None
Tegen zulk eene miskenning nu is graaf Dirk' te Nijme- gen zgne staatkunde en recht gaan bepleiten. In hem leefde het voorgevoel van Hollands toekomstige zel&tandige groot- heid. Zonder hem zou, meuschelgkerwgs gesproken, Holland een deel van een' kerkelgken staat geworden zgn, en de stad Utrecht zou voor hare zelfstandigheid tegenover den bisschop den zedelgken steun der graven en der burgerg van Holland gemist hebben. Hoe dit zg, de Graaf over- ( 222 ) reedde den Keizer niet. Integendeel! — W^j hebben de uit- komst gezien. Met dat standpunt, door de auteurs der berichten omtrent Dirks strgd tegen den Hertog ingenomen, kon Melis Stoke met geene mogelgkheid vrede hebben. Het wilde er bg hem niet in, dat de Graaf van Holland, als ware hg een Fries, met de Friesche oproerlingen bestreden zou geweest z^n. Laat ons zien, hoe hg de Friezen kenschetst en *8 Graven stand- punt tegenover hen vaststelt. In zgne opdracht aan Floris Y verklaart hij dezen Graaf door zgn geschrift bekend te willen maken, hoe verre der Graven gang met rechte ging in Friesland", opdat Graaf Floris mocht zien en hooren, »bi wat redenen dat hi zoekt Friesland, dat hem zoo zeer vloeht^. Hig kan niet to^e-ven, dat Friezen de ware naain zou zgn van het volk, waaronder de Graaf van Holland zijn gebied gesticht had en zgn gezag liet gelden. Neen! de behoorlgke naam van dat volk, zegt hg, was Nedersassen, en de naam Friezen is hun door de Romeinen gegeven (»Den name wanic dat erst vant Rome: want hets een cout lant"), nadat Keizer Valentinianus hen onderworpen had. Wel zgii ook volgens hem Nedersassen en Friezen een, geligk hg dan ook zgnen Nedersassen. de Friesche takent, waar hg meldt, hoe Willebrord wegens de gemeenschap van taal geen beletsel vond bg de predicking van het evangelie hier te lande: Inghels (zegt hg) was Willebroert becant, Gheboren in Northumberland. Ende want de Ingels sgn gewassen, Alsmen leest, van Nedersassen, Conste hi te bet de Vriessche tale: Dat mach elc man proeven wale. Doch Friezen was, oordeelde hg, de benaming van het volk, in zoo verre het, lang na de onderwerping aan de Ro- meinen, heidensch was gebleven, door de koningen van Frankenrgk was beoorloogd en alsnog het gezag der graven van Holland niet wilde erkennen. De naam van het volk, daarentegen, in zoo ver het zich naar het heerschend stelsel ( 228 ) voegde, om lid te zgn ?an het Heiige Boomsche Bgk, zgu christennaam, was Nedersassen, een naam, die het almede als in den grond één deed kennen met dien stam, welke aan het keizerrgk van de Dnitsche natie eene roemrgke dynastie geleverd had. Bobert van Vlaanderen, met z^nen bgnaam de Fries, zat onzen Melis Stoke dan ook in den weg« Geen wonder, dat hg zich den grond van dien naam op zgne wgze heeft zoeken te verklaren. En want sgn vorsate Florens Gh^oet was op der vresen chens, Eer hem Hollant ane qnam, Hiet men doe, als iet vernam, Grave van Vrieslant bi toenamen, En vort wort Robrecht alte zamen Gheheten Robrecht de Vriese mede, Na sinen vorsate: dus wilde de sede. Melis Stoke redeneert aldns: Floris I had tødens het leven van zgnen broeder, graaf Dirk IV, Friesland tot apanage: in zoo verre het het graaf van Friesland, even als later Floris de Zwarte, broeder van Dirk VI, en Willem I, broeder van Dirk Vil. Toen dan die eerste Floris zgnen broeder Dirk IV was opgevolgd, moet hem den naam van graaf van Friesland bggebleven zijn, en die toenaam is op zgnen op volger Bobert van Vlaanderen overgåen. — Deze redeneering houdt geen' steek. Immers wanneer een graven-broeder van Holland, vert^enwoordiger van het graafelg gezag in West-Friesland geworden, later in het graafschap van Holland opvolgde, l^de hg den titel Graaf van Friesland af, gelgk dan ook Graaf Willem I uitsluitend Willem van Holland heet. Hoe z On den den Titel, die Roberts voorzäat, als zoodanig, niet eenmaal droeg, van dien voorzäat op hem hebben kunnen overgaan? Het was er Meils Stoke om te doen den voor hem bevreemdenden, zoo niet ergerlgken naam van Bobert de Vries, zich eenigszins te verklaren. Maar nu, hoe was voor Melis Stoke, met zulk een voor- oordeel tegen den naam Friezen, vervuld van het antago- nisme tosschen de Friezen en zgnen Graaf Floris (althans in ( 224 ) het eerste gedeelte z^ner regeering), — hoe was het hem mo- gelgk aan te nemen, dat^ zoo de vertegenwoordiger van den Keizer in het hertogdom Neder-Lotharingen in het land was geweest, — van de bisschoppen, hierop lette men wel, rept hg niet, — om de Friezen te beoorlogen, deze hier tegen den Graaf zou z^n opgetreden, tegen den Graaf, die immers de Friezen tot vjjanden had en op wie hg zgns vaders dood had moeten wreken. Neen! was Godfried van Neder-Lo- tharingen door den Keizer herwaarts gezonden, dan moet (zoo redeneerde hg en zeker hg niet alleen), dan moet zulks geweest zijn om den Graaf tegen zgne vganden, de Friezen, bg te staan. Dat ook de bisschop van Utrecht, met deze bisschoppen