Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De officieren gaven hunne sjerpen om de soldaten over te helpen, het- welk na verloop van drie uren het geval was; wij hadden echter niet meer dan } uur wegs afgelegd; door vrees van achter te blijven, hielden de meeste soldaten zich op den been; de meeste, zoowel officieren als soldaten, hadden door de koude nachten en door het gestadig in het water baden hevige buikpijnen. Zoodra bij mijne aan- komst te Koba, heb ik een soort van infirmerie doen oprigten, waar de zware zieken voor de hand inkwamen; door de zorg der heeren officieren van gezondheid kwamen echter alle langzamerhand weder op den been, uitgezonderd een paar zieken, welken ik denk alhier te zullen moeten teruglaten. Ik wacht alhier de aankomst af van den Kapitein-Chinees, welke anderhalven dag van hier moet komen; hij, noch de heer Rosier, noch eenige vivres, bevonden zich bij onze aan- komst alhier in gereedheid, zoodat ik, geen gidsen hebbende, verpligt ben de aankomst van beide af te wachten.... Laemlin deed ook den inspecteur Vernet aanschrijven, om alle beschikbare prauwen naar Pankal-Pinang te zenden, zonder er echter bij te voegen, hetgeen ook wel niet noodig scheen, dat hy ze noodig had voor de terugreis na afloop der expeditie, waardoor de zoo vermoeiende tocht over land niet meer opnieuw ondernomen zou behoeven te worden. Ongelukkig wachtte men echter te Pankal-Pinang de duspicious , het op bl. 550 vermelde schip, dat de resident van Muntok derwaarts 5525 PALEMBANG EN Baxka IN 1816—1820. had gezonden, met last om ten spoedigste het tin van Pankal-P: en van Koba te laden en daarmede vooral niet te talmen, ten de zware kosten voor legdagen te ontgaan. Een ander ongeluk dat, gelijk ik zeide, in den Kobaschen brief niet vermeld st waartoe de prauwen eigenlijk moesten dienen. Heeft men gevr dat Laemlin er mede uit visschen of uit spelevaren zou zaan? In ieder geval inspecteur Vernet antwoordde dd. 12 Septen dat hijzelf de prauwen voor de tinlading noodig had en dat h verband met de dringende aanschrijving van den resident, h geen verandering kon brengen (a). Het was echter niet a deze Vernet, die bezwaar maakte. Ook Rosier schreef den dent, in dezelfde missive notabene, waarin hij de dwaasheid den landweg betoogde: »Waarvoor deze prauwen benoodigd : blijft en is waarlijk eene raadselachtige zaak"! En even onne brieft de resident zelf dd. 28 September aan Wolterbeek o „Waartoe de aangevraagde prauwen moeten dienen is inder een raadsel, doch dat de heer Vernet evenwel niet dadelijk deze aanvrage heeft voldaan, begrijp ik nog minder. Mijne gege bevelen om de Auspicivus met den meesten spoed te lossen, moe in alle geval terugstaan voor de nader ontvangen bevelen om expeditie zooveel mogelijk in alles te assisteeren.” Terwijl deze onmogelijke knoeiers aan het schrijven waren, | Laemlin den 14" September den tocht naar Kota, dwars door het eiland aangevangen. Men stuitte op een benting, en op 1 (a2) Brief van Vernet: „Ik heb ontvangen een briefje, geteekend door 4 luitenant-adjudant, om op verzoek van UEdG. alle prauwen of vaartuig van mijn onderhebbend district naar Koba te zenden. Hoezeer het mij aangenaam zijn alle aanvragen van UEdG. te voldoen, zoo is het mij | mogelijk verlangde prauwen tot andere behoeften dan tot lossing der gous nementsgoederen en spoedige afgifte van het tin op het schip de Auspie gebruik te maken: 4 prauwen is de geheele resource tot spoedige bergi van het tin, beloopende op eene somma van f 200.000; verder heb ik v den resident een schrijven ontvangen, om in groote haast het tin van Ko te laten afhalen, en deze goederen op het spoedigste op de Auspicius bergen: ingevolge dit schrijven vertrekken morgen 2 prauwen, om, veree met de Juraga, welke de levensbehoeften aldaar heeft aangebragt. het t van Koba hier naar toe te brengen. Hoerah, van onze marine, die den vluchtenden vijand juist ter snede opving!.... De teleurstelling was groot. In deu ijver liep men tegen eeu derde benting op, die, geheel verscholen in het geboomte, door de onzen niet was opgemerkt, en waaruit de schoten waren gekomen. Van onze marine daarentegen was niets te merken. Laemlin had met dit optornen tegen ‘svijands vestiging zijne laatste troeven uitgespeeld; hij zag nu in, dat zijne positie niet te houden, veel minder de benting te vermeesteren was. Latende derhalve de muitelingen voor wat ze waren, werd den 17" Sep- tember des imiddags ten 4 ure de terugtocht aangevangen. De kampong Banka-Kota legde men bevorens in de asch. Onze geblesseerden en zieken, die we anders in het geval eener over- winning, aan de zorgen onzer marine hadden kunuen overlaten, moesten nu wel medegenomen worden. Koelies had men echter niet ter beschikking, dus ook geene middelen om ons geschut terug te voeren; men vernagelde het; de affuiten werden verbrand , de draaibassen in de rivier geworpen. Onderwijl waren de draagbaren voor de gewonden gereed gemaakt; en aldus trok men terug door dezelfde moerassen, die men den vorigen dag tot aan de armen had moeten doorwaden, doch waarvan het water nu drie voet hooger stond, zoodat, wanneer de marsch nog wat later was aan- gevangen, ‘svijands doel om den terugtocht onmogelijk te maken, bereikt zou zijn. Ook daagden nu weer muiters op (4), welke met 70 man den dag na den terugtocht van Bauka-Kota de onzen aanvielen, doch op de eerste schoten door de ontoegankelijke bosschen vluchtte, niettegenstaande het weerstandsvermogen van Laemlin's soldaten uitermate had geleden. De ellende der troep was inderdaad om den moed er bij te verliezen. Het vuile moeraswater, waardoor de soldaat bezweet en afgemat, had moeten trekken; het wanhopend vooruitzicht, dat men aan de laatste levensmiddelen weldra zou moeten beginnen, zoodat hier- (a) Breeder bij Meis, bl. 138. (6) In Laemlin’s rapport staat „den adipati van Baring’; ik denk echter dat bedoeld is depati Warin. 