Proeve van een Kaapsch-Hollandsch idioticon: met toelichtingen en opmerkingen betreffende land ...
Orlement, verbastering van 't Fr.-Holl ornement, sieraad, 0«L08i, Z. horlosu In de Stellenbossche archieven vind ik onder dato 1714 't woord ourlogie gebruikt. OssiESj Z. op akkelpienies. Ot Ji, varken, ook als vocatief gebezigd. Ou. Dezen klank hoort men ook in woorden, die in 't Ned. met au geschreven worden. Hetzelfde heeft in 't Amst. plaats. O. V., II, 2, Ou', eig. oudcy vervult in 't Afr. een veelzijdige rol. 't Wordt 6f met een znw. tot een samengesteld woord verbon- den (Z. ou^dak en volgende), 6f als bvnw. v66r een znw. geplaatst, als wanneer 't verschillende beteeke- nissen kan hebben : 1* van afkeer, verachting en haat, b.v. ou^dingy otCskelm^ enz ; 2® van minachting, vemedering,berisping,b.v. ou^seuntjiy een jongmensch, dat te hoogen toon aanslaat; 3* van vertrouwe- lijkheid, b.v. oxChroer {Z broer\ ou*vrindy enz. ; en 4« wordt 't soms zonder verschil van beteekenis voor een woord geplaatst, inzonderheid om een vreemde- ling aan te wijzen. (Z. A. T., Nov. '80). OuD. Jij is te oudy zegt men van een kind, dat zeer vlug en bevattelijk is voor zijn leeftijd ; een klein wijs- neusje. Ou'DdK (gew.), padde. Ou'j6ng, gekleurde bediende, die reeds eenigszins op leef- tijd is gekomen ; ook wel ou^paai genoemd. OtJ'KfeL, gemeenzaam voor vader, zooals 't Ned. den ouwe, mijn ouwe heer, enz. 121 Ou'koloni, zoo heet in Natal^ den Vrijstaat en de Transvaal^ de eig. Kaapkolonie, omdat deze ran vroeger dagteekening is. Ou'land, braakland^ in den Ned. zin. Z. rusland. Ou'lap, koper muntstuk^ de Eng. lenny. Ou'ma, grootmoeder. Cf. oma. Ou'maatji, overgrootmoeder (onder kleurlingen). Ou'MeiD, een bediende, die reeds lang in dienst geweest is, of ook een oude kleurlinge in 't algemeen. Ou'mensepeertjies, een zachte peersoort, die zelfs oude- luidjes zonder moeite kuunen oppeuzelen. Ou'Nfifis, Z naas. Ou'sANNA, oud geweer met langen loop en lont, ganzeroer. Ou'tatta, oude kleurling. Tate bet., volgens Chang., in 't Oud-HoU. vader. Ou'VROUW*ONDER-DI-KOMBERS, Z. Op kombers. OuwERWETS 'zegt men van een kind, dat vrolijk, vroeg ontwikkeld, wijsneuzig, enz. is. Ook zegt men van zoo een : hij ts ouer as sen pa ; hij het op sij mamma se bruilof gedansy of hij was voordanser op sij pa se bruilof. Oxford, jas met panden. Z. leksengs. P. Paadji, scheiding in 't haar. Z. padji. Paai, eig. pa, vader, komt alleen nog voor in ou^paai, ou*^ jonffy en in Paaiboeli, bullebak, boeman. P-^L. An dipaaly van koeien gezegd, is zooveel als melk- gevend. Z. losmelkkoeu 12a Paab^ Z. span. Pad, in 't algemeen voor weg gebruikt, evenals in N. Brab« en Zeel. Vatjon pad of daar*8 jou pad : maak dat je wegkomt. Padda(k), algemeene naam voor kikvorsch. Paddavissies dikkopjes, kikkervischjes. Men zegt ook parroi Opmerking : De d gaat iu 't Kaapsch dikwijls in r over. Cf. arig, ongenarig, enz. Paddaslachtbr, een stomp mes 5 van gelijke opratting als 't HoU. slakkestehej y (ongeslepen) bajonel. Padji, en niet paadje, verkleinwoord van pad (weg). Padlooper, rondlooper, vagebond, een vreemde van rer- dacht voorkomen, Pakkasi, pakkage, een hoop goed(eren), of slecbt, geirieen volk. Pal, voortdurend, aanhoudend, b*v. hijkompalte lti.aU De overgang van pal (vast, onbewegelijk) tot pal in den Kaaoschen zin ligt voor de hand. Palj&s, toovenaar. Hij dra{agt) pa^as ; hij gaat met tooverij om. Dit woord moet van 't Fr. paillasse^ hansworst of kwakzalver, afkomen. Palmiet, waterplant, waarvan de Stengel een eetbaaT merg bevat, dat een aangenamen okkernotesmaak heeft en waaraan misschien de plant haar naam dankt. Palmiet bet. in 't HoU. palmmeel of merg. pAMPELaNG, ronddraaien, den tijd verdrijven, een wit- voetje zoeken, zaniken, lastig vallen. In gew« Ned. heefi pampelen den zin van frommelen, kreukelen, morsen. Pampelmoes^ soort van bitteren lamoen. 06k door vef- bastering voor pommcd^atnour, appeltje der liefde, gebruikt. 123 Pampoen, pompoen, Pampoentjies, gezwollen keelklieren. Z\kalbassies. Pan, door minder ontwikkelden voor pand (onderpand, waarborg) gebruikt, met meerv. panne, Pap^ wordt als bynw. voor zacht, fijn gebruikt. Di goed is somarso pap van di ree^n, Jij praat ntoet jou mond vol papy zegt men tot iemand die oridiiidelijk spreekt of mompelt. Pap noemt men ook vleesch van een kind, dat niet ^tevig en vast, maslf los Q^ zslcht is. Papkuil, soort van palmiet. Pappa, papa, vader. Z. mamma. Pappelellekoors, denkbeeldige, voorgewende ziekte van kinderen, ook wel babbiaanstuipe genoemd. Waarsch. van 't oude papelarden, huichslen (Z. Oude- mans). Ook gebruikt men bet schertsend van iemand die erg beeft of huivert. Parka, Z. paddak. Pars, persen, inzonderheid van 't wijnmaken gezegd. Parstijd, de tijd van den wijnoogst. Particulier, nauwgezet, ergens opgesteld zijn ('t Eng. particular), b.v. hfj is^-^op sen hare. Cf, privaat. PARTIJKER, eig. {een) party keereuy menlgmaal, vaak. Voor 't toonloos worden van 't znw. keer Z. kweeper. Soms hoort men ook partijkers (Z kaduuks). PasgaNger, een rijpaard dat zijne poot^ri riict hoog opligt en dus een voor den rijdergemakkelijken gang heeft; ook skuiver genoemd* Pasganger komt ook bij V.D. Voor als telganger, hakkenei. PASsdBEL, doorwaad-, doorgaanbaar (vftii rivieren). Opmerhing : 't Ib vreemd, dat dit Woord, . hoe Fr. *t ooH klinkt en lijkt, niet in *t Fr. bestaat, noch, zoo ver mij be M 2 124 kend is, bestaan heeft. AUeen in *t Eng. heeft passable soortgelijken zin, doch 't is ondenkbaar, dat een woord als dit, waaraan men sedert de stichting der kolonie behoefte had, eerst in later tijd aan de Eng. zou ontleend zijn. 't Schijnt dus hier gevormd te zijn. Ook de uitspraak pleit tegen Eng. afkomst. P ATA AT (men hoorfc ook petaat)y meerv, pataats, een ge- liefkoosd voedsel^ dat op verscliillende wijzen toebe- reid wordt. V.D. beschrijft de pataat als een meel- achtigen wortelknol van den convolvulus batatus, of de patatenwinde. Hif het van daxig petaats in di kis zegt men spottend^ van iemand die voor de eerste maal een paar nieuwe stevels aanheeft^ of die niet gewoon is stevels te dragen. Pawie-perski, een witte perzik, welker vleesch vast aan de pit groeit. In 't Fransch, waaruit dit woord af- komstig is, — oorspronkelijk kwam deze vrucht uit N. Italie, en wel uit de omstreken van Pavia — bet. pavicy een taaipit-^Qvzik in 't algemeen, zoowel rood als wit ; hier noemt men alleen de witte soort pawie, de roode taaipit. Toch zegt men nog vaak witte pawie-perski. Peet, doopgetuige, wordt in den niet samengestelden vorm bijna uitsluitend gebruikt in voor den peet minder vleiende uitdrukkingen als : ga najou {ofpeetji). 