vereenigd, den Graaf tegen de Friezen zou bg- gestaan hebben, was al te ongergmd, al te strijdig met het- geen de verhouding tusschen de graven van Holland eu den bisschop van Utrecht had opgeleverd, dan dat hg dit zou hebben kunnen aannemen: vandaar dat onze krouiekschrg- ver liever van den bisschop en de andere kerkvoogden gau- schelgk zweeg. Dus is ons besluit, dat Melis Stoke, meenende de zaak juister voor te stellen, Dirks overwinning in eene nederlaag verkeerd heeft. Voeg hierbg, om de zaak nog verklaar-baarder te maken, dat men aau het grafelgke hof voorzeker de herinnering aan het feit, dat er een tgd geweest was, waarin een keizerlgk leger in het land was geweest, om het gezag van den Graaf als onrechtmatig te niet te doen, liever uitgewischt wenschte te zien. Zoo begrgpt men tevens, hoe de onjuiste voorstelling onder de Nederlandsche schrgyers zoo algemeen heeft kunnen worden. Dus is het geschied, dat Hollands roemrgkste zege, waarna de Mogendheden Hollands zelfstandig bestaan, als door een Godsoordeel gewettigd, erkend hebben, door een Hollandsch en bg Uistek vaderlandlievend schrgver in eene nederlaag is verkeerd. OVER DE NIEUWE UITGAVE DER WERKEN EN DE PORTRETTEN VAN SPINOZA. MEDÉDÉLIN6 vak J. P. N. L. A. D. Met het tweede deel der werken van Spinoza, dat i de er heb der Akademie aan te bieden, is de uitgave voltooid, waarvan de bewerking in October 1880 aan nu wijlen Dr. Van Vloten en mézelven was toevertrouwd. De stoffe gegragen van velen, om velerlei redenen geschonken, waren na de oprigt van het standbeeld en het plaatsen van den gedenksteen in het sterfhuis niet geheel uitgeput. En nu wam de eerste ontwerper dier openbare hulde aan's mans nagedachtenis mgne eigene wenschen tegemoet door het voor- Stel om vervolgens te zorgen voor nog een ander, een letterkundig gedenkteeken. In den geest der gevers van het fonds, en in het belang der duurzaamheid van het werk, mögt dit niet anders zgn dan een niiauwkeurige en volledige uitgave van alwat wg van Spinoza's eigen hand bezitten. Het Comité, op het punt van zich te ontbinden, vereeuigde zich met dat plan, en gedachtig aan de mogelgkheid van nieuwe ondernemingen met dezelfde strekking^ waartoe zich later de wensch zou openbaren, werd het »Spinoza-fonds*' bestendigd onder beheer van het dagelgksch bestuur van voorheen. Âan ons beiden, die elk op zgne wgze een bgzondere studie van den wg^eer hadden gemaakt, werd YKlteL. KM MXDKD. AMD. LITTBUL. 8<ie BBIU. DEKL I. Ift ( 226 ) al dadelgk de redactie der voorgenomene uitgave oj^e- dragen. Of nu een onzer in den auteur z^n eigen geestel^ken leidsman, de ander eene der hoofdfiguren in de geschiedenis der gedachte begroette, maakte geen onderscheid in beider voornemen om aan zgne werken hun vollen eisch te geven. Geduldwerk intusschen, zoals er hier meest te verrigten viel, was, gelgk men weet, niet hetgeen den volgverigen en bewälgen van de hand plagt te gaan. Zijn aandeel heeft zich dan ook ongeveer bepaald tot bet beramen van den typographischen vorm met den uitgeveer, bet nazien van elke proef, en eenige belangrgke nasporingen in buitenlandsche bibliotheken. H^ kon het daarbg laten, nadat hg reeds twintig jaren te voren in zijn Supplementum op de uitgave van Bruder een geheele reeks van stukken an het licht had gebragt, waarmede de tegenwoordige slechts behoefde verrekt te worden. Hoe goed destgds de nalezing door hem en Frederik Muller bezorgd was, bleekbg deze gelegenheid, nu w^ van geheel nieuwe stukken niets aanwonnen dan e Enkel briefje (uit Eopenhagen), een opgave der meest onbekende namen in de Epistolae (uit Ha-nover), en de photographie van het beste portret (uit Wolfenbuttel). À de hulp weliswaar, die ons op onze aanvrage of uit eigen beweg van heinde en verre verleend is, waarborgt niet tegen de kans, dat uit verscholen hoeken nog dat of dat te voorschgn zal worden gebragt; en daarom staat op onzen titel eenvoudig: Opera quotquot reperta sunt. Er is een oogenblik sprake van geweest, de werken van Spinoza naar t^dsorde te rangschikken. Bg nader inzien echter bleek dat voor sommige ondoenlgk te zjjn. De korte Verhandeling is zeker veel ouder dan de Ethica; in andere gevallen echter staat het volstrekt niet vast, dat het eene geschrift, zooals wg het thans bezitten, was afgewerkt voordat het andere werd opgesteld. De onvoltoide toestand van drie of vier der werken kan beteekenen, dat de auteur van de voortzetting a&ag, doch ook, dat hg er bg beurten an werkte, naarmate hg aanleiding vond zgne aandacht aan taalkunde of politiek, exegese, natuur- of zedekunde te wgden. I 227 ) De Ethica zelve is, naar men reeds opmerkte ^), volstrekt niet in e ens geschreven;  waarin Spinoza berigt, wat hem tot wgsgeerige overdenkingen ge leid heeft. Dan volgen de Ethica en de Tractatus Foliticus bestemd om de leer van de persönlicke gelukzaligheid met die van de meest rationele maatschappelgke iurigting aan te vullen; eindelijk