None
Als daemonen (on;^ of D^'i^t^) hebben zij daarin, eene plaats gevonden, maar worden nu geacht onder Jahveh's bevelen te staan en door hem gezonden te zijn. Als zoodanig echter zijn zij in de Jahvistische voorstellingen evenzeer te huis, als de vrees voor Djinn's in den Islam. Een dergelijke daemon was oor- spronkelijk Azazel, maar of die naam juist is overgeleverd schijnt onzeker, zoo niet onwaarschijnlijk. Ik voor mij ben overtuigd, dat de bijbelsche orthographie reeds in den conso- nanten-tekst onder den invloed staat der traditioneele opvat- ting, volgens welke wij niet met een eigennaam, maar met eene uit linguistisch oogpunt wel is waar onmogelijke samen- stelling te doen hebben , die „weggaande boF' [caper emissarius) beteekent. Wij laten dus den naam Azazel voor hetgeen hij is, doch men ziet thans op welke meesterlijke wijze de oorspronke- ( 22 ) lijke zin van de verbanning van den daemon der zomerhitte naar de woeste plaatsen, waar hij eigenlijk tehuis behoort, door den Jahvistischen wetgever onkenbaar is gemaakt. Van eendae- mon is geen sprake meer; hij is tot een zondebok geworden, die met de zonden des volks beladen van voor Jahveh's aange- zicht weggezonden wordt, terwijl die bok in den oorspronke- lijken ritus als personificatie van den daemon gold , want zóó , en niet als een aan den daemon gebracht offer is de hande- ling te verklaren. Met het oog hierop wordt het duidelijk, hoe het komt dat die wegzending van den bok feitelijk niet, zooals het bijbelsche voorschrift wil, op plechtige wijze, maar gelijk de Mischna uitdrukkelijk getuigt {Menachot 11, 7; vg. J(mia 6, 4) onder woest getier plaats had. Dat de bok ten slotte er het leven bij inschiet is geen bezwaar tegen de iden- tificatie met den daemon , want daemonen hebben evenals goden het voorrecht om aanstonds weer te herleven. Eene plechtigheid of eene voorstelling, die ons aanvankelijk zonderling voorkomt, verliest veel van het vreemde, indien wij hetzelfde of iets soortgelijks bij hetzelfde volk kunnen aanwij- zen. Ik wil trachten ook Azazel minder vreemd te maken, door zijn dubbelganger en evenbeeld aan U voor te stellen. Op meer dan ééne plaats in de Hebreen wsche Midrasch ^) wordt. ons een daemon genoemd , die volmaakt op den eigenlijken Azazel gelijkt en die, wat meer zegt, reeds in het Oude Tes- tament met naam en toenaam voorkomt, al is hij hier door lexicographen en exegeten over het hoofd gezien. Ik bedoel Meririy of zooals hij ook wel genoemd wordt KUev , voluit KUev Meriri. De plaatsen in het O. T. waar hij genoemd wordt zijn: Deut. 32, 24 en Psalm 91, 6 en bovendien in Job. 3 vss. 5 en 8, waar m. i. de tekst corrupt is. Maar ik zal de uiteenzetting van mijne bezwaren tegen den over- geleverden tekst op laatstgenoemde plaatsen en de gangbare verklaringen ervan in eene korte aanteekening aan het einde 1) Vg. Echa rabbati op Klaagl. 1, 3 ; Midrasch TilUm op Ps. 91, 6 Bemidbar rabba Par. XII op Num, 7, 1; enz. ( 23) van dit opstel bespreken. Voordat ik er echter toe overga om den hoofdinhoud mede te deelen van hetgeen de Midrasch omtrent Meriri weet te verhalen, zie ik mij genoodzaakt, daar anders mijn betoog in de lucht hangt, in het kort den taal- kundigen grond aan te geven, waarom de gewone verklaring van dien naam valsch is en deze onvoorwaardelijk, ook in den Bijbel, als daemonennaam is op te vatten. Volgens de woor- denboeken is nnn een eenvoudig adjectivum, dat bitter ofwel vergiftig beteekent. Maar een relativum op î uitgaande is geen eenvoudig adjectivum, doch de vaste aanduiding van een be- paald persoon, die heel gemakkelijk in een eigennaam overgaat. Zoo hebben wij : nu« de Wreede, als bijnaam van den Doods- engel (Spreuk. 5, 9; 17/11), nnaï n.Tp en n'?''? (het laatste woord vrouwelijk) als namen der daemonen, die respectievelijk in den morgen, op den middag en des nachts heerschen. Even- zoo is nnn niet = bitter, maar = de Bittere of de Giftige > gelijk de Targum, welker auteurs met de voorstellingen der oudheid dikwijls beter vertrouwd zijn, dan de moderne exe- geten, terecht verklaard heeft ^). Wat het woord aOD betreft , daaromtrent zal ik in eene korte aanteekening eenige opmerkingen maken, hier is het voldoende te herinneren, dat de jongere Hebreeuwsche schrijvers daarin ook de aanduiding van een daemon vinden. Ziet hier nu wat de Midraschim in hoofdzaak van Meriri of Kètèv weten te verhalen: De Eabbijnen zeggen: de Kètèv is een daemon; zijn kop is die van een kalf, één hoorn steekt op zijn voorhoofd uit en hij wentelt zich als een emmer. Rabbi Huna in den naam van Rabbi Josef zegt: hij is een en al schubben, haar en oogen. Rabbi Simeon ben Lakisch zegt: Een oog is in zijn hart en wie dat te zien krijgt blijft *) De Grieksche vertaling heeft in Deut. 32, 24 nno 3öp vertolkt met oTta-^órovoc àv/aroç = ongeneeslijke nekverstgving endiensvolgens het nitwerksel genoemd in plaats van den bewerker, maar aan die ver- taling ligt het denkbeeld ten grondslag, dat eene door daemonen be- werkte ziekte bedoeld is. ( 24) niet in het leven, hij zij mensch of dier, maar wie het ziet valt plotseling dood neder. Meriri heerscht van den 17^*° Tam- muz tot den 9**" Ab en wel, zoo als even te voren gezegd is, op de middaguren. Er volgen eenige voorbeelden van personen, die door hem het leven verloren, of althans plotse- ling