't Woord komt door den vorm peter van 't Lat. pater spiritualisy dat geestelijken vader beteekent. Pbits, soort van zweep, en ook slaan. Ook gew. Ned. (N. Brab.). Oorspronkelijk van 't Du. peitsch. Z. piets({) en uitpiets. Pekelaab, ingezouten visch. Men onderscheidt harder^' pekelaar en snoek'pekelaar. Onder de laatste soort verstaat men stukken of mooten van bedoelden visch. Pek komt voor in de uitdr.^y is aan di pen, dat heb je beet. 125 PeKS (plat), bulk, komt voor in de samenenstelling peneman (veelvraat), boekpens of katjipens, zwaarlijvig, gezet persoon. De evinmin fijne, doch zeer plastische uitdr. : ^ jy kan H opjou skrijwe en met jou hemp afvee^^ wordt gebezigd van een schuld, aan welker betaling men wanhoopt, Cf. gr&ns. • Penwoetbl, hartwortel (Eng. tap-root) ; de hoofdwortel van Bommige boomen, die loodreoht naar beneden gaat. Fepebkobbel, Boschjesmau, wegens zijn eigenaardigen haarwas dus genoemd. Pbper-en-sout, een veldbloempje, naar de eigenaardige kleur ervan. Vergelijking minder juist. Perd, paard. Ook gew. Ned. Pebdebij, of PEBBEBi J, wesp. In Z. Beveland perebu Pbbdekooi, een soort van gras of bies, dat tot ligstroo voor paarden gebruikt wordt. Pebdevij'e, Z. Hottentotsvife. Peblemoen, perlemoer, of parelmoer. Opmerking : De overgan^ van r tot n is wel te wijten aan het niet begrijpen van de eig.bet, (moeder der parel) en de veelvuldige oenen (lamoen, citroen, pompoen), die ieder hier kent. Pebmantig, astrant, vrijpostig, brutaal, waanwijs. Soms heeft 't nog den Ned. zin van parmantig, namelijk : — zwierig, schoon-uitgedost, statig, deftig, fier. 't Komt af van 't Spaansch paramentOy tool, dos, fraaie kleeding. Pebsei, of pebske, meerv perskisy perskers of perskiesy perzik. Z. op boereboontjies, Perski-^ore, kleine, in- eengedrongen oorschelpen (van een mensch), duR geestig genoemd naar de overeenkomst daarvan met gedroogde gesneden peraikeni Cfi waa*tDiel'<»ort 126 Pertuub, of PETUUB, partuur, persoon die geschikt is om met een ander een paar te maken; gelijke> wederaa, evenknie. TtEBBBB,, g&p9Mseevdy YerleAen fin peseerejaar of pe^ee jaar. 't Fr. passi. Petiek, gezin, 't heele huishouden van iemand. Verbas- tering van santeii'boetiek (Fr. sainte boutique\ dat letterlijk heiligen-winkel, heiligen- of santekraam bet., en oorspronkelijk alleen op de beelden van Roomsch-katholieke heiligen betrekking had. Petroon, eig. patroon, heeft niet de Ned. beteekenis van beschermheer, beschermer, heer, mieester, jnaar wiel die van een papieren of koperen met kruid en hagel of kogel gevulden koker ; ook model of vorm om nate maken ; 't wordt ook, zooals men ook soms in Holl. boort, van een vreemd, zonderling, lastig of decht mensch gebezigd. Peul, dop van erwten of boonen ; ook peluw, Z. uitpeuL Peusel, peuteren ; niet peuzelen (langzaam eten). Oud-i tijds hQi.pevzelen ook bevoelen, betasten, doorzoeken, knijpen, plukken. Peuter, •iemand hinderen, plagen ; slaan. Den eersten zin had peuteren ook in 't oude Holl., de tweede volgde daaruit van zelf. Cf. foeter, PiERINKi, schoteltje (Eng. saucer). Een woord van Maleische afkomst {piering), EiETS of piETSi, een lang, dun, taai stokje om te slaan. PlETSNOT^ ook aan de Kaap bekend, een onbeduidend onnoozel mensch. Hij kijk ah p ; hij lijk net socles di hoeners sen kos afgevat {geneem) het; H lyk of hij ni kan pruim se ni^ zegt men mede van iemand die er onnoozel of zeer ontsteld uitziet 127 Ff JFSTOP^ dronkei^^ zoo vol aU em gestopte pijp. Z. dronk. PiKKEWiJN, pinguin, vetgans. FiNANGBOSSi; Z. kinabossi, PiNOTiBOSSi, Z. boetebossi, PiSANG, algemeene Kaapsche naam voor de verschillende banaansoorten. Pisangvijgy een bijzondere vijgsoort. PllJiES, Z. op blik. Pi-TJOU-TJOU, klanknabootsende naam voor een vogeltje, jdat eenigszins op de Europeesche koolmees gelijkt. Plaas, plaats, boerderij. Cf. erf. Plaat, waterplae (Z. Ao/i), ook een school visch. Mis- schien van denzeemaiistermj9/aa^=zandbank^ omdat men soms in de verte de eene moeilijk van de andere onderscbeiden kan. Plat -ANNAS, soort van waterkikvorsch. Plat-gooi, snel wegloopen, zich uit de voeten maken. Levendige voorstelling ! Cf. laat glij. Ple^, algemeen gebruikt voor plaats^ te mepr daar dit laatste de bijzondere beteekenis van boepderij heeft gekregen. N. Brab. (Hoeuift). Plesieeig wordt bij 't afscheidnemen elliptisch gebruikt voor : 't was mij (aangenaam), u te ontmoeten. Misschien ook overgebleven van't Fr. au plaisir de vous revoir 't HoU. tot 't genoegen (van u weer te zien). Plomp of Plom, schietlood, verbastering van 't Fr. plomb oft Eng. pZwrn^, welke beide lood en schiet- of paslood beteekenen. Plom stil staan : bot, of in eeus stilstaan, Pluishoed, hooge manshoed, 128 PoKDEL, naam^ waarmee men iemand bestempelt^ die sdch niet schaamt^ zich \66t anderen te ontblooten. PoEDELNAAKT^ moedemaakt^ geheel naakt. PoBLEPETAAT ofpoELPETATEE,parelhoen. Z, terrentaal POELXES, Z. diener en <?%' naas. PoENG, Z. forth PoERBASLEDfiK, tot tijdverdrijf. Verbastering van 't Fr. pour passer le temps, om den tijd door te brengen, PoES wordt alleen in de gemeene taal voor 't vrouwelijk sehaamdeel gebruikt ; doch niet, als in Ned., van of tot een kat gebezigd. Als vocatief van kat bezigt men 't Eng. kittie of 't welbekende psWzw\ De pas hier aangekomen Nederjander wachte zich dus van in gezelschap een Kaapsche kat toe te spreken, zooals men zoo licht geneigd is te doen. POESKOP, een groote zeevisch; ook een rund zonder horens. Gew. hoort men ook : poens-, koens- en koeskop. POESPAS, als bvnw. gebezigd voor : zeer gekneusd en ver* brijzeld. 