Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
T. Hakém is een door en door aan opium verslaafde schuiver, een zwak, wantrouwend en vreesachtig persoon, die zich steeds weinig aan het bestuur over zijn landschap heeft laten gelegen liggen. Op aandrang van zijn energieken toeha peuët T. Bentara Djeubeuët, die zelf in het eind van 18/9 in onderwerping kwam, kwam T. Hakém, die zich eerst uit vrees voor den te Langkahan Mantjang aan de Kroeëng Djambo Ajé wonenden Nja” Mamat Peureula*, alias T. Moehamat Sabi en T. Oesén Oeléé Gadjah ter Oostkust, daarvan had laten weerhouden, zich in het begin van 1900 bij het bestuur melden, doch liep in December 1901 weder weg, nadat hem de verbetering van den door zijn landschap loopenden weg en de inlevering van geweren gelast was. Door de bemoeienis van T. Tji* Béntara van Keureutdé kwam hij in Juh jl. opnieuw in onderwerping, waarna hij in het établissement te ATJEHSCHE ONDERHOORGIHEDEN. 377 Lho* Seumawé werd aangehouden, totdat hij aan den door het bestuur gestelden eisch, om een bepaald aantal geweren in te leveren en eene waarborgsom te storten, zou hebben voldaan. Ver- moedelijk bevreesd gemaakt door T. Bén Gam, peutoewa van Aloee Ijé Mirah (Djambo Ajé), die evenals hij te Lho" Seumawè was aangehouden, ontvluchtte hij met dezen T. Bén Gam en den eveneens aangehouden T. Bén Tjoet Amat van Matang Ben in den nacht vau 7 op S Augustus jl , na echter op den 24" Juli t. v. de korte verklaring in 3 artikelen beéedigd en onderteekend te hebben. In tegenwoordigheid van de verschillende peutoewa’s van het landschap werd den 14™ September jl. met de waarneming van het oelèëbalangschap belast T. Béutara Moeda, dezelfde die, ware de opvolging geheel volgens de adat geschied, thans oeléébalang van Peutoe geweest zoude zijn; doeh in den nacht van LS op 19 d.a. v. werd hij bij eene overvalling door eene rooverbende van de keudé Pauté in Matang Oebi, waar hij juist overnachtte, gedood. Zijn jongere broeder, T. Moehamat, werd daarop tijdelijk met het bestuur over Peutòë belast. Of van hem meer kracht zal uitgaan dan van T. Hakém, moet de toekomst leeren. Onder den oelèëbalang wordt het bestuur over het landschap Pentdé uitgeoefend door een aantal peutoewa’s, waaronder de toeha peuët, 2 oelèëbalangs en | panglima prang, die zelf weer eenige peutoewa’s onder zich hebben; de voornaamsten ziju: l. T. Béntara Tjoet, de nog jeugdige zoon van den reeds bovengenoemden, onlangs overleden T. Béntara Djeubeuët; 2. T. Moeda Dalam, die voortvluchtig is en nu tijdelijk vervangen wordt door een aan hem ondergeschikten peutoewa, T. Moeda ; Bramat; 3. T. Nja Lateh; 4. Peutoewa Nja” Hat; De beide bovenbedoelde oeléébalangs zijn: 1. T. Moehamat Napiah, zoon van den reeds bovengenoemden T. Dato Peutdé, en daarom ook zelf wel zoo genoemd. Hij is niet in onderwerping en de onder hem ressorteerende gampöngs in het Zuidwestelijke gedeelte van het landschap zijn geheel door de be- volking verlaten ; 2. Peutoewa Amin, een vreemdeling van de Djambo* Ajé, die zijn bovengenoemden zwager Panglima Prang Ali, zonder zoons na te laten overleden, opvolgde, | ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 379 Peureula® is blijven wonen en zich vermengd heeft met lieden uit Peusangan en Pidië, Evenals in de genealogie der Maleische rijken ter Oostkust van Sumatra, wordt ook in Peureula® als stichter van het landschap een Menangkabauer genoemd, Dato Panglima Garang, die eerst naar Serbadjadi verhuisd was en zich later de Peureula-rivier had laten afzakken om zich metterwoon benedenstrooms te vestigen, Als medestichter wordt genoemd Dato Sinta van Pidië, die gehuwd was met een Gajo’sche vrouw, uit welk huwelijk een zoon, Pang- lima Kaom Kaboe geboren werd, terwijl de Dato Panglima Garang eene vrouw van Djoelo Rajeu* trouwde en daarhij eene dochter kreeg. Panglima Kaom Kaboe werd geen oelèëbalang. Zijne nakomelingen wonen nog te Kaboe (linkeroever Peureula-rivier). Het hoofd der familie is Panglima Kaom Kaboe, een der pentoeha ampat van Peureula’. De dochter van Dato Panglima Garang trouwde met Dato Boeloh van Pasé, die het gezag in Peureula® in handen kreeg na den dood van Dato Panglima Garang, Uit het huwelijk van Dato Boeloh met genoemd meisje werd weder een dochter geboren, die later huwde met een zekeren Dato Po Kalam, volgens overlevering een Groot-Atjeher uit het In- drapoeri'sche; deze Dato Po Kalam wordt genoemd als de eerste feitelijke oeléébalang van Peureula*. (omstreeks 1775). De familie woonde eerst te Kaboe, doch onder het bestuur van zijn zoon, T. Moeda Radja, verhuisde zij naar Toealang , het verblijf van de latere Peureula'sche oeléébalangs. Het land nam onder het bestuur van den tweeden oeléébalang in bloei toe; in den omtrek van Toealang verrezen langzamerhand verschillende gampongs, waarin steeds meer en meer menschen van de Noordkust zich metterwoon kwamen vestigen. Lijn oudste zoon T, Tji Blang volgde hem op, terwijl zijn tweede zoon Nja Djagong aangesteld werd tot Panglima Prang. Toen wij in 1875 en 1874 met Peureula® aanraking zocliten, had T. Tji Kroeëng Baro, zoon van T. Tji Blang, het gezag in handen. T. Sajet Djapa van Soengoe Raja bewees bij de onderhandelingen over de aanneming van de Nederlandsche vlag tusschen den oelèë- balang van Peureula® en den stationscommandant ter Oostkust van Atjeh, den Luitenant ter zee 2° klasse Bogaert, goede diensten. De 7* Volgr. I. 25 hen 380 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE oelèëbalang van Peureula® legde den 28™ Juli 1874 de verklaring van onderwerping aan het Nederlandsch gezag af. T. Tji Kroeëng Baro was o.m. gehuwd met Tjoet Soerat, eene vrouw uit het oeléébalangsgeslacht van Peusangan, en uit dit huwelijk zijn twee kinderen geboren : een zoon, T. Moeda Peusangan genoemd en eene dochter. Na den dood van T. Tji Kroeëng Baro werd diens zoon T. Moeda Peusangan oelèëbalang, deze legde op 19 September 1885 te Koeta Radja den eed van trouw af aan het N. 1. Gouvernement, teekende op 28 Juli 1897 eene additioneele verklaring betreffende de toelating van vreemdelingen, den afstand van grond aan en het drijven van mijnbouw