562 PALEMBANG EN BANKA IN 18]16—1820 ingezonden, althans niet Laemlin’s schald; hij had wel wat ander te schrijven, als men maar geduld wilde hebben. Maar er was geen geduld; er heerschte eene zotte haast overal, zoodat men niet eens kon wachten op den eenigen man, die het zou weten te vertellen, immers op den kapitein-bevelhebber. In verband namelijk met de berekening te Muntok van Laemlins vermoedelijke komst voor Banka-Kota, had zich eene betrekkelijk aanzienlijke scheepsmacht, bestaande uit de Eemdracht, de Lan en de twee kanonucerbooten 17, 1S voor den mond der rivier aldaar gestationeerd. Die platbodemde vaartuigen 17, 1S moeste) het vooral op de rivier doen door beschieting van de sterkte, OÙ aldus den vijand te weerhouden zich aan de landzijde krachtig te maken en diens aandacht dus ook van de komst der expetiti Laemlin af te leiden (a). De vaartuigen hielden inderdaad «de muitelingen gestadig 10 be- weging’, luidde het in een rapport van kapitein-laitenant Bakker van de Zerdracht aan den schout-bij-nacht (4), maar de menschen °° spreidden zich in de bosschen en deden voortdurend op ons scheeps*° aanvallen zhetgeen den doortocht naar de benting, zonder verli van veel volk onmogelijk maakte”. Intusschen bemerkte men niet van Laemlin’s soldaten en daar het onbepaald lang liggen 1? booten niet raadzaam was voor de gezondheid der door koort$' geplaagde bemanning, keerde men onverrichterzake naar den mor der rivier terug. Daar lag men dus werkeloos, alleen belettende hi opvaren van vijandelijke prauwen. In dien tijd kwam Laemlin ¥° Kota, doch trof tot zijne diepe teleurstelling de marine niet 2? Eindelijk den 172 September ontwaarde men van boord “€ zwaren brand in het oost-noord-oosten: de bevelhebber der flot 2 © ‘a) De instructie dd. 2 September 1519 aan den leider der zee-expeditie luie] dat de vaartuigen de rivier moesten ingaan, „ten einde dezelve met de me” vmzigtigheid op te varen en de daarin liggende vijandelijke benting 7 bedaardheid te beschieten, ten einde den vijand af te leiden om geene pr ratiën tegen een aanval van de landzijde te maken, maar door dat schie” op te houden. even of men van intentie is om van de zeezijde te attaquees— daarom in het oog houden geenszins onnoodig kruit te verschieten, us gedurende verscheidene dagen met de beide booten het vuur aan den e= te houden, totdat de attaque van de landzijde zal plaats grijpen en afgeloo zijn .….. Hij zal almede in het oog houden het belang hetwelk in het welgelu dezer expeditie gelegen is, ook voor de verdere militaire operatiën. En daar” deze zijne orders stiptelijk en ferm uitoefenen.” b' Dd. £3 September 1819. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 568 maakte daaruit terecht op, dat de landexpeditie genaderd was en gaf dientengevolge andermaal de booten last de rivier op te varen. Onder de mede-opvarenden behoorde de heer Fabritius, die Bakker dadelijk rapport moest brengen en rop wiens nauwkeurig onderzoek ik staat kan maken’, berichtte deze. Te Banka-Kota gekomen, zagen de onzen geen levend wezen meer, daar Laemlin, naar wij weten, was afgetrokken, en de benting zelve door den vijand verlaten en gedeeltelijk verbrand werd. zIk begaf mij toen”, rapporteerde Fabritius na zijne terugkomst (a), „met de gewapende manschappen buiten denzelven, en het eerste wat ik ontmoette, waren onder- scheidene lijken van gesneuvelde inlanders, als ook het lijk van een Europeaan, wiens monteering mij deed ontdekken een sergeant geweest te zijn, en waarbij ik een linnen hemd vond, gemerkt H. S. Mij vervolgens naar den kampong, regts van den benting en sau denzelfden oever liggende, begevende, ontwaarde ik aldaar een aantal gesneuvelde inlanders en het lijk van een Europeeschen flankeur, slechts door de monteering kennelijk. Verder was de geheele kampong in asch gelegd, zooals ook de praauwen, die zich daar bevonden, gedeeltelijk verbrand. Alleen heb ik daar eenige inlandsche papieren gevonden, welke ik hierbij overleg. — Ik liet het nog niet geheel verbrande opnicnw aansteken, en daartoe de voorraad van teer, die op de kanonneerbooten voorhanden was, gebruiken en keerde vervolgens met mijne manschappen naar de sloep terug, roeide de rivier circa een half uur hooger op, om te zien of aldaar nog iets te ontdekken was, als ook om van onze troepen, Waarvan het voorgevallene de overtuiging gaf, dat dezelve aldaar Beweest waren, eenige kondschap te bekomen; dan niets ontwarende €n de zon reeds onder zijnde, keerde ik tot de booten terug, en liet met alle de manschappen het opgerichte paalwerk sloopen. Eene Menigte lijken, welke tegen dat paalwerk opgestopt waren, ver- toonde zich bij het omverwerpen derzelve voor ons oog en het reeds Plaats hebbende bederf ‚ zoowel bij den dam als aan den wal, van © opeengezamelde lijken, deed ons zeker veronderstellen, dat Ne troepen wel 3 à 4 dagen geleden dien aanval met goed Sevolg ten uitvoer gebragt hadden.” Ik geloof niet, dat het bij onze militairen gewoonte is om onder 20r male omstandigheden de soldaten onbegraven op het slagveld © laten liggen; geschiedt het, dan zal er wel voor eenigen overhaasten ~ (a) Dd. 22 September 1819. 