Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Vooral in kampong Pasir is volgens mededeeling van hoofden en aanzienlijke inlanders de veiligheid van personen en goederen sedert onze vestiging te Tanah Grogot toegenomen, tengevolge waar- van daar meer vertier heerscht nu de inzamelaars en opkoopers van boschprodukten, zonder dat hun moeielijkheden worden in den weg gelegd, in de gelegenheid zijn hunne produkten af te schepen: waar het vroeger niet ongewoon was, dat de Boegineezen elkander op den pasar met de blanke wapenen te lijf gingen, kwam dit sedert niet meer voor. Thans kan gezegd worden dat, de buitensporigheden van een tweetal Adji’s of vorstentelgen buiten rekening latende, naar ver- houding het aantal misdrijven in Pasir niet grooter is dan in vele streken onder rechtstreeksch bestuur. Reeds van ouds vond men in het rijkje drie politieke partijen, te weten: de partij van de afstammelingen van Sultan Mohamad Sepoeh, die van de afstammelingen van Sultan Adam en die van den afgezetten Sultan Mohamad Ali. De stand dezer partijen is thans de volgende: 1. Tot de partij der afstammelingen van Sultan Mohamad Sepoeh behooren de tegenwoordige Sultan Ibrahim Chalil Oedin, de lands- grooten Pangeran Mantri Pangeran Depati, en Pangeran Sveno Nata (vroeger behoorende tot de partijgangers van Pangeran Nata, heeft deze zich thans bij den Sultan aangesloten), alsmede de be- ruchte Adji Loma, die, hoewel geen landsgroote zijnde, toch in de streken waar hij gevreesd wordt als ~pangeran Mangkoe~ wordt betiteld. Pangeran Ratoe Agoeng, wien bij (rouvernements Besluit van 31 Januari 1900 ne 43 de titel Radja Besar werd verleend, is de hoofdvertegenwoordiger dezer partij, en wordt daarom door den Sultan zeer naar de oogen gezien. Zijn zoon is de deugniet Adjt Mecir, alias Pangeran Boeroek. Tot deze partij behooren, behalve enkele Pasireezen, de meeste Boegineezen, hetzij van zuiver of van gemengd bloed, derhalve het meest intelligente en krijgshaftigste gedeelte der bevolking, dat tevens meester is van den handel aan de kustplaatsen. Ofschoon die Boegineezen tot deze partij gerekend moeten worden te behooren, BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. 573 volgt daaruit nog volstrekt niet dat zij met personen als bv. Adji Mecir door dik en dun zouden medegaan. Integendeel, de meesten hunner, waaronder in de eerste plaats de groote handelaren en afschepers, dragen dat heerschap om het vele dat hij op zijn kerfstok heeft, een kwaad hart toe. 2. Tot de partij der afstammelingen van Sultan Adan behoort als hoofdvertegenwoordiger Pangeran Sjarif (Nata Kesoemo). Verder diens zoon, de vermoedelijke troonsupvolger (Sultan mveda) Adji Njesei, de landsgroote Pangeran Pandji, zoon van den laatst- vorigen Sultan Abdul Rachman, alsmede Pangeran Ratoe Agoeng alias Pangeran Martasari en Pangeran Singa. Voornamelijk in de boveustreken is deze partij, waartoe de meeste onvermengde Pasi- reezen en Dajaks behooren en die daarom niet oneigenaardig als de nationale partij kan worden beschouwd, het machtigst: in de be- nedenstreken hebben zij het veld voor de Boegineezen moeten ruimen. 3. De partij van den afgezetten en sedert overleden Sultan Mohamad Ali wordt vertegenwoordigd door diens oudsten zoon Pangeran Praboe Anom Kesoema Adiningrat en den hem ua ver- wanten landsgroote Pangeran Abas. Voornamelijk in de omstreken der Adangbaai oefenen beide Pangerans gezag uit, daarbij gesteund door Adji Kemas en Andin Lantang. Het is wel opmerkelijk, dat juist de familieleden van den afge- zetten Sultan zich voorbeeldig gedragen. Vooral de oudste zoon, Pangeran Praboe, blijkt een verstandig mau te zijn. De tegenwoordige Sultan van Pasir, Ibrahim Chalil Oedin, doet veel moeite om zich populair te maken. Het Mohammedaansch ge- zinde gedeelte der bevolking trachtte hij voor zich in te nemen door den bouw eener nieuwe moskee. Door in vereeniging met zijn oom Radja Besar eene luisterlijke balianpartij te geven, deed hij onder Pasireezen en Dajaks van zich spreken. Toch mocht het Z. H. nog niet gelukken het meerendeel der hoofden van de bovenstreken tot zich te trekken. Eenigen zelfs, naijverig geworden op het toenemen van het aanzien van den Sultan, begaven zich naar Koetei ten einde te trachten zich onder de bescherming van den vorst van dat landschap te stellen. Sultan Ibrahim Chalil Oedin kan niet buiten toezicht en aan- sporing om zijn plichten als bestuurder behoorlijk te vervullen. Zoo tracht hij de ongerechtigheden zijner familieleden en ook van anderen steeds verborgen te houden. Overigens geldt voor hem 1 4 es | | Bi 100. en in het noorden tot Moeara Teweh (afdeeling Doesoenlanden). 576 BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEI. bezocht, doch daar ook vestigingen gehad hebben, hetgeen kan blijken uit de in het Koeteische gevonden Hindve-oudheden, welke van circa 400 mn. C. afkomstig moeten zijn. (Prof. Kern in Verslagen en Mededeelingen van de Kou. Akademie van Weten- schappen afd. Lett., 2de Rks. XI, 1882, bl. 109). Omstreeks 520 wordt Koetei als »Kotiy genoemd in Sanskritsche bronnen, waar gesproken wordt van Yawa-koti, waarmede niet #Java-puntr doch bepaaldelijk Koetei” bedoeld is, als uiteinde der toenmaals door de Hindoes bevaren wereld. (Zie als boven, bl. 185—1$6). In oud Javaansche bronnen (1365) wordt Koetei ook »Toendjoeng. koeten genoemd, hetgeen beteekent Lotus-Koti, Lotus-Punt. (Ency- clopaedie van Ned.