de Tractatus 'iheologico-Politicus, waarin het zedelgke heil van het niet-wgsgeerig gedeelte der riictiscb-heid overwogen wordt. Wat er te doen viel om deze ge-schrifteu zoo zuiver mogelgke weer te geven, blgkt in hootd-zaak uit de opstellen, die ik voorregt had Iiier voor te dragen 2). Het tweede deel moest allererst de Epistolae bevatten. Ook over deze heb ik de eer gehad u te onderhouden ^); doch e Erst sedert dien tgd is het onderzoek daaromtrent geheel voltooid. Spinoza, dit weten wg, schreef aan sommige personen in het Latign, aan andere in het Nederlandsch, dat hg meest uit den mond van Amsterdamsche burgerlieden had opgevangen, zonder er ooit een letterkundige studie van te maken. Van de gewigtigste zgner brieven Sigwart, Spinozas neuentdeckter Traetat, u. s. ic. Gotha 1866, 8. 60. Tönnies, Studie zur Entwicklungsgeschiehte des Spinoza, in Fierteljäkrssehri/t f. wm. Philos., Vil Jahrg. (1883) S. 167 ff. 334 ff. Zie deze Verslagen en Mededeelingen 2« Reeks Deel XI. blz. 144. Aid. Deel XI. blz. 4 en 148. 16. (228) Hoffe hoffe hoffe, wärmer, helaas! de adressen, zoo mede de gedeelten, loopende over persönlichen aangelegenen van den dag, ja zeläi de dagteekeningen door-gaans werden weggelaten. Het was heh blikbaar te doen om in gedachtenis te houden, in welke bewoordingen hg zich over zaken van blig vogelaten, teneinde daar bewanderer gedachten, teneinde daar bewanderer gedachten, van der gegenheren verdere gedachten, van der gegenheren verzamelde werken tot opheldering gebruikte maken; waar-om anders van verscheidene zogen hollandsche brieven zelf een latgnsche vertaling gemacht? De bezorgers der Opera Poathuma — onder wie wg thans werden, dat de Duits Dr. Schubert een voorname plaats bekleidde, — hebben deze minuten en vertalingen in handen gehad, en bovendien van enkele correspondenten Spinoza's verzondene brieven terug ontvangen. Wat daarvan nog niet in 't Latgn bestond, hebben zgzelven vertaald. Doch in dien zelfden tgd zgn de oorspronkelgke stukken in handen gesteld van den bewerker der Hollandsche uitgave der f^a<jelate Schriften (volgens Philopater, Jan Hendrikzen Glazemaker); en zoover wg het kunnen vervolgen, heeft deze den vasten regel gevolgd: het Hollandsch van Spinoza naar eigen begrip te verfraagen, doch diens eigen Latgn in onze taal over te brengen, met vermelding der voornaamste Latgnsche uitdrukkingen aan den rand. Waar het Latgn van Schuller, Lod. Meyer of een anderen uitgever was, st Aat op den rand niets aangetee-kend. Door deze wgze van bewerking verkreeg de Holland-sche druk voor ons de waarde eener zelfstandige bron, waarvan wg geregeld gebruik maakten. Van de toen gebezigde stukken is het meerendeel verlo- ren gegaan. Men kan zich voorstellen, dat zg voortaan meer als curiositeiten beschouwd en aan dezen en gene zgn weg- gegeven. Enkele zgn in het Collegianten Weeshuis te Amsterdam teruggevonden, en worden thans bg de boekerg der Doopsgezinde gemeente aldaar bewaard. Een ander trof men aan in het Bgksarchief, waaruit het sedert aan de Leidsche bibliotheek is afgestaan; wg weten, dat het in 1705 met een ander, later verloren, in de Boekzaal werd afgedrukt door François Halma. Een drietal (onze nummers XU, XXTTI, LXXTT) bezat de verzameling van Voorst; een daarvan is thans te Dessau, van de beide andere verliest men sinds 1860 de sporen bg handelaars (229 ) en Te Pägens en te Leipzig. Nog een ander, vroeger bg prof. H. W. Tydeman, berust tegenwoordig te Berlgn, en ook Victor Cousin heeft er een nieuwe collatie heeft er verstrekt. Had indertgd het Spinozafonds bestaan, er zou stellig voor gezorgd zgn, dat zulke autographen niet over de grenzen gingen. Thans hebben wg voor den text van den eenen brief aan SchuUer geen beteren getuige dan bet Supplementum, welk boekje volgens een anderen dan den datmaal aangenomen standaard moet beoordeeld worden. An den anderen kant beschikten wg over enkele originellen, die de oude uitgevers niet voor zich hadden. Daar is niet alleen een fragment, door Oldenburg in een brief aan Bob. Boyle medegedeeld en in de werken van dezen laatste bew Aard gebleven, maar van verscheidene bekende brieven wen wg den vorm waarin Oldenburg ze ontvangen heeft. Van eenige namelgk is het oorspronkelgke bg de Royal Society te Londen bewaard gebleven, andere zgn door den geadresseerde voor Leibniz afgeschreven en liggen daarom thans te Hanover. Bg vergelgking met de minuut of den afdruk daarvan in de Opera Posthuma leereih zg ons, hoe groote zorg Spinoza aan het beschaven van zgn Latguschen stgl besteedde, al trachtte hg niet te schrgven als een lite-rator. — Geheel nieuw is, zooals ik reeds vermeldde, alleen on niet te schrgven als een lite-rator. — Geheel nieuw is, zooals ik reeds vermeldde, alleen on niet te schrgven als een vriend bejegent, niet wetende dat de ander hem twee jaren te voren bg Leibniz had zwart gemaaktj gelgk hg hem nog na zgn dood met theologischen haat