dharmmacraya: Tn'bhvwana Mauliivarman. Hij is ook de Maharadja uit andere overleveringen, die..nog niet Voor goed gevestigd was in dit land (manape'baros; en besloot een reis te maken". Hij kon zich nl. niet handhaven in Tanah Datar, en was verplicht terug te trekken naar zijn hoofd- plaats aan de Batang Hari. Ilet karbouwengevecht. Volgens de algemeen geldende opvatting der Ma- leiers en volgens de schriftelijke en mondelinge overle- veringen, heeft een karbouwengevecht beslist of de Javanen al dan niet heer en m'eester zouden zijn in de bovenlanden. De door de Javanen medegevoerde. Wonderbaar- lijk groote strijdbuffel van hun vorst, moest in den befaamden strijd tegen het door de slimm-e Maleiers uitgehongerde karbouwekalf het onderspit delven, na welke gebeuitenis een gi-oot aantal Javanen op ver- raderlijke wijze zoude zijn Omgebracht, en de rest werd verjählt. De mondelinge overleveringen wijken gelukkig in zooveiTe af van dit verhaal, dat zij o.a. niet van den laffen moord reppen. De Minangkabauers zouden anders waarlijk niet meer trotsch behoeven te zijn op de „overwinning van den karbouw", aan welke gebeurtenis zij immers hun naam zouden te danken hebben. Mauliwarman en zijne Mauliwarman trok dus terug op Dharmmagraya. verhouding tot het Mo- Hij was gehuwd met Wan Sendari, dochter van den djopahitsche Huis. hem ondergeschikten regent van Palembang: De- mang Lebar Daoen genaamd. Een dochter uit dit huwelijk heette Tjandra Dewi, naar mijn overtuiging niemand anders dan de uit Javaansche geschiedenis bekende: Dara Petak. Dit meisje werd, vergezeld van een tweede prinses Dara Dingga, medegegeven aan de in 1293 A.D. naar Java terugkeerende troepen. Waarschijnlijk heeft MauliwaiTian haar en de troepen uitgeleide gedaan tot Tandjoeng Poera (Borneo), waar „de Batara van Modjopahit" hen te- gemoet kwam. Dara Petak werd door koning Kertaradjasa, neef en schoonzoon van Kertanagara, tot vi-ouw genomen, en Zij schonk hem zijn eenigen zoon, en opvolger, Dja-japanagara; de overlevering is dus juist, dat zij de stammeeder van het IModjopahitsche Huis werd. Dara Djingga keerde blijkbaar naar Malajoe terug, en werd de moeder van een koning van Malajoe, Adji Mentrolot of Mamimadewa, (een opvolger van Mauli warman) \viens zoon: AdwayawaiTnan de vader was van Adityawarman. Adityarwarman. Dezen Adityarwarman zien wij in 1343 A.D. op Java het bekende Mafijugri-beeld wijden. Hij, de vorst van Malayupura, was toen nog maar de (voor-name) mantri van de toenmalig-e Javaansche ko-ningin. Slechts vier jaren later, in 1347 A.D. liet hij in het zelfde Malayupura (het tegenwoodige Loeboek Boelang) 6 kilometer hemelsbi'eed ten westen V van Dharmmacraya (het tegenwoordige Soengai Lansat) in zijn eigen land, een opskrift beitelen op den rug van den derwaarts van Dharmmagraya overgebrachten Amoghapaga, uit welk opskrift blijkt. dat hij den titel voert van Maharadjadiradja, en dat hij een zelf-standig koning is geworden. Adityawarman trekt in hetzelfde jaar 1347 trekt Adityawarman op naar Minangkabau binnen. Minangkabau, het land dat zijn voorvader, een halve euw geleden, had leeren kennen als zooveel begeerlijker nog dan de gloeiende uitei-waai'den van de Batang Hari. Zijn weg leidde langs de Koewantanrivier, „de Minangkabauers bewonderden hem („Sang Sapoerba") zer" — verhaalt de Sadjarah Malajoe — „en de großen van het land besloten hem tot hun vorst te verheffen daar zij geen radja hadden