-Indië, dl. IV, 1904, bl. 367 en 385.) Wat de hierboven bedoelde Hindoe-oudheden betreft, het staat nog niet vast of die te Moeara Kaman dan wel te Koetei Lama gevonden zijn. Prof. Kern zegt: „Uit een schrijven van den Assistent- Resident van Koetei van 9 September 1879, medegedeeld in de Notulen van de Algemeene en Bestuursvergadering van 't Bataviaasch Genootschap van 7 October 1879, blijkt het, dat de beschreven steenen en andere voorwerpen uit den Hindoe-tijd ontdekt zijn ge- worden te Moeara Kaman, drie dagreizen boven Pélarang-, de vroegere vestiging van het Europeesche Bestuur. (Versl. en Med. Kon. Ak. v. Wet. afd. Lett., 2" Rks. XI, 1882, bl. 182): doch in de Notulen van de Algemeene Bestuursvergadering van het Bataviaasch Genootschap deel XVIIL, 1880, bl. 187—135 leest men: „De missive van den Assistent-Resident van Koetei d.d. 26 Augustus jl, N° 380, mededeelende dat Z. H. de Sultan van Koetei hem ten behoeve van het Genootschap vier beschreven steenen heeft afgestaan, die per eerste gelegenheid herwaarts zullen ver- zonden worden. Deze steenen zijn niet gevonden te Moeara Kaman maar te Koetei Lama, waar eertijds de zetel was der Koeteische Vorsten, die sedert naar Tengarang (Ténggaroeng). de tegenwoordige verblijfplaats van den Sultan, werd overgebracht, toen Koetei Lama te veel van zee- en menschenroof had te lijden. De steenen zijn opgegraven op cen plek, gelegen in de onmiddellijke nabijheid der plaats. waar de Kraton moet gestaan hebben en zijn toevallig gevonden, toen de Sultan, hoewel vruchteloos, aldaar liet zoeken naar de schatten en sieraden, die zich volgens de over- levering op die plaats moeten bevinden. Een der steenen lag op een diepte van 16 meters onder den grond.r Verder wordt daar medegedeeld, dat Z. H. niet in ’t bezit is BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEI. 577 van oudheden van Moeara Kaman, en dat de berichten daaromtrent , evenals over de aldaar aanwezige Chineesche prauw zeer uiteen- loopend zijn. In den Catalogus der Archaeologische verzameling van het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen door W. P. Groeneveldt staat, dat de hier bedoelde steenen te Moeara Kaman gevonden zijn. Hoe nu in het bovenaangehaald schrijven kan worden beweerd dat de Sultan niet in °t bezit is van oudheden van Moeara Kaman, is mij niet recht duidelijk. Twee der voorwerpen toch, behoorende tot de Rijkssieraden — karadjaän — zijn te Moeara Kaman gevonden. Die voorwerpen zijn: een gouden Hindoe-beeldje, Wishnoe voorstellende, eu een gouden schildpad. (Zie S. W. Tromp, uit de Salasila van Koetei, opgenomen in de Bijdr. Kon. Inst. 5, III, 1888, bl. 101). Beide voorwerpen heb ik gezien en de Sultan — zoon van den Vorst die in 1880 aan ’t bestuur was — heeft ook mij verklaard, dat zij gevonden werden te Moeara Kaman; Z. H. heeft mij nimmer gesproken van oudheden, die te Koetei Lama zouden gevonden zijn. Ook omtrent een Chineesche jonk heb ik niets vernomen. Wel komt in de Salasila het verhaal voor, dat een „Radja Tjinay met een ~wangkang naar Koetei kwam, om met Adji Batara Agoeng Déwa Sakti te »ménjaboeng” (hanen- gevechten te houden), bij welke gelegenheid die Chineesche Vorst zijn geheele wangkang verloor. Daarmede willende vluchten, ver- anderde het schuim der baren in aarde, zoodat men niet verder kon komen, waarna de opvarenden het bosch in vluchtten. Adji Batara Agoeng Déwa Sakti vervolgde hen en vond het bergje, alwaar de Chineezen hunne zeilen hadden genaaid, noodig voor de vlucht met de wangkang. Dit bergje uu kreeg den naam van Goenoeng Djahitan Lajar en ligt nabij het verlaten Koetei Lama, niet ver van de monding der Mahakam-rivier. (Zie S. W. Tromp, uit de Silasila van Koetei, Bijdr. Kon. Inst., 5, III, 1888, bl. 7 en 8). Gaan wij thans na wat Dalton zegt over de aanwezigheid van Hindoe-oudheden in t Koeteische, dan vinden wij in J. H. Moor's „Notices of the indian Archipelago” Singapore, 1837, dat Dalton zelf geen plaatsen bezocht waar oudheden gevonden worden, doch wel teekent hij in zijne reisbeschrijvingen de plaatsen aan, waar Majoor Muller die aangetroffen heeft. (Georg Muller, zaak- gelastigde en inspecteur over de Binnenlanden van Borneo, heeft in Koetei gereisd en is daar om ‘t leven gekomen; zie zijne 7° Volgr. IV. 41 — BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEI. 579 7 Javanen en Makassaren meer in zijn land te zullen dulden en alleen de Oost-Indische Compagnie zoomede den Vorst van Bandjermasin tot den handel met Koetei te zullen toelaten. (Zie Mr. L. C. D. van Dijk, „Neerlands vroegste betrekkingen met Borneo, enz.n 1862, bl. 23—25 en 8. W. Tromp in „Reis in Oost- en Zuid-Borneo van Koetei naar Bandjermasin» door Carl Bock, 1887 , bl. LV.) De tweede maal dat Koetei bezocht werd, was in ‘tjaar 1671, toen Pangeran Dipati Modjo Késoemo ing Martapoera aan de regeering was. Van veel beteekenis is die tocht echter niet geweest, en het had ook niet in de bedoeling van den onderkoopman Paulus de Bock gelegen, Koetei aan te doen; daar hij te laat in “t jaar- getijde was, kon hij Soeloe niet meer bereiken en viel toen de Koetei-rivier binnen. Kerst wilde de Vorst hem dwingen de rivier te verlaten, doch toen de Bock den Vorst had beduid, dat hij zich dan zeer zeker het ongenoegen van de Compagnie op den hals zou halen, werd hem toegestaan handel te drijven. Er werd echter zeer weinig omgezet, waarna de steven naar Berouw gewend werd om kort daarop — op de terugreis — Koetei wederom aan te doen en een brief voor de Hooge Indische Regeering in ontvangst te nemen. (Zie Mr. L. C. D. van Dijk, blz. 310, en S. W. Tromp in Bock, bl. V—VIIL.) : Reeds in “t jaar 1673 werd een derde tocht naar Koetei onder- nomen, en wel met het doel dat landschap te overreden vrede te sluiten met het naburige rijk Pasir. Die pogingen mislukten echter geheel; de schipper Frans van Heys stelde daarop voor Koetei te tuchtigen, doch de Indische Regeering gaf hieraan geen gevolg. (Zie S. W. Tromp in Boek, p. [IX—XIL) Dat er zekere aanraking van Koetei met de Oost-Indische Com- pagnie bestond, kan o.a. blijken uit een brief, door den Sultan Mohamad Idris gericht aan Nicolaas Crul, Opperkoopman en Opper- hoofd te Sémarang, in April 1739, waarin gene verklaarde in vriendschap met de Compagnie te willen leven, en als blijk daar- van enkele zaken ten geschenke gaf. (Zie S. W. Tromp in Bock, bl. XX.) Toch