562 PALEMBANG EN BANKA IN 18]6—1820 ingezonden, althans niet Laemlin’s schuld; hij had wel wat anders te schrijven, als men maar geduld wilde hebben. Maar er was geen geduld; er heerschte eene zotte haast overal, zoodat men niet eens kon wachten op den eenigen man, die het zou weten te vertellen, immers op den kapitein-bevelhebber. In verband namelijk met de berekening te Muntok van Laemlin’s vermoedelijke komst voor Banka-Kota, had zich eene betrekkelijk aanzienlijke scheepsmacht, bestaande uit de Mendracht, de Emma en de twee kanonneerbooten 17, 18 voor den mond der rivier aldaar gestationeerd. Die platbodemde vaartuigen 17, 18 moesten het vooral op de rivier doen door beschieting van de sterkte, om aldus den vijand te weerhouden zich aan de landzijde krachtig te maken en diens aandacht dus ook van de komst der expeditie- Laemlin af te leiden (a). De vaartuigen hielden inderdaad »de muitelingen gestadig in be- weging’, luidde het in een rapport van kapitein-luitenant Bakker van de Zendracht aan den schout-bij-nacht (4), maar de menschen ver- spreidden zich in de bosschen en deden voortdurend op ons scheepsvolk aanvallen zhetgeen den doortocht naar de benting, zonder verlies van veel volk onmogelijk maakte”. Intusschen bemerkte men niets van Laemlin's soldaten en daar het onbepaald lang liggen in de booten niet raadzaam was voor de gezondheid der door koortsen geplaagde bemanning, keerde men onverrichterzake naar den mond der rivier terug. Daar lag men dus werkeloos, alleen belettende het opvaren van vijandelijke prauwen. In dien tijd kwam Laemlin voor Kota, doch trof tot zijne diepe teleurstelling de marine niet aan. Eindelijk den 17" September ontwaarde men van boord een zwaren brand in het oost-noord-oosten: de bevelhebber der ftoticlje (a) De instructie dd. 2 September 1819 aan den leider der zee-expeditie luidde, dat de vaartuigen de rivier moesten ingaan, „ten einde dezelve met de meeste omzigtigheid op te varen en de daarin liggende vijandelijke benting met bedaardheid te beschieten, ten einde den vijand af te leiden om geene prepa- ratiën tegen een aanval van de landzijde te maken, maar door dat schieten op te houden, even of men van intentie is om van de zeezijde te attaqueeren ; daarom in het oog honden geenszins onnoodig kruit te verschieten, maar gedurende verscheidene dagen met de beide booten het vuur aan den gang te houden, totdat de attaque van de landzijde zal plaats grijpen en afgeloopen zijn .….. Hij zal almede in het oog houden het belang hetwelk in het. welgelukken dezer expeditie gelegen is, ook voor de verdere militaire operatién. En daarom deze zijne orders stiptelijk en ferm uitoefenen.” ‚b) Dd. £3 September 1819. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 568 maakte daaruit terecht op, dat de landexpeditie genaderd was en gaf dientengevolge andermaal de booten last de rivier op te varen. Onder de mede-opvarenden behoorde de heer Fabritius, die Bakker dadelijk rapport moest brengen en rop wiens nauwkeurig onderzoek ik staat kan maken’, berichtte deze. Te Banka-Kota gekomen, zagen de onzen geen levend wezen meer, daar Laemlin, naar wij weten, was afgetrokken, en de benting zelve door den vijand verlaten en gedeeltelijk verbrand werd. #Ik begaf mij toen”, rapporteerde Fabritius na zijne terugkomst (a), „met de gewapende manschappen buiten denzelven, en het eerste wat ik ontmoette, waren onder- scheidene lijken van gesneuvelde inlanders, als ook het lijk van een Kuropeaan, wiens monteering mij deed ontdekken een sergeant geweest te zijn, en waarbij ik een linnen hemd vond, gemerkt H.S. Mij vervolgens naar den kampong, regts van den benting en aau denzelfden oever liggende, begevende, ontwaarde ik aldaar een aantal gesneuvelde inlanders en het lijk van een Europeeschen flankeur, slechts door de monteering kennelijk. Verder was de geheele kampong in asch gelegd, zooals ook de praauwen, die zich daar bevonden, gedeeltelijk verbrand. Alleen heb ik daar eenige inlandsche papieren gevonden, welke ik hierbij overleg. — Ik liet het nog niet geheel verbrande opnienw aansteken, en daartoe de voorraad van teer, die op de kanonneerbooten voorhanden was, gebruiken en keerde vervolgens met mijne manschappen naar de sloep terug, roeide de rivier circa een half uur hooger op, om te zien of aldaar nog iets te ontdekken was, als ook om van onze troepen, waarvan het voorgevallene de overtuiging gaf, dat dezelve aldaar geweest waren, eenige kondschap te bekomen; dan niets ontwarende en de zon reeds onder zijnde, keerde ik tot de booten terug, en liet met alle de manschappen het opgerichte paalwerk sloopen. Eene menigte lijken, welke tegen dat paalwerk opgestopt waren, ver- toonde zich bij het omverwerpen derzelve voor ons oog en het reeds plaats hebbende bederf, zoowel bij den dam als aan den wal, van de opeengezamelde lijken, deed ons zeker veronderstellen, dat onze troepen wel 38 à 4 dagen geleden dien aanval met goed gevolg ten uitvoer gebragt hadden.” Ik geloof niet, dat het bij onze militairen gewoonte is om onder normale omstandigheden de soldaten onbegraven op het slagveld te laten liggen; geschiedt het, dan zal er wel voor eenigen overhaasten (a) Dd. 22 September 1819. 