None
Âitzema is, zoo ver ik weet, de eerste onder onze voorname historici, die een overvloedig gebruik heeft gemaakt van verschillende soorten van drukletters. De hooftext is met Duitsche letter gedrukt; de Staatsstukken, brieven en vaerzen zijn Bom.; de aanhalingen uit vreemde talen zijn kurcyf. Alle namen van plaatsen en personen zijn, waar de text de Duitsche letter bezigt, Bom. is de text Bom., dan zijn zijn zy klirqyf; maar even als de namen behandelt hj de tytels, en de adjeetiva die een plaats van herkomst aanduiden. Zoo b. v. onderscheiden de woorden „Staten General, Prineéê Rcyadé Zweedsehf Turaf en dergelijjke, zich meestal van den text door een verschillenden druk. Verder bedient hy zich van kapital voor de namen van Sobrereinen, aan *t hoofd ol onder Staatsstukken en brieven, *an kurcyf of Bornein voor de andere onderteekeningen. De, eigenaardige, afgemetene, methodieke naauwkeurigheid, die Wagenaar als auteur karakteriseert en ons altijd in hem den witgedasten Mennist en den ambtenaar ter Sekretarie doet herkennen, openbaart zich evenzeer in den uiterlijken vorm, dien hyaan zijn Historische Schriften gegeven heeft. Hier valt aan geen zettersinmenging te denken. De text is met Bomeinsche letter; maar telkens wanneer hy een persoon voor 't eerst noemt, staat de naam in kurqrf: is bet echter een Keizer, Koning, Oraaf of Stadhouder, dan staat de naam de eerste reis kapital, de tweede reis karcyf: later altijd in de gewone letter. — Voorts worden alle Staatsstnkken, brieven en gezegden alleen door aanhalingsteekens enderscheiden: zeer zeldzaam. En wanneer het een uit-heemsch of ongemen word is, bezigt by kurcy. De schrijver van het voorbeeld van dezen gevolgd, dat hy de aanhalingsteekens op gelijke wijze gebezigd heeft; voor 't overige komt zijn manier meer overeen met die van Aitzema, door het voortdurend onderscheiden van eigen namen door andere letters. Maar by hem zijn die van personen kapitaal, die van landen en plaatsen kurcyf gedrukt. By de meeste historieschrijvers, waarby ik ook ette lijke schrijvers van romans of reisbeschrijvingen zou kunnen voegen, werd sedert dien tijd ongeveer dezelfde cynozuur gevolgd: J. Scheltema doet dit geheel: Tan Kampen is meer sober in ^t gebruiken van diverse letters en schrgft wel de persoonsnamen kapital, maar behoudt voor de plaats- namen de gewone letter van den text. — Doch ande- ren, ook nog heden ten dage, niet te vrede met zich van kapital, kurcyf en aanhalingsteekens te bedienen, nemen nog een tal van bykomstige middelen ter onderscheiding te baat: als gespatiëerde letters, verkleinde letters, ver- groote letters, verkleidetters, vergroote letters, ver- groote letters, verkleidetters, en hoe ze al meer mogen heeten, zoo dat ten slotte vele boeken alleen. Daarom schijnen te zijn geschreven om ons en staalkaart te geven van de verschillende lettervormen, die de drukker bezit Sommige lezers vinden dat mooi; -ik niet: dat is een questie van smaak. Intosschen gelötik, dat de regel, die b. v. in Frankrijk en Engeland heerscht, om een doorgaande Bom. letter te gebruiken, en alleen diar knrcy^ waar de tytel van een boek wordt aangehaald, of men de aandacht zeer nadmkkelijk op een woord wil vestigen, aan het boek, ik zou haast zeggen, een waar-diger, zeker een zediger en minder pretentieus voorkomen j^ft, en ook minder vermoeiend is voor de oogen. -Ik moet er bj voegen, dat ik nooit recht begrepen heb, saar al dat onderscheiden van eigen Namen door andere letters voor diende: ik zou haast gelouven, dat velen, in wier werken men 't aantreft' 't even min begrijpen en zich hebben laten leiden door de zetters, die 't ongevraagd doen. — Dit ia althands met my 't geval geweest in mijn erste romans; later heb ik 't hmi a^eleerd en de Françahe methode gevolgd. Dit alles intnsschen is, als ik zeide, een questie van smaak; maar wat my vooral hindert in dat bezigen van andere letters voor eigen namen, is de verwarring die er uit ontstaat ten opzichte van 't rechte begrip van die namen, zoo dat velen daardoor er toe geraakt zijn, die geheel verkeerd te schrijven. Hoe die verwarring ontstaan is dient eenigzins nader te worden uiteengezet. Wy weten allen, dat eerst sedert raim 50 jaren ieder hi^ te lande een gestereoty peerden geslachtsnaam bekomen heeft, die^ al is hy n<^ zoo onzinnig, of nog zoo slecht gespeld« niet meer eigendunkelijk veranderd mag worden. — Vroeger had maar een betrekkelijk klein gedeelte der ingezeten wat wy thans een familienaam heeten; een grooter getal onderscheid. e zich door een toenaam, die doorgaans, echter niet altijd, op de kinderen overging: en nog veel grooter was het getal van de zoodanigen, die zich vergenoegden Biet achter hun geboortenaam dien van hun vader te voegen en Jan Pietersz of Levi Harrussen te heeten. Voorts geneerde men zich volstrekt niet, als men een toenaam had, dien tegen een ander te verwisselen, of zijn naam op verschillende wijzen te spellen en zoo zijn dan ook al die wragen en onderzoekingen, b. v. in den Navorscher, naar de eigenlijke spelling van een naam, inderdaad geheel doelloos en zonder zin. — - Een voorbeeld, hoe weinig men er om gal Wagenaar, de