't Holl. bet. dooreengekookte spijs, ronimelzoo. PoKKiES, (koe)pokken. Ook gew. Ned. PoL^K, eig. een Pool, noemt men iemand, die een te hoo- gen toon aanslaat. PoLPiJ, hak, hiel, achterlap van een schoen (Z. hakskeen), 't Gew. Ned. pollevij {ei\ dat o, a. nog in Overijsel gebruikt wordt, leidt men af van een Spaansch woord polevi. PoLiETS, geslepen, gevat, slim. Waarsch. afkomstig van 't Fr. polif geslepen, gepolijst, welgemanierd, ensCi 129 Pomp heeft naast de gewone beteekenis, in streken waar men 't eig. werktuig niet kent, den zin van planken goot voor waterleiding. Pond6k, kleine hut, van staken en net of biezen gemaakt ; waarsch. een verbastering van 't Indisch pandoppo, een soort van open hut. PoNT^K, donkerroode, zware wijn. Oorspronkelijk uit Frankrijk, en dus genoemd naar een plaats in't Zui< den van dat land. Pop, onder jongelui veel gebruikt voor meisje of beminde ; ook als zoodanig in Ned. bekend. PoPPi, suikerpopje of dot, waarmee men schreiende zuige- lingen sust. Hier minder algemeen dan in Holland. Cf. dot. POKTEFESEE- of PORTESIE-DEUR, VOUwdeur, vleugel- deur, dubbel-openslaande deur. Soortgelijke ver- minking van't oorspronkelijke. Fr. woord porte^brisee (eig. gebroken deur) hoort men ook in Ned. PoSTELEiNTJiES, scherven van gebroken postelein of aarde- werk, waarmee de kinderen soms spelen. Pot. Aan 't bekende spreekwoord : " De pot verwijt den ketel, dat hij zwart is," heeft men hier een niet on- aardige uitbreiding gegeven. Men zegt nl. di pot. verwijt di ketel en di rooster lack, of — en hulle is albei even swart. Pram, vrouweborst; wordt echter hier, evenmin als in Ned., als fijn beschouwd. Prefester, platte uitspraak voor professor. Ook in Ned. Z. boste. Prejeel, prinjeel of perjeel een opgeleide druive- boom, een soort van scherradak vormt. 't Woord is verbasterd uit /7riee/ (tuin- of zomerhuisje), dat uit 't Fr. komt en oorspronkelijk een binnenplaatsof klein 130 wfiijand beteeke^e. Fr. preau, vroeger praS?^ prucfel^ yap 't I^at. pratellum^ prafunn^ Wjsil^if)4? Z. somer" huisi. F^ENTj plaat^ doch ook schil4erij. Pbi^S; prijzen, loven, wordt ironisch gebruikt in : ek sel ver jou — y of see'n (zegenen), d.i. ik zal je niet prijzen, je piet daukbaar zijn, enz. of meji apdere woordep : ik wpij iieyer, dat je 't niet deedt. Privaat heeft in 't K.H. alle beteekenissen, die 't woord private in't Eng. heeft. In't Ned. beteekent privaat slechts geheim, afzonderlijk, tepwijl particulier ge- bruikt wordt in den zin van : bijzonder, afzonder- lijk (b.v. iemand in 't spreken) ; eigenaardig, wonderlijk ('t Kaapsch aardig of snaaks) ; eigen, of de familie betreffende (b.v. iemands zaken) en niet publiek of tot den staat, de stad of de geqaiQente behoorende (b.v. een -« — woning). PfiOPETE, Di ov! is doody dijonge vreet brood : hij is een profeet die brood eet. Probeee, probeeren, beproeven. 'J; Verl. deelw. hiervan is in 't K. H. ook probeer en mist, als in 't Du., 't voorvoegsel ge. De Ned. zegt geprobeerd. Prop, Z. kurk. Pruimpi, een weinig tabak om te kauwen, maar ook (bij de Kaffers) zooveel als noodig is pm eeji pijp te vullen. Ook stopsel genoemd. PuNTENEURiG, erg op zijn eer staande, lichtgeraakt. Ook gew. Ned. Van't Fr. point d^honneury punt van eer. Puts, put, teerpot. Eig. een zeemansterm, bet. leeren emmer om mee te putten. PyuR, algemeen gebruikt voor louter, zuiver, niets dan. Oorspronkelijk 't Fr. pur^ doch ook in Ned. niet on- bekend. H 131 E. BfAAij tw. waarmede de spreker zijn levendige belang- stelling te kennen geeft^ of die vaQ den hoorder traclit te wekken. Zooveel als road eena ! Rabbedob of ROBBEDOE, een ruw en wild mensch, Ned, rohbedoea. Rakkeb, deugniet, schelm, zoowel in scherts als in ernst van of tot iemand gezegd. In 't Ned. bet. 't dieven- leider, gereclitsdienaar, beulskneclit, deugniet, i^- zonderbeid iemand, die veel en lang op straat loopt. Ook bet. 't rekel, mannetjesbond. Ii; de 1« be- teekenis komt ^t af van racken of reltjcep, op de pijnbank uitrekken, folteren, (cf. Eng. rack), in de 2® beteekenis baDgt 't samen met 't Zweedscb rackuy rondloopen, en ook met rukken en (voort)trekken. Ramhammel, gesneden sp^ing^aI^ (scbaap). Ramhok, schertsend gebezigd voor een buitenkan^er bij ^©n boerenbuis, in Namaqualand, waarin dQ zoons des buizes slapen. Niet beel fijn ! Ramoe, snarenspeeltuig (der Maleiers). Z. hond> Rappatjoepa, Jan en alle man, allerlei slag van volk. Cf. Grethi en plethi. Raps, schram; ook slaan, b.v. raps-om, lat-i wegspringy sla hem, dat hij wegspringt. Rats, vlug, gauw, bandig.. Ravier, vrij algemeene uitspraak van rivier. Rech maak, in orde brengen. Ook gebruikt men rech, in navolging van 't Eng., in de uitdr. : ik is rech, voor : ik beb gelijk. Rechtb (bijw. van graad), zeer. N,B. De slot-e van dit woord schijnt nog een overgebleveu oude adverbiale e te zijn. i \ 132 Rechtig, zeker, gewis, werkelijk, in ernst. Z. ri-reg. Bechdit, recht-uit, eig. een bijw., wordt ook als bvnw. gebezigd, b.v. *n rech-uit paal. Kee'nbiG; regenacbtig. Z. dooisrig. Bss'npaddaeei^ soort van kikvorsch^ die zich vooral na den regen vertoont, Bbeeeb, elastiek, Grron. reh. Beeeebtji^ klein werktuig (catapult)^ waarmee jongens spelen en dikwijls veel kwaad uitricbten^ vooral onder de kleinere vogels, die bier noode gemist kun- nen worden. Rem, remtoestel, en als ww. remmen ; ook fig. voor belem- meren, tegenbouden, enz. Van een paard, dat bij 't afgaan eener steilte eto voertuig tegenboudt, zegt men ook: hijremfluks. Z. hreek. Remhooqtb, een steile plaats op een weg, waar men niet zonder remmen af kan rijden. Bbnons, afkeer, afschuw, b.v. Hk het heeltemaal di an horn. V. D. geeft ook : hij is mij een renonce in dezelfde Tbeteekenis. Van ^t Fr. renoncer^ verzaken, verloochenen, Renoster, rhinoceros. Reeds bij Nieuhof komt de vorm rinoster voor. Cf . boste. Renosterbossi, wilde booster of struik, geliefkoosd voedsel van bet vee. R6-Rea, of RBBRia, eig. recbt-recbt, 't zelfde als rechtig. Reun, ruin (gesneden bengst) en reu of rekel (mannetjes- bond). Door klankverwarring is dus uit twee woorden (ruin en reu) een gemengde vorm ontstaan. (Z. Opmerking op m). *tMeerv. reuns berinnert aan 't Bet. ruins. Eeu'ns, eig. ruggens, ruggelings, of achterovef. Cf . ru^ne. 133 BiSM. Di afruk, of sieur (aan trekossen ontleend), sterven (Cf . bins), Di afsnif, op den loop gaan. Onder di krij, iemand afranselen. RiEMLANDEB of RiEMVENTEE, bijnaam van den Transvaler, dien men ook wel schertsend Vaalpens, Blikoor en Woltoon (van 't intrappen van wol in balen) noemt. Zoo noemt men ook scbertsend de bewoners van Zwavtland sandtrappers en die van de Piquetberger- vlakte Vlakhabbiane. BiEWAAS-siEWAAS^ bijkomende zaken^ buitenkansjes. TLiv, lange^ lage rotsbank^ waaronder zich een wateraar bevindt. RiFFEL^ richel, lijst, bovenste rand, lange strook bout om iets op te zetten. Voor/ = ch zie saf, Ook 't wagge- len^ niet vast staan van een tol beet riffel, Bltk. Deze uitgang, die vol van bet. en dient om bvnw. te vormen, zooals : genaderijk, liefderijk, boutrijk, enz. beboort niet als ruk of rek te worden mtgesproken, zooals door sommige redenaars geschiedt; omdat dit 1* onwelluidend is en 2« dozen