bewusteloos neervielen. De onderwijzers krijgen dan ook den raad hunne leerlingen in de uren, waarin deze daemon heerscht, vrij af te geven. De oude theologen in den trant van Buxtorf of Eisenmenger maakten zich geweldig boos over dergelijke Eabbijnsche fabe- len, zooals zij ze in hunne verontwaardiging noemden, maar thans wordt daarover wel eenigszins anders gedacht en ziet men in dergelijke berichten kostbare bijdragen voor de kennis der volksvoorstellingen. Er is toch weinig scherpzinnigheid noodig om in dit afzichtelijk monster eene personificatie te zien van den zonnesteek, of meer algemeen, van den schadelijken invloed der brandende zonnehitte gedurende den zomermiddag op het animale leven. Meriri wordt hier slechts een weinig anders voorgesteld, dan elders geschiedt, waar men den moordenaar van Tammuz zich als een everzwijn dacht, lleeds in het O. T. derhalve werd de verderfelijke zomerhitte als een daemon op- gevat, die mensch en dier onverwacht en op onverklaarbare wijze doet sterven. Waarom kan Azazel, of hoe zijn ware naam anders moge geluid hebben, niet eene andere personificatie van denzelfden of van een soortgelijken schadelijken invloed ge- weest zijn? Of laat mij liever vragen: wat kan hij bij moge- lijkheid anders geweest zijn? Wie in hem een oorspronkelijken daemon ziet zal noodwendigerwijze tot deze opvatting van zijn eigenlijk wezen gedrongen worden, want eene andere is niet denkbaar. Deze opvatting toch kan ook worden toegepast ter verkla- ring van eene zonderlinge ceremonie bij het groote Mohamme- daansche pelgrimsfeest in het dal van Mina, namelijk de stee- niging van den grooten duivel of shaitan. Indien toch terecht is aangenomen, dat de maand Eamadhän oorspronkelijk over- eenkwam met ïammuz, dan beantwoordt de pelgrimsmaand ( 25 ) Dsu '1-Hidjdja aan Tischri en is zelfs de eigenlijke dag der steeniging, de 10^®, dezelfde als die van den Verzoendag. Hier wordt dan de daemon der zomerhitte gesteenigd^ bij de oude Kanaänieten naar de woestijn gezonden, doch zelfs dit onderscheid bestond waarschijnlijk oudtijds niet, want de stee- niging wordt in de Mischna *) ook beschreven als eene weg- voering naar eene rots, waarvan de delinquent naar beneden werd geworpen, evenals zulks met den bok geschiedde. Het eenige onderscheid is dus, dat men daarna op den veroordeelde steenen wierp, terwijl daarvan bij den bok gezwegen wordt. Er zijn trouwens nog meer punten van overeenkomst tusschen de Mohammedaansche feestviering en de Israëlietische aan te wij- zen, bijvoorbeeld het aanleggen der ^^räw-kleederen, de ont- houding van sommige zaken, het bezoeken der begraafplaatsen in sommige Mohammedaansche landen, maar het is verkieslijk de paralel meer aan te duiden, dan uit te werken. Immers wij kennen beide feestvieringen eerst in eene periode, waarin zij hier door het Jahvisme, ginds door den Islam grondig zijn hervormd en buitendien bestond van ouds een diepgaand ver- schil tusschen de feestviering van de akkerbouwende Kanaänie- ten en de nomadische Arabieren. Doch wie daardoor alle ver- gelijking buitengesloten acht vergeet, dat ter laatster instantie alle periodieke feesten met astronomische verschijnselen samen- hangen. De Israëlietische rouwfeesten van Tammuz en Tebeth vallen samen met den zomer- en winter-zonnestilstand, dat van Tischri met de herfst dag- en nachtevening, gelijk die van de lente gekenmerkt wordt door het groote Paaschfeest. Voorzeker liggen daaraan geen nauwkeurige astronomische berekeningen ten grondslag, maar de eenvoudige waarnemingen van den on- ontwikkelden landbouwer en veehouder, die de bedoelde tijd- stippen ongeveer aanwijzen. De nadere bepaling van den feest- dag zelf hangt dan nog van andere omstandigheden, bijvoor- beeld van de schijngestalten der maan af. Niemand zal het toevallig achten, dat de Israëlietische rouwdagen steeds om en i) Sanhedrin 6, 4. ( 26 ) bij den 10*®" der maand vallen, of dat Paschen, Loofhutten, Purim steeds met volle maan samengaan. Deze astrono- mische grondslag nu, meen ik, is aan de Kanaänietische en Arabische feesten gemeenschappelijk, doch het is allerminst mijne bedoeling, dat ook de laatste het kaïakter van rouw- feesten droegen, of dat ooit de Adonisklacht in Mekka is ge- hoord. Wien dergelijke verwijderde verwantschap te weinig dunkt, hij houdt geene rekening met de onzekerheid, welke omtrent den oud Arabischen kalender heerscht, zoodat de thans voorgedragen gelijkstelling eerst hypothetisch kan worden vast- gesteld. AANTEEKENINGEN. Bladz. 22. Dat de tekst van Job 3, 5 niet in orde is is sinds lang bekend. Moeielijkheid levert het woord '71^?, dat alleen hier voorkomt en reeds door den abnormalen vorm ver- denking wekt, zoodat men heeft voorgesteld liever 'T??^ te te lezen, dat echter evenmin voorkomt. De voorgedragen ver- klaringen van het woord moge men in de woordenboeken en commentaren zelf naslaan; ik kan ze slechts als etymologische vernnftspelingen beschouwen, want reeds de oude vertalingen kenden een dergelijk woord niet en zagen in de beginletter de bekende partikel ^, die somtijds in de vertaling niet eens wordt uitgedrukt. Daaromtrent verwijs ik naar Beer, J)er Temt des Btiches Hiob s. 16; Z. A. T. W. 1896 s. 306. Indien wij evenzoo het woord in 3 + nno ontleden en de laatste syllabe met Î in plaats van met ê lezen, dan vinden wij den ons reeds bekenden Meriri hier terug en kunnen vertalen (met de ver- andering •'•'^f)?