zou vervolgen, hoewel volg ens eigen bekentenis in de nieuwere wgsbegeerte onbedreven. Behalve dit lichtstraatje op een men^chelgk zwak heeft het brieve ook iets beters opgeleverd. Het bevat een verzoek om teruggave van zekere epistola de obitu Cartem, die Graevius nu wel eindelgk zal hebbeu afgeschreven, ea waarnaar de eigenaar d. V. (de Vries?) reeds meermalen gevraagd heelt. Wg zochten te vergeefs waar dit stuk gebleven was ; doch onder het nazien van een bandet papieren, dien Barman by het voorbereiden zgner Sylloge Epistolarum ter zgde had gelegd, vond myn vriend prof. Gornelis- sen een brief van den bedoelden inhoud, dienbg mg dadelgk mededeelde, zonder te vermoeden welk bgzonder belang ik juist op dit Oogenblik bekennigt van de hand van Graevius-zelven, en behelsde het eigen verslag van den Zweedscheu Igfars, onzen landgenot van Wülen, eertgds door Baillet in zgne Vü de M. Descartes gebrüikt, doch waarvan de text, zoover ons bekend was, nergens gedrukt stond. Aan het slot van ons werk is dat zeer eigen-aardig relaas als bglage opgenomen. — Voorts kwam uit de papieren van Leibniz nog eene aanteekening van dr. Schubert te voorschgn, waario deze medeuitgever der Opera Fosthuma zgn beroemden landgenoot eenige namen opgeeft, die men bg den drk der brieven had weggelaten of verkort. Zg leerde ons o. a. hoe voorziglig men in zulke gevallen met het maken van gissingen dient te zgn. Decorrespondent J. O. werd algemeen voor Isaac Orobio gehouden; bet bleek een chirurgn te Rotterdam te zgn, Johannes Osten geheeteu. in een ander, J. v. M., aan wien Spinoza over kansrekening schrgit, had ik zeil nog kort tevoren. Eerst later ib gebleken, dat dit niettemin het geval was, en wul waar niemand het zoeken zuu, in de Handelingen en Mededeelingen der Maaiich. tan NederL Leckernde te Leiden, over het jaar 1 G4. Biz. 138 vv. De hooglégeraar J. de Wal, met het afschrift van Graevius in zuhebend, had ein andere kopje te Wiesbaden gevonden, en wets te gelijk, te gegen (ierde verkorte aan b) Crenius in diens Animadcertione, philol. ei hint., p. 1 (L. B. 1697) p. 136. De vergelijking dier beide met on, exemplaar levert vier verbeteringen op: p. 651 reg. 9 v. o. hert quarta antelueana, p. 6. il reg. 6 V. o. crimen hand vane Uli foriams. p. 633 reg. 1 de ifransche woorden als by Baillet. ib. reg.? visf quidjtiam inveniant. Voor het overige zijn de Ifzmgen van Graevius op een doz\)n plaatsen de betere, en welen alleen hij en Baillet, dat het schrijven aan Piso gerigt was. Ned. Spectator van 18 Febr. 1882. (231) den kweekeling-ingenieur Johannes van Meerveen met eenige waarsfähigkeiten nieenen fce herkennen; het was echter Johannes van der Meer, koopman te Amsterdam. Ook de ookeneemde, met wien Spinoza zich verledigte een uitvoerig debat over het bestaan van spoken te houden, is thans bekend. Schuil er noemt hem Hugo Buxen, pensionaris van Gorinchem; de tegenwoordige secretaris der gemeente was zoo goed ons in te lichten omtrent Mr. Hugo Boxel, een der verwunderte regeringsleden van 1672, en dus een po-litiek geestverwant van Johann de Witt en Spinoza-zelven; betogen ons de moeite verklaart die deze zich geeft tot weerlegging der onbeduldende betoogen van den bggeloovigen patriciër. Al deze brieven hebben wg naar ons beste weten in tyds-orde gerangsch. ikt. De eerste uitgevers hadden dien regelten halve toegepast, om de briefwisseling met denzelfden persön bg elkander te houd on. Doch vooreerst komt het meer op de kennis van Spinoza's geschiedenis, dan op die zgner correspondenten aan, en dan heeft ook reeds de nieuwste uitgever Ginsberg, ter wille van de later ontdekte brieven, de nummers van eenige der vroegst bekende veranderd. Het is waar, dat Dr. Martineau een poging doet om een datum te veranderen, waarop onze voorrede het antwoord bevat, en dat ook Tönnies een persönleken twgfel oppert an de tgdsbepaling van ons tegenwoordig n. XXVI, doch een redelgke twgfel kwam ons voor hoogstens ten opzigte van den brief aan Balling (n. XYII) mogelgk te zgn. Op de brieven volgt het bekende werk uit Spinoza's eersten tgd, dat wg niet meer in het oorspronkeLgke bezitten, de Korte Verhandeling van God, de mensch, en deszelfe wel-stand. Reeds in 1852 had Eduard Boehmer uit de geschreven toevoegsels bg een Colerus, dien hg aan Frederik Muller te danken had, een Korte Schetz dier verhandeling uitgegeven. Kort daarna ontdekte onze geleerde boekverkoo' per een volledig exemplaar, door dezelfde hand geschreven, hetwelk hij aan Dr. van Vloten mededeelde; en deze meende in zgn Supplementum van 1862 dit exemplaar voor-namelgk te moeten volgen, hoewel hg een ander, in het bezit van den (ichter Bogaers, daarnaast gebruikte, en dit laatste het oudere was. Het schgnt bgna alsof mgo toe-komstige medewerker te gemeenzaam met Spinoza omging, om hem in vollen ernst als een voorwerp van letterzifbende kritiek te behandelen, en daarom den meest voor de vertaling in 