duurde het tot het jaar 1756, vóórdat Koetei — zij het dan ook indirect — cijnsplichtig werd aan de Oost-Indische Compagnie. (Verg. Paravicini, in Bijdr. Kon. Inst. 2, IV, 1861, bl. 242—243; meer uitvoeriger S. W. Tromp in Bock, bl, XXVII — XXVIII.) In dat jaar, tijdens het bewind van genoemden Sultan Mohamad Idris, werd door den Opperkoopman J. A. Paravicini een overeenkomst gesloten met den Sultan van Bandjarmasin, waarin 580 BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEI. o.a. bepaald werd, dat de Compagnie den Vorst beloofde hulp te verleenen bij het heroveren der afvallige gewesten Sangouw, Sintang, Léwei, Bérouw en Koetei, waartegen hij haar uit de inkomsten dier provinciën 80 pikols vogelnesten, 160 pikols was en 340 tail goud toezegde, waarvan Koetei alleen #20 pikols vogelnesjes en 40 pikols wax” (Zie S. W. Tromp in Bock, bl. XXVIII) moest opbrengen. Volgens luitenant Baron Th. van Capellen (zie Le Moniteur des Indes Orientales et Occidentales par Ph. Fr. de Siebold et P. Melvill de Carnbee, 1846—1847, bl. 166) zouden bij dit verdrag de rechten van den Sultan van Bandjarmasin op Bérouw, Koetei, Pasir en Kota-Waringin aan de Oost-Indische Compaguie zijn afgestaan. (v. C. grondt dit zeker op het feit dat Paravicini twee contracten sloot, één met den Sultan van Bandjar- masin en één met den kroonprins van dat rijk. In dit laatste contract wordt in artikel 2 bepaald: #Wordt gansch Borneo met zijn ap- en dependentiën, rijken en provinciën, tot een leen en de Vorst tot een vasal of leenman van de Edele Compagnie gemaakt. Zie Bijdr. Kon. Inst. 2, IV, 1861, bl. 243; en S. W. Tromp in Bock blz. XXVIII.) Den 13%" Augustus 1787, (Zie S. W. Tromp, bl. XI—XLV) toen in Koetei Sultan Mohamad Moeslihoedin regeerde, werd door de Compagnie een contract gesloten met den Sultan van Bandjar- masin Solehman Said Doelah,! waarbij o. m. Pasir en de andere districten op de Oostkust onder rechtstreeksch beheer der Compagnie gesteld werden (artikel 6). Bij de contracten van 1 October 1512 onder het Engelsch tusschenbestuur door A. Hare, en na herstel van het Nederlandsch gezag, dd. 1 Januari 1817 door J. van Boeckholtz, met Ampliatie- en Alteratie-contract dd. 13 September 1823 door Mr. J. H. Tobias, met den Sultan van Bandjermasin gesloten (deze contracten met Ampliatie zijn bijna geheel afgedrukt bij S. W. Tromp, bl. XLV—LII) werd o.m. »Kotiy — hier dus nog met den antieken naam, in plaats van Koetei — in vollen eigendom aan het Europeesch bestuur afgestaan. Daar de afstand van die gewesten feitelijk niet veel te beteekenen had, aangezien zij het oppergezag van het rijk van Bandjarmasin niet erkenden, werd in 1825 besloten rechtstreeks met de Vorsten op de Oostkust ' Volgens W. A. van Rees, — Bandjermasinsche krijg van 1850—1863, I, 1855, bl. K — werd dit contract gesloten met Panémbahan Ratoe, die zich in 1780, tijdens de minderjarigheid van den wettigen troonsopvolger, van de regeering had meester gemaakt. BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEI. 581 te onderhandelen. In Mei van dat jaar vertrok de heer George Maller met dit doel; hij bereikte den 2°" Augustus Ténggaroeng , de verblijfplaats van den Sultan van Koetei, Hier werd nu den 8 Augustus 1825 een contract gesloten, (Zie S. W. Tromp. bl. LOI—LV), waarbij de Sultan — Mohamad Calihoedin — het oppergezag van het Nederlandsche Gouvernement erkende, zijne staten als leen aannam en de inning van alle belastingen overdroeg, terwijl hij een vaste jaarwedde zou genieten. Men heeft vermoed, dat de Sultan spoedig berouw gevoelde over ‘t sluiten van dit contract, daar de heer Muller niet lang daarna in de binnenlanden werd vermoord, volgens veler meening, ook van Dalton, op aan- stoken van den Sultan. Dit laatste is echter zeer onwaarschijnlijk, zoo niet onmogelijk, want de moord is gebeurd in ‘t gebied van de Kapoensrivier — dus over de waterscheiding — door Pnihings van de Mahakam en waarschijnlijk uit wraak. (H. von Dewall zegt: „Men wil dat de heer G. Muller niet in het Koeteische, maar op het gebied van Broenei (Borneo-Proper), door den volksstam Ba- loewie, is vermoord geworden. Zie Indisch Archief, 1** jaargang, [, 1849, bl. 86.) Die moord is niet gewroken kunnen worden, daar het Neder- landsch-Indisch Gouvernement toen met den Java-oorlog zijne handen vol had. Tot het jaar 1844 is ons niets anders van Koetei bekend dan dat wat Dalton daaromtrent verhaalt. Deze, een Engelschman, trok in 1827 naar Koetei om er zijn fortuin te zoeken, en bracht aldaar elf maanden met reizen door. Zijn wedervaren heeft hij ver- teld in zijne opstellen, afgedrukt in J. H. Moors »Notices of the Indian Archipelagoy, Singapore 1837, p. 36—71, 1; ik meen te kunnen volstaan met mede te deelen, dat hij de Mahakam-rivier is opgevaren tot Moeara Pahoe en daar een verbond van vriendschap sloot met Radja /Selgiey (lees: Si Lédjin. In Tijdschr. v. Ned.- Indië, 1856, IL, bl. 285, staat Sedjin. Id, bl. 308 staat Sedjen), een voornaam en met den Sultan bevriend opperhoofd der Dajaks. Dalton zegt, dat de zedelijke toestand van Koetei zeer verdorven was, waarbij hij dan wijst op de omstandigheid, dat door den Sultan oorlog gevoerd werd tegen verschillende Dajaksche stammen, omdat de schatting van kinderen (dit was eene jaarlijksche schatting ; de kinderen werden verkocht aan Boegineezen) niet geleverd werd ; dat een broeder van den Sultan, Pangeran Pérbatasari, vergiftigd 1) Zie over Dalton en zijne mededeelingen omtrent Koetei, Tijdschrift van Ned-Indië, 1856, IL, p. 273—314. men 584 BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEL gebied; e. het recht tot het heffen van doorvoerrechten te Ténggs- roeng. Gedr. St. 2% Kamer St. Gen. 1900—1901, 169, N°. 6), en op den 20% Augustus 1900 (opgave van de havens van het landschap Koetei, bedoeld in artikel 16 van het contract van 17 Juli 1868. Gedr. St. 2% Kamer St. Gen. 1901—1902, 169, N°. 