{?' voor '•^()?^,?') „moge hem verschrikken (een mon- ster) als de Meriri van den dag^\ Zoo verklaart terecht de bij Beer geciteerde commentaar Ma' jan Gannim. In verband met de beneden voorgeslagen verbetering van vs. 8, ben ik echter geneigd dv nnnj met weglating van 2 , in één woord te lezen : D\'T"5'p = de Meriri^s. De Pluralis is wel is waar hier niet gewenscht, maar in vs. 8 noodzakelijk en laat zich zeer wel verdedigen, inzoover de schrijver daaronder Meriri en soortge- lijke daemonen samenvat. In VS. 8 leveren de overigens door uitwendige getuigen goed bevestigde woorden Dvn-w moeilijkheid, want wat de Comraeiv tatoren ook van de dagvervloekers gelieven te verhalen, ik ( 28 ) heb mij van het bestaan van dergelijke wezens niet kunnen overtuigen. Een astroloog, die een dies a^éfr aanwijst, kan toch bezwaarlijk dagvervloeker genoemd worden en hoe wil men het toch geloofelijk laten voorkomen, dat een zoodanig persoon den Leviathan zoude kunnen wekken, waaronder men ook al willekeurig het monster \vil verstaan, dat volgens de volks- voorstelling zon en maan verslindt en daardoor de eklipsen veroorzaakt? De Leviathan is hier de krokodil evenals in Job 40, 20 — 2S; het is verregaande willekeur hier iets anders daaronder te verstaan. Ik meen dus dat wij ook hier ^^^.'T'ï'p moeten lezen voor üv ^TSü en diens volgens vertalen : Mogen hem de Meriri's treffen, die gereed zijn den Leviathan te wekken. Wat volgens Job 40, 20 — 28 de grootste ongerijmdheid is voor een mensch om met den krokodil te spelen of hem aan zijnen wil te on- derwerpen, dat vermogen de nog vreeselijker Meriri's of dae- monen. Dat in vs. 8 aan den nacht de Meriri's worden toe- gewenscht, evenals in vs. 5 aan den dag, is geen bezwaar, waanneer men onderstelt, wat door de Pluralis wordt aangeduid , dat hier de Meriri^s den eigenlijken Meriri, de morgen- en avonddaemonen, allen in het kort omvatten. . Bladz. 23. Het woord 3üp staat in het O. ï. op zich zelf d. w. z. van denzelfden stam komen geene andere afleidingen voor, doch in het N. H. heeft men '3üip, waarmede een cy- linder of in het algemeen een voorwerp wordt aangeduid, waarmede men olijven perst. Levy s. v. Daardoor woorden wij verwezen naar het Arabische kuthun en kuthatun^ die in het algemeen eene draaiende as of cylinder aanduiden. Hetzelfde begrip kan dan verder worden toegepast op projectielen, die al draaiende door de lucht suizen en iemand onverhoeds tref- fen. Zoo spreekt Jes. 28, 2 van een nop ii/tJ' d. i. een wervel- wind of hoos. Wanneer aan Meriri een 3üp wordt toegeschre- ven, of zelfs aan den ^iV<c> in Hos. 13, 14, waar de vokali- satie van het woord echter eene andere is, dan hebben wij te denken aan iets soortgelijks als de verderfelijke pijlen van den 'ïonnegod, kortom aan daemonische wapenen, evenals in het ( 29 ) Hebreeuwsch 131, e]'i>i en dergelijke woorden zulke wapenen aan- duiden. In zoover deze pest en verderf bereiden, kan men vrede hebben met de gewone vertaling in de woordenboeken, welke de uitwerking stelt in plaats van den bewerker. In het Nieuw Hebreeuwsch en Arameesch is men den omgekeerden weg gegaan en heeft men bij het wapen gedacht aan den persoon, den daemon, die het hanteert en heeft dus y^p den zin gekregen van daemon. De grondbeteekenis van het woord werd echter nog duidelijk opgevat in den zin van eene draaiende beweging maken, want daardoor verklaart zich in de beschrijving van den daemon de trek, dat hij zich wentelt als een emmer (zie boven), alsmede de fantastische beschrijving in den Talmud, die men bij Levy onder X3üp kan vinden en die curieus genoeg is om hier medege- deeld te worden: „Es giebt (ik volg de vertaling van Levy) zwei Dämonen des Namens Keteb, der eine herrscht am Vor- mittag und der andere am Nachmittag; der des Vormittags heisst: Der giftige Keteb^' (Deut, 32, 24) und sieht aus wie ein Krug mit Mehlbrei, in welchem der Kochlöffel umrührt; derjenige aber des Nachmittags heisst; „Der Keteb der zur Mittagszeit herumschwebt'^ (Ps. 91, 6) und sieht aus wie das Hom einer Ziege (!) und es geht in ihm herum wie ein Sieb." Men heeft dus niet noodig om de latere beteekenis „daemon" van 3üp uit het arabische Kntruh af te leiden, gelijk Levy s. v. :3üp. wil. GEWONE VEBGADEBING AFDEELING TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKÜNDiaE EN WTJSGEÉRTOI WETENSCHAPPEN, GEHOUDEN DEN W^"" JUNI 1897. Tegenwoordig de beeren: naber, onder- voorzitter, matthes, DE VRIES, DE GOEJE, VAN HERWERDEN, DE PINTO, ASSER, PLEYTE, POLS, TIELE, VAN DE SANDE BAKHUYZEN, S. MULLER PZN., FOCKEMA ANDREAE, DE HARTOG, P. L. MULLER, SPEIJER, HAMAKER, HOUTSMA, VAN LEEUWEN, VALETON, POLAK, KLUYVER, BLOK, HOLWERDA, VAN DER LITH, KARSTEN, ROGGE, GROENEVELDT, KOSTERS, GALAND, en spRUYT, secretaris. De onder-voorzitter deelt mede dat de heer kern door on- gesteldheid verhinderd is aanwezig te zijn, en de secretaris dat de heer van der wyck bericht heeft gezonden de vergadering niet te kunnen bijwonen. Het Proces- verbaal der vorige vergadering wordt gelezen en goedgekeurd. De secretaris deelt mede dat ingekomen zijn twee latijnsche gedichten voor den wedstrijd, met de titels : jDe ] talis in Africa ( 31 )■ gefentibiis en Pauca de Remhrandtio, en de motto's: Suhaîpimts en Conamur