566 PALEMBANG EN BANKA IN 1S16—1820. bij Banka-Kota, een voordeel welk in de gegeven omstandighederm, voorwaar niet als een gering , maar daarentegen van eeu allergewichtig — sten invloed op het vervolg onzer ondernemingen mag beschouw ej worden. De meerderheid van onze militaire macht”, luidde het verde zur, „boven die van den vijand, is daarbij in een helder daglic Wat gesteld; volgens de eerste berichten zou ons verlies slechts bestaaem.n in vijf dooden of gekwetsten, terwijl dat van den vijand buteen de gekwetsten op ‘n negentig dooden wordt begroot. Door deze overwinning mag men ook rekenen, dat de inzichten van Ae? vijand om onze achterhoede te ontrusten, geheel zijn teleurgesteld, en dat tegelijkertijd, de voortdurende gehoorzaamheid en onder werping van het eiland Banka genoegzaam is verzekerd.” Wanneer eene regeering zoo uit hare beste bronnen vernee 101; dat men gelukkig is geweest, dan dient er toch wel aan geloofd t worden, hoe dikwerf men dan ook reeds over niets werd gefeliciteerd. De heer Van der Capellen gaf alzoo den 20° October van het gelu Be k1g begin der Palembang-expeditie bericht aan het Opperbestuur. ~ Dt eerste voordeel door onze wapenen behaald”, schreef Z. E., — 3" niet anders dan een gunstigen indruk hebben verwekt en doet 12! met vertrouwen de nadere tijdingen van Palembang te £% moet zien.” Niets dan woorden. Ook al hadde men in de binnenlanden ~*" Banka eene schitterende overwinning behaald, dan was dit nog W ol strekt geene aanwijzing voor succes in een geheel ander last op eene geheel andere bevolking, onder geheel andere omst 2 17 digheden. Men bedroog aanhoudend zichzelf in dien tijd, — xa ie! alleen met onkuudig opgestelde expeditiën. En het noodlot heef! soms een boosaardig genoegen om met onze op zand gebouew C° illnsiën te spotten. Den dag, nadat de heer Van der Capellen ze ij" vertrouwen op het succes te Palembang had uitgesproken, was or scheepsmacht van daar op den terugtocht!. De dappere Laemlin wist van de vreugde over zijn werk niets. El slechts had leed over de mislukking van den tocht; over de ellen Â© die zijne manschappen hadden ondervonden; over de ziekten, ait! ze ten grave sleepten. Ook meende hy rin de eerste plaats op re gedrag der meeste officieren aanmerkingen zijn voorgekomen, we gk ik niet geloof met stilzwijgen te mogen voorbijgaan’, rapportee | hij nader. Waarom hy van de door Rosier vermelde prauwen, 0 althans een gedeelte van het detachement over zee kon gaan, ge et gebruik maakte, weet ik niet; wèl dat de gezagvoerder van d sl PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 565 Banka tot rust !! Resident Smissaert werd door een brief dd. 20 September van Vernet opgewonden. „Met de grootste vreugde’, schreef deze, „heb ik de eer UHEJG. te informeeren, dat onze troepen den 17" Banka-Kota met storm hebben veroverd. Ons verlies is zeer gering; van de roovers zijn op het slagveld gelaten circa 90 man, zonder het getal der gevluchten te kunnen bepalen.” Hoerah! De resident, die den 17" den schout-bij-nacht nog had moeten verzeke- ren: „Ik zal van mijn kant alles aanwenden om, zoo niet UHEdGer vriendschap te verwerven , ten minste deszelfs achting te verdienen”! ! — haastte zich hem den 24° rgeluk te wenschen met de behaalde victorie’ staat er onderstreept yop de muitelingen te Banka-Kota. Hartelijk wensch ik, dat zulks door grootere onder UHEdG* com- mando mag gevolgd worden.” De goedhartige bevelhebber stak een oogenblik de hand in zijn vest, of jas eu poseerde zoo’n beetje. Den volgenden dag dankende. antwoordde hij kloekmoedig : „Den oorlog te voeren, is niets, mijnheer de Resident, wanneer de differente autoriteiten de handen in elkander slaan om tot al- gemeeu nut gezamenlijk te werken. Dit zullen wij hier doen! UHEdGer missive dd. 24 dezer overtuigt mij daarvan ten volle. En ook ik belove van mijn kant, alles te zullen bijdragen, wat tot eene goede harmonie en de belangen van de algemeene zaak te verlangen zijn kan.” Wat wordt men al spoedig grootsch! Smissaert had tevens den commandant van Banka, majoor Phitsinger, het succes doen weten, die er den 27" September generaal De Kock over schreef, waarop deze dadelijk den Gouv. Gen. rapporteerde: „dat het eiland Banka Cotta (sic), werwaarts de schout-bij-nacht Wolterbeek eene aanzienlijke expeditie heeft ge- zonden, veroverd is, en de roovers geheel zijn verslagen ; er zoude aan onze zijde vier of vijf man zijn verbleven, dan het verlies der roovers moet aanmerkelijk zijn.” En Muntinghe?? Hoe zou hi bij zoovele lyrische ontboeze- mingen kùnnen achterblijven! Ook hij schreef dus den 26° Sep- tember van Muntok naar Batavia om den Gouv.