veelbeteekenenden uitgang zijn kracht doet verliezen. RiJSBR^NSi, gele rijst, met de een of andere kleurstof (bor- rie, enz.) dus gekleurd. RiN£HALS^ vergiftige slang, ook bakkopslang gebeeten wegens baar vermogen, in toom den kop breed uit te zetten. BiNKiNE^ of EEKiNK, tieren, schreeuwend rondloopen ; ook veel, vooral 's avonds, uitloopen. BiSPEBS of BUSPBBS, oon zekere soort van ruspen. De overige soorten heeten wurms, (Cf. ^t N. Brab. gewormtf vliegende insekten. O. V" , I, 4). Z. gespers. BissiES^ eig. ristjes, Spaanscbe peper. '\ 134 RoBBEDOE, Z. rdbhedoe, BoEF^ dakvorinige bovenkant van een muur. Difc woord behoeft niet van ^t Eng. af te komen ; want reeds in 't Oud-HolL bet. roef overdekking, zoldering, en nog wordt 't van een overdekte plaats in een schuit en van ^t schuin toeloopend deksel op een doodkist gebruikt. RoEi, staart van een komeet. Bij Hooft konlt roede in gelijken zin voor. N.B. De roede is steeds als 't symbool der gerechtigheid beschouwd geworden, en de kometen werden vroeger (en ook nog wel in onzen tijd) als voorteekenen van naderende onheilen aangezien, tot tucbtiging van ^t meinschdom. RoEiER, door velen verkeerdelijk voor roeiriem, roeispaan gebruikt. Roeier heet de man die roeit. Oudtijds gebruikte men echter roeder voor riem, en in 't Duitsch is dit nog bet geval. lioEP, bet. niet alleen de stem verbefEen, maar ook (vooral bij kleurlingen) noemen ; b.v. hulle roep horn ou'baas, men noemt bem ou'baaa. Roes, roest, ziekte in 't koren en andere gewassen, buid- ziekte. Z. spanjool. RoFKAS, ruw pleisteren, 't Eng. to rough cast, Daar deze wijze van pleisteren aan den munr eenigszins 't uiter- lijk van een zwaluwnest geeft, zou men bet zwaluw nesten kunnen noemen. Roa, rogge, bier alleen tot paardevoeder gebruikt. RoLLETJi, klosje (garen, enz.). Cf. Eng. reel. RooMAK, roode zeeviscb, of dito spin. N.B, , Voor rcmdrt (verdicbt verhaal) kent de massa — voor zooVer die leest — slecbts ^t Eng. woord noveL RoNDdBEL of RoNDAWEL, (Kaffet*)but, die eerst een paar vo^ 135 In 't rond loodrecht wordt opgetrokkfeii en dan mH een schuin oploopend dak gedekt. Cf , harteheeshut. KoolBAAiTJi, Eng. soldaat (naar zijn uniform). Ook efen groote, roode sprinkhjian. RooiBEKKi, een klein, lief vogeltje van 't vinkengeslacht. RooiLOOD, Z. witlood. EooiNAAT, veraclitelijk voor Engelsclinian gebezigd. / • - ' BooiNEK^ als boven. De minder vriendscliappeHjke gezind- lieid van velen jegens de Engelschen doet heel wat op rekening van dozen schrijven, waaraan zij waarsch. nooit de minste schuld gehad hebben. Zoo lioort men dikwijls : Van di Rooinek in di land gekom het, het ons al di siektea (in aardappelen, koren, vruclit- boomen, en'z.) gekrij, enz. RooiTAAL, de Eng. taal. Di gooi, of slaan = Eng. spreken. RooiHOND, roode bond, soort van huiduitslag. Rooms, Boomsch, noemt men schertsend een paard dafc struikelt. Ook zegt men daarvoor soms : hi; tel half- kroon op. RoTTANG, rotting, stok, eig. de welbekende taaie en sterke rietsoort uit Indie. De K.H. vorm van dit woord stemt overeen met ^t Javaanscbe rottang, dat op zijn beurt, zoowel als 't Eng. rattan en ^t Fr. rotin van 't Mai. rotan afkomt. RottsOOLVELsKOEJf, een veldscboen, waarvan de zool uit 6n- bereid rauw leder gemaakt is, waarop men de baren laat blijven. Ru'e, rumens, of EEuKs, meerv. van rug ; ^t eerste van rug in den eig» zin, en de twee andere van rug, een ver- hevenheid van den aardbodem, die zich in de lengte uitstrekt, een lange lage heuvel of heuvelreeks. 136 BuoGi of RUCHi, verkleinvorm van rug in de laatste be- teekenis. RuiL, lets voor wat anders in de plaats nemen of krijgen. Dit woord wordt in 't gebruik streng onderscheiden van verruil : iets voor wat anders in de plaats geven. RuKKi, kleine ruk ; oogenblik, korte tijdruimte. RuNNEK, binneken (van 't paard). RusLAND, of ou'land, braakland, land dat men eenigen tijd laat rusten. Cf . hraahland, s. Ojmerhing : Daar het K. H. geen onderscheid tnsschen s en z maakt, vooral als beginletters, komenook die woor- den.welkeeig.met een z behoorden gescbreven te worden. onder dit hoofd voor. Deze scherpe uitpraak heef b 't E> H. waarscb. ook aan den invloed van 't Amst. te danken. Opmerkelijk is *t ook, dat vele redenaars, die moeite doen om de z zuiver uit te spreken, tot 't andere uiterste ver- vallen en dezen klank te breed maken, door bij *t uitspre- ken daarvan den adem te lang tegen te bouden, in plaats van dien ra een zeer korten druk onmiddellijk te laten ontsnappen. Ook bestaat er een neiging, de sch in 't midden van een woord als z uit te spreWen, b.v. menze. Saaierig, ruw op 't gevoel (van geweven stof). Cf. dooierig, Saalboom, zadelboom of zadelboog. Saalboom (of saaUop) stoot (of steek), zegt men spottend van een ri jder, die zijn paard laat draven. De Afr. laat zijn paard meestal galoppeeren of trippelen. Saam wordt gew. ter versterking van 't begrip met achter 't door dit woord bepaalde znw. gevoegd, b v. Tiij het met di trein saam gelcom: hij het horn met di vnes saam gesnij. Sap, gew. voor zacht. Oud-HoU. saft, o a, ook m Hooft^s Warenar. N. Brab. zoft, O.V., I, 4. Sags, zacbts, licbtelijk, ten minste. 137 Sak, zakken^ dalen^ slinken. Dit laatste woord kent men zelf s niet. Ook van een gezwel zegt men, dat 't sak, niet dat 't slinkt. Sak, tw. dat men onder jonge menschen iemand toeroept, die een bok geschoten, of een langen neus gekregen heeft. ^t Heeft denzelfden zin als 't HoU. den zah Jcrijgen, SAMBdL, fijn gesneden uien, kweeperen, komkommers, enz. met azijn toebereid, alstoespijs bij vleescli gebruikt. Sambal is ^t Maleiscb voor salade, of geurig, ge- kroid voedsel. Sambalbeoek, schertsend gezegd van de wijde broek der Maleiers. Sambok of, verkort, smok, soort van karwats, bestaande uit een lange, dnnne reep van de huid van een zeekoe (rivierpaard) ; ook aapstert genoemd, Om de acbter- ossen van een span aan te sporen, bezigt men den achteros' of handsamhok. In 't Maleiscli bet. tsja- boek zweep en in ^t Perziscli is tsjoembdh, of tsjamhahj staf of geesel. Sambeeero, groote strooien hoed. Dit en de twee volgende woorden zijn uit 't Portugeesch afkomstig. Sorn,' hreyro bet. iets dat scbaduw geeft. Sambeiel, regenscherm, paraplu, Sambbibltji, zonnescherm, parasoL Sand, Z. grond, Sankeibtji, sekreet, gelieim gemak, waarvoor thans velen den Eng. naam (water) closet gebruiken. SAEaNi, christen-kleurling. Saeel of Saael, bastaard-uitspraak voor 't Fr. Charles, 'fc HoU. Karel, N 138 Sasost of