Stadskierk, die toch de Regenten van Amsterdam had te ontzien en ook on Zag, schreef Bikkeren Huidekoper, zonder dat de leden van die geslachten het hem kwalijk namen : — zoo als ze nn zonden doen, indien een het han namen dos verburgerlijkte. De geboùrtenaam was dan ook eigenlqk de naam: al wat er by kwam alleen dienende tot onderscheiding : en na hing het af van de dengene die hem droeg, soms ook van de wijze waarop zijn bekenden hem aanduidden, wat de toenaam wezen zou. Behoorde hy tot een adelijk geslacht of was hy grondbezitter, dan was de toenaam die van dat geslacht of die van zijn Heerlijkheid: — in andere gevallen waren er honderderlei aanleidingen te vinden, waaruit een toenaam, dikwijls maar een ecbriquet, voor hem ontleend werd. Die toenaam werd somtijds niet eens vermeld : wy vinden b. v., zoo wel op de Begeeringsligsten van Amsterdam uit het begin der 17^® Eeuw, als in of onder de stukken van die Begeering uitgegaan, den vader van van Koenra Ad v. Beonin-gen nu eens alleen Gerrit Dirkz, dan weder Gerrit Dirkz van Beuningen gespeld : en de Dirkz Pieterez, die op de tytels van onderscheiden werken uit die dagen als drückker vermeld staat, is dezelfde als Direk Pieterez Pen, die op andere tytels voorkomt en dien toenaam voerde naar de Vergulde Pers die in zijn gevel prijkte. Ik zeide, dat zy, die tot een adelijk huis behoorden, en even min later op hun voorbeeld de Regenten, niet altijd by hun geslachtsnaam, maar soms ook by den naam hunner voornaamste Heerlijkheid genoemd werden. De vader heette b. V. Qraaf van Holland of Hertog van Borgonje, de zoon ( 185 ) Willem van Oostervant of Karel van Charlois: zoons uit het Huis van Arkel waren bekend onder de namen van Folpert van ter Lede, Jan van Heukelom of Walraven van Waardenburg. Later, onder onze republiek, sprak men ran ^^Asperen^ Oroenevelt, Beverweert,^ al heetten de be- doelde personen van hun geslachtsnaam ,^ Boetselaar^ 01* denbamevelt, Nassau,^ de Gebroeders Bicker werden in de wandeling „ Engelenburg'^ en ^^Swieten^ genoemd: ja nog by mijn tijd spraken velen van den Heer J. Huydecoper Dooit anders dan als van ^>mijn Heer van Maarseveen,** en zel& heden worden vele Qeldersche en Stichtsche Hee* ren nog bj voorkeur by den naam van hun Heerlijkheid genoemd^ en heeft het b. v. jaren geduurd, eer ik wist dat een oomzegger van my, dien ik nooit anders had hoo- ren noemen dan Natetoiseh, bij den Burgerlijken Stand als Taets van Âmerongen bekend stond. Oy zult zeggen, dit is u allen bekend; maar ik moest ik herinneren om op het punt te komen dat ik be-handelen wilde. In al die namen nu, ter onderscheiding entleend aan Heerlijkheden, is de van die ze voorafgaat niet meer dan een eopula en geen integrerend deel van den naam« Zoo zeide men voorheen wel Jan van Arkel, Hefbaren van Putte, Zweder van Voorst, Willem van Oranje, maar 't zou geen mensch in 't hoofd gekomen zijn te spreken van Arkel, van Putte, van Putte, van Voorst, van Oranje, Doch wat is er sedert de nieuwe drukmethode gebeurd? De schrijvers of de zetters, à tort et à travers hun kapi-taal bezigende, zonder daarby op het voorbeeld te letten van Aitzema, die de onderscheidings letters alleen bezigt voor den eigen Liken naam, zijn ook de eopula van kapitaal gaan drukken, als of zy een deel van den naam uit-maakte. Wat is het gevolg van die verkeerdheid geweest? die verkeerdheid, ten gevolge waarvan Jan van Egmond, Heer van die plaats, en deze of gene eerzame kruijenier. 18 Die ook Jan van Egmond hete, op gelijke wijze gedrukt worden? deze, dat velen vergeten hoe by den eerstgemelde dat van niet dan een copala was, terwijl het by den laatstgemelde van den naam onafscheidelijk was, en dat meu al zeer spedig by vele, zelfs by geächte schrijvers, die 't beter hadden kunnen weten,' te lezen kreeg: "Hv vond steun by van Polanck" — "Verbeeld u eens, dat gy by een Engelschen schrijver laast: op Hamilton toon the battle: OF strafford was sentenced to death: He send a message to of buckinghau? Zonden wy niet an een typografische dwaling denken? Sed Erst het stereotypeeren der namen in de registers van den Burgerlijken Stand is at nog veel dwazer, en de onkunde op dat punt nog grooter geworden : en ofschoon niemand, die tegen den Heer van Zuylen of van Lynden zal zeggen :,, goeden morgen van Zuylen :,, goeden morgen van Zuylen :,, van Lynden is by my geweest ;,, zo zal de massa spreken en geheel verkeerd spreken van „ de aftreding van van Zuylen’s en van „de redevoering van van Lynden/' — Hen moet my nu wel verstaan en wel indachtig zijn, dat de copula alleen dan wegvalt wanneer de naam oorspronkelijk die van een Heerlijkheid aanduidde. Als men b. v. ging zeggen : „ Wat heft Hall by die gelegenheid fraai gesproken,'' zou ieder die 't hoorde moeten denken, dat het de Deensohe en Nederlandsche Staatsman was, dien men bedelde. — Is het deze laatste, dan blijft het Van Hall. — Een vast kenmerk vindt men, door at woord in Fransch te veralen: — zie b. v. den Almanak van Gbtha slechts in — en dan krijgt men Mr. de Zuylen, Mr. de Linden, maar niet Mr. de Hall of ikfr. de Bosse. Maar niet alle schrijvers weten dezen regel toe pas-sen, om dat niet allen weten, of