termes grandia ; voorts eene uitnoodiging aan de leden tot het bijwonen der Deuxième Conférence bi- bliographique universelle, door het „Institut international de bibliographie" van 2 tot 4 Augustus e. k. te Brussel te houden. Hij leest daarna het rapport, door de Commissie voor de Library-Conference, de beeren ßogge en S. Muller Fzn., uit- gebracht, en deelt mede dat het bestuur gemeend heeït, naar aanleiding van dat rapport, den brief van den Minister van Binnenlandsche Zaken over dit onderwerp te moeten beant- woorden, daar de bedoelde Conference reeds in Juli in Londen zal gehouden worden. Deze handeling van het bestuur wordt door de vergadering goedgekeurd. Het verslag der beeren Kern en Sijmons over de verhande- ling van Mr. S. Muller Hzn., getiteld : De civitates van Gallië, wordt bij afwezigheid der beide rapporteurs door den secretaris voorgelezen. De conclusie strekt tot aanbeveling der uitgaaf in de werken der Akademie, na overleg met den schrijver over zekere door de commissie gewenschte veranderingen. De ver- gadering vereenigt zich met deze conclusie. De heer Houtsma verkrijgt daarna het woord voor zijne aangekondigde bijdrage over de Israëlietische vastendagen. Hij levert daarin een toelichting van de volgende stellingen: 1°. De historische aanleiding voor de vastendagen van 3 Tischri, 10 Tebeth, 17 Tammuz en 9 Ab berust niet op overlevering, maar is de vrucht van latere omwerking en regeling van den cultus volgens Jahvistische beginselen. 2°. De vastendagen werden reeds in acht genomen vó6r den tijd, waarop de gebeurtenissen plaats hadden, ter herinnering waaraan zij heeten ingesteld te zijn en zijn de slotdagen, of de begindagen van drie periodieke rouwtijden van drie dagen, eene week en eene maand. 3°. Deze rouwtijden hangen samen met den akkerbouw en ■( 32 ) zijn door de Israëlieten van de Kanaünieten overgenomen, die ze vierden in verband met religieuse voorstellingen, waarbij de den landbouwer gunstige en schadelijke invloeden als per- soonlijke wezens, namelijk als goden worden gedacht, die sterven en weder herleven. 4°. Bepaaldelijk is het rouwfeest van Tammuz-jib ingesteld ter eere van den god Tammuz, die in dit geval de rijpe korenaren symboliseert, welke door de hand van den maaier zijn gevallen. Het rouwfeest wordt gevolgd door een vréugde- feest, waarbij men de herleving van den god vierde, en waarop o. a. een sikkel plechtig gebroken werd. Dit vreugdefeest is eene prolepsis, in zooverre de godheid feitelijk nog niet aan- stonds herleeft, maar krachtens hare goddelijke natuur bestemd is te herleven. 5°. Het rouwfeest in Tischri droeg een soortgelijk karakter als dat in Tammuz-Ab, maar bij het daaropvolgend vreugde- feest op den avond van den Grooten Verzoendag stond niet zoozeer de herleving van de gestorven godheid als wel het einde der zomerhitte op den voorgrond. De oude Kanaänieten dachten zich deze als eene daemonische macht, die soms Azazel, soms Meriri genaamd wordt, en stelden het einde daarvan voor door eene symbolische handeling, waarbij een bok naar de woestijn gezonden werd. 6°. Het Jahvisme heeft deze gebruiken en feestvieringen overgenomen ; maar de daarmede oudtijds samenhangende voor- stellingen ten eenenmale gewijzigd, door ze eensdeels tot his- torische gedachtenisvieringen te maken, ten andere door de boete en den rouw over de zonden in de plaats te stellen van die over de natuurlijke ellende, welke de zomerhitte in Palaes- tina medebrengt. Deze voordracht, die door den spreker, op verzoek van den voorzitter, wordt afgestaan voor de Verslagen en Medeaeelinge^i. geeft aanleiding tot eene vraag van den heer Kosters over het verschil in mededeelingen over den Grooten Verzoendag in Leviticus XVI en den profeet Zacharia en tot een bescheiden ( ââ ) protest Van den heer Tiele tegen de mythologische verklaring van den dood van Tammuz als symboliseering van het snijden van het graan. Nadat de heer Houtsma deze opmerkingen beantwoord heeft, wordt de discussie door den voorzitter met eene dankbetuiging aan den spreker gesloten. De voorzitter stelt voor, wegens het Oriëntalisten-congres te Parijs, de September- vergadering niet op 13 September te houden, maar op 20 September. De vergadering vereenigt zich met dit voorstel. Bij de rondvraag worden voor de boekerij aangeboden: door den heer Blok, namens de bewerkers, de zesde afleve- ring van het Oorkondenboek van Groningen en Drenthe; door den heer Rogge een monographie van den heer J. Heinsius over de klank- en buigingsleer van de taal des Statenbijbels ; door den heer Tïele zijne Inleiding tot de godsdienstweten- schap, zijnde de Nederlandsche vertaling van de Gifford-lectures. Eerste serie. Daarna wordt de vergadering gesloten. VERSL. EN MED. APD. LETTERK. 