None
(242) grond van privaten oorlog, dien de gemeenschap mitsdien trachtte te beperken en te beslechten, zoo mogelk door eene algemeene verzoening. Zoo men de bloedwraak van de magen des dooden niet onvoorwaardelgk kon verbieden, dus het wederkeerig dooden van den doodslager, zoo het onmiddelgk nen onder eerbiediging van de voorgeschreven vormen geschiedde, als een recht erkende, het was niet omdat de gemeenschap zelve het gebruik van dat recht noodzakelk achtte. Wilden de magen vrede sluiteu en zich verzoenen ook met den doodslager, de gemeenschap verzette er zich niet tegen op grond van het algemeen belang, be-orderde het veeleer zooveel mogelgk. Zoo ontstond eene wgze van beslechting die meer en meer Den vorme generale procedure verkreeg, maar toch steeds onderscheiden bleef van de gewone strafrechtspleg, die zich voor de echte misdragen ontwikkelde. Het sterke formalisme van het oude recht gaf aan die procedure eene strakheiden vastheid van vormen die haar bestendigde, ook nadat de maatschappelke toestanden, de zeden en begrippen omtrent recht en straf, langzamerhand geheel gewözigd waren zijn handhaafde zich tot aan het eind der middeneeuwen en bezweek eerst met de heerschappy zel van het oude recht. Eerst in den loop der 16*^ eeuw geraakte zy in onbruik, werden zij althans zoo gewyzigd dat ze als van zel?e zich oposte in de gewone procedure. In de 17^^ vindt men haar als een oude manier van procedeeren beschreven, al. Is het waarschynlyk dat ze zich op enkele plaatsen ook toen nog had gehandliaafd. PROGRAMMA CEHTAMINIS POETIC! AB ACADEMIA REGIA DISCIPLINARUM NEDERLANDICA EX LEGATO HOEÜFFTIANO ANNO MDCCCLXXXV INDICTI. Ante Ealendas Jauuarias sex carmina hue missa suut, de quibus in conventu Ordinis litterarii a. d. VII Idus Martias de iudicum sententia sic deeretum est: Carmen, quod inscribitur Hylaa, tarn obscuruiu est, ut quid poeta velit prorsus lateat. Epicedium, quo tuveni litterarum atudioso Stephana Keleni praemature vita functo sacra canit moestus commilitis magis tenerem poetae animum, quam sermonis scientiam et canendi facultatem prodit. Qui elegiam scripsit In calamitates nostri aevi in nonnullis partibus rem bene gessit, in aliis limandi laborem refugit. Carmen hexametruni, Alaricus ingreditur Romam victumque orbem ulciscitur, urbem a Gothis captam et direptam vete-risque Deornm cultus interitum breviter non sine virtute describit. Magis etiam placuit elegia Ad Vergilium, quae in fronte gerit versum Prim. Us idemaeas referam tibi, Mantua, palmas. Statua poetae in pago natali positavit hunc poetam, ut Vergilii laudes caneret, quibus apte inseruit querelam de re rustica ab I talis neglecta. Pauca insunt, quae tersius dicta relis. Inscriptio sexti carminis Venite ad me laudataque e Matabaei Suangelio Christi verba, quae inveiiiuntur XI. 28 — 30, indicant poetam tractasse argumentum sacrum. Tractavit autem sobrie et eleganter nihilque scripsit quod emendatione quet. Itaque hoc carmen ceteris praestare et praemio dignum judicatum est. E schedula addita apparuit deberi loHAina VAN Leecwbn Hollando. Carmina, quae penultimo et antepenultimo loco nominata sunt, honorificam mentionem et editionem sumptibus l^ati procurandam meruerunt. Poetae rogati vellentue hac conditione uti dederunt yeniam schedular. um aperiendarum. Quo facto los PPHTJS Albiki Bononierus Ad Yei^lium fecisse, Ab-MAHDUS Gaste Virtensis de Alarico cecinisse cognitus est. Novum certamen indicitur his legibus, ut carmina latina, non ex alia lingua translata nee iam édita nee argumenti privati L versibus non minora nitide et iguota iudicibus manu scripta sumptibus poetarum ante Ealendas lanuarias anni proximi perveniant ad Y. CI. I. G. G. Boor, Ordini litterario Academiae ab actis, munita symbole, item inscripto schedulae obsignatae, quae poetae nomen et domicilium con- tinebit. Praemium victoris erit nummus aureus CG florenorum. Biius carmen, et si forte alia editione digna existimabuntur cum bona venia auctor um, edentur sumptibus e legato ero- gandis. ludices sententiam ferent in con ven tu Ordinis mense Martio anni proximi. Amstelodami Kal. April. CORN. GUIL. OPZOOMER MDOCCiJUUtv Ordinis Praeses. GEWONE YERGADERIING DEB AFDEELDSrO TAAL-, LETTEB-, GESCHIEDKUNDIGE EN WUSGEEBIOE WETENSCHAPPEN, GEHOUDEN DEN IV^ APRIL 1885. Tegenwoordig de beeren : naber, ondervoorzitter, leemans, o. DB VEIES, LINTELO DE OBER, SIX, HOEKSTRA, KERN, VAN DER WIJCK, DE OOUJE, VAN HERWERDEN, VOSMAER, LAND, DB HOOP SCHEFFER, CAICPBBLL^ DE JONO, ASSER, PLEYTE, BELLAAR SPRUIJT, WUNNE, MATTHES, VAN DE SANDE BAKHUYZEN, VERDAM, DB LOUTER en BOOT, secretaris. Er is bericht ingekomen van de beeren Opzoomer, Brill, Beets, M. de Vries, Borret en Pierson dat zg ten deele door ongesteldheid, ten deele door andere omstandigheden verhin- derd worden deze vergadering bg te wonen. De Secretaris deelt mede dat de beeren Giuseppe Albini te Bologna en Armand Gaste te Caen zich bekend hebben gemaakt als de dichters der loffelgk vermelde prgsverzen Ad Vergilium en Alaricus. De laatstgenoemde heeft eene verhandeling De IScolüs Graecorum en nog vier zgner ge- schriften voor de boekerg der Akademie aangeboden. Daarna wordt een brief gelezen, waarin namens Mevr. de VKRSL KM NKDKD. AID, LKTTKBK. 