de toenaam, dien zy schrij- (187) Maar niet alle schrijver werden dezen regel toe passen, om dat niet allen van een voormalig Heer van de Heerlijkheid Lennep in Bergsland, dan wel van een hannekemaaier, die van daar overkwam. Immers daar heeft men de copula^ over al waar zy geen be- trekking had tot een Heerlijkheid, aan den naam vastgemaakt en daarmede vereenzelvigd. Men schrijft er niet meer du Homely du Mcu, de la VilU, de If Ambre, maar Duhamel, Dumae, Velaoille^ Ddambre. Is het echter een adelijke naam, dan blijft de copula op zich zelve en zoo spelt de roturier Délavai^ de adelijke de ImvcU, of, als de titulatuur niet voorafgaat, Laval. Niemand zal schrijven : De Gondé a gagné la bataille de Roerai: de Bichelieu a prie Mahon, nuuir Candé, Richelieu. Het criterium van den adel is, als ik zeide, dat men de copula vertalen kan, ja vertalen moet, en daarom is het zeer verkeerd te schrijven van den ,, Her- tog de Condé,^ van den „ Markies de Bouffiers'* enz. Zal men in 't Fransch schrijven: Ie Prince van Orange? Weusohe- lijk ware het misschien, ter wegnemiug van alle bezwaar, hier het voorbeeld te volgen, in Frankrijk, en ook in Bel- gien gegeven, om van, van de, van den, van der, enz. ; waar 't by den naam behoort, er ook aan te annezeeren: of, zoo de Burgerlijke Stand er zich tegen verzet, dan ten minste ze met een grpote V te schrijven. Ik bied dit der over* weging mijner hoorders aan. Dan er is betreffende die eigen namen nog meer. - - Reeds voor jaren kwam wijlen Mr. S. Iz. Wiselius op tegen de ingeslopen nieuwigheid, uit liet Ëngelsch overgeno- 18* (188) men, om, als de eigen namen in den %^^^ naamval stondeni achter de slaitletter en de 8 die den genitief aandniddei een wegnemingsteeken te plaatsen, hoewel er niets was weggenomen. Men schreef, en velen schrijven nog Hooße geschiedenis, VandePs werken, de RuyterU daden, als of er van Hooftea, Vondde», de Ruyteree geschiedenis, werken of daden sprake was. Als reden van die handeling gaf men voor dat de lezer anders denken kon dat de man HoofU^ Vondels of Ruyiers heette. Die reden komt my gezocht Onvoldoende voor, en zou (188) (188) Alleen dan kannen opgaan, wanneer eigen namen onverbnigbaar waren; maar dat zijn zijn zijn zijn, da zelfs in 't meerv. de slait letter nog, als in 't meerv. de slait letter nog, als in 't meerv. de slait letter nog, de men zegt nog, althands hier ter stede, de Hoofden, de Hoofden, de gelof das, dat eigen namen aan dezelfde wet, die gewone woorden regeert, behoore onderworpen te blijven, en dat men schrijven moet: „Gideons kloekheid, Cezare beleid, Wagenaars geschiedenis, Wälems boek, Klaar-tjes oogen," enz. Eindigt de naam met een s, dan kan men om geen dnbbele s te bezigen, wat in onze taal nietgebraikelijk is, het wegnemingsteeken achter de slaitletter pl. Aatsen (want dan neemt men werkelijk iets weg) en b. v. Schrijven : „HuygheMf' Korenbloemen." Men heeft tegen de methode, die ik voorsta, een bezwaar gemaakt, ontleend aan de namen, die op t eindigen. De if zegt men, kan in onze taal niet verdubbeld worden zonnder klankverandering; want ii wordt ij. Hoe zallen wy, vraagt men, naar uw stelsel, de thands dagelijks voorkomende namen van Garibaldi, RicasoU, Parini, schrijven P — Mijn antwoord op de tegenwerping is een verwijzen naar de bastertwoorden glori, histori, triktori, die men in den bsten met een enkele t schreef, doch welke i men later met een een verdabbeld heeft, en ik zie er geen de minste zwarigheid iui om, in den genitief, te schrijven, „Garibaldies wond, RicaaoUes Staatkunde enz., of, will men hier het weglatingsteeken bezigen en schrijven GaribeddÜs, Rieasolfs, ik heb er ook vrede meé; want ook hier weer komt het dan werkelijk voor de verdubbelingsletter in de plaats. Maar nu nog een derde vraagpunt ten slotte: in 't HD. schrijft men doorgaans alle substantiva met een kapitale let- ter. In 't Fransch bezigt men die uitsluitend voor eigen namen, nimmer zelfs voor titels of adjectiva van plaats. Bj ons dobbert men zoo wat in 't onzekere en is het on- mogelijk by de schrgvers eenige overeenstemming op dat punt te vinden. Ik geloof, dat wy moesten doen als wy met de Fransche en Duitsche keuken doen, uit beider ma- nier wat overnemen : en de kapitale letter bewaren, al Franschen doen, voor de eigennamen, maar ook voorts daar waar het woord door zijn beteekenis verpersponlijkt wordt. Zoo b. V. Staten, Koning, Regeering, Bestuvr, Maatschappij, Stad, Gemeente enz. enz., overal waar die woorden in den zijn voorkomen van handelende personen. Yolgde men die methode, men kwam er verwarring door voor en hundelde konsequent. Eren soe keur ik, al acht ik ze niet aanbeTelinggwaardig, de tpeOiog EUt^i TTOomheid, PUUo^s werken, Maria's schoonheid, niet af. GEWONE VERGADERING DER AFFEELXNO TAL, LSnER-, GESCHIEDKUNDIGE EN WIISGEERI6E WETENSCHAPPEN, GIHODDHI DEN 12<i» JANDIRU 1868. Tegetiwoordig de Heeren: h. #. kobrbn, #. TANUEfiRBr, G. W. OPSOOMER, G. DE TRIES AZlf., W. O. BRILL, 4. BAKS, 6. H. M. DELPRAT, C. LEEMANS, 1. C. G. BOOT, A. KUBIOEN, H. C. MILLES, J. H. SCHOLTEN, L. J. P. JANSSEN, N. BESTS, 8. VISSERING, J. E. GOODSUT, S. KARSTEN, B. J. L. DE OBER, J. P. SIX. Het