'ttLatgn, die hg daarbg vo^de, een greep in het oudere handächrifb gedaan, zonder zich van de eigenlgke verhouding tusschen de twee een bepaalde rekenschap te geven. Dit kon aUerminst behagen an een bibliograaph als den heer A. van der Linde, die het handschrift van Muller aankocht, vergeleek, er den oor-sprong van naspoorde, en zgn oordeel over de uitgave neerlegde in het tgdschrift van I. H. Fichte. Ook anderen häden zich On bevärendig gevörden; daarom gaf Schaarschmidt in 1869 een nieuwen drink op grond eener nieuwe collatie van beide de bronnen. Door hem werd uitgesproken, wat van Vloten scheen te zgn ontgaan, dat alleen het handschrift van Hogaers het eigen werk van den vertaler bevat, en het andere een afschrift daarvan behelst met verfrauring van den stgl volgens de begrippen van het midden der achtiende euw. Nadat ook deze tweede drink door van der Linde naauwkeurig was onderzocht, was Sigwart in de gelegenheid, nog in hetzelfde jaar 1869 zgne uitmuntende Duitsche vertaling met uitvoerige prolegomena te bewerken. Het sprecht vanzelf, dat, waar op een buit-enlander de verpligtung rustte, zich zoo digt mogelg te houden bg de letter van het Nederlandsche handschrift, wg Nederlandsche geroepen waren om allerlei slordigheden in spelling, idndeeling en dergelgke te verbeteren. De beide exemplaren, thans het eigendom der Eoninklgke Bibliothek, werden nogelb onderzocht. Dat van Bogaers was reeds een afschrift in een fraage zeveutiendeeuwsche hand, waarschgnlgk door een klerk van gevorderden leeftgd, die niet geheel verstond wat hg schreef, en met name den text, de inhoudsopgaven aan den grand, en de eigenlgke noten soms zonderling dooreenhaspelde. De spelling, doorgaans behoorende tot de tweede helft dier eeuw, herinnert hier en daar aan die van omstreeks 1620 Mogelgk was de vertaler-zelf een ouder mau dan spinoza, en wieder zgn arbeid door iemand van de Vries of Jarigh Jelles werktuigelijk, en willekeurig gewgzigd naar meer een autograaph van Spinoza zelven gold, de archaismen van voor diens leeftgd te verwenderen, de spelling en interpunctie meer eenparig te maken, en in 't algemeen datgene te doen wat een Lod. Meyer of Glazemaker in zgu tgd op zgn minst gedaan zou hebben, voordat hg het boekje ter perse legde. — Als hulpmiddel was echter ook het jongere handschrift niet te versmaden. À dadelgk zou ik niet durven beweren, dat Monnikhoff, die het bewerkte, niet nog een ander voorbeeld had, dan dat van Bogaers, in welk lästste hg wel eens wat met de pen verbeterd heeft. Heeft hg de schrgfouten door eigen scherpzinnigheid ontdekt, dan verdient hg bgzonderen lof. Doch bovendien, hg stond met zgn taalgebruik zooveel nader dan wg bg den vertaler en diens eersten afschrgver, dat zgne uitdrukkingen nu en dan als woordverklaringen aandacht verdienen; b. v. waar hg de woorden: > hoe zult gg dit rond-schieten? (pag. 280) vervangt door: »hoe zult gg dit ver-effenen? Bg twgfelachtige of ouduidelgke plaatsen hebben wij daarom ook zgne redactie aangehaald; een enkele ke Er zijnne lezing in den text opgenomen (pag. 279, 368), en natuurlijk aan den anderen kant (pag. 342, 345, 346) ook in weerwil van beide onze bronnen datgene afgedrukt, wat wij begrepen dat er staan moest. In al zulke gevallen wordt echter de getuigenis van beiden aangeteekend. Het is waar dat deze uitgave der Korte Verhandeling, even-als die van Schaarschmidt, alleen bruikbaar is voor wie onze taal magtig zgn; er is daarom gedacht over het bg-voegen eener Latgnsche vertaling, of eigenlgk van een poging tot herstelling van het oorspronkelgke Latgn. Daartegen pleitte echter meer dan een reden. Zulk een arbeid onderstelde vooreerst een Nederlandschen text die met genoegzame kennis en van de beide talen en van het onderwerp ge-schreven was, zoodat hg een getrouw afgietsel van Spinoza's werk mögt lieeten. Vervolgens moest meu tamelgk zeker zgn yan den stäl en de kunsttermen waarvan deze zich in dien vroegen tädige. Daar nu aan bet een zowel. Als het ander niet weinig entrakt, stuitte men telegen, stuitte men telegen, onze van onze kennis maar van onze voorkeur afhing. Men moest wei toegeven wat Sigwart reeds had opgemerkt, dat er met onze gegevens al te  Sigwart, Schaarschmidt en Janet, en anderen lezen gezorgen wonders een van beider talen. Mögt zich desniettemin een werkelgke behoefte openbaren, dan is er nog steeds gelegenheid om het knutselwerk eener Latunsche reconstructie te beproeven, op gevaar af van de ontdekking van het eigenlängen. Zeer eenvoudig was onze taak ten opzigte van de Principe Philoaophiae f'artesianae en de daaraan gehangene (ogitata Metaphyska. Daarvan bestaat niets anders dan de Latgnsche en de Hollandsche druk, beide in 1663 bij Jan Rieuwertz onder de oogen van Spinoza door Lodewgk Meyer uugegeven. De voorrede van dezen, door den wgsgeer gekeurd (Epist. XY), moest om die reden mede wor4en opgenomen. En reeds voordat wy het Hollandsche exemplar