zijn afstammelingen waren de vorsten van Pagar Roejoeng". Adityawarman had dit succes te danken niet alleen aan zijn bijzondere persoonlijkheid, doch vooral an zijn Maleischi bloed, en — ongetwijfeld daaraan gegaaid gaande — het volma akt beheren van het Ichmisch; verder aan de omstandigheid, dat Daia Fetak een dochter was van Tribhuwana Mauliwar- man, die zijn overgrottvader was, zoodat hij zich beroinen kon op stamverwantschap met het Modjo- panitsche Huis. In hetzelfde jaar 1347 deed Adityawarman reeds insciipties in steen beitelen te Goedam en te Boekit Gombak, liet latere „Pagar Roejoeng", het hart van iViinangkabau. De vestiging bloeide nu op tot een voornaam middelpunt, getuige de overbiijfselen in steen, waaronder ettelijke niet ontcijferde inscripties. De laatste van Adityawarman afkomstige is het opschrift van 1297 gaka =  Adityawarman, nangkabau. Wiens regeering de glorieti van Minangkabau uit-maakt, van 1343 A.D., of eerder, tot 1347 vorst was te Malajoepoera, en van laatstgenoemd jaar af, minstens tot 1375 A.D., Maharadjodiradjo in Minangka-bau is geweest. Het jaar van zijn overlijden is nietbekend, het steenopschrift op zijn graf is te Koeboer Radjo bij Fort van der Capellen. Papatih nan Sabatang Naast Adityawamaan, in de volksherinnering beteiligen, kjahi Katoemang- nog bewaard, treden hier twee groote figuren naar goenggan. voren, de volkshelden van Minangkabau, die als heiligen worden vereerd, de groote wetgevers van Midden-Sumatra: de democraat Papatih nan Sabatang (d.i. de eenige, unieke Patih), en zijn halfbroeder Kjahi Katoemanggoengan, wier beider wijze wörden en regelingen nog altijd voor den Minangkabauer gelden als: „ta' lapoea' di oedjan, ta' lakang di paneh", wat niet wegrot in den regen en niet barsten kan door hitte. Groot is „Parapatih nan Sabatang" door de rechts beginselen, welke het Minangkabausche volk overtuig is aan hem vei-plicht te zijn, beginselen wel. Konnte nog treffen de drei en de hoogheid vären. En niet minder heilzaam was de arbeid der twee volks-helden tot het brengen van vrede tusschen de verschillende landstreken. Ik kan enkele plekken noemen, waar zij, in overleg met de betrokkenen, tot nu toe geldende grensregelingen tiolien in de stroomgebieden van Batang Hari, van Kwantan, Rokan en Kampai', om ieders invloedsfeer vast te ieggen. Een dergeiijke plek aan de Batang Hari, bij Koetjipak, benedenstrooms van Poelai, was den grooten van iiet land zoo iieiiig, dat zeif s nog in de 19de eeuw geen af stammeiing van het Pagar Koejengsch-e vorstengesiacht zijn oog mociit slaan op aie piaats, zoodat men bij het voorbij varen de prauw met een k. Het Minangkabauers volk ziet in deze twee groole voorouders oorsinotikelijke Minangkabauers. De Hikajat Radja-Radja Pasai stelt hen zelfs (in het karakouwengevecht) tegenover de Hindoes. Ik hoop later te kunnen aantoonen, dat deze mannen Hindoesche edelen wai'en. Minangkabau na Adi- Na AdityawaiTnan is geen Hindoesche vorst in tyawarman's dood. Minangkabau bij name bekend. Evenmin staat vast, hoe en wanneer de kolonies der „Javanen" zijn ver-dwenen, dan wel zich min of meer opgelost hebben in de oorspronkeUjke bevolking. De voornaamste redenen zullen wel de val van Modjopahit, en de in de 16de eeuw binnentredende Islam zijn geweest. Midden-Sumatra had zooals wij zagen voor dien enen ernstigen slag gehad door den dood van Aditya-warman. Zelfs de mondelinge overleveringen verhalten