SBBOET^ sigooT ; oig. een bijzonder fijne znanilla- sigaar. Eng. cheroot, Saus, algemeene naam voor elk krachtig vleesclmat, toe- bereid of gekruid nat, om bij de spijzen gegeten te worden. Jus^ jeu, doop en stip zijn onbekend. Di kool is di ni werd, gewijzigde en juister uit- drukking voor 't Ned. : 't sop is de kool niet waard. Sauspot, saustemne. Een sauskom met tuit beet eenvou- dig hek&rtji. See-al^ slecbt. Sen, se, sijn, su, gewijzigde vormen van 't bezitteKjk voornw, zijn. Z. op landse. Seekoeqat of -KOLK, diepo plaats in een rivier, waar de zeekoeien (nijipaarden) zich opbouden of vroeger opbielden. Dat de zeekoeien reeds in vele streken voor altijd uitgeroeid en dus niet meer bekend zijn, bewijst de bastaard-uitspraak seekelgaU See^n, zegen, ook in den zin van net. Seenens, algemeene uitspraak voor zenuwen. Gew. HoU* zening. Seepsous, of swEEPSOUS, een pak slaag of ransel. Seer, pijn (^t welk weinig gebruikt wordt). Seer krij en seer maak = bezeeren (intransitief en transitief ). Sbil beeft naast de gewone beteekenis van zeilen ook nog die van keilen, d.i. een plat voorwerp zoodanig op de oppervlakte van *t water werpen, dat 't verscbeiden malen opspringt. In sommige streken van Ned. beet dit ook: plisje-plasje gooien, kiskassen of stipstappen (V. D.). Seilgare, dun touw in 't algemeen. Fel of self, zelf . Zoo ook sels = zelfs. Deze laatste vorm komt reeds in ^t Oud-HoU. voor. 139 SeNNEWlTJiKs, dunne boterhammetjes (Bug. sandwiches.) S6ns of SENGS^ Zeis. Oudtijds zei men sen of sende, en 't Du. is nog sense. Z, grens. Sbbp, wollen dasje^ cachenez, bonfEante. Door ^t Holl. sjerp (Fr. echarpe, Eng. scarf), dat waarsch. van't Angel- saksisch scearf, een stuk, en verder van scyran (scheiden, scheuren) afkomt. Seewetji, servet, mond- of vingerdoek, De verkleinvorm van dit woord wordt terecbt gebruikt, omdat deze soort van doeken hier zeer klein is. Eigenaardig is de uitdr. Serwetji, dek tafel I 0ns liewe heertji, geef Jcos ! Van iemand gebezigd, di.e te lui is om te wer- ken, of die van ^t heden geniet zonder zicli om de toekomst te bekommeren. Ook zegt men 't van een paar^ dat gaat trouwen, zonder goede uitzichten op een vast bestaan te hebben. Seewiesewasies, wissewasjes, beuzelingen, nietigheden. Dit woord liangt waarscli. evenals ^t Eng. . wishy- washy met wisscben, wasschen^ samen en bet. dus zooveel als een oude wascblap of zoo iets ; bijgevolg lets van geringe waarde. Set, stel van bij elkaar beboorende voorwerpen (Eng. set). Set, zetten, en ook verkeerdeKjk voor leggen gebruikt, b.v. : ik het di papier in mij hoek{in) geset. Set-set loop, bij kleine eindjes voortgaan, of niet geregeld doorloopen, maar telkens gaan zitten. Cf . bietji- hietji. Settelaae, Engelschman, die zich in de Oost. prov. beeft neergezet, of zijn nakomelingen, Ook scheldnaam voor een landlooper. Eng. settler, Seue, door de kleurKngen nog vaak van en tot bun beer (den boer) gebruikt. Ook onderscheiden zij ou-seur (den vader) en klein-seur (den oudsten zoon), gelijk zij oU'baas en klein-baas onderscbeiden. Van 't Fr. N 2 140 si^u/r, seigneur, Lat. senior, een oud man. In Hooft's tijd gebroikte men het Qok in Ned. Sbuwb, zeven. Z. deur. 8iB, tw. op 't eind van een zin gebezigd^ met de beteek^nis van: zie-je-wel? SiEKBEiG, ziekelijk, hangerig, niet geheel w&l. Cf. dooierig, SiELiNO^ ^t Eng. shillings een munt. SiBS, tw. van af keuring, afscliuWj verfoeiing. 't Hott. tw. si heeft gelijken zin. Sip, een albaster als een zeef (?) doen ronddraaien. Van een paard gebezigd bet. bet pasganger. SuBOOED, schenktafel, taf elkast, buffet j 't Eng. sideboard. SuFEB, sijperen, sijpelen^ onmerkbaar doortrekken van vochten. SuNj Z. se en landse, SiEEELKEE, Z. kuipmes. Sis, sits, soort van gedrukt katoen. Sit, Z. op dood. Hij het er nog ni voor gesit ni, hi] heeft er nog niet over nagedacht. Een karakteristieke uitdr., die bewijst, dat ingespannen denken hier geen alledaagsche zaak is. r Sjambok, Z. samhoh Skaal, schaal j hier alleen bekend als naam voor de eerste en de laatste plank, die men uit een ruwen balk of boom zaagt. Ook Ned. Z. skotteL Skaam, schaamachtig, beschaamd, verlegen. Ik is shaam : ik ben beschaamd. Skaapsteker, soort van giftige slang. Skaahs, nauweKjks, temauwernood ; weinig, zeldzaam. In den eersten zin is ^t in N. Brab. algemeen. 141 Seadb^ schadaw. Eyenals bij Kiliaan de rorm schaede naast 8chaeduuu)e voorkomt, eoo lioort men hier nog yaak naast 't genoemde woord. Skaduwee. Yoor de lange slot-e cf . weduwee. Gkai, stolen ; waarsch. een af gesleten yorm van schaden^ be- nadeelen. SeahebiQj scliaaniaclitig^ bedeesdj verlegen. Cf. dooierig, Skawachtbb, schaapwacliter, herder. Skawachteetji, een vogeltje. In Zeeland heeft men op gelijke wijs een perdenwachtertje. Skebf- kuk bet. verwonderd, vreemd opzien ; niet iemand verstoord of boos aanzien^ als in ^t Ned. Seeen^ scheen. Z. op horing, Seeeb^ sclieren. Se^^b^ schaab. Skelm, als znw. en bvnw., in emst en scherts (b.v. van een lief kind) gebruikt. EiJ is sTcelm : liij heeft streken (ook van een paard). SkemPj iemand steken onder water geven. 't Ned. schem- pen of schimpen bet. hoonen en schelden. Seekebobd^ schenk-j thee- of koffieblad. SkePj scheppen ; wordt ook voor te veel drinken gebmikt, SkepseLj schepselj ook verachtelijk voor kl&wrUngen ge- bruikt. Opmerhing : Waar de gevoelens nit den slaventijd nog niet geweken zijn» maakt men nog onderscheid tnsschen menae (blanken) en akejpseU (kleurlingen). Skebfioen^ schorpioen. Se:eue, scheuren. Di velskoen zich snel nit devoeten maken, Ook hoort men : hy het di akher (of veldj laat skeur. 142 Skier zegt men van een stuk hout, welks vezels of draden dwars loopen, en dat dus bros en Kcht breekbaar is. Kiliaan geeft schier als splinter^ brokkel boat. Skieteoeb noemt de Afr. zijn eigen (privaat) jacbtgeweer. Skieteetji, catapult. Z. rekkertji. Skijpi, scbijfje; ook van een partje van een lamoen gezegd. Z. suurtji, Skilder, scbilder, algemeen voor verver gebruikt. Skilderos, een os van gespikkelde kleur. Skildvel, verdedigingswapen der Kaffers. Skindbr, kwaadspreken, vernielen, verknoeien. Verwant aan scbenden^ scbande^ scbade. Oudtijds gebmikte men ook schinden en schinderen ; docb dit laatste in een anderen zin. Skobbes of SKOWWES, scbubbon, scbobben van een viscb, enz. Cf. mof. Skoenlappeb, de eenig gebruikelijke naam voor vlinier, kapel. In Ned. is ^t de naam van een bijzondere soort. Men hoort ook skoerlapper. Skoeriekel, doorhalen, afranselen. Du. schuhriegeln. Skop, scboft, gedeelte van een werkdag ; vQrder bet. 