door hen, terwijl hij den 18 September 1899 de korte verklaring in 3 artikelen teekende en beeëdigde. T. Tji heeft 8 kinderen gehad bij zijne vrouw, dochter van T. _ Asem van Gigiëng (Groot-Atjeh), waarvan er nog 6 in leven zijn, nl. Si Oebat (vr), Moehamat Taib (m.), Asiah (vr.), Moehamat Dawot (m), Sapiah (vr.) en Abdorahman (m.). Moehamat Taib, zijn oudste zoon van + 12 jaren, is de aangewezen opvolger. Diens oudere zuster Si Oebat is gehuwd met den zoon van Toeankoe Pangeran Oesèn te Koeta-Radja. Verder heeft T, Tji Moeda Peusangan bij zijne Peudawa’sche vrouw nog een zoontje Si Ali Dansjah en bij zijn overleden vrouw van Birem’sche afkomst eene dochter, Tjoet Intan, gehuwd met den sedert als oeléébalang ontzetten T. Tji Hasan Ibrahim Idi. Wat betreft den politieken toestand in het landschap Peureula® valt het volgende te zeggen. Ter Oostkust van Atjeh was geen landschap, waar de verstand- houding met het Gouvernement vijandiger was dan Peureula®. Bij elke rustverstoring leverde Peureula® het grootste aantal strijders, bijv. in 1589, 1890 en 1889 in het Idische, om niet te spreken van tal van kleine rustverstoringen , zooals tegen Peudawa. Door de veelvuldige aanrakingen met staatjes ter Noordkust, vooral Peu- sangan, werd Peureula® ook een stapelplaats van oorlogsmateriaal, dat, van Malakka per zeilvaartuig aangebracht, daar werd opge- borgen en van tijd tot tijd door de bovenstreken naar de Noord- kust werd vervoerd. Beruchte zeeroovers vonden steeds een veilige schuilplaats in Djeungki en Simpang Anas, zonder dat T. Tji Moeda Peusangan eenige moeite deed om die streken te zuiveren. T. Tji Moeda Peusangan is lui en gierig, en heeft steeds onder den verkeerden ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. Sal invloed geleefd van zijn schoonvader Tji Asem, die, hoewel te Toealang wonende, nooit een Europeaan aldaar heeft willen ont- moeten. Slechts eens heeft hij zich ten controleurskantore te Bajan vertoond, nl. in April van dit jaar, om te getuigen in eene oude T. Tji Moeda Peusangan is door zijne gierigheid en hebzucht in zijn eigen land niet geacht. In 1890 brak een opstand uit te Kroeët Lintang (Djeungki) onder T. Tibang, die niet dan met moeite door T. Tji gedempt kon worden, welk gelukkig einde T. Tji benutte om zijn peperhacil te verhoogen. Toch bleef de ontevre- denheid groot, totdat het in 1895 aan het bestuur gelukte eene verklaring geteekend te krijgen, waarbij T, Tji aan zijn toeha peuet en aan zijn familieleden eene vaste jaarlijksche toelage voor levens- onderhoud toekende. Dit was wel is waar een groote verbetering voor de binnenlandsche rust, doch de verhouding tot het Gouver- nement was en bleef slecht. Voor ‘teerst in 1598, na de Teungkoe Tapa-beweging, werd Peureula® door onze troepen bezocht. Vijandelijkheden hadden toen niet plaats, doch de politiek van krachtig optreden werd ten opzichte van Peureula® daarmede ingewijd. Die politiek droeg zoowel hier als elders goede vruchten, zoodat na 1898 ook in Peureula* de toestand geheel is veranderd. Twee omstandigheden droegen daartoe veel bij: onze vestiging te Bajan en de petroleum-industrie te Ranto Panjang. Door de eerste werd Simpang Anas, een broeinest van ongerechtigheden, binnen zeer korten tijd in een rustige streek veranderd, vooral ook omdat, door het contractueel vaststellen van de inkomsten der hoofden, alle reden tot ontevredenheid werd weggenomen en eigen richting onnoodig werd. De petroleumexploratie had een bijzonder gunstig verloop. Toen de #Koninklijker in December 1899 hare employés naar Ranto Panjang zond, was die plaats slechts zeer enkele malen door Euro- peanen en 2 A 3 malen door onze troepen bezocht. De meeste peutoeha’s en bewoners daar hadden of nooit of alleen in vijande- lijke benden met de Kompeuni kennis gemaakt. Wel is waar werd op tt & K.M. afstand van het établissement der «Koninklijke» een bivouak door militairen betrokken, maar tot verbazing van velen werden nooit noemenswaardige vijandelijkheden gepleegd. Zelfs de pijpleiding naar Pangkalan Brandan, loopende daor onbe- woonde streken, werd nooit beschadigd, hoewel die pijpleiding een buitengewone teleurstelling voor de Hoofden was, die vast gehoopt ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 383 Andere voorname Hoofden zijn: a. T. Moeda Ali, achterneef van T. Tji. Zijn gebied strekt zich van af Paja Meuligo (rechteroever Peureula-rivier) tot aan de Gajolanden uit. Hij is het eenige Hoofd in de bovenstreken, dat den bivouakcommandant te Ranto Panjang op de hoogte houdt van het verblijf en de gangen van eventueel opdagende rooverbenden. Zijn verhouding met T. Tji en omgekeerd laat veel te wenschen over, niettegenstaande hij gehuwd is met een halfzuster van T. Tji. b. T. Ali, ook een neef van T, Tji, is in bijna alle zaken zijn raadsman en gemachtigde, en heeft het gebied benedenstrooms keudè Peureula®. Hij is voor den bestuursambtenaar het meest bruikbare en vertrouwbare Hoofd, Buiten hetgeen hij met eigen handel verdient, ontvangt hij van T. Tji een vast inkomen van 200 doll. per maand, c. T. Ben Tjoet van Aloeé Niri, tevens waarnemend Hoofd van Aloeë Lho*, een landstreek tusschen Soengoe Raja en Aloeé Niri gelegen. Het vroeger Hoofd van Aloee Lho*, Nja Dawot, is vijandig en houdt gewoonlijk aan den bovenloop der Djambo Ajé verblijf. De verhouding van T. Ben Tjoet tot den oeléébalang van Peureula® en zijne inkomsten zijn bij onderhandsch contract met T. Tji geregeld. T. Ben Tjoet voelt zich eenigszins zelfstandig, tot ergernis van T. Tji. De peper- en rijstcultuur gaan onder het bestuur van T. Ben Tjoet goed vooruit. d. T. Nja Sjam en T. Ali, de hoofden van het gebied der Simpang Anas Beiden zijn door het Bestuur aangesteld, hunne inkomsten zijn bij besluit van den Civielen en Militairen Gouverneur van Atjeh en Onderhoorigheden van S Januari 1900 N°. 