nog, dat na zijn dood (van Maharadjodiradjo) een uiteenvallen piaats had, zoodat de centrum - onder-deelen in Tanah Datar: Soengai Tai-ap en Soerowaso meer op den voorgrond traden, -elk On der een vorsten-telg. Later stonden naast den vorst van „Pagar Roedoes" de ongeveer gelijkwaardige radjo's van Boeo en Soempoer Koedoes, en zij vormden tezamen het driemanschap: radjo nan tigo selo, „de drie ineen getwijnde draden". Dat door den val van Modjopahit het aanzien der Javaansche vorstentelgen in het algemeen wel zal zijn venninderd, ligt voor de hand. Zij, die den Islam omhelsden, ki-egen uit den aarr! 20 der zaak daardoor weder eenige positie, misschien geringen zij de bevolking voor. In elk geval behielden de tot den Islam toegetreden afstammelingen van de Hindoe-Javaansche grooten de leiding in Minangkabau, en hebben zij zich niet met de  oog van de buitenwereld op tot een ongelooflijken luister, niet het minst door de bombastige zelfverheerlijking welke hij in brieven en proclamaties ten toon spreidde. De laatste, rechtstreeksche afstammelinge van de Hindoesche vorsten: Toewan Gadis Reno Soempoer, an wie een Gouverneements-toelage was toegekend, stieif eenige jaren geleden, een oud vrouwtje. Was daarmede de laatste bloedband met de Oud-Javanen afgesneden, wij zagen dat de sporen van hun invloed op de onlwikkeling van land en volk nog  Padang (Poelau) Bahalo, Tjandi, Biaro, Soevipoer, Selo, Indragiri. Verder moet, als treffend staaltje van de gemoede-lijke vermenging van taal gewezen worden, naast het opschrift in Drahmmagraya, op de bekende 21-rege-Mge Adityawai-man-inscriptie van 1356 A.D., thans te Pagar Roejoeng. Wat eindelijk het schrift betreft, — wel heeft men mij in verscholende streken verzekerd, dat men vroeger een eigen alphabet had, doch ik heb nergens eigen schrift aangetroffen, en aangezien dit wel het geval is geweest in verscheidene landen van Zuid-Sumatra, waar de factoren, noodig voor de instandhouding van die oudheden, veel ongunstiger waren dan in Minangkabau. Most verondersteld worden, dat eventueel beständige eigen letterteekens geheel veioren zijn gegaan, dan wel, dat hier met, als in Zuid-Suma-tara, een schrift is ontstaan uit een Voor-Indisch of Oud-Javaansch alphabet. De algemeine indruk, welken men overhoudt nad de kennisneming van dit weinige omtrent de oudere geschiedenis van Midden-Sumatra is: een rustige ontwickling van het geheel, en onmiskenbaar is daarbij deleiding van den Maharadjodiradjo, van den Parpapiten en van Katoemanggoengan, — die misschien zullen blijken een totaal van personen op te leveren, minder dan drie. Wij kunnen hen beschouwen als de verpersoonlijking van den heilzamen invloed van de Hindoesche grooten op land en volk, een invloed, die eenheid en saamhoorigheid schiep, en welke — ik ben voran overtuigd — de IMinangkabauers hebben gvoerd tot de positie, welk zij nu in den rang der volkeren van dezen archipel bekleeden. Mijn noodzakelijk te beknopte voordracht wenschte ik dan ook Ter herinnering aan den Parapatih van Minangkabau, de grootste figuiir in de geschiedenis van Sumatra, te eindigen met een v.