't zooveel tijd of zoo veel afstands als trekossen op tocbt zonder uitspannen gaan kunnen {± 2 uur), en ook een afgemerkt deel van een te ploegen land. Schoft komt van scbooven, causatief van scbuiven, verscbuiven^ uitstellen, voor een tijd opbouden met werken. N.Z , V, I. Skoolkafper^ een Kaffer^ die op de een of andere zendings- statie eenig onderricbt beeft genoten en buis- en tuinwerk beeft leeren verricbten. Zulk een KafEer noemt men ook oorlam (voce). •% 143 SeooNj rein, zuiver, geheel, glad; maar niet : mooi, prachtig, als in 't Ned. Seoorsteen, Z* koorsteen, Skoot, schot. Ook bij Vondel en P.K. komt schoot voor Bcliot voor. Met di eerste , met den eersten keer (iets raken, bereiken, enz.). Z. slag. In plaats van skoot hoort men soms short* Seopfslekaai, seoppebhaai of -icAAiEB, schommel. Oudtijds zei men ook in Ned. schoppen of schoppehn (Ealiaan). Grewest. ('t Gooi) wordt schoppen ook nog gebruikt. Maai kan samenhangen met zich vermeien = verlus- tigen. Z. swaaL Seobbihobbi, scborremorrie, rommelzoo, samenraapsel, ge- peupel. In ^t Ned. is dit woord steeds een verzamel- woord, docb hier wordt 't ook van een persoon in den zin van schobbejak, sckooier, deugniet, gebruikt. Seottel, schotel en schaal. ^t Laatste heeft hier alleen de bet. onder skaal genoemd. Gew. Ned. (Geld., N. Brab. e.a.) Seottelgoed, d^ gezamenlijke scHotels, schalen en borden. Z. tafelgenees en theegoed. Gron. (?) Seout, gevangenbewaarder, cipier, Oudtijds was shout: baljuw, commissaris van politie, enz. Seeamps, bijw., rakelings of ook : bijna raak. Van schranu men : licht wonden of de huid openrijten. Sebaps of SEBAPPiES, betzolfde als krap, nauwelijks, pas, met ruim. Sebeb of SEREEP, sckpeeuwen, schreien. Amst. schreven, 0. V. II., 2. Serie. lemand maak, doen schrikken ; sen lewe maakf zich bedrinken. ■■ I ■ !*■ 144 SoaEEEUAAB. Ei)' guat alls -— kerk toe, komt uiterst zelden ter kerk. Skbijw(e), sclirijven. Seub-aeeebdis^ geschubde hagedis. Skuipi, 't zelf de als skijfi of huisi, Skuinsooe^ een oude ooi, niet meer ter voortteling geschikt, waaraan 't eene oor schuins wordt afgesneden ten teeken, dat zij voor den slachter bestemd is. Fig. gezegd van een oude vrijster, van welke men ook wel schertsend zegt, dat zij op stoppels is (zooals slacht- vee op afgemaaide korenvelden), of dat zij krappe (krabben) of hokke (geiten) moet oppas, N.B. al deze uitdr. zijn negatieve bewijzen voor ^t hooge denkbeeld, dat men bier omtrent 't gebuwde leven koestert. OpmerJcing : Ter nadere bevestiging van 't vroeger gezegde (Z. handom, dreshoring, droog-mij'heel'head, ea.) volge bier een reeks van namen voor de verscbillende merktee- kens aan de ooren van scbapen i—dowweUteen, gacUji, hal/maantji, juJeskeekerf, hlit slippi, sneetji, stompoor, awaaUstert, (zwaluwstaart), winkelhaak, e. m. a. Skuiweb, werktuig om uitgedorscbt koren op een hoop te scbuiven, of wijnvaten schoon te schrappen. Z. pas- ganger, Skuld, scbuld, en scbuldig zijn (van 't Du. schulden). Skttlpadji, scbildpadje ook onze-lieve-beers-beestje of zonne- kever. Een niet onjuiste, docb vrij wat minder dicbterlijke benaming dan de Ned. Skulpadteek, Z. kat'treh Skubwejantji, een soort van geschubde hagedis. Slaa^, slaag (krijgen). Slaapkapaweb, papaver of slaapbol. De verandering van p in kis waarsch. te danken aan de zucht tot dissi* \ 145 milatie en aan den invloed van 't meer bekende woord kapater. Slag heeft naast. den eig. zin ook dien van ^t Oud-Holl. slag = maal^ keer. Een ■ om di arm hou heeft heeft alleen de ongunstige beteekenis van : draaien^ niet met de voile waarheid uitkomen. Slagijster, slag, val, sprenkel, om ongedierte of wild te vangen. In di kom, er tegen aanloopen, straf krijgen. Cf . stel, Slamajer, Maleier, Mohammedaan. 't Woord meet ont- staan zijn uit een verwarring van Islam (leer van Mohammed) met Maleier, den naam van een men- Bchenras in 0. Indie, waarvan een aantal vroeger hier als slaven zijn ingevoerd, wier nakomelingen nog een afzonderlijke sekte vormen en zich in velo opzichten van andere kleurlingen onderscheiden. Slahs, Islamsch, Mohammedaansch. Slang. Was H ^n — (of wolf) gewees, dan had hijjou al gehijt bet. : je brandt je (fig.)i JQ l>ent er dicht bij, je hebt 't bijna geraden, of gevonden. Slangkos, paddestoel, duivelsbrood. Slap. Toe nou, ou^ kerels, moet toch nou ni lat slap kom ni, eene uitdr. ontleend aan het trektouw van den ossen- wagen, bet. : Houdt vol, kerels ! laat den moed niet zakken. Slawetitsb, eig. slaventijd-zijn, d.i. uit den slaventijd, in den Ned. zin van : ouderwetsch of verouderden be- grippen en zeden toegedaan. Slech, slecht, niet bekwaam tot iets ; b.v. loop ! jij is al te sUch ! = neen, dat kan jij niet doen (schertsend of in emst) ; iemand slech se^ een zeer ongunstig oordeel over iemand uitspreken. Ook 146 stink 86. lemand slech maaJc : belasteren. Bij Hooft (Warenar) heeft slegh den zin van onnoozel. Slim, verstandig, vlug van begrip, sclirander, listig ; doch niet kwaad, boos, erg gevaarlijk ziek, als in Ned. slim as vossi, zoo slim als een vos. Slingee-om-di-smoel, een soort van pap, meelspijs. Slingef' om-de-snoet is in HoU. ook bekend. Slip, eig. hoek, uiteinde, pand van een kleed, wordt ver- keerdelijk gebruikt voor split (spleet, opening). Slipper, ^t Eng. woord voor pantoffel, huisschoen. Sloeb, sleuren, lang ophouden, lang duren, geen voortgang iiebben. Verwant aan slieren, sluren, Eng. to slur. Bij Hooft, Bredero en tijdgenooten komt dit woord dikwijls voor, ook thans nog in 't Gelderscli, doch in 't hedendaagscli Ned. heeft 't een anderen zin. Sloppi, slof, oude veldscboen, Meerv. shffies of shvyvoes. 