3/5 geregeld. e. T. Moeda Ali, oelèëbalang van het gebied der Bajan-rivier. Hij is een onbeduidend persoon; zijn inkomsten , rechtsbevoegdheid en zijn verhouding tot T. Tji Peureula® zijn bij onderhandsch contract geregeld. De cultuur, waarmede de bevolking zich hoofdzakelijk bezig houdt, is de pepercultuur. De oogst bedroeg de laatste 3 afgeloopen jaren respectievelijk 1016, 869 en 551 kojang. Het jaar 1902 is voor de peper zeer gunstig, de productie in Peureula® wordt geschat op 800 kojang. In de tweede plaats noemen wij de rijsteultuur, die meestal op 890 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Verdere inkomsten zijn het aandeel in de in- en uitvoerrechten, van andere goederen geheven , en de gewone adatheffingen. Sinds de pepercultuur achteruitging , is men zich meer op rijst- bouw gaan toeleggen, doch invoer van dat artikel moet nog steeds plaats hebben , daar niet voldoende voor de behoefte wordt verbouwd. De bodem is op vele plaatsen geschikt voor de teelt van cultuur- gewassen , zooals koffie en suikerriet. Klappers komen veel voor, invoer van dit artikel heeft niet plaats. BOSCHPRODUCTEN. Geutah, rotan en damar worden in de bovenstreken veel aan- getroffen, maar wegens de nog heerschende onveiligheid heeft in- zameling weinig plaats. In den laatsten tijd is men weer met het geutahzoeken op eenigszins groote schaal begonnen. VEETEELT. Deze is van geen beteekenis. JACHT EN VISSCHERIJ. Jacht op wilde dieren heeft nagenoeg niet plaats. De visscherij, vooral zeevisscherij, heeft in den Oostmoesson veel plaats en is nog al van beteekenis. NIJVERHEID. Evenals bijna overal elders ter Westkust, is de nijverheid weinig ontwikkeld. Op de Keudé Lho* Kroeët en in de gampong Padang wonen enkele goudsmeden, HANDEL. Deze is evenzoo van weinig beteekenis. MINERALEN. Exploitatie van mineralen komt niet voor, aangezien de aan- wezigheid van mineralen niet bekend is. Vindplaatsen van petroleum en andere minerale oliën zijn bij de bevolking niet bekend. BEVOLKING. De bevolking bewoont, behalve de Keudé en de daaromheen liggende gampongs, verschillende nederzettingen langs of in de nabijheid van de oevers der rivieren. ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 391 De bevolking bestaat hoofdzakelijk uit Atjehers uit de XXII en XXV Moekims en enkele Pediëreezen. In de registers zijn thans ruim 850 weerbare mannen ingeschreven. Bleef in 1901 de bevolking van enkele hoog in het binnenland gelegen gampongs nog weigerachtig om passen te halen, thans is iedereen van een gampongpas voorzien. Koeta-Radja, 28 November 1902. VII. Lho* Rigaïh. GRENZEN, Rigaih wordt begrensd door de landschappen Raneué en Lageuën in het Noorden, door de landschappen Kroeéng Sabé en Tjalang in het Oosten en Zuidoosten, door de Rigaïh-baai in het Zuiden en door den Indischen Oceaan in het Westen. De grenslijn, die het van Raneuë scheidt, moet getrokken worden van de monding der Aloeé Bata, die Aloeë volgend naar den top. van den Goenoeng Koeali. Deze top is tevens een punt van de grens tusschen luageuën en Raneuë, De Goenong Koeali heeft drie uitloopers; de kam van een der drie, met name Tjot Moerong, vormt de grens tusschen Rigaih en Lageuen, die verder van daar wordt gevormd door de Paja Peum- gapèt, zoodat Roeneng in Rigaïh komt te liggen. Verder is het waterscheidingsgebergte tusschen de Aloeé Ngom en de Kroeëng Sabé de grens. Van Tjalang wordt het gescheiden door eene lijn over de Batèë Sireu recht door naar het zuiden, door het daar in de nabijheid liggend moeras, tot waar zij de Aloeë Tjoeng snijdt. Deze Aloeë vormt de grens tusschen Tjalang en Kroeëng Sabé. Van Kroeëng Sabé wordt Rigaïh gescheiden door eene lijn, loopende langs de Aloeë Tjoeng en de kam van het waterscheidingsgebergte tusschen de Kroeëng Rigaih en de Kroeéng Sabé, GEOGRAFISCHE BESOHRIJVING VAN HET LAND, Rigaïh bevat het stroomgebied der Kroeëng Rigaih, een rivier met een vrij kort verloop. Het dal, waardoor deze rivier stroomt, is vrij smal en loopt van het Noorden naar het Zuiden. 892 MEDEDEELINGEN BETREFPENDE DE Aan den Westelijken oever nadert het gebergte tot vlak bij de rivier, aan den Oostelijken oever strekt zich een heuvelterrein uit met moerassige dalen. De rivier is de hoofdverkeersweg. De kustlijn is + 2 uur gaans lang en wordt gevormd door de Rigaïh- baai, een diepe inham, die echter weinig ligplaats voor schepen aanbiedt door de in die baai liggende eilandjes en riffen. De bsai wordt in tweeën gescheiden door de eilandjes Reusam en Peugaséh. Tusschen de beide eilandjes loopt een diepe geul, die bij het eiland Poelo Ngom sterk ombuigt, waardoor de vaart voor schepen tusschen die eilandjes gevaarlijk is. De Noord-Rigaïhbaai biedt ligplaats voor twee, de Zuid-Rigaïh- baai voor 3 à 4 schepen. Het inloopen in de Noordelijke baai levert in den Westmoesson door de steenen in het vaarwater groote bezwaren op; het binnen- vallen in de zuidelijke baai is gemakkelijker. De grootste helft van deze baai ligt echter in den Westmoesson open voor de Westelijke deining, zoodat ze dan slechts een veilige ligplaats kan aanbieden voor twee schepen. De eenige kaap in Rigaïh heet Oedjong Rambong. Tot Rigaïh behooren de eilanden Rangaih, Reusam, Eunggang, Peugaséh, Seumoh en Batèë Toetong. Slechts Reusam is bewoond. De eenige rivier is de Kroeëng Rigaïh, die uit verschillende kleine aloeë's ontstaat, welke in de buurt van Keumarenti ont- springen. Van eenig belang wordt de rivier eerst op 14 uur gaans van hare monding, na te hebben opgenomen rechts de Aloeë Lhö Bot en links de Aloeë Pineung, die uit het moeras van dien naam komt. Meer stroomafwaarts neemt zij nog de Aloeé Lhö Seukeh op. De Rigaihrivier is tot bij de Aloeë Lhö Bot bevaarbaar voor prahoe’s poekat; stoombarkassen kunnen tot iets beneden de Aloeé Lhö Seukeh komen. Aan hare oevers liggen op den rechteroever de gampongs: Broei, Teupin Mè, Rambong, Montjang en Lhö Bot; op den linkeroever Tanoh Tho. Behalve de hellingen der Goenong Koeali komen lange berg- ketens niet voor. Verschillende heuvels, die te beschouwen zijn als uitloopers van ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 393 de Goenöng Koeali, naderen dicht tot aan de Kroeëng Rigaïh, zoo o.a. de Goendng Boelot, de Goendng Djamd en de Goenöng Mantjang. Aan de oostzijde der baai naderen eenige heuvels tot aan de zee, namelijk de Goenong Pòda en de Goenong Tjeumpeuda. De wegen zijn niet meer dan