3d« BEEKB. DEL. U. 17 (246) Weduwe het overlgden vau haren echtgenoot, ons rustend medelid, J. H. Scholten, op den tienden dezer maand, aan de Akademie wordt bekend gemacht. De heer Naber brengt hulde aan de nagedachtenis van het afgestorven lid met de volgende toespraak: "Uw ondervoorzitter heeft dit jaar een veel zwaarder taak, dan hg zich by den aanvang kon voorstellen. Ten derden male wordt hg thans geroepen om uwe beraadslagingen te leiden: eene werkzaamheid, die gemeeulgk zonder stoornis afloopt. Maar ook ten derden male verwacht gg van hem, dat hg een afgestorven medelid herdenke. Gg eischt van heen, dat hg de afwezigheid van Opzoomer vergoede; maar wel eischt gg dat hg uwe gedachten bepale bg het geleden verlies en de niedachtenis verlevendige van den vriend die is heengegaan. Dat eischt de piëteit in hooge mate waar wg een man als Scholten herdenken, wellicht op hetzelfde o" Ogublik dat zgn stoffelgk overschot grafwaarts wordt gedragen of deelnemende vrienden en ambtgenooten an de geopende groeve spreken wat het hart hun te spreken geeft. Intusschen heb ik zelf Scholten persönlicke slechts weinig gekend en niet minder betreur ik het, dat zgne let-terkundige werkzaamheid mg vreemd is gebleven. Zoo zgn wg, epigonen: door de versnippering onzer studiën kennen wg niet eens in het kleine Nederland al onze groote mannen. Gg vergunt mg dus dat ik dezer dagen gelet heb op den indruk, dien Scholten bg zgne leerlingen heeft achtergelaten. Wanneer zg over hun leermeester spreken oordeen zg aldus: In Scholten verliest Nederland meer dan een geleerde : een persönliche, een karakter, dat Te beter kan worden ge-kend, omdat eenheid van grondtrek bg hem allerminst on-bestanbar is gebleken met die verscheidenheid, die de vrucht is van ontwikkeling. Hetgeen hg oorspronkelgk was, heeft bg hem standgehouden, maar heeft zgne volle waarde verkregen door plaats te laten voor hetgeen hij is geworden en zelfs zich daarmede te vereenigen. Behoudend van aanleg, is hg een ook buiten Nederland gewaardeerde vertegenwoordiger geworden der ouafhankelgke godgeleerde we-tenschap. Van nature geneigd tot bespiegeling, is hg een ook buiten Nederland gewaardeerde vertegenwoordiger geworden der kritische exegese van het Nieuwe Testament: een gebied waarop hg een ware virtuositeit aan den dag heeft gelegd. Door eigen geestesrichtung en als discipel Tan Van Heusde, aanhanger van een platonisch gekleidet intellectualisme, heeft hg de onmisbaarheid van de historische opvatting der dingen besseft en haar, zoowel in zgne dogmatische als in zgne kritische studiën, gehuldigd. Deze aanwinst door hem gevoegd bg hetgeen de natuur en zgne eerste opvoeding hem hadden geschonken, heeft hg te danken gehad aan zgne onverdroten beoefening der wetenschap. Hg heeft nooit gerust, nooit het onderzoek als afgesloten beschouwd, nooit een bolwerk om zich opgetrokken tegen bedenkingen van anderen of door hem zelf ont-dekte bezwaren. Hg nam niets over, maar maakte veel het zgne, om het zelfstandig te verwerken. Die aanwinst dankte hg niet minder aan zgn zedelgken moed. Nooit medegesleept, durfde hg zich wagen op eiken stroom. Zgne zelfstandigheid en oorsproukelijkheid bleven buiten elk gevaar. Er was niets avontuurlgks in zijn geest, maar zgn moed, slechts een andere naam voor zgn geloof An de mogelgkheid van waarheid te vinden en voor zgn verlangen naar helderheid, afronding, en innerlgke samen-hang voor zgne denkbeelden. Die aanwinst kon zich vereenigen met hetgeen hg oor- spronkelgk bezat, omdat hg altgd, met aangeboren of ver- worven krachten, streefde naar een doel, opbouwend werk- zaam te zgn voor het geestesleven van zgn volk. Het her- vormd protestantsch bewustzgn in Nederland te versterken, maar dit niet auders te doen dan door het tevens onder den invloed der wetenschap te reinigen, te verheffen, in over- eenstemming te brengen met hetgeen in onzen tgd het on- af hankelgk denkend hoofd en het ernstig gemoed bevredigen kan, was zijn ideaal. Of hg wandelde in het voetspoor der theologie van een vroeger tijdvak, dan wel nieuwe wegen betrad; het leerstelsel der kerk op zgne wgze ontvouwde, dan wel de vroegste oorkonden des Christendoms critisch ir (US) ontleedde; de overlevering van Spinoza voortzette in z^e w^sgeerige bespiegelingen, dan wel hetzy het oorspronkelgk Calvinisme, hetzg bet oorspronkelgk Evangelie door geschied- kundig onderzoek poogde op te delven, dat opbouwen hleef z^n streven. Het scepticisme heeft nooit vat gehad op de> zen geest. Zoo leidt alles in z^ne wetenschappelgke werkzaamheid ons tot z^ne persoonl^kheid terug, eene persoonlgkheid, in de dagen van hare volle openbaring, bg uitstek krachtig, eigenaardig opwekkend, soms tot hoogere vlucht bezielend; aantrekkel^k door eene mengeling van idealisme en wereld- kennis, van abstractie en practischen zin; door een opgaan in eigen gedachtenkring, dat een scherpe bg wglen een ironisch getinte waarneming van personen en gebeurtenissen niet uitsloot. Die persoonlgkheid blgkt uit den inhoud z^ ner geschriften^ ja zelfs in zgn stgl, een stgl altgd helder, altgd magistraal en, in zgne wgsgeerige werken, van eene architectonische schoonheid. Maar ten volle openbaarde die persoonlgkheid zich eerst in den omgang. Daarin vond men en soms op hetzelfde oogenblik, den onwederstaanbaren Mees- ter en den gevoeligen Vriend, noch als Meester, noch als Vriend licht te vergeten. Vernam ist het wel, M. H., dat aldus de leerlingen spreken over