29) De beide laatste suppletoire contracten werden gesloten met den tegenwoordigen Vorst. Sultan Mohamad Soleiman overleed op den g4en December 1899, waarna bij Gouvernements besluit van 22 Maart 1900 N°. 9 Mohamad Alimoedin al Adil Chalifatoel Moemimin als Sultan van Koetei werd erkend, terwijl op den reeds genoemden 25™ Juni d.a.v. door den Resident de bevestiging plaats had, nadat de Sultan de belofte had afgelegd een nieuw politiek coutract te zullen sluiten, overeenkomstig de wenschen van het Gouvernement. Op den 25%" Augustus 1902 nu, werd dit nieuw contract gesloten, op plechtige wijze door den Sultan beëedigd en door hem en Zijne Rijksgrooten geteekend. (Gedr. St. 2% Kamer St. Gen. 1903— 1904, 201, Ne 31.) Daar deze overeenkomst in hoofdtrekken overeenkomt met die van 17 Juli 1868 en de sedert daaraan toegevoegde aanvullingen, zoo kan eene korte vergelijking van enkele artikelen voldoende zijn. ArrikeL 2. Grensomschrijving. Grensquaesties hebben bestaan met de landschappen Sambalioeng en Pasir. Het eerste geschil is opgelust door den Resident Meijer in 1878; wel heeft onlangs de Vorst van Sambalioeng getracht deze kwestie weer te berde te brengen , doch zonder gevolg. De grensquaestie met het landschap Pasir is in 1902 in der minne geregeld; de grens tusschen de Landschappen Koetei en Pasir wordt nu gevormd: a. door veene kromme lijn» (sic) aanvangende bij de uitmonding aan den rechteroever der Sépoenangrivier, loopende naar de uitmonding der Toejoekrivier in de Télakeirivier, en alzoo Noordelijk be- grenzende het stroomgebied van alle riviertjes, welke Zuidelijk van de Sëpoenangrivier in zee vallen, alsmede van alle linker zijriviertjes der Télakeirivier benedenstrooms van de mondiug der Toejoekrivier. 6. de Télakeirivier, van hare samenvloeing met de Toejoekrivier tot aan haar oorsprong. ! Wat de Westgrens van het landschap Koetei betreft, zoo kan die nog niet worden bepaald, in verband met den toestand der Midden- en Boven-Mahakam. 1 Het grensgeschil tusschen Koetei en Pasir werd, zooals gezegd, einde 1902 in der minne geregeld; de uitkomst van de besprekingen der tot dat BESOHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEI. 585 Agr. 8. Landsbestuur en vergaderingen daarvan. Dit artikel is nieuw: vooral het bijwonen van de vergaderingen door den plaatselijken besturenden ambtenaar is zeer nuttig en gewenscht. Het aantal landsgrooten is bij overeenkomst van 24 Maart 1901 bepaald op vier. Arr. 12. Etablissementen. De laatste alinea van dit artikel is nieuw. Het stuk grond, dat tegenwoordig ter beschikking van het Gouvernement gesteld is, de afdeelingshoofdplaats Samarinda, is door het zelfbestuur afgestaan bij verklaring van 23 Juli 1894, waarvan aanteekening gehouden is bij Gouvernementsbesluiten van 2 Mei en 26 Augustus 1895 N° 27 en 5. Art. 14 en 15. Onderdanen van den Sultan en van het Nederlandsch-Indisch Gouvernement. Over deze aangelegenheid handelde artikel 19 van het vorig contract, doch het liet aan duidelijkheid veel te wenschen. Ook omtrent den rechtstoestand der Boegineezen, welke landaard dikwijls reeds sedert vele geslachten inheemsch is, bestaat thans zekerheid. Art. 16—19. Rechtspraak. De rechtspraak was in het contract van 1863 geregeld bij de artikelen 20, 21, 22, 28 en 25 en voorts bij de suppletoire over- doel samengestelde commissie was, dat de grens zou gevormd worden: a. door een denkbeeldige rechte lijn, getrokken van het punt, gelegen op den rechter oever der Sépoenangrivier, alwaar deze zich in de'straat van Makassar stort, naar het punt, gelegen op den linkeroever der Toejoek- rivier, alwaar deze zich in de Télakeirivier stort, met dien verstande even- wel, dat het recht tot inzamelen van boschproducten in het stroomgebied der rivieren, welke ten Zuiden der rivier Sépoenang en ten Noorden der Télakeirivier in de straat van Makassar uitmonden, voor zoover dat gebied ten Noorden van genoemde denkbeeldige lijn mocht liggen, geheel behoort aan het landschap Pasir; b. de Télakeirivier, van hare samenvloeing met de Toejoekrivier stroomopwaarts tot aan haar oorsprong. Later is door de Indische Regeering hierin wijziging gebracht en de grens vastgesteld zooals hierboven is aangegeven. Zie ook het kaartje in J. G. A. Gallois, Korte aanteekeningen gehouden gedurende eene reis langs de Oostkust van Borneo, opgenomen in Bijdr. Kon. Inst., I, IV, 1856, p. 262. In den tektst wordt echter niets gezegd omtrent de herkomst van dit kaartje, evenmin over de grens tusschen Koetei en Pasir; alleen is het merkwaardig dat de grens hier aanvangt bij de monding der Télakei en deze rivier volgt tot ongeveer waar zij de Toejoek opneemt; verder valt de Télakei geheel in Koetei. 586 BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEL. eenkomst van 12 Juli 1896 (goedgekeurd bij -Gouvernementsbesuit van 5 Februari 1898 N° 29), betreffende de berechting van over- tredingen op het stuk van uit- en invoer van vnurwapenen , buskruit en ammunitie, zoomede ter zake van misdrijven em overtredingen met betrekking tot telegraaflijnen en kabels. De artikelen 17 en 18 zijn nieuw. Agr. 20. Verwijdering van gevaarlijke personen. Het recht om dit te doen was door het zelfbestuur aan den Gouverneur-Generaal van Nederlandsch-Indië reeds toegekend bij suppletoire overeenkomst, aangegaan den 16de Maart 1898 en goed- gekeurd bij Gouvernementsbealuit van 9 September 1895 N° 10, De tweede en derde alinea zijn nieuw. Ant. 24. Menschenroof, slavenhandel en pandelingschap. De verplichting om menschenroof, handel in menschen zoomede in- en uitvoer van slaven te weren, is omschreven bij artikel 16 van de overeenkomst van 1868, doch het desbetreffende artikel van het vigeerend contract handelt tevens over pandelingen. Hoewel. Sultan Mohamad Soleiman reeds in 1878 den invoer van pandelingen in zijn rijk verbood, en bevelen uitvaardigde om het lot der aan- wezige pandelingen te verbeteren, verder