4*« REEKS. DEEL ÎI. GEWONE VERGADEBING URR AFDEELING TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKUNDIGE EN WIJSGEERIGE WETENSCHAPPEN, GEHOUDEN DEN 20»''" SEPTEMBER 1897. Tegenwoordig de beeren: kern, voorzitter, boot, g. de VRIES AZ., FRÜIN, NABER, DE GOEJE, COSIJN, QUACK, ASSER, PLEYTE, VAN DE SANDE BAKHÜYZEN, VERDAM, PIERSON, S. MUL- LER PZN., FOCKEMA ANDREAE, CHANTEPIE DE LA SAUSSAYE, DE HARTOG, P. L. MULLER, SPEIJER, HAMAKER, HOUTSMA, VAN LEEU- WEN, VALETON, POLAK, KLUYVER, HOLWERDA, KARSTEN, ROËLL, ROGGE, KOSTERS, DE SAVORNIN LOHMAX, CALAND en SPRUYT, secretaris; voorts de correspondent brandes en van de Na- tuurkundige Afdeeling jan de vries. De heer blok heeft medegedeeld dat hij de vergadering niet kan bijwonen. Het Proces-verbaal der vorige vergadering wordt gelezen en goedgekeurd. De secretaris deelt mede dat Dr. N. Adriani te Posso (Ce- lebes) zijne benoeming tot correspondent heeft aangenomen en (â5) dat er in het begin der maand Juli van de ßegelingscom- missie van het XXIV^^® Nederl. Taal- en Letterkundig Con- gres, in Augustus 1897 te Dordrecht te houden, een verzoek is ingekomen, inhoudende dat de Akademie zich door een harer leden op dat Congres zou doen vertegenwoordigen. Daar de gelegenheid ontbrak de leden te raadplegen, heeft het Be- stuur gemeend volgens de bestaande precedenten te moeten handelen en den heer Kern, die ook in andere hoedanigheid het congres zou bijwonen, tot afgevaardigde benoemd. De voorzitter verwelkomt het binnenlandsch lid Eoëll, die, reeds in 1894 benoemd, thans voor het eerst in de gelegen- heid is eene vergadering bij te wonen, en den correspondent Brandes uit Batavia, tijdelijk in Nederland vertoevende. Nadat eenige familieleden in de vergadering zijn binnen- geleid verkrijgt de heer Naber het woord tot het geven van een levensbericht van den heer A. Pierson. Daar dit levens- bericht wegens de talrijkheid en de verscheidenheid van Pier- son's wetenschappelijke en letterkundige geschriften den om- vang van een boekdeel heeft verkregen, bepaalt spreker er zich toe, na een korte herinnering aan het uitwendig verloop van Pierson's leven, uit zijn levensbericht een paar hoofd- stukken voor te dragen, die kunnen strekken om Pierson als mensch, als wetenschappelijk man en als schrijver te ken- schetsen. De voorzitter betuigt spreker namens de vergade- ring zijn dank voor de hulde, aan het overleden medelid be- wezen. Na een korte pauze, gedurende welke de familieleden van den heer Pierson de vergadering worden uitgeleid, deelt de voorzitter mede dat de heer S. Muller ïzn., wegens het reeds gevorderde uur zijne aangekondigde bijdrage tot de volgende vergadering zal uitstellen. Bij de rondvraag wordt door den heer Chantepie de la 3* (â6) Saussaye voor de boekerij aangeboden de tweede druk vaû zijn Lehrbuch der Religionßgeschichte, uitgegeven met mede- werking van verschillende geleerden^ o. a. de HH. J. J. P. Valeton en M'. Th. Houtsma te Utrecht. Daarna wordt de vergadering gesloten. HET AETIKEL MAZÄPAN. IN DE ETYMOLOGISCHE UNTERSUCHUNGEN VAN MAHN. DOOR A. KLVTTER. Eene onbewezen stelling vindt soms geloof door het gezag van hem die ze uitspreekt, en mij dunkt dat het artikel van Mahn over mazapan daarvan een voorbeeld geeft. In de latere drukken van het woordenboek van Diez wordt de etymologie van Mahn het beste genoemd wat over dit woord is geschre- ven, en de bewerker van het artikel Marzipan in het woorden- boek van Grimm noemt de door Mahn gegeven verklaring „höchst wahrscheinlich^\ Ik kan niet gelooven dat zij dien lof verdient, en al moet ik de oplossing van het vraagstuk over- laten aan hen die daartoe bevoegd zijn, toch wil ik trachten, met de gegevens waarover ik beschik, de beschouwingen van Mahn eenigszins te beoordeelen. Zooals men weet, komt zijne stelling hierop neer, dat het Eomaansche woord, waaruit in het Nederlandsch is ontstaan marsepein^ oorspronkelijk eene verbinding is van de Latijnsche woorden maza panis. Maar die bewering, die bij Mahn het voorkomen heeft van iets nieuws, was reeds uitgesproken vóór het jaar 1500, en dit kan hem niet onbekend zijn geweest. Want, sprekende van andere verklaringen, die men vroeger heeft gegeven, vermeldt hij o. a. het artikel van Ménage in zijn Dictionnaire étymologique (A° 1694), en haalt daaruit aan het getuigenis van twee ( 38 ) Italianen, die in het eerste gedeelte van marzapaue den naam zochten van een persoon naar wien de zaak zou zijn genoenad. Doch in datzelfde artikel zegt Ménage, dat die beide Italianen ook hebben gedacht aan eene samenstelling van maza en panis, en hun gevoelen wordt uit hunne eigen werken geciteerd. De oudste van de twee is de Yenetiaan Ermolao Barbaro, die in 1494 overleed. Uit zijne geschriften wil ik ééne plaats aan- halen, die bij Ménage niet voorkomt, maar die dezelfde strekr king heeft als de door hem genoemde. Handelende over het gebruik van de suiker in zijn tijd, zegt hij : „effingitur in placentas, a maza et pane ut puto mazapanes vocatas, quam- quam et marcipanes ab auctore dictos coniectari licet'^ *). Latere geleerden hebben die afleiding van maza en panis overgenomen of misschien zelf opnieuw bedacht, en vandaar dat men ze op naam van Hermolaus Barbarus vindt in den Nomenclator van Hadrianus Junius (A° 1567); ook Kiliaan kende ze waarschijnlijk, daar maza panis een van de uitdrukkingen is waarmede hij- marcepayn vertaalt. Ménage zegt: „rétjmologie de massa ou de m^za panis est la véri- table". Dit alles was in hoofdzaak voor Mahn geen geheim, doch waarom zegt hij er niets van? Indien deze afleiding hem zoo aannemelijk voorkomt, zou het dan niet rechtvaardig geweest zijn er bij te vermelden, dat die gelukkige gedachte reeds meer dan 300 jaar geleden en in jonger tijd bij her- haling is uitgesproken? Er is nog eene andere afleiding, die zeker de ware niet kan zijn, en die door Mahn dan ook zonder eenige weerleg- ging wordt verworpen, maar