den leer, dan mogen wg gerust zgn, dat een hunner hem uitvoerig en welgelgkend schetsen zal. VVg hechten aau die necrologieën, het schoonste, of liever het eenïge sieraad onzer Jaarboeken. Het zgn monumenten door de piëteit opgericht ter eere van de nagedachtenis van afgestorven vrienden, maar ten slotte niet minder eervol Yoor de opstellers, die zoo krachtige uiting gaven aan hunne vereering van het 'genie." Vervolgens wordt de heer Wgnne uitgenoodigd de aan-gekondigde bgdrage voor te dragen. Hg deelt uit eigen-handige aauteekeningen van Prins Willem II en uit andere evenzeer nog onuitgegeven memorien van dien Stadhouder, die voor eenige jaren uit Dessau Nach het huisarchief des (240) Eonings zgn teruggekeerd, tot dusver onbekende begangende mede aangaande de gevangenneming der zes regenten en den mislukten aanslag van den Prins op Amsterdam in 1650. Hg Toegt daaraan toe eene beoordeeling van die handelingen, en biedt zgne bijdrage voor de Verslagen aan de gelegenheid tot discussie wordt gebruik gemaakt door den heer de Louter, die de door den Spreker voorgestelde opvatting van art. 9 der Unie van Utrecht bestrgdt. De Spreker antwoordt door eene nadere verklaring zgner meening. De heer Pleyte Toegt iets toe aan zgne mededeeling over Mars Thincsus. Er is door een der leden bezwaar gemacht tegen den zwaan bg Mars, en beweerd het kan geen zwaan, als het beeld Mars voorstelt, of is het een zwaan, dan is het geen Mars. Hg voert nu tegen die beweering een bewgs aan, ontleend aan een der menigvuldige yoorstellinigen op monumenten van de beschermgoden der dagen van de week, en laat rondgaan Plaat I van de Gazette archélogique van J. de Witte en F. Lenormant 1879, waarop zeer duidelgk Mars met een zwaan naast zich is afgebeeld. Daar niemand verder het woord vraagt, wordt de vergändering gesloten, om door eene buitengewone gevolgd te worden. EDEN BETREFFENDE DE TWEELEDIGE FORSCHE DAÇAIS VAN PRINS WILLEM II IN 1650. BIRDBAGS VAK J. A. W U H H E. Den 30° Januari 1648 werd de vrede van Mannsier gesloten; den 15° Mei had de uitwisseling der ratifieidën plaats; den 5° Juni werd hij alom in de Nederlandsche gewesten afgekondig. Ten täde van het sluiten van den vrede bestond, zeggen de Wicquefort, Wagenaar en Bilder-d^k, de kr^gsmacht der Republik uit 68 compagniën paar-den, behalve de Içfwacht van prins Willem H, die twee compagniën telde, en uit 30 regimenten of 411 compagniën voetvolk. In 't begin van 't jaar 1649 was Holland aan het krggs-volk schuldig 3.660.116 gl. of daaronder waren nog niet eens begrepen de schulden van de admiraliten, noch de militaire tractementen, pensioenen en andere lasten van oorlog, sind Januari 1649 verschenen en onbetaald. Sedert eenigen tgd gaf Holland jaarlgks 1.800.000 gl. meer uit dan het aan inkomen had. Het was bezwaard met een schuld van genegotieerde penningen, grot ten minste 120 millioen, die gerekend tgen gefertene van 6 ten honderd^ een uitgaaf van 6 millioen jaarl^ks aan rente vorderde. Ternauwernood was dan ook de vrede gesloten, of, naast de vraag, lioe de gelden te vinden, benoodigd tot delging. Van ae schuld, was die van de vermindering van *8 lands umgaven onder de voornaamste, welke dagelgks in de statenvergadering van Holland ter tafel kwamen. Ook de Staten-Generaal en de raad van state waren van de behoefte aan bezuiniging overtuigd. Dien ten gevolge had er, den 30^° Juli 1648, met aller instemming, een eerste afdanking van ruiters en voetknechten plaats. Na die afdanking waren er, volgens Aitzema, nog in dienst: 65 compagniën ruiters, benevens 3 van Z^n Hoogheid en 1 van Excellentie, den stadhouder van Friesland, tezamen bedragende 4300 man, en 470 compagniën infanterie. Dara-onder begrepen alle l'wachten, tellende gezählen 34.730 man. Uit de vergel ging van deze opgaaf met die van de Wicquefort, enz. volgt, dat één van beide onjuist is. Om m^ maar tot één punt te bepalen, hoe kunnen de 411 compagniën voetvolk, b^ den vrede van Munster in dienst van de Republik zu sende, den 30° Juli 1648 met een zeker aantal verminderdi later zgn aangegroeid tot 470 compagniën? Algemeen was men van oordeel, dat, ook na de afdanking van 30 Juli 1648, andere reductiën moesten volgen. Intusschen nog voordat daarover voorslagen ter Generaliteit werden gedaan, zonden in December 1648 de Staten-Gene-raal aan de staten der provinciën den nieuwen staat van ooorlog voor 't jaar 1649, door den raad van state opge- Makt. Het duurde tot Augustus 1650, aleer hierop een beslissing werd genomen. De anderhalf jaar, die daar tussehen liggen, verliepen onder loven en bieden van weerszoden. Aan den een kant stonden de staten van Holland, an den anderen de Staten-General, d. i. de afgevaardigden ter Generalit van zes gewesten, de raad van state, prins Willem U en graaf Willem Frederik. Eindeloos zyn de anbiedingen en de voorstellen, in 't aangeduide t^dsbestek door de éène aan de andere part, gedaan. Tot overeen-stemming kwam men niet. Het standpunt, waarop de een zich plaatste, was een ander dan het oogpunt, waarvan de tegenpartg uitging. Holland lette uitsluitend op de eischen van zgn financiewezen; de prias had alleen een oog voor 252 ) Hegen een behoortigke verdedigung y an 't land, naar zgn inzicht, vorderde. Wat de bézonderbenden aan de zien geven aan de vreemde krggsknechten, Engelischen, Franschen, Schotten; dat de