den 74* Mei 1895 een regeling trof om slaven te converteeren in pandelingen, en voorts geleidelijke afschaffing van het pandelingschap te verkrijgen , zoodat er in Mei 1905 geene onvrijen meer zouden bestaan, is toch deze aangelegenheid opgenomen in het contract, gesloten met den tegen- woordigen Sultan. Art. 25. Afschaffing van vernederende gebruiken. Een artikel van deze strekking komt in het contract van 1868 niet voor. Waarin die vernederende gebruiken bestaan of bestonden wordt niet vermeld. Art. 27. Verleenen van concessies, verhuur van grond. Deze aangelegenheden werden geregeld bij de artikelen 12 en 18 van ’t vorig contract; thans zijn echter daarin ook begrepen onder- nemingen van houtaankap. De bepaling, dat het zelfbestuur niet zal toelaten, dat door zijne onderdanen concessies worden verleend, zoomede die omtrent de rechten, het Gouvernement toegekend bij de 3de, 4de, 5de en 64 alinea zijn eveneens nieuw. Vr 7 BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOFTEI. 591 Teko in 1686 de vorsten van Pasir en Koetei tot den Koning van Boni en werden zij mede tot het bondgenootschap toegelaten, waar- van door het Nederlandsch opperhoofd Willem Hartsink een schrif- telijk bewijs aan den Vorst van Pasir verleend werd. Van dien tijd af dagteekent de toenemende vestiging der Boegineezen op Borneo's Oostkust, enz.” En iets verder: „Ik moet hier intusschen opmerken, dat de naam van Boegineezen eenigszins onbepaald van beteekenis is, en niet uitsluitend aan de inwoners van het Bonische rijk, maar ook aan die van de meeste van daar Noordwaarts gelegen staten, of in ‘talgemeen aan alle, die de Boegineesche taal, als onderscheiden van de Makassaarsche, met elkander gemeen hebben, gegeven wordt. Zoo zijn de Boegineezen die zich thans op de Oostkust ophouden, grootendeels afkomstig uit het rijk van Wadjo of Towadjo ten Noorden van Boni, naardien de rijkjes van Koetei en Pasir in 1726 en vervolgens, door den uitgeweken prins van Wadjo en befaamden zeeroover Aroe Semkang veroverd werden, en hun ook sedert cijnsbaar bleven, nadat hij onder den titel van Aroe Paneke de regeering over Wadjo aanvaard had.» Over de verdere geschiedenis der Boegineezen in ‘t landschap Koetei zal ik hier niet uitweiden, aangezien die is neergelegd in een studie van wijlen den heer S. W. Tromp: „Eenige mededeelingen omtrent de Boegineezen van Koeteis opgenomen in de Bijdr. Kon. Inst. 1887, 5, 11, bl. 167—198. De Boegineezen woonden vroeger uitsluitend te Samarinda, doch zijn thans over het geheele landschap verspreid , waar zij voornamelijk van handel leven. Ook de Bandjareezen vindt men door geheel Koetei; hun aantal groeit steeds aan. Zij komen hier voornamelijk om boschproducten in te zamelen, voor een klein gedeelte ook om handel te drijven. Terwijl de Boeginees geheel en al door het Sultanaat vertrouwd en in moeilijke omstandigheden op zijn steun gerekend wordt — reeds verscheidene malen zijn het de Boegineezen geweest, die het Sultanaat bij ongeregeldheden uitstekende diensten hebben bewezen — , zoo kan dit geenszins van den Bandjarees gezegd worden. Integendeel, men wantrouwt hem en roept nimmer zijne hulp in, zelfs niet die der hoofden, wanneer gewapenderhand moet opgetreden worden. De Badjau's, afkomstig van de Soeloe-eilanden, waren vroeger de schrik der zeevarenden. Thans zijn zij in kampongs vereenigd en wonen voornamelijk aan de mondingen der Mahakam, te Bontang, Béngalon, Sangkoelirang en Ménoebar, alle plaatsen aan de kust gelegen. Zij leven uitsluitend van vischvangst, 592 BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEI. Van de Dajakstammen ziju de Toendjoeng’s het nauwst verwant aan het Vorstenhuis. Uit den stamboom van het Koetei’sche Vorsten- huis blijkt dat Poentjen Kérna, een Vorst der Toendjoeng-Dajak's, gehuwd was met Dewa Poetri, de zuster van Maharadja Soeltan, die omstreeks 1450 regeerde. De Toendjoeng-Dajak’s hebben steeds in Koetei gewoond en wel in de landstreek, waar zij thans nog verblijf houden, nl. aan weerszijden van de Mahakamrivier in de nabijheid van Mélak, doch ver landwaarts in. Niet alzoo de Toen- djoeng-Linggang-Dajak’s, die ten Noorden van de zooeven ge- noemde Toendjoeng’s wonen; zij zijn afkomstig uit de Apo Kajan, vandaar verhuisden ze naar de Pare-rivier (een linker zijtak van de Mahakam, die zich ongeveer twee dagen roeiens boven Long Iram in deze stort) en eerst daarna trokken zij naar de plek, waar zij thans wonen. Ken deel hunner is tijdens den hongersnood in 1878 wederom teruggetrokken, hulp zoekende bij de Bahau-Dajak's, waarmede zij zich deels vermengd hebben; deels zijn zij zelfstandig blijven wonen in de nabijheid der Bahau-vestigingen, deels wederom naar hunne laatste woonplaats teruggekeerd. De Bénoewa-, Béntian- en Basép-Dajak’s hebben voor zoover bekend eveneens steeds in ‘t Koetei’sche gewoond; de beide eerst- genoemden behooren tot denzelfden stam, terwijl de Basép’s eigenlijk tusschen hen in staan. De Bénoewa- en Béntian-Dajak’s wonen in het stroomgebied der Kéndang Pahoe en Bongan: de Basép’s aan den bovenloop der Djëmbajanrivier, zoomede in ’t stroomgebied der rivier van Sangkoelirang. De Modang-Dajak’s (Long Bleh’s, Long Wai’s), afkomstig van de Apo Kajan of Kédjin, wonen reeds sedert ruim een eeuw op Koetei’sch grondgebied; omtrent hunne komst heb ik deels inlich- tingen verkregen van mijn ambtgenoot te Long Lram, J. P. J. Barth, deels van Pangeran Sjarif Sokmawira — denzelfden persoon, die den heer Tromp heeft bijgestaan bij de vertaling en uitlegging der /Salasilay —-, welke gegevens wel niet geheel overeenstemmen, doch te samen een vrij goed geheel vormen. Vóórdat in de 18 eeuw de groote volksverhuizing in midden- Borneo plaats had, waarvan de stoot kwam uit de zoo dicht be- volkte Apo Kajan !, zou de Boven-Mahakam reeds bewoond ziju geweest door de z.g. „Oevang Ping”, waarvan als onderscheidene stammen genoemd worden