waarvan het toch de moeite waard zou geweest zijn den oorsprong na te gaan, aangezien die afleiding eene zekere populariteit heeft. Mahn zegt; „Nach Hormayer war im J. 1407 ein so kalter Sommer, dasz alle Früchte verdarben und eine so grosze Hungersnoth ent- stand, dasz . . . der Bissen Brot wie eine Wallnusz grosz in Sachsen 3 Pfennige kostete. Diese kleinen Brödchen nannte *) Corollarii Libri V; hiervan art, 306; Saccharunu ( 39 ) , man Marcusbrödchen, und backte sie zum Andenken jener traurigen Zeit in der Folge am Marcustage, wo sie dann reich gewürzt den Namen Marcipan erhielten". Deze Hormayer, omtrent wien door Mahn niets wordt gezegd, is de uitgever van een TdBchenhuch für vaterländische Geschichte, een soort van anecdotenboek voor het groote publiek, en het hier mee- gedeelde verhaal kan men lezen in den jaargang voor 1835. Het klinkt natuurlijk zonderling, dat de bakkers in Saksen aan hunne broodjes een Latijnschen naam zouden gegeven hebben, maar voor alles zou men moeten onderzoeken of er van het bericht, dat bij Hormayer zonder eenige nadere aan- wijzing gedrukt staat, niet eene oudere lezing kan worden ge- vonden. Eene noot van van Hasselt op het artikel bij Kiliaan kan ons op den weg helpen: hij vermeldt daar een opstel van P. Nieuwland, in 1765 verschenen ^). Deze verklaart daarin dat de marsepein haar naam heeft van de „Marci-panes of Marcus-brooden", die de bakkers te Erfurt vroeger bakten op den 23 April. Een dergelijk bericht derhalve als bij Hor- mayer, maar hier gesteund door eene verwijzing naar eene noot van Johannes Buno op de Introductio in universam geographiam van Ph. Cluverius (A° 1697). In deze noot, waar ook van de stad Erfurt wordt gesproken, leest men (blz. 212) : „Hic ex veteri instituto pistores quotannis die D. Marci panes munitos ^), Marcesios vulgo vocant ^), (qui exiguorum istorum orbiculorum, ex qualibus catenae Nobilium conflantur, magnitudinem referunt) in memoriam illius famis, quae A° 1438. Thuringiam ita pressit, ut panis istiusmodi minutus, cujus quantitas modo descripta, tribus in Thuringia usitatis nummis fuerit emptus". Zooals men ziet, is hier wel sprake van broodjes, gebakken ter herinnering aan een hongersnood, maar zij worden niet marci-panes genoemd, en aan marsepein heeft de schrijver ^) Verlustigingen II, 64. *) Waarscliynlgk eene drukfout voor minutos (zie het vervolg). ') Hier is blykbaar een werkwoord vergeten. (40 ) blijkbaar in het geheel niet gedacht. Hij vermeldt den volks- naam van die broodjes in gelatiniseerden vorm als marcenus, maar het is niet mogelijk een bnw. tfiarcenuê af te leiden van Marcus. Wat is er dan mede bedoeld? De broodjes, zegt hij, waren zoo groot als de schijfjes of schakels „ex qualibas catenae Nobilium conflantur". Dat is op zich zelf eene viij zonderlinge vergelijking, en hij zou ze, geloof ik, niet hebben gemaakt, indien hij niet daardoor den naam had willen ver- klaren. Hij zal aan de nobiles hebben gedacht, doordat die kleine en zeker fijne broodjes marquUenbrödchen hebben ge- heeten: de c van marcesius zal men als k moeten opvatten, de e past beter in de spelling van het Latijn, zij geeft aan het woord eene zekere gelijkenis met Marais (want im- mers op S. Marcus werden die broodjes gebakken), en m^r- quesius is inderdaad een van de zoogenaamd Latijnsche vor- men, gemaakt naar ital. marcAese, waaronder het woord markies pleegt te worden voorgesteld. Men heeft, zooals ook Nieuw- land doet, deze „Marcesii-panes" beschouwd als „Marci-panes", en daarin den oorsprong gezocht van hd. marzipan. In elk geval heeft het door Hormayer meegedeelde verhaal niet het minste belang voor de geschiedenis van het woord marzapane; Mahn heeft het overteld, midden in zijn betoog, maar zegt volstrekt niet waarom hij die afleiding verwerpt. Sinds de 15^® eeuw hebbeu de philologen zich ingespannen om den vorm murzapane te verklaren, en eigenlijk is nog heden waar wat men in het Glossarium van Wachter (A° 1737) kan lezen : „In posteriori compositi parte panem omnes inter- prètes agnoscunt, sed in priori non conveniunt". Men heeft voor dat eerste deel gedacht aan maza, of aan den genitief Marci, of aan het bnw. Martius, maar volgens het jongste Eomaansche woordenboek van Korting is men er tot heden niet verder mede gekomen. Op dit oogenblik derhalve wordt het betoog van Mahn niet door ieder goedgekeurd, en eigen- lijk kan men zijn stuk ternauwernood een betoog noemen. Hij concludeert eerst — en naar ik geloof op grond van eene onjuiste meening, ook al heeft hij ten slotte gelijk — dat het ( 41 ) . woord in zijn oudsten vorm geene r heeft^ en dan volgt on- middellijk zijne etymologie zonder eenig nader bewijs : „Wenn, wie es öbheint, die Formen ohne r die ursprünglichsten sind, so leitet man es am wahrscheinlichsten vom lat. maza ab, ein Mehlbrei, ein Mugs aus Mehl. . . . Auch scheint lat. massa, Teig, Masse,. . . eben so gut mit hinein zu spielen". Daarna volgen een paar omschrijvingen van maza, uit Forcellini en. uit een paar aanhalingen bij Dùcange overgenomen. Ziedaar dus die sinds lang bekende gissing, opnieuw zonder bewijs voorgedragen. Maar maza is als Latijnsch woord zeldzaam, en komt voor als naam van een voedsel voor honden. In het latere ßomaansch is er, voor zoover ik weet, niets meer van te vinden. En gesteld dat de uitdrukking maza