zware ruiterg werd veranderd in lichte ruiierg; dat de vermindering zoowel werde gezocht door 't afdanken van geheele compagnieren, als door 't verkleinen van 't c^fer der manschappen, waaroit en compagnie bestond; dat het diep ingeworteld misbroik ophield der papieren mannetjes, hierop neerkomende, dat de kapiteins en de ritmeesters zich vergkten door alleen op de betaaldagen de compagnie voltallig te hebben; dat de logiesgelden werden afgeschaft, mits aan de troepen de volle soldg werd uitbetaald, waarop men tot dusver gewoon was geweest iets te korten. Onder die » logiesgelden» ook wel »serviesgelden» geheeten, verstond men de sommen, die de Staten-Generaal voor de huisvesting der krägkecbten aan de burgers van verschillende steden uitkeerden. Immers veelal werden de troepen in de garnizogenen niet in kazernen gehuisvest, maar b^ de burgers ingekwartierd. Huisvesting en soldig was het eenige, dat, ten tgde van de Republik, de soldaat van den staat ontving : al hetgeen hg verder behoefde, wapenen, kleeding, onderhoud, moest hg-zelf voor zgnrekening nemen. Met betrekking tot de meeste dier punten had de prins een gansch ander gevoelen. Hg wilde van de vreemdelingen zoo min mogelg Kheben weggezonden; de vermindering van 't getal der krägleden bevorkehrt voorkeur doen plaats größerenden, öff door 't afdanken van geheele compagniën, öff door bet öff door, gelgk de term luidde, van het cgfer der compagniën, niet in even ruime mate langs de beide wegen; de serviesgelden slechts beperken tot twee derde of tot de helft. Alleen tegen de verandering der zware ruiterg in lichte had hg niets. Niet alleen dus over de hoofdvraag, hoevele manschappen zal men in dienst houden, liep de strgd, maar evenzeer overonderscheiden andere onderwerpen, daarmede in verband stand. Die strgd ware echter voor bglegging vatbaar ge- (a5à) Weest, indien de gezindheid om tot overreenstemming te ko men van weerszoden niet 'had ontbroken. Doch Holland wantrouwde den jeugdigen prins, wien de erfelke trek van zgn huis, de begeerte naar lauweren op het veld van eer, was aangeboren en die nog steeds wrok koesterde over den vrede van Munster, welke hem verplichtte, misschien voor eenwig, het zwaard in de scheede te laten roesten. Willem II haatte Spanje en zijn koning, onder wiens voorzaten op den troon er een was geweest, die zijn gro Otweeder had done ombrengen. He had been afkern van de leden der Staten- General en van de staten van Holland, die er niet toe wilden medewerken, dat de Republik, als bondgenoot van Frankburg, den oorlog op nieuw deed ontbranden tegen den vgand, dien men tachtig jaren lang had bestreden, en dat z^ het standpunt verliet van stipte onzgdigheid ten aanzien van de in Engeland, Schotland en lerlaud heerschende geschillen. Andere oorzaken van oneenigheid waren het eigen- machtig aanstellen door Zijn Hoogheid van een nieuwe wet- houderschap te Ngmegen en, zonder het hof van Holland er in te kennen, van de goede lieden van achten te Dordrecht, alsmede de aan een iegelijk bekende zaak van den admiraal Witte Cornelisz. de Witte. Paschen viel in 't jaar 1650 in 't begin van April, Paschen dez beide' vierdagen der Christengemeente wareu niet bätte, een tot verzoening neigende stemming te weeg te brengen. Het tegendeel zag men gebeuren. Tegen de nadering van de Paaschdagen bevalen de staten van Holland aan de Gecommitteerde raden, aleer zg uiteen gingen, een begin te maken met de uitvoering der besluiten ter afdanking van afdeelingen krggsvolk, ter hunner repartitie staande, van tgd tot t^d door hun vergadering genomen. Daarentegen besloot de Generalit ter zelfder t^d, Z^n Hoogheid en den raad van state uit te noodigen om te verhinderen, dat eenig gewest in 't bgzon-der troepen afdankte. Tweeden later was het Pinkster. Den 4. Juni verzonden de staten van Holland brieven van afdanking aan enderscheiden bevelhebbers van compagniën te voet en te paard en scbeidden yervolgens van elkander. Uen 5. Pinksterzondag, namen de Staten-Generaal, in 't bgzgn yan zgn Hoogheid, Zgn Excellentie en den raad yan state, een drieledig besluit: 1. brieyen te yerzenden aan de zoo eyen aanguide commandanten, om hen er aan te herinneren, dat zg aan geen beyel tot afdanking yan eenige proyincie in 't bgzonder mochten gehoorzamen, hoedanige brieyen kort te yoren prins Willem, graaf Willem Frederik en de raad yan state eveneens aan die commandanten hadden doen toekomen; 2. dat een notabele bezending zou rondgaan bg de steden Van Holland, om te trachten ze te oyerreden, zich van alle azonderlängige afdanking yan krägige vorzug te onthouden, en dat de samenstelling dier bezending zou worden overgelaten aan Zun Hoogheid; 3° dat »middelerw^l Zgn Hoogheid werd verzocht en geautoriseerd, om alle noodige order te stellen en die yoorzieuing te doen, ten einde alles in goede rust en voorzieuing te doen, ten einde alles in goede rust en vastgehouden en inzonderheid gemainteneerd en vastgehouden de Unie met den gevolge en aankleven van dien en in tegendeel gewerden en trarie van dien zou mogen worden voorgedrageu." Opmerkelgk is het, met welk een geringe of twéfelachiige meerderheid en door hoe weinige personen dit besluit werd genomen. Dertig leden waren in die yergadering tegenwoordig: negen Uit Gelderland, twee uit Groningen, een uit Friesland, ook een uit Overgsel, zeventien das uit