de Ping Koewot, Ping Sëke, Ping Koen- 1 Ook Poh Kédjin genoemd; Poh Kédjin is echter niets anders dan het Long Gêlat'sch voor „Apo Kajan”, dit laatste is Boesang’sch dialect. BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEL. 593 jong en Ping Déhong. Oevang beteekent in het tegenwoordig dia- leet: bidji, pit, oedjoeng, hoek van een huis; overdrachtelijk , begin, beginsel, levensbeginsel, moederstam, stam. Tegenwoordig worden nog enkele stammen met „oe vang» aangeduid, waar andere „mar == oema, huis, voor den stamnaam hebben; b.v. Oevang Téring, Oevang Anah, Oevang Dali, Oevang Sirau, Oevang Hoerei, Oevang Mékam = het Boesang’sch voor Mahakam, Oevang Boh; en analoog daaraan: "Ma Lohat, "Ma Méhak, "Ma Téliba, "Ma Soeling, enz. Opmerkelijk hierbij is, dat de stammen der Kajan’s en Long Gélat’s, van vroeger af tot nu toe de sterkste, geen praefix voor den stamnaam voeren; en dat van de hierboven genoemde voevangestammen, respectievelijk gevestigd: de Oevang Téring te Moejoeb en Tépoh; de Oevang Anah te Anah; de Oevang Dali te Long Tram, de Oevang Sirau te Oevang Sirau en de Oevang Hoerei aan de Soengei Mérah (allen dus aan de Midden-Mahakam), — die der »Oevang Mékam» en »Oevang Bohr bijna geheel uitgestorven zijn. Van eerstgenoemden zijn alleen nog 6 huisgezinnen te Moejoeb, van laatstgenoemden 7 huisgezinnen te Long Hoewong. De »Oevang Djinawair, genoemd in de mededeelingen van den Heer S. W. Tromp, is geheel uitgestorven. De »Oevang Mékam~» wordt thans nog ge- noemd als de oorspronkelijke bevolking der Midden-Mahakam , waaruit volgt — daar de nog bestaande Téring, Anah, Dali, Hoerei en Sirab-stammen beweren uit de Apo Kajan afkomstig te zijn — dat alle „Oevang-stammen” hoogstwaarschijnlijk ook uit de Apo Kajan zijn gekomen. De vroegere woonplaatsen aan de Apo Kajan der tegenwoordig nog bestaande »Oevang stammenr, heetten respectieve- lijk: Apo Téring, Apo Anah, Apo Dali, enz, Apo beteekent hoog- land, hoogvlakte. Van hier zijn zij langs het acces van de Boh-rivier in het Mahakamgebied gekomen, waar zij zich vestigden aan de Long Ajoh, midden tusschen de watervallen, even benedenstrooms Long Dého; daarna de Mahakam afzakkende — blijkbaar zelf verdrongen door de Long Gélat’s — verdrongen zij de Toendjoeng’s nl. de Toendjoeng Linggang, die toen in de omstreken van Djoehalang gevestigd waren. De hierboven genoemde Ping Koewot, Ping Séke, Ping Koenjong en Ping Déhong werden naar het Zuiden en Westen verdrongen en verhuisden naar de Siang, Miri, Kahajan en de Boven-Kapoeas. In twee richtingen ging de verhuizing uit de Apo Kajan naar de eigenlijke Boven-Mahakam. Langs de meest Westelijke gingen de Kajan’s onder Bo Kwing Irang Aja (grootvader van den in 1902 overleden Kwing Irang), die zich te Bato Baoeng, even bovenstrooms 7* Volgr. IV. 42 — ; BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEI. 595 De list gelukte en Long Tékéhin werd totaal verslagen, terwijl hijzelf kort na den strijd door zijn eigen volgelingen werd afgemaakt, Dezen legden den eed van trouw af en trokken naar het tegenwoordige Long Wai aan de Klindjau-rivier en naar de Boven-Télén en Wahaurivieren. Ben kleindochter van Long Tékéhin, Tana genaamd, huwde met het hoofd der Long Wai's, Langit alias Radja Dinda, — bekend uit het werk van Carl Bock — uit welk huwelijk o.a. eene dochter, Mébang Liroeng, geboren werd, die gehuwd is met Beng Njok Seng, hoofd der lamin Long Tésah, een vestiging van Long Wai’'s, iets benedenstrooms Long Wai gelegen; zij heeft thaus twee kinderen. Daar men van-long Tékéhin tot de nu reeds moeder van een paar kinderen zijnde Mébang Liroeng, vier geslachten telt, kan men de vestiging der Long Wai's op ruim 100 jaar geleden stellen. Omtrent de vestiging der Oevang Téring-Dajak’s te Moejoeb kan het volgende worden medegedeeld. Toen Bo Lédjioe Li, hoofd der Bahau’s, te Ténggaroeng den eed had afgelegd, en ten teeken zijner goede gezindheid zijne dochter Boelan Lédjioe aan den Sultan — Mohamad Moeslihoeddin, die van 1780 tot 1816 regeerde — had gegeven, vroeg hij verlof om een der Téring-Radja’s, met name Obang Lawing, eene vestiging te laten maken aan ‘t einde der Bahau-vestigingen, nl. te Moejoeb, opdat de bevelen van den Sultan door zijne tusschenkomst aan de Bahau's konden worden overgebracht. Dit verzoek werd ingewilligd en de grond in gemeen- schappelijk eigendom aan de dorpsbewoners afgestaan. Ook zou Obang Lawing steeds behulpzaam zijn wanneer Bo Lédjioe Li in moeilijkheden verkeerde. Obang Lawing werd na zijn dood opgevolgd door Li Obang; en om nu de verhouding tot de Bahau's hechter te maken — de Oevang Téring waren eigenlijk vreemdelingen, orang asing — huwde hij, of liever gezegd, werd hij uit- gehuwelijkt aan de dochter van Bang Lédjioe (deze was de zoon van Bo Lédjioe Li), met name Oelau Djok. Na den dood van Li Obang werd hij opgevolgd door zijn broeder Hadjat Obang, na wiens overlijden Hadjat (zoon van een slaaf en een vrouw van zeer verre vorstelijke afkomst) hoofd der Oevang Téring te Moejoeb werd. Ten slotte de Kénja’s. Deze Dajak's zijn eveneens uit de Apo Kajan afkomstig, doch hebben zich eerst tijdens het bestuur van den vorigen Sultan, Mohamad Soleiman, op Koetei'sch grondgebied gevestigd. Zij kozen tot hun verblijf de Boven-Bélajan of Tabang, boven- BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEL 597 Van Bénoewa Baroe naar Samarinda stoomende, komt men langs Pélarang, op den rechteroever der Mahakam gelegen, de plaats alwaar vroeger het Europeesch bestuur gevestigd was. Samarinda is op beide oevers der rivier gebouwd; de linkeroever is grootendeels Gouvernementsterrein, de rechteroever, waar voornamelijk Boegi- neezen, in mindere mate ook Koeteineezen en Bandjareezen wonen, is Koetei’sch grondgebied. De plaats is in de laatste jaren zeer vooruitgegaan, voornamelijk doordat de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot Exploitatie van