Proces-Verbaal der vorige Vergadering wordt voorgelezen en vastgesteld. Vor den 81"^^^ December des vorigen jaars is nog een Latijnsch Prijsvers ingekommen, zijnde een Carmen iambi cum De oisiduo et prudenti temporis ueu^Jmventuti maxime cammendando, onder de letters a, b, e. De Voorzitter stelt voor, en de Vergadering besluit, dit gedicht, benevens de vroeger ingekommen, te stellen in han-den der leden, die ten vorigen jare over de ingekommene Latijnsche Prijsverzen hebben geadvizeerd, met toevoeging van den Heer boot in plaats van het overledene lid hdl- L. (1) Yan den Heer Mr. a. s. niebop is ingekommen een Explaar van zijnen Open brief aan Mr. c. w. opzoombr, met begeleidende Missive. De brochure wordt met erkentenis voor de boekerij der Akademie aangenomen. De Voorzitter verleent het woord aan den Heer lebmannte tot het doen van zijnme mededeeling over Egyptische pa-pyrussen met teksten in hieratisch schrift, en de pogingen tot hunne verklaring. De Spreker heeft vroeger eene soortgelijke mededeeling gedan over de papyrüsseui in de rijke verzameling te Leiden voorhanden. Hij vermeldt de oorkonden te Turijn, te Parijs, te Londen en te Alexandrie in Egypte bewaard, en zal zich ditmaal bepalen tot het gevven van een overzicht over de papyrussen van het Museum van Turijn. Hij zal echter de lijkpapyrussen, daar voorhanden, niet bespreken, aangezien deze, ofschoon van uitnemen d gewicht voor de kennis der godsdienstige denkbelden der oude Egyptenaren, toch betrekkelijk weinig belangrijks voor de Geschiedenis opleveren. Verreweg de meeste schriftelijke oorkonden zijn uit het tijdperk der Bamsessieden van het 19^® en 20>te Stamhnis (1450 — 1100 v6<5r Christus geboorte) afkomstig. Poluon heeft het eerst in 1824 zich met het onderzooken en de schifting der talrijke onder elkander gemengde pyrasfragmenten bezig gehörenden, en de voornaamste gelegen, een twintigtal papyrussen, hetwelk thans oder nam van de Lijst der Koningen bekend is, uitgezocht. Setffakdt, wiens methode voor de ontcijfering der teksten van geene waarde is, heeft twee jaren na ohampoluoN, zich te Turijn ophoudende, met het meeste geduld en den gelukkigsten uitslag drie maanden besteed aan de moeyelijke onderneming om de verschillende fragmenten op eene geleidelijke wijze tot één geheel te vereenigen, en (iw) Heeft aan champollion de gelegenheid gegeven om daarvan een afbrist te nemen. Later in 1842 heeft ibbsids bet geheel op nieuw onderzocht en in een xxaaawkenrig facsimile uitgegeven. Voorts heeft Wilkinson, op aanspoaring en onder beganstiging van den Hertog van Northamberlandi in 1849 op nieuw den oorspronkelijken Papyrus vergeleken, den door lepsius bezorgdeu tekst in alle opzichten naauwkeurig be Vonden, en in 1851 eene nieuwe uitgaaf in kleurdruk bezorgd, met bijvoeging van den tekst op de achterzijde van het H.S.; waardoor in zeer vele opzichten de juistheid van de aansluiting der fragmenten nader getoeten en bevestigd moest worden. Hij gaf daarbij en korten tekst, waarbij ook de opmerkingen van Dr. E. HINCKS van Belfast werden opgenomen. Vervolgens geeft de Spreker eenige bijzonderheden op omtrent fragmenten-registers van ontvangsten en uitgaven, alsmede omtrent eene overoude kart of plan op papyrus, waarop goudmijnen van Opper-Egypte zijn voorgesteld, die onder seti I (sbthos) uit het 19^^ Stamhuis, in de 16^^ eeuw v66r Christus, ten oosten van den Nijl, niet ver van de Boode zee bearbeid werden. De Heer leemans doet daarbij opmerken, dat het zuiden op deze kaart bovenaan voorkomt; eene oriëntatie, die in Egypte algemeen schijnt angenomen geweest te zijn. Hij meent den grond daar- voor te moeten zoeken in de ondervinding der Egypte- naars, dat hun land zijn bestaan en bloei moest toeschrij-* ven aan de vruchtbaarmakende wateren van den Nijl, die jaarlijks met zijne Geregeld uit het zuiden aangevoerde overstrofenen zegen en geluk over het Nijldal verspreniden. De Heer van den beeob vraagt, of de taal dier hiërätische opschriften grammatisch met zekerheid bekend in De Heer leemans bevestigt dit tot op zekere hoogte, of-schoon de veranderingen, welke in die taal gedurende den loop van daizenden van jaren zijn gekommen, nataurlijk nog al eenige zwarigheden moeten opleveren. Op verlangen van den Voorzitter verklaart de Heer lbb-KAïis zich bereid om zijn mededeelingen bijrage over de Rechtsgeleerden p. uucius, ha-Niuüs en B&irrus, vermeld door fompokics in fragm. 