de ge-westen Holland, Zeeland en Utrecht. Gelderland behield zich zu stem op de resolutie voor; Holland yerklaarde zich er tegen. Welke provinciën er voor hebben gestemd, staat niet geheel yast. Voor zooveel Zeeland, Groningen en Oversel betreft, is het zeker. Het //Waarachtig en noodig bericht", in 1651 door de staten van Holland uitgegeyen, yoegt er Utrecht en Friesland by. Wagenaar därrenten laat ook Utrecht tegenstemmen en de meerderheid dus bestan uit Zeeland, Friesland, Groningen en Oversel. Wederom een ander geschrift uit den tyd zelf //Het openhar t^discours tusscben een Hollander, een Zeeuw, een Vries en eeu Qvergsela^ir", draagt he Zóó voor, dat Zeeland, Groningen en Overgüsel voor het besluit waren, Gelderland (5) En Holland er tegen, Friesland en Utrecht zich buiten stemming hielden. Het registre der Besolutien van de Staten-General geeft geen nadere aanwäzing. De vergadering van den 5^^ Juni werd achtervolgd door die van den 6^°, waarin de prins mededeelde, dat hälfden den tocht langs de steden mede zou doen en wie hg had uitgekozen om hem te vergezellen. Van hun zu de verzochten de Staten-General hem, »door alle mogelgke middelen van inductie" de steden van Holland tot medewerking met de zes andere provinciën te overreden. In zeventien van de achten stemmende steden van Holland werden de afgevaardigden der Generalität toegelaten. De eenige, die niet werd bezocht, was Medemblik. Zg liet den stadhouder, terw^l hg te Enkhuizen vertoefde, weten, dat zg om verschillende redenen het bezoek overfcoUig achtte. Het gunstigste bescheid kregen de beeren te Gorinchem, te Schoonhoven, te Rotterdam, te Brielle. Te Enkhuizen en te Leiden. In andere steden, te Gouda, te Hoorn, te Purmer-end en te Monnikendam, toonde men wel eenige bereidvaar-digheid om aan *t verlangen der Staten-General te gemoet te komen, doch gaf dit slechts in algemeene bewoordingen te kennen. Het minst naar wensch slaagde de bezending in de zeven overige steden, Dordrecht, Schiedam, Alkmaar, Edam, Amsterdam, Haarlem, Delft. In de vier eerste was de r^eering tot geen ander antwoord te bewegen, dan dat zg aan hen, die zg naar de dagvaart zou zenden, nader bescheid zou medegeven. In de drie laatste weigerde de vroedschap aan de afgevaardigden gehoor te verleenen. Op den avond van den 25° Juni keerden de heeren naar den Haag terug. De poging was verongelukt. Het meerendeel der leden van de staten van Holland was er niet toe te brengen, een stap achterwaarts te doen op de ingelagen baan. Desniettenständen werden, in den loop der maand Jali, de onderhandelingen over het stuk der afdanking hervat. Nogmaals voerden zg tot geen bevredigende uitkomst. De prins wilde 300 ruiters en 315 voetknechten meer in dienst houden dab Holland. Ongetwgfeld was het geschil van zoo weinig beteekenis, dat men er, in gewone omstandigheden, geen minuut bebben stil gestaan. Maar doordien men gedurende zoo langen téd met de uiterste hardnekkigheid met elkander had gestreden en overhoop gelegenen. was thans de kloof niet te dempen. Zóó stond het, tioen plotseling de vreedzame weg der erstverhandlungen door een der partgen werd verlaten. Obbewolkt — het is waar — was ook tot dusver de hemel niet; doch nu eerst brak er een storm los met donder en bliksem. Vier leden van de staten van Holland en twee van 't college der Gecommitteerde raden werden te's gravenhage op last van Willem U in hechtenis genomen en in 't slot Loevestein opgesloten; Willem Frederik, aan 't hoofd van een goed deel van 't leger van de Republik, poogde, overeenkomstig een opdracht van denzelfden prins, Amsterdam ie overrompelen. De aanslag mislukte, en Willem n sloot een verdrag met de stad. Dit gebeurde in 't begin van de maand Augustus 1650. Nog in den loop derzelfde maand werd de zaak der afdanking bg onderling overleg geregeld en konden de zes beeren het kasteel Loevestein vaarwel zeggen. Al deze dingen, hier in een kort overzicht samengedrongen, kent men sind lang. Wat men er van weet is men, behalve aan de Resolutien der Staten-Generaal en aan die van Holland, hoofdzakelgk verschuldigd aan de gedenkschriften van Alezander van der Capellen, heer van Aartsbergen; aan de beide werken van Aitzema; aan de beide werken van Aitzema; aan de beide werden van de geschriften van Wagenaar. Aanmerkelgk werd de kennnis, uit genoemde bronnen getrokken, jaren geleden vergkt door de uitgaaf van het vierde deel der tweede série van de Archives de la maison d'Orange-Nassau. In H jaar 1865 werd door Z. M. den koning aan Jhr. J. W. van Sypestein opgedragen, te Dessau nasporingen te Doen omtrent stukken, betrekking hebbende op de geschiebenen van ons land en van ons vorstenhuis, en ze, althans in afschrift, herwaarts terug te voeren. Die papieren, zät Mr. Yeegens in het levensbericht van den heer van Sype-steyn, in de Levensberichten van de maatschappé der Ne-derlandsche letterkunde, bundel 1869, waren naar Dessau verhuisd ten gevolge van het huwelijk van Henriette Katharina, een der dochters van der rederik Hendrik met Johan George U, vorst van Anhalt-Dessau, en na het uitsterven van den ouderen tak van huis Oranje-Nassau. Onder de documenten, op die wgze naar het huisarchief teruggekeerd, bevinden zich o. a. eigenhandige aanteekeningen van prins Willem en andere geschriften betreffende de geschillen Vivan de jaren 1649 en 1650. Erlang