voetpaden. De voornaamste zijn: De weg van de Keudé Lho Tinom over Peungapet naar Pauté Koenjoeën. De weg van Tjalang langs de Rigaihbaai naar Raneuë en Lho* Gloempang. De weg van Tjalang naar Keutapang Pasi (5 meter breed) en Kroeëng Sabé, en verder in de richting van Panga, GESCHIEDENIS. Oorspronkelijk is ook Rigaïh volgens het volksverhaal door „Mantenër bevolkt geweest. In het begin der XIX* eeuw kwam eene Atjehsche familie uit de XXIi Moekims onder aanvoering van Teukoe Moeda Li-ila zich te Rigaïh vestigen en begon zij door het aanleggen van peper- tuinen het land te ontginnen. Een nakomeling van T, Moeda Li-ila, de sedert overleden Keu- djoeroeën Lampoë, deed omtrent de eerste vestiging van Atjehers in Rigaïh en de bevolking, die zij daar vonden, het volgend verhaal: „Leer lang geleden was mijn familie gevestigd in de XXII Moekims, doch daar zij te laat voldeed aan eene oproeping van den Soeltan, werd zij uit Atjeh verbannen en toog naar de West- kust, waar zij zich aan den mond van de Rigaïhrivier vestigde. Zij trof daar Manteué aan. De menschen hadden rood haar (als djagoeng), liepen bijna geheel naakt, daar zij alleen een schaam- gordel van boomschors aanhadden. Zij leefden van slangen en allerlei ongedierten en waren gewapend met blaasroeren en een wapen in den vorm van een arit. Hunne woningen maakten zij liefst in grotten, die zij met bladeren afsloten. Hunne dooden lieten zij onbegraven in het bosch liggen. Van hun godsdienst is niets anders te vertellen, dan dat zij een godheid aanbaden. md 394 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DF Mijne voorvaderen ontgonnen het land, dat zij Rigaïh ' noemden naar den aanzetsteen (batéé rigaih), die daar veel voorkomt.r Tot zoover het verhaal van den Keudjroeën Lampoé. Later ontving T. Moeda Li-ila bij giftbrief van Soeltan Man- goer Sjah het land tusschen de Koeala Ligan en de Koeala Lho* Goeja (Batée Toetong). Toen de streek tot welvaart kwam, zond de Soeltan er een ge- machtigde heen, met name Teukoe Dalam, alias Po“ Tjoet Abdo- rahim, om de peperwasé te innen. Tijdens zijn verblijf te Rigaïh huwde Po“ Tjoet Abdorahim met Nja“ Paneu“, een zuster van T. Moeda Li-ila, en kreeg hij het gebied tusschen de Koe-ala Lho* Peuët en de Aloeë Bata als huwelijksgeschenk. Toen later Po“ Tjoet Abdorahim naar Atjeh terugkeerde, werd zekere Po* Tjoet Koeala in zijne plaats aangesteld. Intusschen was T. Moeda Li-ila overleden en opgevolgd door Keudjreën Tjoet Tèh. Deze na, in geldnood verkeerende, nam geld op bij Po“ Tjoet Koeala, doch spoedig kregen zij verschil van gevoelen over de afbetaling en ontstond een oorlog, die met afwisselend geluk ge- voerd werd. De oorlog werd beeindigd doordat een gezant van den Soeltan, T. Lam Poelo, beiden wist te verzoenen. Voor zijne bemoeiingen kreeg deze een deel in de peperwasé. Po“ Tjoet Koeala behield de kuststreken en had zijn zetel te Rigaih, de Keudjroeën Tjoet Téh had het overwicht in de boven- streken en vestigde zich te Gampong Rambot. Po’ Tjoet Koeala liet bij zijn dood twee minderjarige zonen na, Po“ Tjoet Toenong en Po* Tjoet Moehamat, weshalve het bestuur gevoerd werd door hunnen voogd Po“, 'Tjoet Teungoh, een zoon van Po“ Tjoet Abdorahim. Toen zij volwassen waren, betwistten zij elkaar en Po“ Tjoet Teungoh het bestuur, waarvan de laatste geen afstand wilde doen. Er brak hierdoor een oorlog uit. Soeltan Ibrahim kwam bemiddelend tusschenbeide en, de aan- spraken der anderen door een aandeel in de wasé afkoopende, gelukte het hem Po“ Tjoet Toenong als radja te doen erkennen. Tevens kwam eene nieuwe verdeeling der peperwasé tot stand. ' Volgens anderen houdt de benaming „Rigaïh” verband met het feit, dat door de eerste bewoners het land van alles ontbloot (Atjehsch: regeh) werd bevonden. ATIEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. $95 Po“ Tjoet Toenong, een eerste schuiver en dobbelaar, deed later van zijne rechten afstand ten behoeve van zijnen broeder Po* Tjoet Moehamat, die hem met een som geld schadeloos stelde, en sedert als radja van Rigaih optrad. Gedurende de 2% Atjeh-expeditie verleende hij zijn leenheer, den Soeltan, den verplichten bijstand en rukte met vele gewapende volgelingen naar Atjeh op, doch werd door onze troepen op de vlucht gedreven. Na de vermeestering van den kraton werden de zelfbesturende hoofden der onderhoorigheden uitgenoodigd zich aan het Neder- landsch Gouvernement te onderwerpen. De Waki en de bloedverwanten van Po* Tjoet Moehamat, die zelf nog te Groot-Atjeh was, beantwoordden deze uitnoodiging zoo ongepast, dat men eene bestraffing noodig achtte en door de Marine de gampong liet bombardeeren, Eerst den 18" Maart 1877, onder het bestuur van Generaal van der Heijden, onderwiep zich Po* Tjoet Moehamat aan ons gezag. In 1882 ontving hij een renteloos voorschot van f 5000 voor de uitbreiding der pepercultuur in Rigaïh, dat thans langzamerhand weer wordt aangezuiverd. | Voor zijne bewezen diensten tot verkrijging der uitlevering van de schipbreukelingen van de »Niserow werd hij beloond met een gouden horloge met inscriptie en ketting. Deze voorwerpen werden echter eerst na zijn dood, aan zijn zoon uitgereikt. Po* Tjoet Moehamat overleed op 13 April 1885 en werd op- gevolgd door zijnen jongsten zoon Po* Tjoet Ma*é Ismail, die gehuwd is met eene dochter van Po Tjoet Toenong. Lho* Rigaïh, het gebied van Po" Tjoet Ma*é, heeft thans vier Keutji's: 1. Kentji® Gadéng, hoofd van Aloeé Bata, 2. Keutji® Nja® Him van Padang Djabi, 3. Keutji® Ma* Oesén van Goenong Koeali en 4. Keutji® Amat van Lho* Timon, Po* Tjoet Ma*é was niet in staat zich tegen den destijds zeer grooten invloed van Teukoe Oema* staande te houden en te ver- hinderen, dat deze de „Hok Cantons in de Rigaihbaai afliep (1586). Om zijne houding in die zaak verdacht van medeplichtigheid aan den zeeroof, werd hij geschorst en naar Batavia opgezonden, doch kort daarna weder in het bestuur van Rigaïh hersteld. De Keudjroeën Tjoet Tèh in de bovenstreken was intusschen 7 Volgr. I. 26 896 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE ook gestorven en opgevolgd door den Keudjroeën Lampdé, die het