39. D. de Origine Juris. In welken zin kon pohponius van deze Bechtsgeleerden zeggen : fandaverunt Jus Civile? De Spreker zoekt het karakter hunner Jarispradentie in de zelfstandigheid hanner methode; want eerst soabvola. heeft later, op dien grondslag voortbouwende, de rechtsgeleerdheid systematisch ontwikkeld. Door enkele leden worden tegen deze beschouwing van den Heer de ober bedenkingen geperd. De Heer goud-8MIT wijst op de onzuiverheid van den tekst door pompo-NiDS en de minder heldere uiting zijner denkbeelden, waar-door bet moejelijk is, zijne meening met zekerheid te be-palen. Intusschen zou de Spreker de zaak z66 opvatten, dat, terwijl vroeger door de Rechtsgeleerden alleen respetsa (adviezen) over enkele bepaalde onderwerpen gegeven en te boek gesteld werden, de drie genoemde Juristen daar-entegen het recht  duister. Opmerking verdient voorts eene plaats van CICERO, waarin deze aan brutds verwijt, dat hij de rechts- qaestiën niet in het a^etrokkene placht te beschouwen, maar zich te veel in de omstandigheden der voorkomende gevallen veidieptei en deze met een noodeloozen omhaal behandelige. Dit verwijt schijnt te weerspreken hetgeen de Heer de gebb omtrent de methode der drie bewuste Rechts- geleerden beweerd heeft. De Heer opzoomeb wijst op het onderscheid tosschen eene volledige en eene systematische behandeling. De laatstgenoemde kan hij aan müoius^ MiLNiLius en brutus niet toekenneni zij is eerst aan soabvola te danken de eerste daarentegen kan het werk dier drie re . chtsgeleerden zijn. Dit aan te nemen vordert de uitdrukking Jui doüe fundaverunt, die niet enkel op oorspronkelijkheid maar ook op volledigheid wijst. Hij moet dus de aanmerkingen van den Heer ooüdsuit ondersteunen. Scabvola heeft in de | Jurisprudentie eerst de eigenlijke ars gebirachti het rechts- j stelsel geleverd: dat kan men dus van de drie besprokene rechtsgeleerden niet zeggen. De Heer boot oppert de vraag, aan wien pomponius zijne berichten omtrent de oorsprongen des rechts onleend heeft? Niet van oblsos heeft hij die overgenomen, maar van den nog ouderen vabbo, zoo als dit door den Duitschen Hoogleeraar SANio betoogd is geworden. Ook cice&o heeft van de rechtsgeleerde schriftien van vaboo in vele opzichten gebruik gemaakt. De Heer de geeb beantwoordt kortelijk al deze bedenkingen. Yolgens hem is het een feit, dat de drie bedelde rechtsgeleerden eigenlijk slechts adviezen hebben gegeven. Niet in den omvang van hunne behandeling der weten-schap moet alzoo hun eigenaardig karakter worden gezocht, maar wel in den aard en de methode hunner responsa. De Voorzitter vraagt de Bijdrage van den Heer de obbliche Verdagen en Mededeelingen, waartoe zij door den Auteur wordt agestan. Bij de laatste omvrage biedt de Heer Janssen voor de Bibliothek der Akademie het 9^ stukje zijner Oudheidkundige reisberichien uit Duitachland, Hongarije, Bohemen in Zwiiêerland aan, en vermeldt de Heer leemans, dat se-dert de laatste gedane opgave bij de Commissie voor de Vaderlandsche Monumenten zijn ingekommen bijdragen en berichten: Yan den Heer Ingenieur bij den Rijkswaterstaat J. van der TOORN te Nijmegen; Van Dr, c. hetnsius te Amsterdam; en van het kerkbestuur der Hervormde gemeente te Lutjebroek. Het Yerslag der Commissie omtrent haar nader opzet-telijk onderzoek naar den staat der bouwvallen van het kasteel van B. Rederode wordt of is afgedrukti en voorloopig in afschrift aan Z.Exc den Minister van Binnenlandsche Zaken medegedede. Daar niemand verder iets heeft mede te deelen, wordt de Vergadering door den Voorzitter gesloten. P. MUCIUS, MANILIÜS EN BRUTUS, IN L. 8. 39. D. i>E O. J. DOOB B. J. L. DE GEEB. Pomponius schrijft in het bekend fragment uit zijn enchiridium (L. 2. D. de Orig. jur, §. 39):, Post hos fuerant PÜBLIUMS MUCIUS et BRUTUS et MANILIUS, quà fundaverunt jus civile. Hij geeft door die woorden aanleiding tot de vraag, wat wel die drie regtsgeleerden gedaan hebben om die onderscheiding boven hanne voorgangers te verdienen? Het zij mij vergund, U met de bespreking dier vraag eenige oogenblikken bezig te houden en U eenige opmerkingen mede te deelen omtrent de werkzaamheid dier mannen, die onder hunne medeburgers in de eerste helft der zevende eeuw sints Rome's stichting zulk een hoog aanzien genoten. PuBLius MUCIUS en manilius worden ons door oioseo aangewezen als regtsgeleerden, die vooral door naauwkeu rige kennis van het stellig regt en van de praktik uit- munten. Zij zijn het die Antonius in het eerste boek (c. 48) de Oratore als voorbeelden noemt, waar hij den wa- ren regtsgeleerden beschrijft, bedreven in de kennis en toe- passing des fegt, en als van bet spreken van müoius wordt getuigd, dat hij sprak valde pradenter et acate, paolo etiam copiosins, wordt er terstond bijgevoegd: nee molto minus pradenter m. hanilius {BnUtu, e. 28). Bei- den spraken derhalve meer als regtsgeleerden, pradenter, scherpzinnig en gevat, dan als redenaars. Troawens re- denaars waren zij niet, want de keunis Der juris civilia was ver den Maciërs eigen, maar sine alla eloquentiae laude (Orai, L a 10), en hanilius als een vir prudens (di ReptdL, L c. 12) beroemde zich slechts op die kennnis, zonder welke niemand weten kan wat het zijne en wat eens anderen is (de Republ,, I. 18). Hij was gewoon niet op het forum te spreken, maar daar en elders erraad te geven, die het van hem verlangde (de Orot., UI. 33). Hierin kwamen dus icüoids en manilius overreen, dat zij zich geheel aan de beoefening des regts toewijdden, dat zij vooral aan het jus civile, zoo als het in de wetten en herkomsten des Bomeinschen volks was vervat, hunne aandacht schonken. In staatkundige rigtiug verschilden beiden. Mucius had als consul (621. d. st.) zich zu wei-uig tegen de plannen van tibeeiüs obaccuus verzet (consul languens noemt hem oicbeo, Tusc., IY. 23.), dat men meende, dat hij in stilte diens ontwerpen goedgekurd en beganstigd