-Gen. ~hartelijke gelukwenschingen aan te bieden, over het eerste voordeel door onze wapenen in deze expeditie behaald, de verovering namelijk, stormenderhand van de schier ongenaakbare vesting der muitelingen 566 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. bij Banka-Kota, een voordeel welk in de gegeven omstandigheden voorwaar niet als een gering , maar daarentegen van een allergewichtig- sten invloed op het vervolg onzer ondernemingen mag beschouwd worden. De meerderheid van onze militaire macht” , luidde het verder, „boven die van den vijand, is daarbij in een helder daglicht gesteld; volgens de eerste berichten zou ons verlies slechts bestaan in vijf dooden of gekwetsten, terwijl dat van den vijand buiten de gekwetsten op ‘n negentig dooden wordt begroot. Door deze overwinning mag men ook rekenen, dat de inzichten van den vijand om onze achterhoede te outrusten, geheel zijn teleurgesteld, en dat tegelijkertijd, de voortdurende gehoorzaamheid eu onder- werping van het eiland Banka genoegzaam is verzekerd.” Wanneer eene regeering zoo uit hare beste bronnen verneemt, dat men gelukkig is geweest, dan dient er toch wel aan geloofd te worden, hoe dikwerf men dan ook reeds over niets werd gefeliciteerd. De heer Van der Capellen gaf alzoo den 202 October van het gelukkig begin der Palembang-expeditie bericht aan het Opperbestuur. Dit eerste voordeel door onze wapenen behaald”, schreef Z. K., „kan niet anders dan een gunstigen indruk hebben verwekt en doet mij met vertrouwen de nadere tijdingen van Palembang te ge- moet zien.” Niets dan woorden. Ook al hadde men in de binnenlanden van Banka eene schitterende overwinning behaald, dan was dit nog vol- strekt geene aanwijzing voor succes in een geheel ander land, op eene geheel andere bevolking, onder geheel andere omstan- digheden. Men bedroog aanhoudend zichzelf in dien tijd, — niet alleen met onkundig opgestelde expeditién. kn het noodlot heeft soms een boosaardig genoegen om met onze op zand gebouwde illusién te spotten. Den dag, nadat de heer Van der Capellen zijn vertrouwen op het succes te Palembang had uitgesproken, was onze scheepsmacht van daar op den terugtocht! De dappere Laemlin wist van de vreugde over zijn werk niets. Hij slechts had leed over de mislukking van den tocht; over de ellende, | die zijne manschappen hadden ondervonden; over de ziekten, die ze ten grave sleepten. Ook meende hij rin de eerste plaats op het gedrag der meeste officieren aanmerkingen zijn voorgekomen, welke ik niet geloof met stilzwijgen te mogen voorbijgaan’, rapporteerde hij nader. Waarom hij van de door Rosier vermelde prauwen, opdat althans een gedeelte van het detachement over zee kon gaan, geen gebruik maakte, weet ik niet; wèl dat de gezagvoerder van de PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 567 Buyskes dd. 24 September aan den kapitein berichtte, dat hij hem niet aan sloepen kon helpen (a). Zoo werd de terugreis van Pankal-Pinang over land gemaakt, waar men den 1" October aankwam. De Buyskes voerde toen de expeditie rechtstreeks naar den mond der Soensang, om aan den tocht tegen Palembang deel te nemen; doch de schout-bij-nacht, die er met zijne flotielje lag om de rivier op te gaan, stuurde het schip naar Muntok terug, opdat eerst de zieken en gewonden aldaar gelost zouden worden. Aan éen officier en 45 minderen had het expeditietje het leven gekost; niet minder dan 6 officieren en 48 manschappen kwamen gekwetst terug; slechts 80 van de 235 uitgezondenen werden in staat bevonden om naar Palembaug: andermaal over te steken! Kolonel Bischoff, de commandant der landtroepen voor Palembang, het rapport van Laemlin den schout-bij-nacht aanbiedende, waarin over de prauwengeschiedenis van Vernet eu Rosier het noodige werd gezegd, vestigde er de aandacht op: ~hoezeer die heeren eenige pikols tin boven een paar honderd onzer soldaten achtten, waar- van er circa 45 volgeus verklaringen der geneesheeren aan de gevolgen van 10 A 12 dagen te Koba in ellende te hebben moeten doorbrengen , aan de rotkoorts zijn overleden’”’. De legercommandant was nu ook wel verplicht in zijn rapport van 19 November minder vreugdevolle toonen te doen hooren, al sprak hij dan ook de verwachting uit, dat de landvoogd zeker met genoegen uit Laemlin’s rapport zou zien, dat onze troepen zich waarlijk kranig hadden gedragen. „De gevolgen dezer expeditie zijn echter’, besloot het stuk, „voor de gezondheid der troepen nood- lottig geweest, daar 2 officieren en 45 man spoedig het slagtoffer van het moorddadig klimaat werden, terwijl meer dan 50 man ver- volgens in het hospitaal zijn gebragt.’ Dit is de geschiedenis vvan de niet vermeesterde, doch later verlaten benting van Banka-Kota'', zooals Banka’s secretaris Van der Kop, bij afwezen van den resident, in zijn rapport dd. 9 November 1819 aan Muntinghe spatieerend berichtte. (a) „I am extremely sory that I cannot comply. I have now 26 men sick and all my officers sick; also the pilot sick. Therefore it would not be safe for my boats to leave the ship destitute of officers and men, and open to all pirates, which infect this coast. When all my men were well, it required the strictest watch for her safety at this place. Mr. Vernet the inspector says he cannot send the prows because he is loading the Auspicious. Now he has all the prows from all parts of the coast at this place, and could well send a sufficiency to convey the troops from Coba.” 570 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. zouden komen (a); maar den landvoogd berichtte hij, dat de kapitein-chinees, die immers, overeenkomstig Muntinghe's advies de levering op zich had genomen, zijn woord zou trachten gestan a) te doen (4). „Hoe alles ook zij, herhaalde hij in dien brief vm 1 