-oord van hem, dat overal in de nooit volprezen Boemi Malajoe bekend is: sase* soeroei*. talangkah kombali, indien gedoold is, hoop ik den juisten weg terug te vinden, — ben ik te ver gegaan, zoo keer ik gaarne naar het goede uitgangspunt terug. BiJLAGE I. 454-464 608 Chronologischelijstvoor Midden= en Zuid-Sumatra tot aan de komst der Nederlanders, ») met aanteekeningen. Chineesche bronnen vermelden dat in deze periode (Sung- dynastie), op een eiland tusschen Kambodja en Java, een rijk lag, bij de Chineezen Kandali geheeten, in zeden en gewoonten ongeveer gelijk aan Siam en Kambod Ja (Gr., 68). Dit Kandali wordt later San-bo-tsai genoemd, of Fo-ts'i, van Fo-che d.i. Che-li-fo-che, ten rechte („rivijaya, het Sri-buza of Sarabaza der Arabieren; waarschijnlijk ook: het land van oorsprong der „Sajabidja", die in de eerste eeuwen onzer jaartelling aan de Perzische golf woonden (Vgl, Coedes; Prof. de Goeje in het „Vet-album"; van Geuns in Ind. Gids van 1 Juli 1919). Het hundige Kenali, een voomame marga in de bovenländigen van Kroei, is een gedeelte van het centrum Sekala Brak, beschreven onder 1044 A. D. Of deze naam reeds in de 5e euw voorkwam, en of verband bestaat met „Kandali", is niet na te gaan. De naam komt in Zuid-Sumatra als plaatsnaam meer voor (o. a. in Palembang). De vorst van Kendall Sa-pa-la-nan-da, zendt een voor-naam ambtenaar: Ta-ru-da naar China, om keizer Hsiau-^vn gouden en zilveren geschenken aan te bieden (Gr., 68). Dit zenden van de steeninscriptie te Kota Kapoer, aan den noordelijken oever van de Mendoek-rivier op Banka. Hierin wordt vermeld, dat in dit Jaar het gehindoeiseerde "Maleische" rijk Crivijaya (= Sanbotsai) "het Javaansche land", dat niet wilde gehoorzamen, heeft getuchtigd (Kern, "Het Hindoeopschrift" te Kota Kapoer", Bijdr. T. L. V. van N. I., deel 67; Coedes 1—2). In deze lijst beteekent: Gr Groeneveldt, Notes on the Malay archipelago and Malacca, compiled from Chinese sources. Verh. Bat. Gen., deel 39. Iste stuki. Coedes Coedes. Le Royaume de Qrivijaya" (Bulletin de l'Ecole Frantaise d'Extrême Orientale, tome XVI.'No. 6). From Dr. Krora, en Sumatraanche Inférieure van Koning Kr. Lanagara (Versl en Med. Ron. A.W. afd. Lett.. 5de reeks, dl. 21. Dajadiningrat... Dr. H. Ujajadiningrat,..Critische beschouwing van de Sadjarah Bante»". Nagarakrtagama... door Prof Kern- Paraton uitgave Dr. Brandes. Sadjarah Malajoe... Fransche vertaling van A. Marre. Vaucresson 1900. Hikajat Pasai Hikaial Radja-Radja Pasai", Collection Dulaurier. 1 i. fascicule. Paris 1819. p. 101: vgl ook de vertaling door A. Marre. Paris 1874, p. 100-103. Inventaris van Gudheden in de Padflngsihe bovenlanden en in de omgeving ervan. voOr-komende in: Oudheidkundig Verslag 2de kw. 1912. bl 33 en vlg. u- TRr Opstel I en II... mijne..Orstellen over Minangkabou". I: T.B.G. deel 55. all. 1-3. bl. 234 en vlg. II. T.B.G. deel 57. afl. 3blz. 24 en vlg. „,, Minangk. Nagari... mijne..De Minangkabausche Nagar." (Med. Encycl. Bureau I'.MS. afl. 471. aAnt. Bengkoeloe.. mijne..Aanteekeningen voor Opstellen over Bengk ocloe" (Nöulen Bat. Gen. deel 54. lyiD. all) 24 692 654 697 732 775 9e eeuw — 905 960 961 962 971 975 980 De Chineesche monnik-wereldreiziger I-tsing, die in 672 A.D. Gribhoya (= Qrivijaya) d. w. z. „Palembang", voor het erst had bezocht, constateert er in 692, dat „allei-wegen" Budhisme is, en wel Hinayanisme, uitgezonderd te Malayu, waar eenige Mahayanisten zijn. Hier wordt Malayu dus reeds uitdrukkelijk genoemd (Rouf-faer in Encyclopaedie van Ned. Indie); dit land is tusschen 672 en 705 A.D. onderhoorig geworden aan (Kedoe, 9) Jaartal van de inscriptie van Tjanggal (Zuid-Kedoe, Java), getuigenis van oorlog tusschen Java En "het Maleische" rijk", Qrivijaya (Coedes, 28), misschien