zal het Historisch genootschap, te Utrecht gevestig, ze in 't licht geven. Vooreerst treft men daar aan een paar minuten van de hand van Willem II, kennelgk tot voorbereiding hebbende gestrekt van een voorstel tot afdanking, den 8°'o December 1649 b^ de staten van Holland ingediend. Het een dier oontwerpen zou hebben geleid tot een besparing van niet meer dan 580.000 gulden. Het tweede komt, ten opzichte van de onderscheiden posten, geheelenal overreen met den voorslag, zooals hg werkelk door de zes gewesten en den prins is gedaan en in de Resolutiën van Holland staat op-, geteekend, terwgl ook het bedrag der te bezuinigen sommen niet te ver verwäderd blgft van dat, hetwelk de Resolutiën vermelden. Doch de Staten van Holland namen dit voorstel niet aan, weshalve Zgn Hoogheid hun den ll^en ii[q 16 50 een tweede deed. Hierop heeft betrekking een eigenhandige memorie van den prins, hebbende tot opschrift: »Bedenken wäarom men tot geen meerdere cassatie kan komen". Blikbaar tot voorlichting van den jeugdigen stadhouder van Holland geschreven is een opstel van graaf Wilhelm Frederick, waarin hy opmerkzaam maakt op voorbeelden van eigenmachtige afdanking door een enkele provincie, voorgekomen in de jaren 1623, 1626 en 1642, eenigszins (258 ) gelgkende op de handelingen van Holland in 1650; opmerkzaam maakt op artikelen van de Unie ran Utrecht, het 16^, het 16^, het 21^, die, bj gemis van overeenstemming tusschen de provinciën, de tusschenkomst van den stadhouder schenen te wettigen, en, onder verwandtung naar art. 10 En 23 der Unie, de vraag opwerpt, of het ook doelmatig kan z^n, tegenover Holland een verbond aan te gaan met een buitenlandsche mogendheid, waarmede geen andere dan Frankr^k kan z^n bedoeld. Een under document is er, waarin de stadhouder van Friesland den prins in overwegging geeft, indien men hem verzeekt, de gevangen genomen beeren te ontslaan, te antwoorden, dat hg hiertoe bereid is, mits hun de verplichting worde opgelegd, zich voortaan van alle aandeel aan de re-geering te onthouden. Het is boven allen twéfel verheven, dat Willem Frederik in 't gansche bedrgf van 1650 de raadsman b^ uitstek van den prins vau Oranje, de hoofdaanlegger is geweest. Onder de personen, aan wie Zyn Hoogheid bovendien het oor heeft geleend, was Eornelis van Aarssens, heer van Sommelsdgk. In de *Archives' vau Mr. Groen van Prinsterer treft men en memorie van dezen heer aan, waarin h^ den prins aanbeveelt, een vlugschrift ouder 't vol K te verspreiden, waarin de overheid van Amsterdam wordt beschuldigt van heb- en heerschzucht, van 't verbreken der Unie, van po- geringen ter omverwerping vau de regeering en waarin die grieven worden voorgedragen als de rechtmatige aanleiding tot het in hechtenis nemen der zes beeren en tot den aanval op Amsterdam. Zoodanig vlugschrift, tot dusver onbekend, terneergeschreven met de hand van's prinsen secretaris, zal mede binnen kort in drk verschenen. Het voert ten titel » straatbericht" en is, uu de verrassing van Amsterdam is mislukt, zeker niet onder 't volk verspreid. Tweeledig is de daad van Willem II geweest: het ge- vangen zetten der zes leden van de regeering van Holland en de aanslag op Amsterdam. Veelal wordt beweerd, dat ^ü een wraakneming is geweest wegens de onbehoorlgke ( 259 ) wgze, waarop de prins gedurende den tocht in de maand Juni in Terschillende steden was bejegend. Het is mogelgk ; maar een tweetal documenten bewezen, dat h^ juist op den dag, waarop de reis begon, op den 8«*«° Juni, de onderne- ming reeds had beraamd en vastgesteld: 1^. een eigenhan- dige aanschrgring van dien datum, door hemzelf onderteekend, waarin hg zgn schatmeester-generaal Scelting beveelt, on- middellgk aan Willem Frederik of aan 's graven gemach- tigde ter hand te stellen de som van honderd duizend gulden; 2^. een eigenhandige order van dezelfde dagteeke- ning, ook door hem, alsmede door zijn secretaris ondertee- kend, waarin hg alle gouverneurs, kolonels, commandeurs en andere ofKcieren gelast, de bevelen op te volgen, die de stadhouder van Friesland hun zal geven. Kort voordat met de uitvoering der plannen een aanvang werd gemaakt, dus kort vóór den 30»*«" Juli, heeft de prins bij zichzelf overwogen, waarom hg niet te lang moest wachten. Hij had daarvoor dertien of veertien redenen, die opgeteld worden in een opstel, hebbende tot opschrift: »Raisons pourquoi Ton doit faire Tafifaire le plus tôt que Ton peut." Die redenen zgn: 1^. Hierdoor zou hg zgn vganden voorkomen en hen beletten uit te voeren wat zg zich hadden voorgenomen. 2^. Indien men langer draalde, zou de vergadering van Holland uiteengaan en het vangen der beeren niet te ge- Igker tijd kunnen plaats grgpen als de verrassiug van Am- sterdam. 3^ Dewgl de leden dier vergadering thans nog niet zullen vermoeden, dat men zoo iets zal aandurven. Omdat het voorwendsel, dat men zal bezigen, dat de prinses een revue zal houden op de heide nabg Wage-ningen over de ruiterg, die voor de overrompeling van Amsterdam zal worden ontboden uit Ngmegen, Doesburg en Zufügen, niet zooveel achterdocht zal verwekken, als wanneer het het het het het, dat de prins zelf die wapen schouwing zou houden. Yermits het nu nog mogelg zal zgu, zoo het tot uitersten mocht komen, zgn toevlucht te nemen tot de zes of zeven duizend Zweden, die onlangs het land van Gulik zgn binnengerukt en die later misschien weer zullen zullen afgetrokken. Dat de noodige gelden thans beschikbaar zgn en, laat men meer tgd verloopen, de goede gemeente, alsnog welgezind, wellicht voor de tegenstanders zal gewonnen zgn. Wat betreffend het bezwärts, dat de tegenpart, kan worden gewaarschuwd en de gansche zaak mislukken, dit bezwärts is er altçd en wordt te geringer, naar mate men er der das schrgdt. Dat het mogelyk is, dat ook de overige gewesten de betaling van 't krggsvolk staken en zich bg Holland aan-sluiten. Men heeft er dus bezwärts, dat het Zaterdag den 30. Juli zal gebeuren. 