den 16", »verzoek ik Uwe Excellentie gerust te zijn; tk zal zaam ij zien te redderen”. — LBindelijk waren nog niet aangekomen de tve” «ze verwacht wordende victualie-schepen, dringend benoodigd om «cle met bijna 3000 mannen opgepropte vaartuigen eenigszins te o zt lasten, te meer wijl de Tromp niet over de bank der rivier kome ®, zoodat ook de soldaten daarop over de andere schepen moes": <0 verdeeld worden. Het eene schip, de Adèle, was van Batavia rmmrmet troepen naar de Lampongs gezonden, vanwaar ook tegen Pale== wn- bang moest opgetreden worden; het had in last om na deo at- scheping zich bij de Palembangsche flotielje te voegen, doch rm €n hoorde of zag er niets naders van Het andere schip, de ons beker —a le Race Horse (bl. 533), had nog te Batavia klaar gemaakt moeten word <=; en scheen zijn naam geen eer aan te doen. De berekeningen betr<=> k- kelijk de levensmiddelen vielen daardoor mede tegen; gebrek staa» xad voor de deur. En dan de ellendige teleurstelling met de Bays". Men zou niettemin doorgaan, schreef Wolterbeek in denzelf i <=" brief van den 16", niettegenstaande de overbelading der schepen C ai maar herhaalde hij, waar blijven dan toch die schepen; o, hij = zal wel gedacht, luidde het beklag aan den landvoogd , dat als hij Bata “es” ™* den rug had gekeerd, men zich niet meer zou haasten. Hij wist &™ et echter ook, aan wien de schuld lag: aan.... Muntinghe, omc =t men eerst van Indramajoe diens goederen moest halen. Dringe= xd verzocht hij °s landvoogds tusschenkomst „Ik ben zeer verlege= ¥? (a) „Dan men hoorde zelfs geene tijdingen daarvan, hoewel de heer Resid „rl zich nog vleide, dezelven allen dag te zullen zien aankomen, waarop ak echter sedert de tijdingen van Malakka nu nog veel minder hoop kree= = Verb. ad 19 September. (6) „Van de prauwen van Linga hoor ik nog niets. Ik vrees echter gem ids kwade trouw, wijl de kapitein-Chines, die derwaarts is vertrokken, zn pacht 2 maanden vooruit betaald heeft en zich met 1000 Spaansche mat ™ - wilde contenteeren, in plaats van 4000, dus het wel meende.” (c) „lk zal intusschen doorgaan zonder mij er voor op te houden, de— verlang bitterlijk naar de Race Horse en Adèle en kan mij niet begrijpe || waar die blijven. Men moest toch te Batavia van zelf begrijpen, dat ik = ** verlegen zoude raken met de ruimte voor de troepen, welke ik van Tromp en van Muntok nog mede in de rivier moet nemen, zonder 1 — eens te rekenen, op een schip, dat ik geheellijk voor de eerstkomende sm ei kwetsten moet inruimen, kunnende de Wilhelmina, Eendracht en Ajar a 2 maar plaats voor 400 man verschaffen, terwijl ik er wel 800 te bergen krij pt h 4d. av PALEMBANG EN BANKA IN 1816 —1820. 569 dan behoorde men altijd weder een ‘paar weken voor het andere te wachten. Wel gelastte Wolterbeek aan de commandanten van Ajax en Eendracht om te onderzoeken of er een geul was, waar- door men eerder heen kon; wel werd dientengevolge onophoudelijk de bank afgepeild, waarin zij werden bijgestaan door de Bataviasche kruisprauwen en door de kapiteins der particuliere schepen Arinus Marinus en Betsy, doch noch loodsen, noch particuliere kapiteins, noch officieren vonden iets, hetwelk eene meer gunstige passage aanduidde. Zoo kon de schout-bij-nacht eerst van het springtij op den 182 en 19° September van nieuwe maan gebruik maken om met zijn flotielje over de bank te komen. Den dag vóór men van Muntok zou vertrekken, namelijk den 16", schreef Wolterbeek den landvoogd. Iedere regel bijna geeft zijne bekommering weder. Eenmaal inge- scheept, moest men zich wel haasten, berichtte hij, de bank over te komen, daar o.a. dit het eenige middel was om zulk een groot aantal menschen van zoetwater te voorzien vzijnde het artikel zoetwater, buiten honderd andere inconvenienten , eene zaak, welke mij vele bezorgdheid veroorzaakt” (a). De Bataviasche tjunia’s waren, in de bewerking om ze voor werpgeschut geschikt te maken, zeer tegengevallen en drie ervan nog slecht, maar rik zal zien er mij mede te redderen”. Dan ook kwamen de poekatprauwen van Linga niet opdagen; toch was het volstrekt noodig om vóor de rivier werd ingevaren, op hare komst te wachten, daar de troepen anders de gelegenheid tot landing zouden missen en men tevens geene middelen zou hebben om de branders af te boegseeren. Wat ten deze de ongerustheid bij Wolterbeek vermeerderde was, dat de gouverneur van Malakka en zijn militaire commandant juist hadden bericht, hoezeer het op Linga en Riouw ook spande, waardoor de komst der pranwen nog onzekerder werd. Zoo verminderde des be- velhebbers hoop, blijkens zijn dagboek, dat de prauwen ooit (a) Een briefje dd. 21 September 1819 van Wolterbeek aan den haven- meester te Muntok, waarin deze gelast wordt voor water en brandhout te zorgen, besluit aldus: „Het is nu geen tijd te zeggen het kan niet; het moet, en in zulke tijden leert men de menschen kennen. UEdG. vervoege zich bij den heer Resident en verzoeke om buitengewone maatregelen, welke thans gebiedend worden gevorderd. Wij hebben tijden beleefd, waarin men ons heeft doen zien, wat men kan doen als men wil. Ik herhaal dus, dat ik op UwEdG* verantwoordelijkheid vertrouw, brandhout en versch water van UEdG. te kunnen krijgen, wanneer ik er om zend.” 570 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. zouden komen (a); maar den landvoogd berichtte