had (Acad., II* c 5.) en later nog toonde hij zich een tegenstander van den jongeren sciPio afbica-MC8 en van diens partij (de Rep., I. 19). Maniliüs daarenten was de vriend en vertrouwde van laeuus en sdPio (de RepM., L c. 12). Ook hij was consul geweest (605 d. st.) en had in Spanje en Afrika niet altijd gelukkig gestreden. Maar al waren zij beiden dus tot de hoogste waardigheden opgeklommen, hun naam en roem bleven zij aan hunne regtskennis verschuldigd; als Staatslieden hadden zij zich althans Niet onderscheiden. In nog hoogere mite was dit met den den regtsgeleerde het geval, dien pomponids met hen noemt met BEÜTD8. Die bragt het niet verder dan tot de Praetura; maar ook hij was optimns vir et juris peritissimos (a-CBSO, Brut. c 34). Dese drie regtsgeleerden waren echter niet alleen de rasieden hunner tijdgenooten, zij schreven ook verschilende werken over hunne wetenschap, aoo als pomponids oon heeft medegedeeld. Ex his, zegt hij, publius xuoids etiam decern libelles reliquit, brutus septem, manilius tres et ezstant volumina scripta mamiui monamenta. Seeds giste BUNKBBSHOBK (Praetêrm., p. S21), dat hier eene verplaatsing had plaats gehad, en sloeg voor te lezen: beutus tres, HAiïiLius septem Et exstant volumina, inscripta icaki-Ln monumenta. Hij wilde daardoor de uitspraak van FOMPONHT in overeenstemming brengen met het van elders begenden: wij weten toch uit obro [de Orot], I. 56), dat Muoius verscheiden libelli schrecken wier titel en zamenhang ons echter geheel onbekend zijn. Ook van bedtüs waren slechts drie libelli de jure civili ten tijde van oicbeo bekend, all thans geen andere werden als van hem afkomstig beschouwd (de Orat, II. 66). Zij bevatten zijne adviezen met uitvoe-rige vermelding van personen en omstandigheden (de Oral., IL 88). Yan mantuub weten wij, dat zijne werken niet aangenaam waren om door te jeden (de Orot., I. 58), en wij gelooven dit gaarne, want daarin vond men ouder anderen de Formulae of actionses, met hare toelichting, welke formulae later algemeen bekend zijn gebleven als formulae Manilianae (Orot, de Orot, I. 58, vaceó, de re rust, II. 8, 4, 5) en die ook wel de manilii monumenta waren, ran welke pomponius sprak, die nog te sijnen tijde alleen oerig waren. Van de overige schriften dezer drie juristen kende hij niets meer, zoodat zij gedurende het tijdsverloop tusschen ausroenen verloren waren gegaan, waarschijnlijk evenwel zijn zij veel vroeger reeds verdwenen. Men mag dat daaruit opmaken, dat alleen q. icuoius sgaxvola, cicbro en VABBo blijken geven die schriften zelven te hebben gebrückt (ciosBo, ad Divers, III, 22). Later zijn het slechts beende meeningen of beroemde strijdvragen, die van hen vermeld worden op eene wijze, die genoegzaam aantoont, dat deze niet onmiddellijk uit hunne schriften, maar uit die van anderen werden overgenomen. Zoo kende gbluvs (XYII. 7} hetgeen müoiüs, icanilius en BRCITD8 gezegd hadden over de beteekenis van het êuV' Refund erü in de Lex Atina uit een geschrift van quiN-Tus Mocios soABVOLA, wel waarschijnlijk uit diens libri de jure civili. Ook nog eene andere vraag, door hen behandel, die zich aan het geval van mancuojs höstilids knoopte, was wel uit ditzelfde werk aan lateren bekend (L. 5 § S D. de CapL et poêtl (49. 16). L. 17 D. de UgatL (50. 7) beide uit pompokius Ub. 37 ad Q. Mucium Verg. L. 4 D. dê dê Capt. et poêtl. Ook hun verschil over het regt des vruchtgebruikers op het kind der in vruchtgebruik gehöden slavin, eene vetus quaestio genoemd (L. 62 pr. D. de Umrfr. (7. 3) en reeds door oigbko vecmeld (de Pintb. I c. 4), was wel evenzeer door (^ icuo In overgenomen. Bij andere opgaven kan men de overlevering duidelijk nog verder vervolgen, zoo als hunne gevoelens uit de schriften des eenen in die des anderen overgingen. Het gevoelen van icuGius en brütus, door ulpiaiojs medege de deld (L. 13, D. de In diem addkt. (18.2), omtrent de Mt diêm addictio was door hem uit gblsus ontleend, die het weder uit labbo of uit het door hem veel gebruikte werk van q. muoiüs soaevolâ. ovei^enomen had. Het is toch bekend, dat celsus vooral in zijne Digetta, zich gaarne beriep op de getuigenis der ouderen om daardoor gezag an zijne meeningen bij te zetten, waartoe hem het werk van Q. Biuoius soabvola voor de oudste rçgtsgeleerdeu wel het best Dienen kon. Alweder uit oblsvs ontleende ulpianub de verklaring door BKUTUS gegeven van het ruperii der Lex Aquilia (L. 27, § 22, D. ad L Aquil. (9, 2)). Minder zeker is het echter of ook paulus uit dezelfde bron' de aanhalin-gen ontleende betrekkelijk de meening, dat de schat bij verjaring verkregen werd, te gelijk met den grond, waann die was verborgen (L. S, § 8, Z>. de Acq. vd. amüt ponsn (41, 2)). Evening blijkt het, van waar javolbnüs kennis kreeg aan het advies door mügius gegeven aan gracceus' vrouw Licinann omtrent haar regt tot vergoeding voor het verlies dier res dotales, die bij den moord van haren gegaan. Zeker evenwel heeft noch paülus, noch javolbkits de geschriften zelv van Mvcnis voor zich gehad. Misschien hebben deze niet eens het laatste geval behandel, hetwelk tot die bekende casus behoorde, die in de herinnering der regtsgeleerden