bestuur voerde onder toezicht van Po“ Tjoet Ma°ò. De Keudjroeën Lampòë is ongeveer 1} jaar geleden te Teunom overleden. Hij liet twee zonen en eene dochter na. De oudste zoon, Teukoe Pioh, die niets met het Gouvernement te maken wil hebben, woont te Teunom bij zijne moeder en is gehuwd met eene gescheiden vrouw van wijlen T. Imeum Teunom. Hij heeft geen kinderen. De tweede zoon, Teukoe Tje*, is eene weinig beteekenende persoon- lijkheid en heeft het bestuur over de Teunong Rigaïh overgelaten aan Po“ Tjoet Ma‘é. Hij is tweemaal getrouwd. Zijne eerste vrouw is eene dochter van Panglima Saman van de XXV Moekims; zijne tweede vrouw is een dochter van Panglima Aboe en woont te Aloeé Pineung. De dochter van T. Lampòë is de moeder van T. Meukiéh. Het gebied van wijlen Keudjroeén Lampòë strekte zich uit langs de Rigaïhrivier en was verdeeld onder vier Keutjhi's (vier sagdé’s) : 1. De sagdé Ploetoeit met de gampongs Broei, Teupin Mè en Paugarajé ; 2. De sagdé Aloeé Trieéng met de gampongs Kroeéng Teunggòh en Kroeéng Sampan ; 3. De sagdé Aloeé Pineung met de gampongs Lho* Bot, Mantjang en Tanòh Teué, en 4. De sagòë Mantjang. Dit gebied is geheel reimboe geworden, maar vroeger lagen er meer gampongs in. DE INKOMSTEN DER HOOFDEN. Van alle ingevoerde goederen werd vroeger 5 pCt. geheven.. Ten tijde van den voorganger van Po’ Tjoet Ma*é, Po“ Tjoet Moehamat, kreeg Po* Tjoet Teungoh hiervan 24 pCt , terwijl Po“ Tjoet Moehamat de helft van zijn aandeel moest afstaan aan Po Tjoet Toenòng Laatstgenoemde verkocht echter later zijne rechten aan Po“ Tjoet Moehamat. Van planken werd 1 op elke 10, van elk paar olifantstanden één aan den oelèëbalang afgestaan. Op de geutah werd van elk picol 5 doll. geheven, terwijl van elke 100 bossen rotan, de oeleëbalang er 5 kreeg. Sedert 1 Januari 1899 nu krijgen de hoofden 40 pCt. van de door het Gouvernement van alle in- en uitgevoerde goederen ge- ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 397 heven rechten, met uitzondering van een bijzonder uitvoerreoht op de peper. „Behalve deze in- en uitvoerrechten geniet Po“ Tjoet Ma‘é voor het afdoen van civiele zaken de adat bali, bedragende 10 pCt. Ken gedeelte daarvan wordt naar willekeur door hem verdeeld onder de personen, die de zitting hebben bijgewoond; dit heeft ook plaats met de boeten, die als straf worden opgelegd. De adat peukan werd van de marktbezoekers geind. Bij overtredingen van de bepalingen van den in- en uitvoer werden de goederen in haar geheel verbeurd verklaard en verkocht. Van de opbrengst kreeg de panglima Lact de eene en behield de oeleëbalang de andere helft. In de bovenlanden moest aan T. Lampdé* de vadat keubeuêw betaald worden. Deze bedroeg 2 doll. per karbouw. Eveneens hief genoemd hoofd 1 péng van een ieder, die de kali overstak. Evenals op Groot-Atjeh houdt de oeléébalang van boedels 10 pCt. voor zich als ha“ pra“é. Van elk sawahvak werd aan de oelèëbalang 1 malé geoogste padi afgestaan, terwijl hij van de sawah’s op Goenöng Boelöh de geheele opbrengst krijgt. PEPERCULTUUR EN ANDERE MIDDELEN VAN BESTAAN. Zooals bekend is, had in het midden der vorige eeuw eene groote emigratie van Atjehers naar de Westkust plaats. die aldaar neder- zettingen stichtten om de nog woeste streken in cultuur te brengen. Men begon daartoe met den aanleg van ladangs en wierp zich later op de pepercultuur. Het hoofd van iedere nederzetting voorzag daarbij in alle opzichten in de behoefte zijner volgelingen. Was nu de tijd van oogsten gekomen, dan mochten in den be- ginne zijne onderhoorigen de geoogste peper alleen aan hem leveren , doch kregen daarvoor betaling De peper werd daarna door hem aan een handelaar verkocht. Aangezien dit bedrijf verbazend winstgevend bleek te zijn, nam het aantal volkplanters, dat zich ter Westkust vestigde en zich met de cultuur bezig hield, belangrijk toe: doch de eerstgekomen haastten zich dan groote stukken grond voor zich te reserveeren. Middels een geschenk aan den Soeltan, kregen zij dan bij een soerat 398 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE sarakata die stukken grond , wordende zij daarbij tevens als oelèëbalang aangesteld. De later gekomen peperplanters moesten nu bij den door den Soeltan aangestelden oeléébalang om grond vragen; deze eischte daarvoor dat voor elke pikoel peper, die geoogst werd, een bepaald bedrag aan hem moest worden voldaan. Een andere toestand trad daarop in. ledere pepertuin (seuneubof) had nu een hoofd (peutoeha), die tevens geldschieter van de planters was. De geoogste peper werd tegen een nader te bepalen prijs aan de peutoeha’s geleverd. Was er veel peper, dan zond de oeléébalang iemand uit om over den verkoop te onderhandelen, de oeléébalang trad dus als makelaar op en genoot voor zijne tusschenkomst de kausèu , groot 0.12° doll. per picol zwarte peper, die door den kooper betaald werd. De koopsom voldaan zijnde, werd na aftrek van de oelèëbalang- wasé aan de peutoeha’s hun aandeel uitgekeerd en door dezen dit aandeel, na aftrek van de wasé peutoeha en pangkaj, onder hunue menschen verdeeld. De oeléébalang, op die wijze afhankelijk van de komst van geldschieters, begon zelf geld op te nemen en daarvan seuneubo“’s aan te leggen, waarover door hem peutoeha’s werden aangesteld. Deze peutoeha’s kregen de wasé peutoeha, terwijl de wasé pangkaj in den zak van den oelèëbalang vloeide. Deze was weer verplicht tegen een vooraf overeengekomen prijs de geoogste peper aan zijn geldschieter te leveren. De Soeltan, ook willende profiteeren van de ter Westkust met de pepercultuur gemaakte winsten, bedong voor zich eveneens een zeker bedrag, (0.25 doll.) per picol en zond een vertegenwoordiger om die schatting te innen, of begiftigde een zijner grooten daarmede. De oelèbalang stond weder van de hem toekomende wasé ge- deelten aan zijne dienaren af. Doch de aandeelhebbers in de wasé lada bleven niet tot het oelèëbalangschap beperkt. Atjeh’sche hoofden wisten middels kracht van wapenen den oelèbalang te dwingen tot afstand van een deel zijner rechten, anderen bedongen voor de door hen verleende hulp een aandeel voor zich; elders wederom waren het de vertegenwoordigers van den Soeltan, die, niet tevreden met het hun door den Soeltan toegekende aandeel, bovendien nog een gedeelte van ’s oelèëbalangs aandeel wisten te bemachtigen. ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 399 Langzamerhand deden ook binnenlandsche invloeden. zich gelden. Voorname peutoeha’s, niet tevreden met hun aandeel, maakten zich meester van een gedeelte van de den oeléébalang toekomende wasé, en ten slotte was dikwijls geldnood oorzaak. dat de oelèëhalang zijn geheele recht verkocht. Op bovenvermelde wijze kwam de wasé oelèëbalang in zeer ver- schillende handen, en bleef dikwijls den oeléébalang slechts zeer klein gedeelte, soms zelfs niets over. Hierdoor ontstond de drang van de zijde van den oeleëbalang om zijn wettig aandeel te behouden en verhoogde hij dus de wasé oeléébalang ten laste van de bevolking met de bedragen, die hij aan anderen moest uitkeeren. De wasé peutaeha en pangkaj is gestegen door de heerschende onrust en de daarmede gepaard gaande verhoogde risico. Gaan we, na deze algemeene beschouwingen, nu na hoe het met de wasé oeléébalang in Rigaïh gegaan is. In het geschiedkundig overzicht is reeds medegedeeld, dat de Atjeher T. Moeda Li-ila het land zóó tot welvaart bracht, dat de Soeltan een gemachtigde Po“ Tjoet Abdorahim of T, Dalem zond om zijn aandeel in de peperwasé te doen innen. Deze Po“ Tjoet Abdorahim echter inde, behalve voor den Soeltan, ook voor zich een gedeelte. Toen nu T. Dalem later naar Atjeh: terugkeerde, kwam in zijn plaats Po“ Tjoet Koeala, met wien Tjoet Téh, de zoon en opvolger van T. Moeda Li-ila, een contract sloot om het land tot verdere welvaart te brengen. Po“ Tjoet Koeala gaf het geld en zon daarvoor de wasé innen, welke als volgt zou verdeeld worden: 25 pèng voor den Soeltan, 25 = „ Po* Tjoet Koeala (geldschieter), 25 Ow » Tjoet Téh (oeléébalang) , 25 Ow » den peutoeha, 124 » n__n kram, 12} » » «# zendeling, die naar Penang ging om over den peperverkoop te onderhandelen, Po“ Tjoet Koeala bleef spoedig in gebreke, Tjoet Tèh zijn aandeel uit te keeren. Hierdoor ontstond oorlog, die zooals reeds gezegd is, beëindigd werd door een gezant van den Soeltan, T. Lam Poelò, die voor zijne bemoeiingen 0,25 doll. wasé per picol peper zou krijgen. Na Po“ Tjoet Koeala’s dood ontstond wederom oorlog. Bij het 4 NEEBEESKENS FETRZITINIE JE SO WEET VERN MEL DETV: Verkering vl be zegent 1st Set. Vratûwe ft wat Fa DM Wa UG De US werd PRN. STIL zememleute uur wennen 4 zEUD. in oe vant onsen. Laer Wen DE VEE UE ss Feet Vielen, zie ze fue DINE Ws Vrt Mzn 1 Vern sen zhÔere VERDE SIG UE CON Zale NS te were TUC OT. IEDÔH=RSP Mt TUE TENG Ten Vene TEL WE Soren wer lt fre weer f P38. Ve ff venen SCEE VIEL UI ES MT Corrrverse EBU Vee PEST 5 Oi PED ue TUE Dr Tues Mert 2 2 _ . VAE 21° Fee Sane - 23> oe Zr Toe Seem op Fi Tae Zamu gam EE oe Zeuke Te. . IE: 7 See mars Tul Wanna - _ e wir OIE MC Ot wate wer Èr Te Dem 21 Po Suet Seem ons Per een mel ret esr mn iors. BES TUM Gent TUE EUR eee ITTA CIOS "ef WT es | <2 oT “Se IKE EE Fert worms WET OU RUU = mm ULL Sl SLSR We A tate Ar Tall Iet Le On ae Be ove. MET enw DMT, ws DD OUTE EI TEEN Sere us Diemer SCEE Cl WDM See Rene. DO SUSE oS EET Tie VOE LET VIL etaguoser DEUE OBAC OT mee ETET TEL UT WR lt le TEN SN EEE EE DTT OTT NT AT VEL oS wees SL sities. MUTE KEREL OO TUE er OT OT om ast el Cal LATE ERUNT OD EKE Ul 4. ne er Oe US OU OTE EL ETT une, teeter Tl Losartan] Dial OFT Sl CMD PEIL Ve Wate LOTT TVE Lm rw Hue Zeal UM. Tee es tm em UIT Zet U Serta a SR ATJEHSOHE ONDERHOORIGHEDEN. 401 VEETEELT. Voor zoover is kunnen worden nagegaan, is de veeteelt van geen beteekenis. Een statistiek van den veestapel kan uit gebrek aan gegevens niet geleverd worden. JACHT EN VISSOHERIJ. Veel werk wordt gemaakt, tijdens het rijpen van de te velde staande padi, van de jacht op duiven door middel van vallen. Zeevisscherij middels poekat en djaring heeft in den Oost-moesson veel plaats, maar er wordt niet zooveel gevangen, dat uitvoer naar elders plaats vindt. NIJVERHEID. Evenals bijna overal elders ter Westkust is de nijverheid weinig ontwikkeld. Bekend is het echter, dat vrouwen van Rigaïh de kunst verstaan om zijden Atjeh’sche broeken te weven. HANDEL. Is van weinig beteekenis. MINERALEN. Van de aanwezigheid van mineralen is nog niets bekend. BEVOLKING. Eene nauwkeurige opgave van de grootte der bevolking is niet te geven. Volgens Po“ Tjoet Ma telt Lho* Rigaïh + 180 weer- bare mannen, meest van Atjeh’sche afkomst. De grootte van de bevolking der gampongs in de bovenstreken wist hij niet met eenige juistheid mede te deelen. Kota-Radja, 10 November 1902. JAVAANSCHE OVERLEVERINGEN. DOOR C. F. WINTER Se! 1. OorsPRONG VAN HET ZOOGENAAMDE KALANGS-VOLK. 2¢ Jrg., 1339. II, p. 578—588. Kalang is een naam, gegeven aan een volk op Java, dat vroeger rondzwierf, en zich meestal in bosschen ophield, doch thans, voornamelijk in de hoofdplaatsen van Soeracarta en Djocja- 1 Noof tan de Redactie. De volgende stukken van den beroemden Winter zijn slechts gedeeltelijk nieuw. Ongeveer $ van den nu in zijn geheel gepubliceerden tekst werd toch reeds afgedrukt in het Tijdschrift voor Neérland’s Indië, 2" Jaargang 1539.. dl I en II. en wel dat over de oud- heden te Prambanan en elders ,3—4:. en dat over de Kalang's ‚l'. Van het onder :5\ hier voorkomende maakte de brave D. L. Mounier. L. H. Dr., zich in hoofdzaak meester. verg. toch Tijdschr. v. N. IL, 5 Jru. IA. dl. I, p. 315. En het kleine nummer 12 werd door Winter-zelven nog uitgegeven in Tijdschr. vo N. IL. 3° Jr. 1d). dL II. pg. Sse. Toch was het raadzaam Ket his. 355. zoons dat in ket bezit is van ons Koninkl:;k Instituut, in zijn geherl af te drukken. Het moze waar zijn. dat in het Kalang-verhaal en in dat over de Prambanan'scke oudbeden slechts enkele korreis van histemseh of etinoyrarhisch belang voorkomen. terwijl her overige louter wide Javaansehe funtasie is, — zoe vail toch bet nummer (2. te zeer er tusschen ais vervolg op 1, om dat Ratany-verraal niet te her- drukken. Evenzeer is 3. hetgeen Winter in 1330 het allereerst publiek maakte, alg verveiy op 2’ en 2 bedoeld. Bovendien, niet iedereen heeft de oudste jaargangen van her rhans overleden Tijdschriëtr v. Ned. Indië tot zijn beschikking: en waar het hier een hs. van C. F. Winter Sr. geidt, dat blijk- baar als een gehee! bedoeld was. is het een daad van piereit jegens dezen buitengemeenen man. zijn geschrift nit te geven zi als het door hem was samenyestecd. Aan een doorgaand meer moderne spelling dan in de brukstnkken welke Winter in 139 liet drukken — Bandoong. niet Bandhoonz: Damar-moijo niet Dhamar Movo: (radjah-modo, niet Gadjah Modko: enz. — zou men zeggen. dat dit ha. 559. zelf Blijkbaar eene copie. Jonger ts. en uit + 1350 dateert. Deck indien die dh’s door de Redactie te Batavia, in overeenstemming met de elders door baar gevolgde spelwijze. mochten aangebracht zijn, dan is er e JAVAANSCHE OVERLEVERINGEN. 