7a. sJcof. Sloop wordt soms voor slof : vuil, slordig mensch, gebmikt. Als sukkelaarster, oude vrouw, of als voorschoot kent men ^t niet. Slootji, ondiepe greppel, goot, waardoor men water uit de rivier naar akkers en tuinen of langs de straten van een dorp leidt. Slopemmee, vuilwateremmer. Eng. shb = vuil water. Sluk, slpk. Ditskeelwel ^n op ^n bottel: dit maakt een groot onderscheid. Smaak. Di smaak mij zegt men gew. voor : H schijnt mij. Smeeegoed, smeersel ; kruidenierswaren. Smeeelap, scheldnaam, als in Ned., maar vooral van een dronkaard gezegd. Smeerlapvifej schertsend voor Sniyrnavijgen, 147 ShbebtoitWj als boven. Smeebwineel^ kmidenierswinkel^ komenij. Smoel. Smoel op ieta hi, ergens op beluet zijn. Minder fijn! Shoob^ SDioren, verstikken; stoven. Smoorvleea, gestoofd vleesch. Smoor zegt men ook vaai een vuur dat niet doorbrandt, in plaata van 't Ned. smeulen, Smous, een te voet, te paard of per kar voorttrekkende Jood, die zijn waren rondvent. In Ned. is smous een scheldnaam voor de Joden in ^t algemeen. ^t Woord is een verbastering van Motes en ontstaan nit de wijze waarop de Joden in Ned. zelf dien naam uitspreken. Terwen. Smous, verkoopen, verschacheren, afdingen. Smouseveachi, een wagenvracht nit allerlei produkten of voorwerpen bestaande j ook aneeavracM genoemd. Snaaks, grappig ; maar ook en voornamelijk : vreemd, zonderling. Snaab (ou* ), een zonderling mensch; ou^ snare, oude menschen ; snaartjies, streken, nukken. Met en stramhoel, te voet. Het woord snaar komt, zoo- ver mil bekend is, nergens in Ned. in een der ffe- noemde beteekenissen voor. Snees, Sineescb of Cliineesch, komt voor in sneesvark en sneesvrachi (amousevrachi). Sneuw, sneeuw. Z. Kapoh, Amst. snu, O. V., II, 2. Snusbl, een soort van eigengemaakte vermicelK. Snoek, een zeevisch, eenigszins op den Europ. zoetwater- snoek gelijkende. Deze viscb wordt zoowel verscb als gezouten en gedroogd gegeten en vooral in de beide laatste vormen veelvnldig tot voeding van ^t werk- volk bij boeren gebruikt. 148 Pnoep, snoeperig, verzot op zoetiglieid, enz. ; ook lieeft het de beteekenis van boch (voce). Snuiteeuen, snuisterijen, kleiniglieden. Sob, tw. bij overmaat van warmte ; soe-ha, dito van koude. ^t N. Brab. soeg lieeft gelijke beteekenis. EoBBAT, vleiend en aanhoudend om iets vragen, smeeken. Ook in Ned. bekend. SoEL, donkerkleurig, van gemengd bleed (cf. bias). Kan dit woord verwant zijn aan ^t Pr. aouill&r, bezoe- delen ? Sobs6ti, stukjes vleesch aan houten pennen geregen en met de noodige specerijen, enz. toebereid, Volgens sommigen van ^t Maleisch aoesatoe, bijeen, dus zoo- veel als mengelmoes. SoETjiBS, zoetjes, langzaam, stadig. ■ oo^t di klippe ! (aan den wagen ontleend) : Zacht wat, leg ^t zacht- jes aan, overdrijf of lieg zoo niet ! SoETMELE, zoete melk. SoETOLl, sla- of olijfolie. SoETSKEBL, loenscb, een weinig selieel ; ook wel volslagen scheel, waarvoor men echter gemeenlijk : hij (si;), kijk dev/r mekaar zegt. SoBTSUURDEBG, een eigengemaakte soort van gest, die niet, als ^t gewone zuurdeeg, een znren smaak aan ^t brood geeft. De gest is liier geheel onbekend*. SoLDAAT, mv. soldate^ of ook soldade. SoLDEE, mimte onder 't dak van een gebonw; maar ook tweede verdieping van een woonhuis. In dozen zin ook in Gron. gebmikt. SoMEESo, zoo-maar-zoo, redelijk, tusschen goed en kwaad ; zonder opzet of reden. 149 BoHBRHUis^ tuinhuis, prieel. Z. prinjeel, SoNDENAAB^ soms Yoor zondaar gebezigd. SoK-ONDEB^ zonsondergang. Ona het daar gehom met een half wwr son, wij zijn daar een half uur v66r zons- ondergang aangekomen. De zon noemt men soma niet onaardig, maar wat lang : cU-arm^menS'Sij-hom* bers. Son-op, zonsopgang. Soo of so, zoo. So-een, zoo een, zoo^n, zulk een. OpmerMng : 'fc Is vreemd, dat de Af r., die zooveel verkort en vereenvondigd heeft, een hiatus als ao-een yerdragen kan. la daw in di Hollana ao een woord as aoopi f is eea Eng. idioom yoor : Bestaat er in 't Holl. een woord soopif Soopi^ eig. zoopje, heeft niet den zin van 't Holl. teugje, slokje, ^naar bet. de een of andere Ukeur, die do vrouwen der wijnboeren gewoonlijk zelf maken, en waarvan men gemeenlijk na den maaltijd een glaasje drinkt. Soo's, verkorting van zooaJs. Sop, de Oud-Holl. naam voor soep. Huygens spreekt in zijn bekend puntdicht van vleessop. Nog gew. Ned. Sour aan taf el aan te bieden beschouwt men als een belee- diging; die te veel zout gebruikt, heet verliefd; zout te morsen geldt voor een slecht teeken. SouTRiBM, Z. lunsriem. Spaandeb. Laat sp , zich snel uit de voeten maken, vluchten, zoodat de spaanders er als ^t ware afvlie- gen. Cf. skev/r, Spaansboe, Z. katirek. Spaansspek, muskusmeloen. Meerv. ^^spekke. Reeds P.K. spreekt van de Spaansche meloenen (Melo Hispaniciis) en zegt ervan : ^^ Zij aarden hier zoo wel als in 150 Ppanje zelf, en worden hier doorgaans Spaansch Spek genaamt." Dit gewas schijnt dus den Neder- landers ^t eerst door de Spanjaarden bekend te zijn geworden^ en dankt waarsch. zijn naam bi aan den haat, dien de Ned. destijds den Spanjaarden toe- droegen (spek was oudtijds een scliinipnaam der laatsten — Oudemans) bf, minder waarsch., aan 't eenigszins spekachtig vleescli der vrucht. Spaansvlieq, Spaansche vlieg^ een welbekende groene kever. Spaci, algemeen gebruikt voor ruimte. ^t Woord spatie of apacie is reeds vroeg uit ^t Pr. in H Ned. overgegaan. Span, vier of meer voorgespannen dieren. Twee noemt men steeds een j^aar en nooit een span, zooals in Ned. SPANjddRD heeft hier verkeerdelijk steeds den klemtoon op de laatste lettergreep ; misschien door Fr. invloed. Spanj66l, roes, vuilsiekte of Spaansb pokke, Spaansche pokken, venusziekte. Spar, lange dunne paal, sliet (in den algemeensten zin). Spat. Bi spat neem, wegloopen. Be spat zetten en spatten^z vluchten, vindt men ook in ^t Oud-Holl. Spek, Z. op lieg. Speultjibs, gekheid, scherts ; ook moeieKjkheden. Ver 'n speultji : voor de grap, voor de aardigheid. Sperwel, sperwer, soort van valk. Ook in Holl. hoort men, meen ik, de dissimileerende I voor r. Spiets, grap ; als ww. : iemand voor den gek houden. Mis- schien van 't Eng. speech (toespraak). Spinrak, spinrag. OpmerJcing : Daar de spraakmakende gemeente 't woord rag (verwant aan 't Du. rag en = strekken, enz.) niet meer verstaat, zoekt zij weer zin in 't woord te brengen door er rah ?an te maken. Cf • hlaashalk. i 151 Spoch, pocheii. Op de Veluwe en in N. Brab. is spoch- ten = pochen (N. Z., IV, 4.— O. V., I, 4). In Holl. bet. fpoch eig. spuug of spuw. In 't Ned. zegt men pochen op iets, hier spoch met iets. Bpot. Jij is ver , je spreekt of doet dwaas. Spreuki, sprookje, vertelseltje, iets dat slechts verzonnen is. Speeuw, spreeuw, meerv. spreuws. Of. leuw en sneuw. Spkikkhaanvoo^l, die in den Vrijstaaat en de Transvaal gevonden wordt, is naar alle bescbrijving de Ned. ooievaar of Eng. stork. Er is ook een kUine sprink- haanvoo*l, Speott, beek, een van de vele stroompjes die een rivier helpen vormen. Spul (eig. spel), een slechte zaak. In gew. Ned. heeft t ongeveer denzelfden zin. Staan wordt als hulpww. van duur gebruikt, zelfs daar waar de oorspronkelijke beteekenis in lijnrecbte tegen- spraak is met den zin : Hij het di heele morre staan rondhop. Hoe kan ik dam, hier hij jou staan sit (terwijl ik b.v. zeK druk work beb) ? — staan-sit-sit, herbaaldelijk gaan zitten. Staan-staan heeft gelijke beteekenis als set-set. StQonplek, plaats waar rij- of trekdieren stilhouden. Van di af, onmiddellijk, van ^t eerste oogenblik af. Staatmakbb, een persoon of dier, waarop men rekenen kan. Stadig, Z. op soetjies. Stalpebd, stalpaard, een kostbaar rij- of trekpaard, in tegensteUing van een vcldperd, dat minder zorg- vuldig verpleegd wordt. Stamblok, stampblok, waarin koren, mielies, enz. gestampt worden. De scherpe p is hier tusschen de zachte m en 6 versmolten. 