10. 11^, 12°. Mocht de verrassing van Amsterdam eens schipbreuk Igden, dan is men nog altgd bg machte, zich van andere steden meester te maken en kan men, in overeenstemming met de loopende geruchten, de stad Amsterdam insluiten, hetgeen de andere provinciën moed zal gven. 13°. De offizieren, die niet bei der worden, beginnen ogeduldig te worden, en bei langer toeven zal hun gververkoelen. 14°. Er is op dit oogenblik maar een burgemesster te Amsterdam aanwezig. Doch moge al weken tevoren in hoofd trekken zgn vastgesteld geweest wat stond te geschieden, over de bgzonder-heden, de uitvoering betreffende, is de prins het geruimen tgd niet met zichzelf eens geweest. Er is èeu memorie, door hemzelf geschreven, getiteld »Mémoire touchant ce qui se ferait à la Haye", waaruit blgkt, dat hg er aan heefb gedacht, de volvoering van 't voornemen, voor zoover het op den Haag betrekking had, aan Willem Prederik op te dragen en zichzelf middelerwgl uit die stad te verwg-deren. Daarin ziet men ook, dat hg aanvankelgk niet zes, maar acht beeren heeft willen arresteeren, n. 1. buiten devgf, die werkelijk zgn aangehouden, Cornelis van Beveren, afgevaardigde van D ordrecht in de Staten van Holland; François Meerman, afgevaardigde van Delft in dezelfde vergadering, en Mr. Willem Nieuwpoort, pensionaris van Schiedam en insgelijks afgevaardigde ter statenvergadering, zoodat de burgemesser van Haarlem, de Waal, dan op vrye voeten zou zijn gebleven. Alles was door den steller van dit geschrift nauwkeurig overwogen. Tegelgk met het vertrek van den prins uit den Haag zou graaf Willem den schgn aannemen, also hij een uitstapje deed naar Turnhout. H^ zou een schriftelgke machtiging van den prins bekommen om de acht beeren in hechtenis te nemen, welke machtiging zich zou gronden op de volmacht, den 5^^^° Juni door de Staten-General aan Zgn Hoogheid verleend. Ook zou de prins hem een brief gevven, aan de Generaliteit geadresseerd, om over te reiken, zoodra de acht leden der staten van Holland in gevangen-schap zouden zijn. Nog zouden hem brieven voor byzon-dere personen worden ter hand gesteld, waarbij zg werden verzocht, het welslagen van 't werk te bevorderen, gelgk mede een order voor Prinsen compagnie om de bevelen van den graaf te gehoorzamen en patenten voor de compagniën, die uit Delft en Rotterdam naar's Gravenhage zouden worden. Willem Prederik zou in 't geheim door den tuin heen op het hof worden binnengelaten door een van's prinsen kamerdienaren, die vooruit zou zeggen, dat zgn Hoogheid was teruggekeerd, en vervolgens de acht beeren, den een na den ander, door een hellebaardier zou laten verwittigen, dat de prius hen verlangde te spreken. Naarmate zij verschenen, zou men hen naar de slaapkamer van Zijn Hoogheid geleide j, waar zg den luitenant van's prinsen Igf wacht met eenige soldaten zouden vinden, die hun zou anzeggen, dat hij hen, op last van den prius, van wege de Staten-Generaal in arrest nam, en ieder van hen in een afzouderlgk vertrek zou laten opluiten en door twee soldaten doen bewaken. Die zestien soldaten zou men even-eens, den een na den Anderer, door den tuin binnenlateu Wanneer dit verricht was, moest de graaf den brief aan de YKBSU KM MKDXD. AJF, LKTTS&K. 3^6 KEKJL8. DEEL II. 18 (262) Staten-General ter hand stellen en han tevens mededeelen wat hg had gedaan. Dan had hg den raadpensionaris te ontbieden en hem te verzoeken, hetzelfde bericht aan de staten van Holland over te brengen. Ten einde het gevaar te voorkomen van beleedigt te worden zou men de compagnie van den prins vroeg in den morgen onder de wapenen laten komen en ze, als om ie exerceren, naar de Köpkeamp laten opmarscheeren. Tegen den tgd van 't in hechtenis nemen zou de luitenant met de zestien man op het hof terug zgn, terwgl de overigen op de Köpkeamp zouden blgven. Was tegen den middag nog alles rustig, dan konden de soldaten van die compagnie hun kwartieren gaan betrekken, mits onder verplichting om zich gereed te houden, des gevorderd op het eerste teeken op het hof tegenwoordig te zgn. Voor meerdere zekerheid zou het dienstig wezen, daarenboven twee compagnie uit Rotterdam en evenveel uit Delft te ontbieden. Die uit Rotterdam z Enden niet vórseln uur te's Gravenhage moeten wezen; evenmin die uit Delft. Bovendien had men er voor te zorgen, dat de laatsten de stad Delft niet eer verlieten den andernhändlerhaft den andernhändlerhaft den stad naar den Haag waren vertrokken. Eindelgk vermeldt de memorie, op welke plaatsen die troepen in den Haag zouden worden ingekwartierd, en schräft graaf Willem voor, door een expres bericht te gevor der van den uitslag (vermeldelgk aan den prins). Naar gelang umiddels de onderneming tögen Amsterdam gevorndert was, zou men verdere beschikkingen nemen over de