hadden nagezien, maakte prof. Schaarschmidt ons opmerk- In de Prolegomena zijner vertaling van 1869, S. XXVIII, t) Bij deze gelegenheid wil ik even aanstippen, dat de Engelsche vertaling der Ethica, onder de papieren van George Elliot gevonden, gebleken is niet aan de verwenden. Achting te volden, en daarom niet in het licht zal verschijnen. Zaam op enkele noten bei de Cogitata, die in het Laijnsehe zgn weggelaten, en waarmede wg dezen nieuwen voor het erst weder het erst weder het erst. Van bäzonder gewigt zgn wel niet, doch stellig uil het handschrift vertaald; de meest karakteristieke opmerking is zeker de volgende (pag. 482): "Hier staat aan te merken, dat het gemeen volk, wanneer zeggen dat Ghodt over als is, Ilem als dan als een aan schouwer opt Toonueel invoeren." Na de wgsgeerige werken volgen die van andersoortigen inhoud. De Stelkonstige Reeckening van den Regenboog was door Spinoza zeker aan iemand uitgeleend; bij de bezorging der Opera Posthuma was zgn dood werd zy Zonder den naam van den schryver, in's Gravenhage, ter druckerye van Levy n van Dyckter perse gelegd; van Vloten, giste, door J. v. M., den correspondent over kansrekening; nu w^ weten dat deze te Amsterdam woonde, wordt dat  bewoordingen en betoogtrant, zoo-wel met het een andere stukje als met den brief aan van der Meer, deed mg vermoeden dat het aanhangsel niet maar toevallig bggebonden, maar insgelgks van Spinoza af konnen zgn. Ik wendde mg daarom aanstonds tot ons medelid Dr. Bierens de Haan. Als eigenschaft van het tweede exemplaar van den Regenboog en begonnen bezüglich met xle wiskundige literatur van dat tgdvak. Ook hg bezat het anhangsel, en in het XIX deel, 2^ reeks, der Verslagen en Mededeelingen onzer zusterafdeeliug ^y vindt men de uit-komst van ons overleg, strekkende om ook die bladzgden te beschouwen als hoogstwaarschgnlgk door Spinoza gesteld, in welke taal dan ook, en op zichzelf compleet. Ook deze kleine bdrage is dus in dit tweede deel opgenomen. Supplemenium, praef. p. lil. Bk 7c vv. (236) Een lastigen arbeid vergde het Compendium Grammatices Linguae Hébraeae, dat slechts door een enkelen specialist nu en dan wordt ingezien. Niet alleen dat de druk met vocaalpunteu en toonteekens verscheidene maanden in beslag nam, maar het boek was door de vroegere uitgevers al te nalatig behandel. Zonder erg hadden zg allen hiyf. twee redactiën dei Igst van deelwoorden achter elkaar geplaatst, de eene met verkeerde volgorde; hadden zg non weggelaten (pag. 533), of non in plaats van nempe gesteld (537), aegol in plaats van acheva (533), feminina in plaats van masculina (548); in het Hebreeuwsch onmogelgke woorden elkander nageschreven. Dat alles te verbeteren, niet volgens de erk ende spraakleer maar in den geest van Spinoza, en zoo dat het werk den graad van rekheid vertoonde dien het tgdens bet stellen van het onvoltooid manuscript inderdaad had bereikt, afgezien van schrgffouten of onduidelijke lettertrekken, was de pligt van den uitgever, waaraan eerst thans voldaan is. Met onze herziening van Spinoza's texten is intusschen dat werk zeker niet in allen deele en voor altgd afgedaan. Men zal hier en daar nog ontdekken wat ons ontgaan is, of anders door eeuzgdige beschouwing meenen te verbeteren wat wg teregt zoo hebben doen afdrukken, lu zulke gevallen leent de palaeographie hare hulp; wy hebben daarom de photolithographische afbeelding gegeven van twee oorspronkelgke brieven, een Latgnsche minuut uit Amsterdam en een Houl. andschen verzonden brief van de Leidsche bibliothek. Van Spinoza's hand in het eigene lander Hollandsche karakter van zgn tgd bestond nog geen facsimile. Voorts vindt men op den titel van beide de boekdeelen het zegel dat hg gebruikte, volgens een afdruk te Hanover op den brief aan Leibniz door Murr in den aanvang dezer eeuw nageteekend : de roos met de doornen en het onderschrift caute. Bovenal echter is het werk versierd met een schonen ets van de hand van onzen graveur P. J. Areudzen. Hadden wg een levensbeschrängig op groote schaal geleverd, dan zou het bg dit éene portret alligt niet geleverd zgn. Ais bronnen voor onze kennis van Spinoza's ufterlgk voorkomen ( 287 ) hebben wg te beschouwen, vooreerst, de beschrängig bg Golerus Art. VII: "Heg was van een middelmatige lengte, wen van een besneden aangezigt. Uit zgn wezen konde » men genoegzaam bespeuren, dat hy van Portugeesche Joden »afkomstig was; zynde vry swart van vel, hebbende s wart »gekrult haar, en lange swarte wingbrauwen. In zyn klee- »ding was hy siegt en borgerlyk, slaande weynig agt daarop, »hoe hy gekleed ging. In huis een slordige Japonsche rok »aangetrokken hebbende, wierd hy deswegen een » voornaam Raadsheer berispt, met aanbieding van een nieuwe ; »dien hy ten antwoord gaf: «zal ik dan een ander man zyn? >*t Is een sl^te zaak^ als de zak beter is, als 't vleesch" "Dat daarin steekt". — Ten fälle, de schilderg in de biblio-theek te Wolfeubüttel, eenmaal