panis inderdaad gebruikelijk was geweest, dan zou men verwachten dat het eene broodpap of iets dergelijks aanduidde, en niet eene lek- kernij waarvan het deeg voornamelijk bestaat uit suiker, fijn- gestampte amandelen en rozenwater. Al die zwarigheden worden door Mahn stilzwijgend voorbijgegaan, en alleen vermeldt hij ten slotte dat volgens Diez marzapa?ie in Napels en marzapanu op Sicilië ook een doosje beteekenen. Dan wijst hij er op dat men eene dergelijke beteekenis heeft voor Marseille in (het bij Ducange genoemde) massapanum, en verklaart ten slotte ; „Das Schächtelchen erhielt den Namen vom ersteren (t. w. van de lekkernij), entweder weil es die . . . Gestalt einer Marzipan hatte, oder weil der letztere vielleicht in kleinerer Gestalt hin- eingethan wurde". Ook hier weer geen enkele toelichting, en toch zou het dunkt mij de moeite waard zijn geweest de beide artikelen Massapanum en Maczapanum bij Ducange met eenige opmerkzaamheid te beschouwen, want zij geven eene beteekenis die elders niet zoo gemakkelijk is te vinden. In eene aanhaling uit een stuk van 1399 uit een kerkarchief te Marseille komt massapanum voor in den zin van reliquieëM- histje, want er staat : „Per D. G. Massiliensem Episcopum fuit desigillatum Massapanum in quo sunt ossa capitis gloriosi martyris B. Lazari dictae Ecclesiae primi Episcopi ad ea ostendendum illustrissimis Principibus D. D. Ludovico D. G, (42) ßegi Jerusalem et Siciliae" enz. Hier moet dus gedacht worden aan een min of meer solide en wellicht kostbaar kistje, waarin de beenderen van den martelaar werden bewaarcT. Onder Maczapanum geeft hij uit een stuk van 1347 deze woorden : „Cum margaritis seu perlis grossis, et .viginti adamantibus insutis super cappelleto praedicto, in quodam Maczapano'* ; ook dat stuk is uit Zuid-Frankrijk. Hier wordt derhalve ge- sproken van een kistje, waarin (misschien met nog andere voorwerpen) een hoed werd geborgen, die met paarlen en diamanten was versierd. Ook dat kistje kan niet al te onstevig zijn geweest; in beide gevallen moet onder massapanum ver- staan worden een kistje of koffertje, dat gesloten kon worden en geschikt was tot bewaring van kostbaarheden. Deze plaatsen worden door Mahn zelf vluchtig genoemd, maar hij spreekt niet van de conclusie waartoe men volgens zijne opvatting moet komen, deze nl. Yolgens hem is de oorspronkelijke be- teekenis die van eetbare marsepein, en vervolgens werd het doosje waarin men de marsepein bewaarde, met dienzelfden naam genoemd, maar die naam moet dan volgens Mahn weer zijn overgegaan op het reliquieënkistje. . Dit klinkt dunkt mij wel wat zonderling, althans die overgang is te gewichtig om er geene melding van te maken. Indien het vaststaat, dat er slechts één woord marzapane is geweest, en dat het oorspron- kelijk de naam van iets eetbaars was, dan zou men met de conclusie genoegen moeten nemen, maar thans wordt, door de conclusie waartoe men zou moeten komen, de hoofdstelling minder aannemelijk. Zooals ik heb gezegd, gaat Mahn uit van de bewering, dat de oudste vormen van het woord geene r hadden. Hij leidt dit af uit den Spaanschen vorm mazapan, dien hij voor den oudsten in die taal houdt, en uit het Fransche 7nassepain, terwijl hij van marcepain in diezelfde taal verklaart: „scheint auf keiner guten Auctorität zu beruhen^\ Van den Italiaan- schen vorm marzapane verklaart hij dat deze eerst in 1623 voorkomt in een woordenboek, waarbij hij echter vergeet dat hij uit Ménage getuigenissen had leeren kennen van (43) Italianen die meer dan eene eeuw vroeger leefden, want dezen zouden het woord niet van Marcus of van Martim hebben afgeleid, indien zij den vorm met r niet hadden ge- kend. Maar ook voor het Fransch en het Spaansch is de voorstelling van Mahn onjuist. Men kan met nagenoeg vol- komen zekerheid waarnemen, dat de marsepein eene Italiaan- sche lekkernij is geweest, waarvan de naam in den vorm mar- zapane in verschillende talen is overgegaan. De oudste vorm in het Fransch is marsepam, en deze is reeds vdor 1500 in het Nederlandsch gekomen, zooals men uit het Mnl. Wdb. kan leeren. Van marsepain heeft men door volksetymologie gemaakt massepain^ en ook in het Spaansch moet iets derge- lijks zijn gebeurd: volgens de woordenboeken althans is de oudere vorm daar marzapa7i, en de latere mazapan. Ook in Eng. marchpane en hd. n^arzipan vindt men de r terug ^), en het latere Provençaalsch heeft wel is waar massapan, maar dit zal wel eene navol^ng zijn van Fr. massepain. De vormen in de verschillende Europeesche talen zijn dus alle hoogstwaar- schijnlijk ontstaan uit een Italiaanschen vorm met r, en zoo- als blijken zal, was deze reeds gewoon in de 14*^® eeuw. Maar, gelijk hierboven is gezegd, hebben sommige Italiaan- sche dialecten een gelijkluidend woord marzapane in den zin van eene doos. Ook dat woord bestond reeds in de 14*^® eeuw, en men kan het hieruit afleiden dat marzapane in dien tijd de naam is van een inhoudsmaat voor koren. Men ziet dit uit het werk van den Elorentijn 1\ B. Pegolotti, La pratica della Tnercatura ^), dat omstreeks het jaar 1343 is geschreven (volgens de opgave in het glossarium van Yule-Burnell). Pegolotti spreekt zeer veel over de munten, gewichten en maten, in verschillende landen in gebruik, o. a. over de ko- renmaten in de voornaamste haven van het in zijn tijd be- staande