voortleefden, omdat zij aan zulke bekende historische feiten zich knoopten, even als het advies van münkros omtrent het door de virgo vestalis licinnia gedede cerebran, hetwelk cicero bewaarde [pro Domo, c, 53). Het kunnen derhalve naauwelijks de zoo spoedig verlo- ren geschriften dezer regtsgeleerden geweest zijn, die hen als fundatores juris civilis nog bij de tateren beroemd maakten. Die schriften waren immers reeds lang verdrongen door de meer uitvoerige en beter geordende hunner opvol- H. (201) gen, toen men zich nog gedurig en hunne Ditspraken beriep. De grond dier beroemdheid zal dus ergens anders te zoeken zijn. Bedrieg ik mij niet, dan lag die bovenal in de wijze, waarop zij het regt bewerkten, in de methode die zij bij de ontwikkeling en toepassing des regts volgden, zoowel in hare tegenstelling tegen de wijze door de ouderen gevolgd, als in haren invloed op de lateren uitgeoefend. De oudste prudentes hadden zich uitsluitend tot praktische werken bepaald, waarin zij de bestaande regtsgebünden opteekenden, beschreven en in dezelfde rigtig ontwikkelden. Zich in de strenge en vaste vormen van het ja civile bewegend, bestond hunne prudentia vooral in de jaiste handhaving en toepassing dier vormen bij de telkens meer zich voordoende nieuwe behoeften en eischen des maatschappelijken levens. Al was toch de geheele maat-schappelijke toestand langzamerhand eene andere geworden dan die, welke die vormen had zien ontstaan, al deden an-dere denkbeelden zich gelden, al had het verkeer een groteren omvang dan vroeger gekregen, het jus civile moest, met vasthouding aan zijn formel beginsel, in zijnen inhoud worden uitgebreid. Dit deden de oudste Purgatori door Hunne interpretatio, en zij verwierven er zich den naam van sapientes, cauti door. Een duidelijk denkbeeld immers hunner rigting geven ons de geschriften van den meest beroemden onder hen, van skxtus aelius catus. Zijn werk, onder den titel Tripertüa bekend, bevatte de wet der twaalf tafelen als de hoofdbrou van het jus civile, de daaraan zich knoopende interpretatio en de vormen der legis actiones. Of nu dit laatste gedeelte al of niet verschilt van het jus Aelianam, of sbxtus aeliüs een of twee formularien gemaakt hebbe, is hier onverschillig, maar hij was de Herche, Zeitschr. f. gesch. Mechtsio., XV, p. 180, sanio, Zur GticLf p. 26 not., bddob Herche, Zeitschr. f. gesch. Mechtsio., XV, p. 180, sanio, Zur GticLf p. 26 not., bddob Herche, Zeitschr. f. gesch. Mechtsio., XV, p. 180, sanio, Zur GticLf p. 26 not., bddob Herche, Zeitschr. f. gesch. Mechtsio., XV, p. 180, sanio, Zur GticLf p. 26 not., bddob Herche, Zeitschr. f. gesch. Mechtsio., XV, p. 180, sanio, Zur GticLf p. 26 not., bddob Herche, Zeitschr. f. gesch. Mechtsio., XV, p. 180, sanio, Zur GticLf p. 26 not., bddob Herche, Zeitschr. f. gesch. Mechtsio., XV, p. 180, sanio, Zur GticLf p. 26 not., bddob Herche, Zeitschr. f. gesch. Mechtsio., XV, p. 180, sanio, Zur GticLf p. 26 not., bddob Herche, Zeitschr. f. gesch. Mechtsio., XV, p. 180, sanio, Zur ff, Röm. Hechtsg., I, p. 158. TBRSL. BK JÜBDED. AFD. LBTTBBK. DBEL VII. 14 (»02 ) Eerste die de zich gevormd hebbende interpretatio, zoo als die zich in de toepassing en door de respousa der eerste prudentes had ontwikkeld, opteekende en daarom het onste formulare, het jas Flavianum, aanvulde met nieuwe formulae. Daarom zegt pomposius van dit werk: qui liber velut cunabula juris contentinet (§ 88). En toch was het geene schrede vooruit op den weg der ontwikkeling des regts, het was het vaststelten van hetgeen zich gevormd had en aangenomen was in die adviezen waarin de Jura civibus praescribebantur (cicbbo, Oaio, c 9) en Wärdige der ouden bovenal zich bij hunne medeburgers gegenwärtig, en, bij welke zij de vorgen van hunnen tijd met de strengheid en de vormen des ouden regts hadden vereenigd. Maar juist daarom werd dit boek, de Tripertita, voor de volgenden belangrijk en kon zijn schrijver nog door JUsTiNiANUS (L. 1, pr. C. de Comm. serv, man. (7. 7)} antiqui juris conditor worden genoemd. Het is opmerkelijk, dat juist bij de drie juristen, over welke wij spreken, het erst strijdvragen, door hen verschillend beantwoord, en verklaringen afwijkend van die der vroegeren vermeld worden. Strijd van meening kon slechts ontstaan, waar men zich van de overgeleverde interpretatie los maakte en naar de beginselen zelve vroeg, die aan het regt ten grondslag lagen. Waar men dieper indrong in den aard der door bet regt beheerschte levensbetrekkingen en, zich op een vrijer standpunt plaatsende tegenover het aangenomene en gebruikel. Like, naar de deugdelijkheid der gronden en de juistheid der opvatting onderzocht, daar moest zich verschil openbaren. Er behoorde niet slechts kennis, er behoorde ook de olden en moed toe om dit standpunt bij het jus civile in te nemen, en deze drie mannen bezaten die, maar ook de invloed van Orieksche wetenschapen. Die vrijere regtsopvatting openbaarde zich toen immer in de ontwikkeling van het jas gentium in het verkeer met fleemden en in den vreemde, deed zelfis in de lex Aebutia op het gebied des jus civile zich krachtig gelden en zou zij dan bij de methode dezer prudentes buiten inflüsse gelden zijn? Kenmerkend is voor füblius kucius zijn achterstelling van het jus pontificium bij het jus civile was voorgegaan en die obbo niet zonder ironie hem verwijt {de Legg.