hij, dat de kapitein-chinees, die immers, overeenkomstig Muntinghe's advies, de levering op zich had genomen, zijn woord zou trachten gestand te doen (4). „Hoe alles ook zij", herhaalde hij in dien brief van den 16", wverzoek ik Uwe Excellentie gerust te zijn: #4 zal my zien te redderen”. — Eindelijk waren nog niet aangekomen de twee verwacht wordende victualie-schepen, dringend benoodigd om de met bijna 3000 mannen opgepropte vaartuigen eenigszins te ont- lasten, te meer wijl de Tromp niet over de bank der rivier kon, zoodat ook de soldaten daarop over de andere schepen moesten verdeeld worden. Het eene schip, de Adèle, was van Batavia met troepen naar de Lampongs gezonden, vanwaar ook tegen Palem- bang moest opgetreden worden; het had in last om na de ont- scheping zich bij de Palembangsche flotielje te voegen, doch men hoorde of zag er niets naders van Het andere schip, de ons bekende Race Horse (bl. 533), had nog te Batavia klaar gemaakt moeten worden, en scheen zijn naam geen eer aan te doen. De berekeningen betrek- kelijk de levensmiddelen vielen daardoor mede tegen; gebrek stond voor de deur. Kn dan de ellendige teleurstelling met de Buyskes. Men zou niettemin doorgaan, schreef Wolterbeek in denzelfden brief van den 16", niettegenstaande de overbelading der schepen (¢); maar herhaalde hij, waar blijven dan toch die schepen; o, hij had wel gedacht, luidde het beklag aan den landvoogd , dat als hij Batavia den rug had gekeerd, men zich niet meer zou haasten. Hij wist het echter ook, aan wien de schuld lag: aan.... Muntinghe, omdat men eerst van Indramajoe diens goederen moest halen. Dringend verzocht hij °s landvoogds tusschenkomst „Ik ben zeer verlegen, (a) „Dan men hoorde zelfs geene tijdingen daarvan, hoewel de heer Resident zich nog vleide, dezelven allen dag te zullen zien aankomen, waarop ik echter sedert de tijdingen van Malakka nu nog veel minder hoop kreeg.” Verb. ad 19 September. (6) „Van de prauwen van Linga hoor ik nog niets. Ik vrees echter geen kwade trouw, wijl de kapitein-Chines, die derwaarts is vertrokken, zijn pacht 2 maanden vooruit betaald heeft en zich met 1000 Spaansche matten wilde contenteeren, in plaats van 4000, dus het wel meende.” (e) „Ik zal intusschen doorgaan zonder mij er voor op te houden, doch verlang bitterlijk naar de Race Horse en Adèle en kan mij niet begrijpen, waar die blijven. Men moest toch te Batavia van zelf begrijpen, dat ik hier verlegen zoude raken met de ruimte voor de troepen, welke ik van de Tromp en van Muntok nog mede in de rivier moet nemen, zonder nog eens te rekenen, op een schip, dat ik geheellijk voor de eerstkomende ge- kwetsten moet inruimen, kunnende de Wilhelmina, Eendracht en Ajax mij maar plaats voor 400 man verschaffen, terwijl ik er wel 800 te bergen krijg.” PALEMBANG EN BANKA IN ]816—1820. a71 doch het moet er mede door, en zal mij zien te redderen” ; her- haalde hij ten derden male /a). Als men zoo hopeloos slordig op expeditie gaat, baart het geene verwondering , dat men zelf geredderd wordt. Intusschen had de schout-bij-nacht van Thyssen den in de Valakka- Riouw verhandeling op bl. 44—45 vermeiden brief dd. 1 September 1819, uit Riouw ontvangen, waarin hem gemeld werd, dat het daar onrustig was, en het uit dien hoofde wenschelijk zou zijn, om het fregat Wilhelmina er te doen stationneeren, en om, ingevolge schrijven van majoor Krieger, commandant te Malakka, troepen te mogen hebben. Wolterbeek antwoordde den 17" September, dat hij het fregat niet kon missen, doch dat de troepen zouden gezonden worden; verder dat hij dien dag van Muntok naar Palembang zou over- steken (2). Inderdaad vertrok de flotielje den 172; doch het vlag- geschip Tromp kreeg moeite met zijn anker, zoodat Wolterbeek eerst den dag daarna volgde. Den 19" was men over de bank, behalve het vlaggeschip zelf, dat, gelijk ik mededeelde, er vóor moest blijven liggen. Eenmaal nu een eindje de rivier op, zoodat men van zoetwater verzekerd was — ten minste van niet ondrink- baar water — kon en moest men wachten op de poekats en op de Race Horse, niet echter meer op de Adele, daar, tot overmaat (a) „Het achterblijven echter van de Adèle en Race Horse is eene zaak, die mij schrikkelijk verlegen maakt door het zwaar getal troepen. Waar blijven toch die schepen? Ik heb wel gemeend, dat als ik weg was, dan de haast zoude ophouden; zekerlijk is men naar Indramajoe om den heer Muntinghe zijn goed te halen; dat dunkt mij nog niet te pas kan komen. Ik bid Uwe Excellentie eerbiedig doch dringend om de goedheid te hebben de noodige orders te willen geven, alhoewel dit schrijven wat laat zal komen. Ik ben zeer verlegen, doch het moet er mede door, en zal mij zien te redderen. Alleenlijk zijn hier 800 fachines, bruggen en 1400 piquetpalen enz. enz. aan- gemaakt, eene scheepslading goed; dat moet alles in opgepropte schepen, de fachines alleen maken een berg uit.” (b) In den brief van Wolterbeek leest men o.a. het volgende: „Op heden denk ik nog van Muntok naar Palembang onder zeil te gaan. UHEdG. missive omtrent de vorsten in uwen omtrek heeft mij niets verwonderd, wijl ik weinig vertrouwen op hen heb gesteld, dan de tijd leert alles. Het detachement, hetwelk de majoor Krieger vraagt, zal heden vp de brik embar- queeren en naar Malakka geëxpedieerd worden ...... De Wilhelmina kan ik niet missen. En