408 carta gevestigd, sedert de regeering van Sultan Hagoong te Mataram, in 1565, of volgens de Christelijke tijdrekening, om- trent het jaar 1636, tolpligtig zijn aan de Javasche vorsten, Whar zij zich ook mogten vestigen. Hun werden namelijk sedert dien tijd hoofdschattingen opgelegd, ieder naar vermogen, en wel uithoufile hunner verachtelijke afkomst, waardoor zij als onwaardije werden geacht om eenig ambt te bekleeden. In later tijden werden sij echter als ambtenaren toegelaten, in welk geval zij niet aan de hoofd- schatting onderworpen zijn; doch zij kunnen niet hooger klimmen dan tot den rang van Panéwoe! en zijn over het algemeen dienstdoende houthakkers der vorsten. Zij, die als hoofd over de Kalangs zijn aangesteld, houden registers, zoowel voor de geboorten als overledenen onder hen, welke telkens moeten nan- gegeven en op die registers ingeschreven worden. Onder dit soort van volk hebben de mannen den voorrang boven de vrouwen, namelijk dat de kinderen door de eerstgenoemden, bij Jav® vrouwen of andere natiën verwekt, Kalangs worden, terwijl zulks niet het geval is met die der vrouwen, bij Javanen of sudare natiën geteeld. Omtrent hunne afkomst zegt de overlevering het navolgende : Kandi-hawan, zoon van den vorst Srie Moho poeny- goong te Poorwo-tjarito ? had vijf zonen, gen? Manoehoen, Sandanggarbo, Karoong-Kolo, Soemendi petoong en Ressi-gatal)oe. De vierde dezer zonen gewon Damarmoijo, en deze Kan- dilaras, die een zoon kad, wien hij Berowo noemde. Me laatstgen* verwekte Damar-moijo, die zich van de zamenlering afzonderde en boete deed op den berg Diijeng *. Hij had eene vrouwelijke bediende, aan wie hij een Pangot * in gebrnik gaf, haar waarschuwende dezelve nimmer op haren schoot te leggen. ook geen verder bezwaar om niet aan deze copie naar Winter's ha, ala monat. waarschijnlijken ondertom, het jaartal 1234 ton ta kannen. Nanwelijks oehoets verzekerd te worden, dat het ha, leflerlijk afgodenkt werd Aleen een enkele, ansrorende, achrij font of intarpunetie ward stilzwijgend verbeterd De vardere noren zijn alle van Wintar-zelven. t Ambtenaar van den zierden rang. 3 Die vorsrendom sande heataan hebben in da Reazidantio Banpormaa en Srie-moan-goenxrraong regeerde omtrent het jaar 1000, of volgens de Christelijke zijdvekening omtrent het jaar 1005, Hat. voorde aerst. dan naam van (rtioon. en vet landschap, waar da toen regerande vorst zijnen zetel had. heer tans Sizratooh. ’ Deze verz wt ook in de Reardantio Banyoam ta * Een Javaapsen Krom mea. JAVAANSCHE OVERLEVERINGEN. 405 zeer verheugd zijnde, aan Bandoong beloofde, om hem zijne dochter tot vrouw te geven, zoodra hij in de aangenomene taak zoude geslaagd zijn. De Princes was reeds verscheidene malen gehuwd geweest, doch had nimmer eene vleeschelijke verkeering met een harer gemalen gehad, omdat dezelve telkens den dood op het bruids- bed vonden, door den beet eener groote slang, die uit haar schaamdeel kwam. Bandoong ging op reis naar Padjadjarran, en kwam in eenen dag te Modjopahit terug met verschillende soorten van tuinzaden. De bedoelde princes werd hem nu ter belooning zijner diensten ten huwelijk gegeven, doch zij had eenen afkeer van hem, en stond niet toe dat hij haar naderde. Toen het nacht was en zij reeds sliep, legde hij zich aan haar voeteinde, doch nauwelijks had hij zijne oogen half gesloten of de bedoelde slang kwam te voorschijn. Bandoong sprong op, trok zijne kris, en stak de slang dood, waarna hij dezelve onder de matras der slapende princes verborg. Vervolgens veegde hij het bloed van de slang, dat op de dijen der princes spattede af, terwijl hij zijne ontblootte kris nog in de eene hand hield. De princes verschrok daarvan, gaf eenen gil en liep weg, terwijl zij onder het loopen schreeuwde, dat Bandoong haar wilde dooden. Dit kwam weldra den vorst ter ooren, aan wien Bandoong na een omstandig verhaal van het gebeurde ter zijner verontschuldiging te hebben gedaan, de doode slang vertoonde. De vorst was hierover tevreden, en stelde alles in het werk, om den afkeer zijner dochter in liefde voor Bandoong te doen veranderen, doch vruchteloos. Bandoong bezat bovennatuurlijke magt, waardoor hij in staat was eene schoone gedaante aan te nemen. Zijne liefde aldus veracht ziende, verscheen hij op zekeren nacht in die gedaante voor de princes, die nu niet langer haar hart voor hem sloot. Drie maanden daarna verzocht hij zijne vrouw hem zeven dagen verlof te geven, ten einde zijnen vader de boetedoende Damar- moijo te bezoeken. Zij stond hem dit toe. Bij Damar-moijo gekomen zijnde, vroeg deze hem naar hetgene hem wedervaren was. Hij gaf hem een omslagtig berigt zoowel van zijve reis, als van alles wat hij had gedaan. De kluizenaar ontstak in toorn, toen Bandoong het verhaal, omtrent het dooden van den slang eindigde: zeggende. # Waarom hebt gij mijne raadgevingen niet opgevolgd? Ik heb zoo lang boete gedaan, alleen met het doel om eenen onverwinnelijken nakomeling, als uwen grootvader 406 JAVAANSCHE OVERLEVERINGEN. te hebben, en gij hebt door het dooden der slang den ruimen teugel aan uwe oploopendheid gevierd. Weet, dat de slang welke gij gedood hebt, de god Wisnoe was, die zich in die gedaante ver- toond had. Haar beet zoude u niet het minste letsel gedaan hebben, en hadt gij haar niet gedood, dan zouden mijn wenschen vervuld worden; gij hebt dus