^ Ut 21), als hij hem toevoegt: Civilis enim juris scientifist pontificium quam modo tollitis. De jurisconsultus Mucius had den Pontifex verdrongen, en was vroeger de keunis van het jus civile bet eigendom geweest der Pontifices, hij keerde het jus civile bet eigendom geweest der Pontifices, hij keerde het Om toen hij verklaarde, pontificem bonum neminem esse nisi qui jus civile cognoset (cicBEO, de Legg 11. 19). IV. Bij de behandeling van dit jus civile ging xüoius, zoowel als MANiUDS, van scherpe en juiste begripsbepalingen uit. Wij kennen van den eersten de bepaling van ambitus aedium (ciCBBo, TopiCt c. 4.) ook die van gentiles (ibid. c. 6.), van postliminium (ibid. c. 8.), van postliminium (ibid. c. 9.), die dGKBo ons bewaard heeft, en waaruit wij zien, dat hij nu eens de verschillende bestanddeeleu van het begrip nevens elkander stelde, dan weder de afleiding van het woord te hulp nam. Van manilius bewaarde ons varro (de L. L. 6. 5.) de bepaling van nexus. Uit deze bepalingen ontleenden Sij dan de gevolgtrekkingen, die zij voor ieder geval behoefden. VoiOT, Dag jus na/., II, p. 677. Zoo was het, toen makcinus hgstiliüs den Numantiën was uitgeleverd, nudos ac post tei^am religatis manibos (vBLLEiüs, II, c. 1, verg. CICERO, de Offic., III. 30, de OràL, I, 40. Livii EpiLf 56), doch door dezen was teruggezon-den, de vraag of hij nog als Bomeiusch burger beschouwd kon worden. Hierbij kwam in aanmerking of hij hostibos deditns was? of bij het Bom. burgerschap had behouden? of hij jure postliminii het had terug bekomen? Hierop antwoordde PUBLiüs Uücrcs, vooreerst dat hij niet was deditns, quoniam non sit receptus, nam neque deditionem neque donationem sine acceptione intelligi posse (ciobro, Topie., c. 8); en hierdoor bepaalde hij het begrip van deditio nader: behoorde er toch Even als bij donatio aan-neming toe, dan was hier geene uitlevering geschied. Hoe was dan echter de jussus populi op te vatten, waarbij de deditio was gelast? Als eene expulsie even als eene interdictio aquae et ignis, antwoordde muciüs, quia quem semel populus jussisset dedi, ex civitate expulsisse videretur, sicut faceret cum aqua et igni interdiceret (L. uit. D. de LegaU. (50.. 7)). Nach deze beschouwing had derhalve manciküs ook geen jus postliminii noodig, om zijn burgerregt te herkrijgen, alleen toch quae a nobis alienata sunt, cum ad hostem perveuerint, et ex suo tanquam limine exierint, post ad idem limen postliminio videntur rediisse (cicero, Top., c. 8), Manoinus was niet in de magt der vijanden gekommen, had zijn limen niet verlaten en kon dus niet daartoe terugkeeren. Ook de jussus populi had hem zijn burgerregt niet kunnen ontnemen. Dit lag buiten de bevoegd-heid des volks, dit kon slechts de deditio bevelen, ut civitas religione solvatur; deze had het verlies van burger-schap ten gevolge, als zij voltrokken was, maar was zeker geene ontneming van regten. Mij dunkt cicero heeft de Bewijs Yoering van huoius gevolgd, toen hij in zijne rede pro Caedna dezelfde stelling verdedigde als hij zeide! quid? quem pater patratns dedidit, ant saus pater popnlosve vendidit, quo is jure amittit civitatem? Ut religione civitas solvatar: civis Romanas traditur, qua cam est receptus, est conim quibas est deditas: si non accipiunt, ut mancinusi Numantini, retinet integram causam et jus civitatis, en wat hij daar verder bijvoegde. Deze beschouwing vond tegenspraak bij brütus. Of deze de bepaling van deditio afkurde of wel omtrent de beteekenis van den jussus populi eene andere meening was toegedaan, blijkt ons niet. Wel blijkt, dat Müaus hier een nieuw en niet algemeen aangenomen gevoelen voordroeg, want de Tribunus Plebis rdtilius deed mancinus uit den Senaat verwijderen, omdat hij naar zijne overtuig geen fiomeinsch burger meer was, quia memoria sic esset proditum, quem pater suus aut populus vendidisset aut pater patratus dedidisset, ei nullum esse postliminium (ci-ciro, de Orot., L 40). Hij nam dus de deditio aan en paste den ouden regel omtrent de uitsluiting daarbij van postliminium toe, een regel zoo algemeen erkend, dat modes-HNus onmogelijk schrijven Kon (Z. 4 D, de Capt. et postL (49, 15): Eos qui ab hostibus capiuntur vel hostibus dedantur, jure postliminii reverti, antiquitus placuit, De plaats schijnt door verplaatsing van woorden te zijn bedorven. Men zou die op deze wijze kunnen herstellen, ak de verandering niet wat al te groot scheen: Eos, qui ab hostibus capiuntur, reversos vel a nobis redemtos jure postliminii reverti antiquitus placuit. An qui hostibus deditus Over des plaats sie men baldiœvvs, Jurüpr, Mudana (in de Mspr, Rom. et AU., II, p. 459), Mio. ahtok., in mbbrxah, The., III, p. 27, DE BXTB8, eod., VI, p. 276, uaiajtsiub, in de Fragm, Ictor., l, p. 185 en anderen, aangehaald bg schultiro, ad Dig., Vil, p. 580. receptas, civis Romanas sit, inter bkutux et boabvolah varie tractatam est, et consequens est ut civitatem non adipiscatur, zoodat het gevoelen van bkutüs zon zijn ge* volgd. 