gearresteerde beeren. Wat bete lezen dezer memorie in het oog valt is dat de person er niet in worden genommen, aan wien de leiding van den aanval op Amsterdam zal worden opgedragen El-ders zu aanwijziugen, waaruit men het recht heeft af te leiden, dat Willem II zichzelf aanwijgen die taak had voorbehouden. Niet minder dan twee memories zug er van den prins, waarin hg van de verouderätelling uitgaat, dat hg, zich schgnbaar naar Arnhem zullende begeven, om er een statenvergadering bij te wonen, zich rechtstreeks naar Utrecht zal spoeden, tea einde vandaar naar Amsterdam op marsch te gaan. De eene dezer memorie is te vinden bfl Mr. Groen van Prinsterer, de andere in de weldra uit te gven bundels. De gang en de aaneeuschakeling der ged Achten van Zijn Hoogheid in het laatstgenoemde stuk zgn de volgende: Daar Holland van zins is tot een afzonderlgke cassatie over te gaan, kan men dit laten verhinderen door den raad van state, hetgeen gemakkelk is te doen. Maar Holland zal de troepen toch niet betalen. Dit is bedenkelijker, en hier-uit kunnen voor den staat noodlottige gebeurtenissen voortspruiten. Dit moet het voorwendsel zyn, op grond waarvan de Staten-General, overeenkomstig de Unie, de gouverneurs der provinciën machtigen, het hunne te doen, om Holland op het rechte pad terug te brengen. Aan die machtiging is de bevoegdheid te ontleenen om de overheidspersonen in de steden te veranderen. Met Amsterdam behoort meu te beginnen, dewfll dit de machtigste dier steden is. Ten einde In staat te zgn, de vroedschap dezer stad met geweldte dwingen, er in te berusten, indien zg zich er niet goed-schiks in mocht voegen, is het noodzakelijk, de gewapende macht ter zgner beschikking te hebben. De groote moeielgkheid zal wezen, hoe het krijgsvolk binnen de muren van Amsterdam te krggeu. De zekerste weg zal zgn, zoo ik, het voorkomen aannemende naar Gel- derland te gaan, mg met alle officieren, die zich in den Haag bevinden, rechtstreeks naar Utrecht begeef, zorg er tamelgk vroeg te zgn en in den loop van den avond met de troepen vandaar opbreek, om den ganschen nacht door te marscheeren. Op een half uur afstand van de stad ge- komen, zal ik, slechts vergezeld door eenige officieren, voor- waarts gaan en de stad binnentreden. Zie ik, dat er geen rumoer is, dan posteer ik twee honderd uitgelezen muske- tiers bg de poort en ga de stad verder binnen. De twee honderd musketiers blgven op wacht bg de poort, totdat de andere krägledon, voetvolk en ruiterg, zullen zgn aan-gekomen. Ieder zal alsdan, in overeenstemming met de ontvangen orders, den aangewezen post bezetten. Bg dit 18* (264) Hef men er bovenal toor te zorgen, dat, tenzij men er toe genoodzaakt worde, geen geweld worde gepleggd en de soldaten noch met woorden, noch met daden debnrgerg beleedigen. Zoodra ik in de stad post zal hebben gevat, zal men de oJËcieren der drie compagniën, die er in garnizoen zgn, wragen, of z^ gezind zijn te bevelen, dat hnn manschappen de wapens laten rusten en, zoo enkelen ze toch mochten hebben opgevat, hen terstond niteen (e laten gaan. Weigern zg, dan arresteert men hen. Andere beschikkingen, die alsdan zgn te nemen zijn, een wagen met krggsvoorraad in de nabgheid der infanterie te houden; de stukken ge-schut, die dicht b^ de poort op de wallen staan, te laten losbranden, ten einde ze in zijn macht te hebben; dooreen sterk korps voetvolk en ruiter^ de poort te doen bewaken; eenige lieden gereed te hebben, die men de straten inzendt, om te komen bericht geven. Van alles, dat in de stad voorvalt, en de menschen toe te roepen, dat men geen ander oogmerk heeft dan om hen te bevrgden van de dwingelandij van Bicker en van zyn partg. Is alles tot hiertoe gelukt, dan behoort een brief te worden gef^chreven aan de Staten-General, om te verklaren, waarom men verplicht is geweest dat te doen, en terzelfder tgd een manifest onder het volk te worden verspreid. Tevens zal de ruiterg alsdan kunnen worden weggezonden en vervangen door zeven compagniën infanterie uit Zutfen, drie uit Tiel en vier uit Bommel. De patenten, aan die compagniën te verstrekken, zullen zóó moeten zgn ingericht, dab die troepen tegen den middag of op den namiddag aankomen van den dag, waarop men de stad zal z gn binnen- gerukt. Greddes en Lefèvre-Pontalis spreken van een brief, door de gezamenlgke beeren uit Loevestein verzonden, die, zeggen zg, niet is bewaard gebleven of niet teruggevonden. De Fransche auteur voegt er zelfs bg\ dat dit een brief was, aan Zijn Hoogheid geschreven. Dit is een ongegronde bewering. Zoo moeielgk is het historie schrgven, dat men niets kan beweren aangaande documenten, die men niet zelf onder (265) het óog heeft gehad. Geddes begaat een andere vergissing. De commandant van Loevestein, Euik van Meteren, luite-ant-kolonel van's prinsen Igwacht, had eerst in last, de brieven, die de beeren schreven, aan Willem IT, op te zenden. Dinsdag den 2^^^ Augustus kwamen zy er aan. Den 8^^^ richten Zg een uitvoerig schrgven, door allen onderteekend, tot do staten van Holland, niet tot den prins. Die missive, zóó leest men bg Geddes, erkent de prins in een brief van den 4°n Augustus, geadresseerd aan deu commandant van bet slot, te hebben ontvangen. Het is zóó, doch niet in een brief van den 4°n Augustus: Geddes is door een verkeerden datum in de Archices van Mr. Groen in de war gebracht. 