mijne boetedoening verijdeld. Gij zijt zoo vergeetachtig als uwe moeder, en bezit de geaardheid eener slang.» Nauwelijks waren deze laatste woorden uitgesproken of Bandoong werd in een slang herschapen. Hij weende daarop bitterlijk , smeekte hem om vergiffenis, en wenschte liever te sterven, dan in die ge- daante te blijven. De kluizenaar zeide: „Houd op met weenen , volg den raad dien ik U geef, werp U in eene rivier en doe daar boete. De toekomst zal uw lot wel beslissen.» Bandoong begaf zich daarop naar Pening ') en legde zich uitgestrekt dwars over de rivier van de plaats, in welke houding hij zich eenig maanden bevond , zoodat hij tot eene brug voor voorbijgangers verstrekte , zonder zich evenwel te verroeren, noch van plaats te veranderen. Het gebeurde op zekeren dag dat de dorpelingen van Pening wilden offeren, doch vergeefsch naar vogels, visschen of wilde dieren tot dat einde zochten. Vermoeid van hunne vruchtelooze jacht, gingen eenige hunner op de slang, welke zij voor eene brug hielden, zitten. Een hunner, hakte uit gramstorigheid, met eene bijl op de slang, dat er het bloed uitvloeide. Alle aanwezigen ver- schrikten daarover, en begonnen nu dieper met hunne bijlen te hakken, en ontdekten dat er vleesch in zat. Vervolgens hakte men de slang in stukken en bezigde het vleesch daarvan, met achter- lating alleen van den kop, tot eene otferhande. De ziel van Bandoong nam vervolgens de gedaante aan van een kind, en woonde bij eene weduwe te Pening in. Hij had toen grooten honger, en sterke begeerte naar vleesch, doch konde nergens iets krijgen, om zijnen honger te stillen. Daarop kreeg hij de steel van een kokosnoten blad, stak dezelve in den grond, waarna hij de kinderen van het dorp bij elkanderen riep, en eene weddingschap voorsloeg, namelijk: dat ~wanneer zij gen* steel uit den grond konden trekken, hij Bandoong toestemde, dat men hem doodsloeg, doeh dat men hem in het tegenovergestelde geval niets anders dan wat eten zoude geven.r t Dis was een dorp, geiezen ten Zuid-Westen van Teentans in de Residentie Samarany. waar thans bet meer Peninz gent aanwezig is. — JAVAANSCHE OVERLEVERINGEN. 407 Deze weddingschap werd aangenomen, en de kinderen begonnen zich nu den één na den anderen te beijveren, om den steel uit den grond te trekken, doch vruchteloos. Dit verwekte opzien bij de dorpelingen, die terplaatse kwamen, waar de kinderen zich be- vonden, en zich gereed maakten om den steel uit den grond te trekken; doch Bandoong stond zulks niet toe, alvorens men hem te eten had gegeven. Nadat men hem hetzelve gegeven had, gingen de dorpelingen beurtelings aan het werk om den steel uit den grond te trekken; doch al hunne pogingen waren vruchteloos. Daarop zeide een hunner, dat degene die den steel in den grond had gestoken, dezelve daaruit moest halen, en dat men hem ingeval hij zulks niet konde doen, moest doodslaan. Bandoong keurde dit goed, doeh verzocht voor een oogenblik naar de oude weduwe, bij wie hij inwoonde, te mogen gaan. Men stond hem zulks toe en hij ging derwaarts. Bij haar gekomen zijnde , zeide hij: „Wanneer de aarde driemaal schokt, en gij een donderend geluid in de lucht hoort, ga dan met alle spoed in de Lesoong'! zittten met een’ houten rijstlepel in de hand, en voer alle uwe bezittingen met U mede.r Na deze woorden gesproken te hebben, keerde hij ter plaatse terug, waar de in den grond gestoken steel zich bevond. Toen hij dezelve aangreep schokte de aarde drie malen, en een donderend geluid liet zich in de lucht hooren, Naauwelijks was de steel uit den grond gehaald, of er ontstond uit het gat, door het steeken van dien steel veroorzaakt, eene opwelling van water, hetwelk langzamerhand opzwol, en het geheele dorp over- stroomde, Niemand, behalve de oude weduwe, die in de Lesoong zat, werd in het leven behouden. Uit dezen watervloed zoude het thans te Pening bestaande meer ontstaan zijn. Aldaar vindt men eenen steen in de gedaante van eenen slangenkop, waaruit het water van het meer zich in de rivier van Toentang ontlast. Onder dien kop bevindt zich een steenen Lesoong*. Bandoong steeg in de lucht, en noemde zich Sookmo ngamboro®. Men verhaalt verder, dat er in het bosch te Krendo-Wah- 1 Een werktuig om de padie te ontbolsteren, bestaande uit een lang- werpig uitgehold hout, waarin men de padie door middel van dikke stokken stampt. * Het volksgeloof zegt, dat de kop van de in stukken gehakte slang, en de Lesoong, waarop de oude weduwe had gezeten, in steen waren veranderd. “Sookmo beteekent ziel, en Ngamboro vliegen, zweven, dus de zwevende giel. JAVAANSCHE OVERLEVERINGEN. 409 hond, die niet alleen varkens, maar ook wilde stieren en tijgers overwon, zoodat hij zich zelven, zijne moeder en grootmoeder, steeds ruim van vleesch voorzag. Eens, toen Sookmo-ngamboro, of liever de hond, zich in het bosch met den jongeling bevond, sprak hij bij zich zelven : „Indien ik bij voortduring op deze wijze leef, dan zoude ik tot het geslacht der honden behooren, en steeds het voorwerp des vermaaks van mijnen zoon zijn. Ik wenschte dat ik een middel konde vinden , om mij van hem te scheiden en naar Modjo-pahit terug te keeren. Het is beter met eene princes, dan met eene boschbewoonster te leven.» Daarop vertoonde zich een groote tijger. Djoko-pangalassan, hitste zijnen hond tegeu denzelven op; waarop zij hevig met elkanderen begonnen te vechten. Bindelijk viel de tijger dood, hetwelk ook met den hond plaats vond, zoodra Sookmo-ngam- boro uit denzelven ging. Djoko-pangalassan begaf zich in aller ijl naar huis, en verhaalde het gebeurde aan zijne moeder, die zoodanig daarover ontstelde, dat zij in onmagt viel. Nadat zij weder tot haar bewustzijn gekomen was, vroeg Djoko-Pangalassan haar, waarom zijn verhaal haar zoo uitermate bedroefde. Zij voldeed aan zijne nieuws- gierigheid, waarna hij het woord opnam en zeide: „De hond is dus even zoo goed als mijne vader.» Na deze woorden, keerde hij naar het bosch terug, en rigtte daar eene tombe voor den dooden hond op. Men zegt dat deze tombe die de gedaante van eenen hond heeft, tot op den huidigen dag nog in het bosch te K rend o- Wahhono aanwezig is. 