Petroleumbronnen in Nederlandsch- Indië hier een kantoor gevestigd, en de Nederlandsch-Indische Industrie- en Handel-Maatschappij hier een agentschap heeft. De Mahakam opstoomende, bereikt men na 20 minuten Batoe Panggal, alwaar de etablissementen der Oost-Borneo-Maatschappij gevestigd zijn: de hier gewounen steenkolen zijn van betere hoe- danigheid dan die van Moeara Djawa. Van de monding der Mahakam af is dit reeds de tweede plaats, waar steenkolen gevonden en geëx- ploiteerd worden; beneden zal blijken, dat er nog verscheidene plaatsen zijn waar dit mineraal aangetroffen wordt; hoe dieper men het binnenland ingaat, des te beter wordt de qualiteit. Von Dewall heeft op zijne reizen reeds de aandacht gevestigd op den rijkdom aan steenkolen in het Koeteische. In 1849 kwam Z. M. stoomboot Samarang te Samarinda en nam in de nabijheid dier plaats — waar- schijnlijk Moeara Djawa — 52000 Ned. ponden steenkolen in. (Zie Bijdr. Kon. Inst. 1856, 1, IV, bl. 232), Anderhalf uur stoomens van Batoe Panggal ligt, op den rechter- oever der Mahakam, Djémbajan, een buitenverblijf van Pangeran Sosro Negoro, in de nabijheid waarvan eveneens steenkolen gevonden worden; de kolen liggen hier aan de oppervlakte, Van Djémbajan is t nog ruim één uur stoomens alvorens men te Ténggaroeng aan- komt, de verblijfplaats van den Sultan, de landsgrooten en ver- dere vorstelijke familieleden. De plaats, met ruim 6000 zielen, is in de lengte op den rechteroever gebouwd, doch breidt zich hoe langer hoe meer landwaarts uit, De bevolking bestaat, behalve uit Koeteineezen, Boegineezen en Bandjereezen, ook uit Chineezen en Klingaleezen, welke laatste categorieën niet in een vaste wijk wonen ; zij mogen zich hier niet vestigen, doch komen op passen, te Sama- rinda afgegeven, alwaar een wijk voor vreemde Oosterlingen is aan- gewezen. Ténggaroeng, nu reeds een aardigen indruk makende, zal nog meer aantrekkelijkheid hebben wanneer het over enkele maanden geheel electrisch verlicht zal zijn. Achter het paleis van den vorigen aad ie, BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEL. 599 | | Kédang Rantau, een zijtak of liever gezegd een der armen, waar- J mede de Kédang Kapala zich in de Mahakam stort. De Kédang Kapala toch draagt bij haar oorsprong den naam Télén, deze neemt | links de Wahau op, splitst zich vervolgens bij de kampong Béndang | in twee deelen, waarvan het eene den naam blijft dragen van Télén, | de andere zijtak Kédang Rantau heet. In den regentijd stroomt het water van de Télén over de versperring heen, zoodat dan de Kédang Rantau gezuiverd wordt. De bewoners van Moeara Kaman wonen grootendeels op rakits — drijvende huizen —, vastgemeerd aan de oevers der Kédang Rantau, ander- deels verblijven zij in hunne ladanghuisjes, gelegen aan de Kédang Kapala ; zij leven voornamelijk van vischvangst (de visch, meest gaboes, wordt levend te Ténggaroeng en Samarinda ter markt gebracht) en het inzamelen van bijenwas. De uitvoer van bijenwas — lilin — was vroeger aanzienlijker dan thans; Dalton zegt, dat in de. jaren 1822 tot 1827 de uitvoer — waarvan belasting werd betaald — 2500 picols ‘s jaars bedroeg, terwijl thans ongeveer 1000 picols worden uitgevoerd, Eén der redenen van dien verminderden uit- voer is gelegen in het stoombootverkeer langs de Mahakam, waar- door de wasleverende bijen zich niet meer nestelen in de djëlmoe- en béngerisboomen — de twee boomsoorten, die zij boven andere verkiezen — die juist in zoo groote getale langs de oevers der Mahakam voorkomen. Daar de bijen blijkbaar de kolendamp schuwen, gaan zij meer landwaarts in, waardoor het verzamelen der was bezwaarlijker is voor de bevolking. Twee uur stoomens boven Moeara Kaman ligt de kampong Sabén- toeloeng. In dit gedeelte van de Kédang Rantau en ook nog iets ten Noorden van de monding der Sabéntoeloengrivier, krioelt het A 602 BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEL. grond, ségah groeit “t best op eenigszins hoog gelegen gronden, ten minste op gronden, die niet onder water loopen, terwijl djahap moerassigen grond moet hebben om zich goed te kunnen ont wikkelen. Na het gehucht Sahoeï gepasseerd te zijn, is de eerstvolgende kampong Moeara Klindjau of Moeara Antjalong. De huizen der bewoners dezer vrij groote kampong zijn voor het grootste gedeelte op den vasten wal gelegen, nog slechts weinige staan op vloften: ook is reeds een begin gemaakt met den aanleg van een weg in de kampong. Behalve Koeteineezen wouen hier ook Boegineezen en enkele Bandjareezen: de beide laatste categorieën zijn uitsluitend handelaars, terwijl de Koeteineezen behalve rijstvelden zeer veel vruchtboomen bezitten. Het aantal doerianboomen is hier zeer groot: verder teelt men er veel klappers, lansép, assém, ramboetan enz. Evenals te Moeara Kaman woont ook hier de bevolking verspreid langs de oevers der rivier, zelfs tot anderhalven dag roeiens van de hoofdvestiging verwijderd. Eén dag roeiens boven Moeara Klindjan ligt de verlaten Dajaksche kampong Long Loh: zooals reeds werd gezegd behooren de Dajaks, die aan de Klindjau-rivier wonen . tot den stam der Modangs en hebben zij zich hier neergezet in vier kam- pongs, nl. Loug Nah — de meest Zuidelijk gelegene — Mélan. Long Tésah en Long Wai, waarvan de laatste de voornaamste is. Hewe! elke kampong — lamin — een afzonderlijk hoofd heeft, erkerzer toch alle het gezag van ’t hoofd van Long Wai, thans Rader Ma: Noto (welke titel hem door den Sultan van Koetei verleeud :s. zoon van den uit het werk van Carl Bock bekenden Radja Dizds. Het hoofd van Long Tésah, Beng Njok Seng, is — zovals bover werd medegedeeld — gehuwd met een dochter van Radja Dinds. Na Long Loh passeert men eerst de verlaten lamin Méiar — deze vestiging is Noordelijk op verlegd, nadat bij een sneluxt: verscheidene personen ‘t leven gelaten hadden — ; men bereikt daar: de lamin Long Nah, aan het hoofd waarvan een vrouw staat. Ad}: Doem geheeten, daar nog niet voorzien is in de opvolging van ka ruim één jaar geleden overleden mannelijk hoofd. Toen ik deze ism: bezocht, heerschte er gebrek aan zout, tabak en gambir, dovris: de vtambangan” eerst bij mijn komst verbroken werd. Zoodra 2... de Dajaks vernemen, dat er in de benedenlanden cholera heerseh. spannen zij op eenigen afstand stroomafwaarts van hun kamponz een rotan dwars over de rivier, welke rotan op enkele plaatse: voorzien is van roode en witte vlaggetjes. Deze rotan nu, tam- bangan geheeten, is het teeken dat niemand hier passeeren mag. BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOBTEI. 