152 Stamp, stooten, in elken zin. Een zeetenn. Hij het sij hop gestamp bet. eenvoudig : hij heeft zijn hoofd ge- stooten, en niet, zooals ^t den Ned. in 't oor klinkt, hij heeft zijn hoofd fijn gemaakt. Standertji (ook met aa), azijnstelletje. Stasi, spoorwegstation of zendingspost. • Steek. In di werh steek, iemandaan 't werkzetten. Z. dop» Steeks, steeksch, steeg, koppig; van een paard gezegd dat niet trekken wil. Steeksch^ dat V D. niet, doch Kramer wel noemt, schijnt afgeleid van steeg, en dit is samengetrokken uit stedig (stadig), dat be- stendig, onveranderlijk, onverzettelijk beteekent. Ook verwant aan steeds, Stbg, smalle bmg. 't HoU. steg bet. vender, losse plank. Steggi of STECHi, stekjo, afgesneden loot tot verdere voort- planting. Steil heeft naast de gewone beteekenissen nog die van stug, stijf, recht (van het haar) . Z. Kroeshaarmens, Stei'b, steigeren, waggelen, slingeren (van een dronk- aard). Stel. Voor di Jeom^ in moeielijkheid geraken, vasfe- loopen. Afgeleid van 't gebruik om wild ^edierte te dooden door een geladen geweer zoodanig te stellen, dat 't dier, bij 't aanroeren van 't aas, zelf ^t schot doet afgaan. Stellasi, toestel, waarop men vruchten droogt. Stellenbossche eij noemt men schertsend een aantal per- sonen, die al voortwandelende een rij vormen, welke geheel of gedeeltelijk de gansche breedte van de straat inneemt. Deze uitdr. is, naar men mij verzekert, door heel Z. Afrika bekend, doch waarom men de eer der uitvinding hiervan juist aan de \ 153 Stellenbosscliers toeschrijft, is mij onbekend, tenzij 't daardoor ontstaan is^ dat zoovele jonge mensclien eenige jaren op een der scholen aldaar doorbrengen en dus^ wanneer zij later elkander ontmoeten^ ala vroegere studiemakkers tot elkaar getrokken worden en in 't gaan onwillekeuri^ de vermaarde rij vormen. Stelletji, stilletje, draagbaar gemak. Ptelling, stellage, steiger, Stemp (Eng. stamp) postzegel, welk woord de meesten niet verstaan. Sterband, dat gedeelte van 't hoofdstel eens paards, dat tusscben de oogen en ooren voor om den kop heen- loopt. Eig. bet. dit woord voorhoofdsband, want ster of star bet. in Vondels tijd voorhoofd (Oud.). Stebtriem, staartriem. Sijn — — - is af = hij is dood. Z. Bokveld, Steur, storen. Z. deur, Stewel, stevel (Gron.), manslaars, of bottine. Oestewel en gespoord = gelaarsd en gespoord. Steweltjies, vrouwenlaarsjes. Stick of gestich, kapel, zendingskerk. Stiebeu'l, stijgbeugel. Stifpasi, stoffage, kleedingstof. Stup komt als trotsch voor in : hij hou horn stijf^ en wordt als samengesteld bijw. van hoedanigheid gebruikt in stijf'deur, geregeld door, aanhoudend. Stik-ups, opstaande balsboordjes. Van 't Eng. to stick up. Stink, Z. op slech. Stobp, een verhevenlieid van on ^eveer 6 voet breed, en van vorschillende hoogte. die zicb v66r langs en soms I 154 oofe ter zijde van een huis nitatrekt. Het onder- soheid tusschen de stoepen in Ned. en aan de Kaap is, dat dezen altijd min of meer verheren feijn/ en zich minstens langs een zijde van 't huisuitstrekken. Waar slechts enkele treden zijn die naar do deur leiden — 't geen maar zelden 't geval is — ^noemt men doze eenvoudig trappies of treedjies^ docli verwaar* digt ze niet met den naam van stoep. De Kaapsche stoep is ook grootelijks de plaats van 't gezellig verkeer, en dit niet, als in Ned., gedurende de zomermaanden alleen, maar, dank zij ^t bestendig schoone weder, bijna ^t gansche jaar door. Vroeger had men zelfs aan beide einden van de stoep gemet- selde banken, doch die ziet men tbans weinig meer. Stoets, stomp, bot. Misschien verwant aan 't Du. stutzen, afknotten, toppen, korter maken. Stof. JiJ laat jou ni sien ni, jij bezoekt ons weinig (ook weer aan 't paardrijden ontleend). Bij maak wind, sand en stof, bij is een windmaker, snoever, enz. Voor 't eerste zegt men ook, hoewel minder fijn : jij laat jou ni ruik ni. lemand omloopen of onderste boven gooien beet : iemand onder stof hop, Stok. lemand veur di krij : iemand de les lezen. Z. op was, Stokki. Ik sou dit ni met ^n lij jou soeTc ni : dat bad ik niet van je gedacht. Stokkies draai, met opzet de scbool verzuimen. Dit is een van de vele uitdrukk., die men daarvoor in de ver- scbillende deelen van Ned. beeft en die in den oor- spronkelijken vorm van stukjes draaien nog te Amst* en in de prov. Utrecbt gebruikt wordt (Jag. Arch. I, p. 199). Stukjes draaien bet. oorspronkelijk be- driegen in ^t algemeen, gelijk stukjes of stukken en draaien ieder afzonderlijk nog in ongunstiga betee- loo kem's voorkomen. Behalvo dozo algemeene uit>. hoort men soms : mes optel on trcnyii spcul ; 't eorsto bet. waarsch. uit de school wegblijven, om naar eon buiton verloren raes te zoeken (als 't waro !) ; 't laatsto is oen verbastering van 't Eng. to play the truant. | Stols (gew.), trotsch. ^t Do. afolz. Stom wordt algemeener dan in Ned., ja bijna uitsluitend, voor dom gebruikt. Ook voegt men 't voor woor- den, om daardoor een zeker medelijden uit te druk- ken, b.v. stom ou'herel, stom ou'ding, Eindeiijk komt 't voor in de samenstelling stompraatjies = lastertaal, kwaadsprekerij. Stonk, hard schieten (met albasters). Cf. driewel. Ook heeft ^t denzelfden zin als tjoeJc of maal, d.i. door 't werpen met een klip foi duitj naar een gemaakt merk, of op andere wijze, beslissen, in welke orde men spelen zal. Stopsel, Z. pruimpi. Ftormjaag, of STORMLoop, gebruikt men als trans, ww. d.i. zonder de in 't Ned. gebruikelijke voorz. op of tegen; . b.v. hxdle het hom stormgeloop. Stormjaa^rs, deegkluitjes in vet gekookt, of wat men in Holl. noemt, olieboUen. Misschien dus genoemd om de snelheid waarmee deze spijs bereid wordt. Straat, heeft soms, vooral bij kleiirlingen, den zin van dorp. Ek gaat heen^en-weertjies na di straat : ik ga even naar H dorp. Stram, stroef (van wagens, schroevon, sloten, enz). In ^t Ned. is 't stijf, onbuigzaam. Ftramboel, Z. snaar. 