het eigendom van Petrus Frances i). Daar deze van 1674 tot 1704 hoogleeraar te Amsterdam is geweest, wordt het hoogst waarschgnlgk, dat hg zeer goed wist, wien het portret voorstelde, en dat hij hat den boedel van den eersten  in den winter van 1664 — 65 weken lang bg den broeder van de Vries buiten Schiedam logeerde. Een phototypie van dit stuk komt voor in het onlang verschenen boek van Dr. Martineau. — Ten derde een andere schilderg, insgolgks uit Holland afkomstig, door ') Zie Paulus' uitgave vaa Spinoza, II. p. XXXIIX. ( 288 ) Langer te Wolfenbüttel in het bezit van Paulus overgegaan, van dezen door van Volk aangekocht en in 1877 aan het Stedelgk Museum te's Gravenhage geschonken. Hiernaar is gevolgd de gravure van H. Lips in Paulus' uitgave. Bg vergelgking met de photographie van het stuk te Wolfeubüttel heeft men het Haagsche voor een minder goede kopg verklaard. — Ten vierde de oude gravure, reeds in verscheidene exemplaren der Opera Posthuma te vinden, waarbé oogenschulijk de schilder van Francius is gevolgd, dezelfde elliptische omtrek, dezelfde houding en kleeding tot op het negental der onbedekte knoopen toe bewaard zgn, en alleen het gelaat wat ouder en zwakker is gemaakt, als om aan de laatste herinnering der vrienden tegemoet te komen. Ten vijfdeen een miuiatuurportret, dat op de verkooping van een inboedel in een Leidsch hohe moet ontdekt zijn, van daar naar den Haag gebragt en door wglen koningin Sophia in 1866 aangekocht. Voor het bestaan der overlevering Dat deze figuur Spinoza verbeeldde, stelde zich volgens van Vloten de custos der Leidsche biblio-theek C. Emeis aansprakelgk ; doch toen ik dat einde-Igk vernam, was deze brave en kundige beambte reeds eenige weken overleden. Seb. Kortholt in de voorrede van bet boek zgns vaders de tribus impostoribus (Hamb. 1700) noemt van der Spyck, den laatsten huisheer van Spinoza, een pictor perquam artißciosus, qui vultum etiam Athei expresserat, en uit Colerus keaaeu wy den slordigea Japou-schen rok, waarbg alligt een uit de krul geraakte pruik behoorde. Het ligt dus voor de hand, deze beeldtenis, door Schaarschmidt het best uitgegeven, te houden voor het be-doelde voortbrengsel van der Spyck's penseel. — tenzy de gelaatstrekken al te veel van het besneden aangezigt van den wgsgeer mogten afweken, hetgeen mögen nog ieta denkbar van aan van Vloten. Intusschen wg weten niet, in hoeverre de solliciteur-militair gelukkig plagt te zgn in het treffen van gelgkenissen, en daarom heb ik erin toegestemd, de stellige verzering van mgu medewerker niet verder dan tot een vix dubitari potest te temperen. Doch hoe dit zg, wanneer wg een keus moesten doen, en bet afbeeldsel Tan den schröser geven in harmonie met zgn werk, dan moesten wg hem vertoonen ooals hg zich open-baarde, niet aan den huisgenoot die niets Tan zijn denken en trachten begreep, maar aan den geestverwant en den hooger begaafden kunstenaar. En dan bleef er niets anders over dan het oudste stuk te Wolfenbuttel te Tolgen, en ons verder te verlaten op een talent, dat zich ook ditmaal niet verloochend heeft. Met de eer der vaderlandsche wetenschap voor oogen hebben wg onze taak naar ons vermogen volbragt, en onder leiding van den uitgever Nghoff hebben de vaderlandschekunst en ngverheid ons trouw ter zgde gestaan. Dat echter de arbeid van zoovelen zich tot Dit al te lang verzunzen werk venneigd heeft, blgft de onmiskenbare verdienste van hem wien het niet vergund zou zgn do laatste hand daaraan te leggen, den strgd baren eu werkzamen Dr. Johannes van Vloten. Leiden, 8 Jan. 1884. GEWONE YERAGERING DEB APDEELING TAAL-, LETTEE, GESCHIEDKUNDIGE EN WUSGEERIGE WETENSCHAPPEN, GBHOUDBN DE?I 11<^» FEBRUARI (88i. Tegenwoordig de heeren: opzoomer, voorzitter, lkemans, M. DE VBIKS, BRILL, VAN DEN BEROH, O. DR VRIES AZ,, BEETS, R. FRÜIN, LINTELO DE GEER, KUENEN, SIX, NABER, BORRET, KERN, J. A. FRUIN, DE GOEJE, VAN ifER WERDEN^ VOSMARR, LAND, CAMPBELL, DE JONG, ACQUOY, PLEITTE, . TIELE, WUNNB, MATTHES, VAN DE SANDE BAKUZEN, VERDAM en BOOT, Secretaris. Na lezing van het proces-verbaal der vorige vergadering, leest de secretaris een brief van den heer Victor Bouton te Paris, van 6 dezer, waarbg deze aan de Akademie ten geschenke geeft deel I en III van het door hem uitgegeven Wapenboeck ou Armorial de 1334 à 1872, précédé de poesies héraldiques par Gelre, héraut d'armes, Paris 1881 et 1884, en de vervolgens uit te geven deelen van dit werk beloft te zullen zenden. De schrijver meent, dat het voor de geschiedenis van Nederland belangryk is. Het geschenk wordt in dank aangenomen. Verder is ingekomen eene circulaire, geteekend door de heueren Kern en Wijnmalen, waarin de hulp der afdeeling. Worden. De heer Acquoy levert een verhandeling over het oude passend. Christus is opgestan. Na heriuneringan het taaie leven, dat aan liederen kan eigen zgn, wgst hg op den vroegen oorsprong van het »Christ ist erstanden", in Duitschland, dat