daar UHEdG. de Eclips niet kunt missen, zal het best zijn dezelve bij U blijft, totdat hij vervangen wordt.” — Volgt de mede- deeling over Bouwens, vermeld op bl. 179 noot b mijner Atjeh-verhandeling ; ov. 21. Ge Volgr. VII. 37 572 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. van teleurstelling, het bericht was gekomen, dat het vaartui de Lampongsche rivier van Toelang Bawang was veronge Zoodra de ontbrekende vaartuigen aankwamen, zouden de tro aan boord van de Tromp er op overgaan. Men zag intusschen maar altijd niets opdagen, zoodat de overvolle schepen verpl waren onder de brandende stralen der tropische zon, dager dagen werkeloos te blijven liggen. „Het meeste, hetgeen mij derde’, teekende Wolterbeek in zijn journaal aan, „was de schrikkelijke opgeproptheid op de schepen”, de #Arinus Mari de Wilhelmina en de Tromp, alle drie opgepropt met mensct ten minste 1700 samen”. — Vooral ook naar die poekats van Li werd angstvol uitgekeken, wijl het best kon gebeuren, dat ze t geheel niet kwamen, terwijl men zonder deze schuiten niet gen had aan de 5 prauwen van radja Akil, aan de 9 sloepen, ber digd aan boord der schepen, aan 4 barkassen, aan 6 kruisprau' en 5 tjunias voor werpgeschut, in plaats van 25 à 80, bovend bemand met onwillig volk. Tegenover den landvoogd verborg schout-bij-nacht zijne diepe teleurstelling niet (a); nochtans \ zocht hij gerust te zijn, daar alles nog op een geregelden v ging: ven wanhopen wij hier geenszins aan een goeden uitslag”. Natuurlijk; had die wanhoop erkend geworden, dan zou in g a,Uwe Excellentie”, schreef de schout-bij-nacht dd. 24 September : den landvoogd, „gelieve nu een oogenblik zich met eene recapitulatie mij tegenheden op te houden, en dan daaruit op te maken, hoedanig « militair geassisteerd wordt, wanneer tot eene expeditie uitgezonden wor „Het geschut & 18pond is sedert al op 12pond nedergekomen, en dant maar voor de helft in getal. „De veldstukken à 6pond zijn nu op à 3pond moeten gebracht worden. „De praauwen van Linga zijn nog te verwachten en zullen nimmer ni mijne gedachte komen. „Banka volgens schilderij van den heer Smissaert in een staat van h oproer. „De noodzakelijke expeditie derwaarts afgezonden, op slechte wegen ¢ men mij voor redelijk goed heeft opgegeven. De marsch veel langer , differex meer als de helft. „Gebrek aan water voor bijna 2000 menschen, die zich nog aan deze zij der bank bevinden. „Insgelijks aan brandhout op sommige schepen. „Tegenwinden op de bank als er water genoeg is. „De Betsy slecht bemand en vol kwade humeuren onder kapitein ( equipage, doeh door mij beredderd. „Kwade trouw bij de afgehuurde waterbrik. „En weinig middelen tot assistentie te Muntok voorhanden.” PALEMBANG EN BANKA IN 18]6—1820. 573 geval de bevelhebber voor het doorzetten van een tocht verant- woord geacht zijn, die, stond er in zijne instructie, niet mocht mislukken; maar gegevens voor het wél gelukken ontbraken ten eenenmale. Omtrent den staat der rivier, de verdedigingsmiddelen des vijands, de geschiktheid onzer flotielje voor aanval, niets, niets wist men; en was de ervaring opgedaan, dat ons licht geschut slechts stof in ‘s vijands uitnemend aangelegde batterijen veroor- zaakte, men zou zich wel weten te redderen. Wat men wist, had Muntinghe te Semarang verteld, ook in zijn advies van 31 Juli; de schout-bij-nacht had het slechts voor het vragen gehad, om er tijdig achter te komen, dat men overigens niet op de hoogte was. Nochtans pleitte de opperbevelhebber bij den minister van Marine den 28" November 1819 na, als men met geknakt prestige te Muntok was teruggekeerd: „Ik had mij voorgesteld alhier veel na- richt omtrent den vijand te zullen ontvangen, kaarten der rivier van Palembang en bank voor dezelve te zullen vinden, doch niemand wist mij iets op te geven, noch de heer commissaris Muntinghe, noch de officieren der zee- en landmacht, ofschoon dezelven ruim twee jaren in de rivier geëmployeerd zijn geweest; alleenlijk een klein kaartje, opgenomen en opgemaakt door den luitenant-ter-zee Van der Plaat gaf mij de diepten op over de bank en in de rivier de Soensang tot aan den Kraton, zonder dat echter de uitloopende armen van die rivier achter de eilanden om, opgenomen of de diepten daarin bekend gesteld waren, welk notabel gebrek mij ver- pligtte om de principale rivier te houden en dus langs de ver- schanste batterijen van den vijand mij met de schepen en vaartuigen een weg te banen tot aan den Kraton, zonder dat ik eenige divisie ligtere vaartuigen kon detacheeren, door die in de rivier uitloo- pende armen, wilde ik dezelve niet blootstellen aan onverwachte hindernissen en hinderlagen van den vijand in die voor ons geheel onbekende uitwateringen…” Zoo zocht het de schout-bij-nacht steeds bij anderen; in ieder geval Muntinghe had dan toch geen schuld, dat de marine in haar rusttijd niets had uitgevoerd, zoodat men evenzeer de Banjoe Asin niet durfde opvaren, zooals mede de commissaris had geadviseerd. Was ook door kolonel Bakker dd. 22 April 1819 gerapporteerd, naar we lazen (bl. 511 noot b),dat de Banjoe Asin voor groote schepen uitstekend geschikt raoest geacht worden , nu — luidde Wolterbeek’s kantteekening daarop — „wilde niemand op zich nemen mij door de Zoute rivier te brengen, zijnde niet genoegzaam bekend. Ook te 574 PALEMBANG EN BaNKa IN 1816—1820. 