koninkrijk Armenië, eene plaats die in het Italiaansch heet Lajazzo of Ajazzo. Hij zegt: „Biado si vende all^ *) Kluge, Etym. Wih. i. v., geeft een voorbeeld van den vorm mar- zapan in het Hd., van het jaar 1540. *) Uitgegeven in 1766, naar een handschrift van 1471. ( **) Ajazzo in Erminia a moggio, e a marzapauni, . . . e gli 10 marzapauni fanno 1 moggio" (biz. 44). Elders, waar hij de maat op Cyprus vergelijkt met die van Armenië, zegt hij: ,,Cafissi 3 e un terzo di biado alla misura di Cipri fanno in Lajazzo uno marzapane di 10 marzapani per 1 moggio di Lajazzo" (blz. 79). Derhalve in het midden van de 1 4*^*^ eeuw was marzapaufi eene korenmaat, en wel het tiende deel van een moggio, zegge een schepel: een marzapane was dus onge- veer een kop. Men zou kunnen vragen: maar is de naam van die Armenische maat wel hetzelfde woord als het gewone Italiaansche woord marzapane^ Is die naam wellicht afkom- stig uit het Armenisch, of althans uit eene taal van Klein- Azië ? Dat behoeft men geen oogenblik te denken. Want immers, Pegolotti vermeldt niet alleen marzapane als eene Armenische maat, maar ook moggio: evengoed als dit laatste woord Ita- liaansch is, kan ook het eerste Italiaansch wezen. Het konink- rijk Armenië werd in dien tijd geregeerd door vorsten, ver- want met de koningen van Cyprus, uit het Fransche geslacht Lusignan, en in de havenplaats Lajazzo was de handel zeker evenzeer in handen van Italianen als van Armeniërs ; te La- jazzo — zegt Pegolotti — „si fa il forzo della mercatanzia,... e ivi dimorano del continovo i risedenti mercatanti" (blz. 44). Hetzij dat het woord marzapane daar werkelijk in gebruik was, hetzij dat hij er het aequivalent mede bedoelt van een Arme- nischen term, in elk geval mogen wij gerust aannemen dat dit marzapane geen ander woord is dan het Italiaansche mar- zapane in den zin van doo%. Maar uit dit zelfde werk van Pegolotti kan men nog iets anders bewijzen, in dit geval van meer belang, dat nl. in dien zelfden tijd de eetbare marsepein verkocht of verzonden werd in houten kistjes of doozen. Want in het laatste deel van zijn boek, waar hij handelt over het gewicht en de kosten van emballage voor verschillende waren, vindt men ook eene paragraaf met het opsclirift : „Peso e costo di scatole di legno, in che si mette il marzapane, quando si fa fresco" (blz. 320). Ypor andere waren worden allerlei andere soorten van ver- (45) pakking genoemd, maar deze acatole di legno of houten doozett alleen voor marsepein. De woorden „quando si fa fresco''' kunnen alleen beteekenen: ,, wanneer de marsepein niet tevens ook gebakken wordf'; nog heden wordt volgens het woorden- boek van Brockhaus de marsepein op tweeërlei manier in den handel gebracht : „entweder im frisekeu Zustande . . . oder im Ofen bei gelindem Feuer gebacken". Het ongebakken deeg werd derhalve in kistjes verzonden, van wier grootte men zich met behulp van Pegolotti^s opgaven eene voorstelling kan maken. Hij stelt nl. verschillende gevallen waarbij eene vaste hoeveelheid marsepein, wegende één ruotolo di Cipriy verpakt wordt hetzij in ééne doos, hetzij in zes, vier, drie of twee doozen, en zegt dan, hoeveel in al die gevallen de tarra en de onkosten voor de emballage mogen bedragen. Nu blijkt uit de tabellen die hij elders geeft, dat 100 ruotoli van Cyprus (d. i. 1 cantaro) gelijkstaan met 655 ponden (libbre) te Flo- rence (blz. 84), met 750 te Venetië (blz. 85), met 720 te Genua (blz. 87), enz. Derhalve is 1 ruotolo ongeveer 7 Itali- aansche ponden, waarvan de waarde niet overal dezelfde was, zoodat ik 7 pond stel als het gemiddelde. Die Italiaansche ponden worden door elkaar gesteld op 73 kilogram, volgens Scarabelli is thans nog 1 Ubbra gelijk aan 339 gram. Volgens Pegolotti derhalve werd eene hoeveelheid deeg van 1 ruotolo of 7 libbre of ^^s kilogram soms verpakt in één kistje, maar soms ook in meer, tot zes toe ; in het laatste geval was in ééne doos dus ongeveer ^s kilogram marsepein. Men ziet hieruit, dat er inderdaad een nauw verband moet hebben bestaan tusschen marzapane, eetwaar, en marzapaney doos. Op zich zelf reeds zou het vreemd zijn, dat twee woor- den van geheel verschillenden oorsprong beide dien zelfden niet alledaagschen vorm hadden aangenomen, en Mahn heeft de identiteit van die twee woorden dan ook zonder eenig nader bewijs ondersteld. Hier, bij Pegolotti, verneemt men dat de marsepein in doozen verpakt werd, hij noemt ze alleen scatole di legnoj maar, zooals nog nader zal blijken, ook de naam marzapane was er volkomen op van toepassing: blijkbaar was (46) marzapane ooispronkelijk slechts de naam van de ëene zaak^ en is die naam op de andere zaak overgegaan. Âan welke van de twee behoort hij dan eigenlijk? Wil men hieromtrent iets gissen^ dan moet men den vorm marzapane meer van nabij beschouwen. Ware deze in het Italiaansch gemakkelijk te ver- klaren^ dan had men het zeker reeds lang gedaan^ en wil men niet berosten bij de nergens voorkomende uitdrukking maza panis, dan zal men vragen: kan marzapane niet uit eene andere levende taal zijn overgenomen? Het schijnt, dat het Italiaansch in sommige vreemde woorden van dergelijken vorm eene r heeft ingevoegd. De Spaansch- Arabische munt mazmodina wordt bij Ducange in zeker stuk uit Bome tweemaal genoemd, eens m^assamutmus en eens marsamutinus (zie op dit woord). 