aldaar reeds algemeen bekend was in de 15de eeuw, in handschriften voorkomt der 13de, en hoogst waarschgn-Igk mag gebracht worden tot de 12de, terwgl het in eder gewaltige mag gebracht worden tot de 12de, terwgl het in eder gewaltige vorste. Oorspronkelgk bestaande uit een couplet, breidde het zich uit tot drie, later tot veel meer-dere. Ook gaf het aanleiding tot verschillende parodieën bg intochten van vorsten en dergelgke tgdsomstandigheden. De Reformatie der 16de eeuw was er geenszins vgandig aan. Luther zelf hiel dit lied in hooge eere, en in 1529 werd het met de aloude melodie in het gezangboek zgner volge lingen opgenomen. Inmiddelq zette het ook bg de Katholiken in Duitschland zgn bestaan voort, en nog altgd kan men het aldaar in Luthersche kerkboeken en Katholiken beden vinden. Zeker niet later dan in de 15de eeuw werd het ook naar Nederland overgebracht. In 1506 zong de straatjeugd te Groningen, in 1572 het Spaansche leger voor Haarlem dit lied, beiden in den vorm eener parodie. De ooudste bekende lezing der twee eerste regels vindt men als randschrift op eene klok van 1542 in het Stedelgk Museum te Leiden. Omstreeks 1600 komt het meermalen in zgn geheel voor, tegelgk met verschillende kortere en langere ommwerking. En. De beste dier omwerkingen is eene van vgf Strophen, die van Katholieke zgde tot ons kwam. Spreker gaat vervolgens na, hoe het met dit lied gegaan is bg de Protestanten in Nederland. Wat de Lutherschen betreft, reeds hunne oudste gezangbundels, die van Van Haecht, Antwerpen 1579, en die van de gemeente te Woerden, waarschijnlgk het eerst verschenen in 1589, bevatten het beide. Ook in de Luthersche bergmingen van later tgd komt het VJbEBli EN UtUKV. ATD. LETTEBE. 8^« BESBS. DKKL 1. 16 (242 ) 70or, maar met telkens herhaalde veranderingen, waardoor de oorspronkelke naaeviteit geheel verloren ging. Bg de Evangelisch-Luthersche gemeenten in Nederland verdween het In 1826, by de Hersteld-Evangelisch-Luthersche in 1857. In de gezangboeken der Doopsgezinden heeft spreker er geen spoor van gevonden, en wat de Gereformeerden aangaat, deze waren gelgk bekend is, niet geneigd, in hunne kerken veel anders te zingen dan hetgeen in den Bgbel stond. Desniettemin bestaan er verschillende sporen van het gebruik van eenige oude »lejsen’ in sommige Gereformeerde gemeanten van Friesland, Groningen en Drenthe. Nog omstreeks 1663 verscheen er te Groningen een bundeltje van twaalf dergelgke bederen, soo als die in de Nederlandtsche Gereformeerde Eereken op eenige der Feestdagen gesongen werden". Het gebruik stierf van lieverlede weg, maar nog omstreeks 1755 placht de voorzanger te Beesterzwaag in Friesland op he Paschfeest het "Christus" is opgestauden voor de gemeinte aan te heffen. Zoozeer ging de wil des volks boven den wensch der kerkelgke mannen. Ten slotte stelt spreker de vraag: waaraan het meergenoemde lied zgne bg-zondere popularitéit te danken had. En hg antwoordt: niet aan de onbeduidende woorden, maar aan de kloeke melodie. Deze ligt geheel in het gehoor en binnen het bereik van äedere stem. Zg ich is juist geschikt, om als triomflied op Christus' vergzenis gezongen te worden in de kerken, en als zegelied op overwinnende vorsten uitgegalnd te worden lang de straten. Om er althans eenig begrip van te geven, laat spreker het lied met zijne Dorische Melodie, alsmede Een paar oude harmoniseeringen er van, waaronder vooral eene vierstenmiige van den beroemden Sethus Calvisius (1597), og de vergadering rondgaan. Op de vraag vraag van den voorzitter, of de verhandeling bestemd is voor de Verslagen en Mededeelingen, geeft de heer Acquoy ten antwoord, dat hg er om bgzondere redenen eene andere bestemming aan móet geven. Aan de discussie over het gehoorde nemen deel de beeren Land, Borret en Beets. Eerstgenoemde wgst op het Luitboek van Smoutius in de Bibliotheca Thysiana te Leiden, waarin eveneeus enkele melodieën van oude »lejsen** voorkomen. De heer Borret vraagt, of de Duitsche oorsprong van dit lied wel zoo geheel zeker is, en of niet misschien aan een Grieksch of Latinsch kerkgezang als origineel moet worden gedacht. De heer Beets bejammert, dat de melodie nietten gehoore kan worden gebracht. Wijl deze blikbaar de hoofdzaak is bg dit lied; hg neemt het refrein »Heer, ontferm u ons" in bescherming, als noch in woord noch ingedachte ondichterlgk, en maakt den spreker opmerkzaam op het gezangboek der Hernhutters, waarin dit lied ók wel zal voorkomen. De heer Acquoy betuigt zgn dank voor de gemaakte opmerkingen en beantwoordt die. Dat het lied van anderen dan Germaanschen oorsprong zou zgn, meent hg te moeten betwgfeleu, al bestaan er nog een paar Längschaft hjmnen, wier beginwoorden aan die van het > Christ ist entstanden' doen denken. De kunstelooze woorden gven den indruk, dat zg uit het volk zga voortgekomen, en de ten nauwste daarmee samenhangende melodie dat zg te gelg K met de woorden is ontstaan. 