door den "Maleischen" overwinnaar daar opgesteld? Jaartal van de inscriptie te Vieng Sa (in het zxiiden van de baai van Bandon, Siam; Coedes, 2) Lofschrift op den oppei-vorst van vivijaya naar aanlei-ding van het oprichten van eenige stvpa's. Hier dringt zich de overtuiging op, dat C^ivijaya, in elk geval de politieke invloedssfcor van dit rijk, zich minstens uitstrekte van Bangka tot Vieng Sa (waarschijnlijk tot Kambodja), en dus omvatte: de oostkust van het eiland Sumatra, het schiereiland Malaka en de cmgeving van deze landen. De verst wordt in de tiveede inscriptie op denzelfden steen van Vieng Sa genoemd: Qri Maharaja van het „koningsge-slacht der Bergen"; velen van de latere vorsten van „Palembar.g" en een gering hadden denzelfden titel. en noemden zich van hetzelfde geslacht (Coedes, 2. 26, 29 vlg.) „Sribuza" of, Sarabaza" wordt door Arabieren bezocht, die dit land een endorhoorigheid van Java noemen. De Javanen, die zich toen en in andere perioden in, Palembang hebben geschrieben, zullen telkens getracht hebben zich zelfstandig te maken, waarop expedities en invallen van Java (o.a. in 990 en 1377 A. D.; Gr., 76) plaats hadden. Sanbotsai, welks koning Chan-pi hete, zendt in dit jaar tribuut naar China (Gr., 64). Hier is ongetwijde bedecken: Djambi (= Malajoe). dat toen dus ztilk een voomaam onderdeel was, dat het een „koning" had. Koning Si-ri-hu-ta-hia-li-Van van Sanbotsai zendt schatting an den keizer van China. Ook koning Si-in-irn-ya zendt in den winter van dat jaar tribuut (Gr., 64). In beide titels ligt: Crivijaya. De in 960 eerstgenoemde koning zendt wederom schatting, les: produkten ter (zeer voordeelige) ruiling met artikelen van China. Si-ri-wvyya zendt afgezanten naar China. Terugkörer van een der afgezanten. In dit jdar komt weder een afgezanten. In dit jdar komt weder een afgezanten. In het volgende jaar vertrekt een nieuw gezantschap naar China. Koning Ha-chH zendt een gezant; in hetzelfde jaar wordt aa-- hot Chinceschi'^ hof het tericht ontvangen van de aan- komst van een onbekend koopman van hetzelfde Sanbotsai 25 983 985 988 990 1003 1005 1008 1017 — 1028 _ 1023-1024 (Gr., 64). Dit laatste feit bewijst, dat de vorstelijke macht taande, een koopman durfde te trachten ook wat kuit van de visch te bemachtigen. Is Ha-cli'i werkelijk de naam van den koning (Adji), of moet niet eerdcr gedacht worden aan ver- brokkeling en aan het zelfstandig optreden van onderdeelen van het lijk (zie 905 A. D., en des koopn-.ans daad), het op den voorgi'ond tveden van het onderdeel Adji, de oudste marga van het Komeringstroomgebied, grenzend aan Sakala Brak (zie 966 Qaka). Weder zendt Ha-ch'i een afgezant naar China, doch twee jaren later is het wederom een particulier persoon, een kapi- tein, die de produkten van zijn land „aanbiedt". In dit jaar zendt Sanbotsai nog eens een afgezant, doch op den terugweg naar zijn land vemeemt deze, dat zijn land was veroverd door de Javanen (Gr. 65). Zij kwamen blijkbaar weder eens orde op zaken stellen in het verbrokkelde ,,Malei- sche rijk", en herstelden den rechthebbenden ,,maharadjo" in eere (zie nl. 1003 A. D.) Koning f ri Culamanivarmandewa zendt twee gezanten naar China (Gr., 65; Coedes, 7). Deze slimme lieden weten van den Keizer ieder een generaalstitel te krijgen, verder een klokke- spel en, bij edict, een door den keizer gegeven naam voor een in ,,Palembang" opgerichten Boeddhistischen tempel. (Gr., 65). 