603 Men zal het dan ook niet wagen dit verbod te overschrijden, te meer daar de schuldige zijn leven niet zeker is. Hoewel *t | middel tot tegenweer der ziekte zeer goed schijnt te werken, zoo heeft het echter dit nadeel, dat meermalen gebrek aan voedings- | middelen en aan versnaperingen ontstaat; doch die lieden zullen | liever wat gebrek lijden, dan de tambangan te verbreken, voordat zij zeker weten dat de ziekte geweken is. Van Luong Nah tot de eerstvolgende lamin Mélan, is het 24 uur roeien, terwijl van Mélan uit, Long Tésah in 2 uur bereikt wordt. Van Long Tésah tot Long Wai duurde de reis slechts één uur, De laatst genoemde lamin is vrij oud en zag er vervallen uit, zoodat reeds een begin gemaakt is met het verzamelen van materialen voor t bouwen van een nieuwe. De Modang Dajaks in deze streek houden zich, behalve met den rijstbouw, veel bezig met het inzamelen van bosch- producten, vooral van rotan en gëtah (kémalau), Van de rotansoorten wordt sloetoep en sëgah het meest gesneden, ook djahap vindt men hier nog overvloedig; doch daar de beide eerste soorten nog in groote hoeveelheden aanwezig zijn, wordt rotan djahap uit den aard der zaak minder gezocht. Na Long Wai ben ik de Klindjaurivier nog 2} dag opgevaren, vooreerst omdat ik vernomen had, dat Poenan Dajaks in de buurt rondzwierven, en voorts om mij te overtuigen, dat er stroomgoud in deze rivier voorkomt. De beide eerste dagen werden aan dit onderzoek besteed; werkelijk werd vrij veel stroomgoud aangetroffen — met 17 doelangs werd in den tijd van één uur ongeveer 15 gram stroomgoud verkregen — terwijl men mij verzekerde, dat nog verder stroomopwaarts, in de z.g. Atanstreek, meer goud in grooter korrels voorkomt. (Dalton geeft op dat in 1827 alleen door de Boegineezen 92 katti's stof- goud in twee prauwen verhandeld werd; of dit goud van de Atanstreek dan wel van andere plaatsen afkomstig was, wordt niet vermeld). Ook zag ik op verscheidene plaatsen steenkolen, zelfs passeerde ik een stroomversnelling, — kiham — die geheel gevormd werd door een dam van die delfstof. Ware de rivier beter bevaarbaar, dan zoude die steenkool misschien met winst te exploiteeren zijn. Den derden dag ontmoette ik werkelijk een 20-tal Poenans, mannen, vrouwen en kinderen, die er op een enkele uitzondering na vrij slecht uitzagen, doordat zij in dezen drogen tijd niet genoeg voedsel konden machtig worden. Hoe die menschen nog kunnen bestaan is een raadsel. Zij leven niet beter dan dieren; woningen bouwen zij zich niet; regent het, dan maken zij een dakje van BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEL 605 Bangkal is. Beide negorijen zien er vrij goed uit; het bestaande voetpad is reeds verbreed en zal nog verder afgewerkt worden, zoodat dan alle huizen door een weg verbonden zijn. Boven Bénoewa Baroe vindt men geen Maleische kampongs meer aan de Télén; wel wonen nog enkele Maleiers op vlotten bij de Dajaksche nederzettingen, doch van een Maleische kampong kan niet meer gesproken worden. Na 2} dag roeiens en na een vrij hoogen waterval gepasseerd te zijn, bereikte ik een nederzetting der Kénja-Dajaks, niet ver — | ongeveer 4 paal — van de monding der Marahrivier gelegen, en | naar die rivier ook lamin Marah geheeten. Het hoofd dezer Kénja’s heet Mas Wongso, welke titel hem anderhalf jaar geleden door den | Sultan geschonken is. De Marah is een rechterzijtak van de Télén; hoewel zij veel water afvoert, is zij slechts voor een zeer klein gedeelte bevaarbaar. In het droge jaargetijde is het zelfs voor kleine prauwen bezwaarlijk, de rivier ver op te varen, terwijl zij in den Westmoesson hevig kan bandjiren. Volgens mededeeling der Kénja’s bevatte het stroomgebied der Marahrivier nog wel voldoende rotan, doch was gëtah bijna niet meer te vinden. Terwijl de Modang Dajaks bescheiden zijn en de vrouwen zich zelfs eenigszins bevreesd toonen (slechts zelden vroegen zij mij om tabak of gambir) zoo kan ik dit niet van de Kénja’s getuigen, integendeel zijn zij vrijmoedig, soms tot in tbratale toe. Mijn prauw lag nog niet vastgemeerd of ik werd bestormd door mannen en vrouwen, die niet alleen langs, | maar ook in miju vaartuig kropen en allerlei versnaperingen vroegen. | Enkelen brachten wat rijst of een paar kippeneieren ten geschenke mede. Hoewel de bewoners vrij zindelijk op hun lichaam waren — | betrekkelijk weinigen hadden last van huidziekte — zag de lamin er vuil uit en werden in het tot gemeenschappelijk doel gebezigde gedeelte der lamin zelfs varkens gehuisvest. Den dag na mijn aan- komst trokken bijna alle laminbewoners uit, om hun Radja te helpen in het »ménabang~ van het stuk grond dat door hem tot lada ng zou gemaakt worden. „Menabangr is het kappen van het zware hout; het is gewoonte, dat het hoofd der lamin daarin door alle bewoners — ook Maleiers wanneer die in de buurt der lamin wonen — geholpen wordt. Er wordt dan een groot varken geslacht ; na het werk vereenigen zich allen tot 'tgebruiken van den feest- maaltijd. ’t Was een fantastisch gezicht, tegen “t vallen van den avond die “menschen gezamenlijk te zien terugkeeren. zoowel vrouwen als mannen, staande in hunne prauwen — waarvan er een 60-tal BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEI. 609 schraal moet zijn, zou dus ook hier bewaarheid worden. 