Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
„Iet volk, zegt Perelaer, leeft van een weinig rijst, maïs, aard- en boomvruchten en wat zout. Somtijds worden ook buitgemaakte buffels of paarden gegeten; paardenvleesch wordt op Zuid-Celebes zelfs als eene lekkernij beschouwd. Heeft men gebrek aan leeftocht, dan keert men naar huis om nieuwen voorraad te halen of zich door andere personen te doen vervangen!7. Niet zelden komt het voor dat vrouwen mede ten strijde trekken. In de historische geschriften der Boegineen wordt dit hier en daar vermeld. Somtijds stellen zij zich zelfs aan het hoofd der troepen. „Zoo gebeurde dit nog in 1878 bij een aanval op Bikeroe, toen o. a. de vrouw van een der hoofden die in verzet waren, de opstandelingen te paard aanvoerde en bij die gelegenheid sneuvelden '8. Tot die casu quo medevechtende vrouwen zullen ook wel de gewapende vrouwelijke bissu’s behoore, die Dr. Matthes op zijne reizen meermalen heeft ontmoet en die als mannen gekleed en met kris en lans w aren toegerust. Een voorbeeld dat de bissu’s ook in oorlogstijd optreden, vindt men in de Boegin. Chrestomathie (I bl. 559), waar verhaald wordt dat toen troepen van Bone en Soppeng tegen Lamatti optrokken, het hoofd der daar aanwezige bissus in staatsiekleeding in een draagstoel gezeten en ge- beden prevelend naar buiten kwam. Ilij werd gevolgd door een Vgl. Perelear. De Bonische expedities bl. 26. WG. A. Wilken. Over de verwantschap en het huwelijks- en erfrecht bij de volken van het Mal. ras bl. 73 van den overdruk, volgens mededeeling van den heer Kooreman. Ook bij de Dajaks in de Z. en O. Afd. van Bornes komen zulke vrouwelijke aanvoerders in den oorlog wel voor. Zie Schwaner, Reizen I, 161. Vgl. voorts Matthos, Verslay van mijn verblijf in de binnenlanden v. Cel. in 1856. Mak, 1861 bl. 7. EN ETHNOLOGISCHE STUDIEN. 273 honderdtal vrouwelijke bissu’s die met een weversspoel zwaaiden, bij deze personen eene gewone manoeuvre tot afwering van booze geesten. Zij gingen dicht voor de Boniers en Suppengers heen en werden uit gewöhnlich geworden, zonder dat iemand van haar gedood of gewond werd. De bissu’s zijn, zooals men weet, de Shamanen der Boegineen en Makassaren en ontvangen, naar het volksgeloof wil, als zoodanig openbaringen van eene godheid of een geest, die dan meestal in hen nederdaalt. De mannelijke bissu’s nemen de kleeding en de manieren aan van vrouwen en worden daarom tjalabai d.i. pseudovrouw genoemd. De bissu’s treden voornamelijk op bij sommige feesten en voorts ook bij het heerschen van epidemien, het verplaatsen der rijkssieraden of bij andere gewichtige gelegenhen. Ook roept men vaak hunne hulp in voor het genezen van ziekten. De bissu’s die bepaaldelijk als sanro of geneeskundige fungeeren, worden in het Boegineesch kadjangang genoemd, welk woord, naar het ons voorkont, nietsanders kan zijn dan het naar het Boegineesche klankstelsel gewij-zigde Jav. en Mal. kahjangan of kajangan, dat verblijf van een geest deelt hun namelijk de geneesmiddelen voor den patient mede. Het bovenvermelde omtrent medevechtende of gewapende vrouwen bij de Boegineezen geeft ons aanleiding om nog even  als vrouwen, zich in den wapenhandel mo eten offenen. 2° Behalve het reeds vermelde zijn er nog andere voorbereidingen 19 Als algemeene benaming van bissu's geeft het Boegin. Woordenb. ook op: urawe en voor de mannelijke bissu’s ook: kowe, welk woord aan het Makas- saarsche kawe® herinnert, dat impotens beteekent. Zij zijn namelijk meostal impotentes of geven althans voor dit te zijn. Nog een paar andere bena- mingen voor hen zijn: bissu tanre d. i. hooge bissu’s en maudjangka. Vrou- welijke bissu heeten bissu pontjó d.i. korte bissu’s of ook tjore?, zooals op de laatst geciteerde plaats der Boeg. Chrestom. Het Boeg. Woordenb. geeft ook op: utjalai, eene vrouw die zich uitgeeft voor man, zoo in kleeding, manieren als anderszins", (van tjala = sala en lai ongeveer = Mal. laki), dus zooveel als pseudoman. Over mannelijke bissu's wordt dikwijls hier en daar gesproken, doch zeer zelden vindt men de vrouwelijke vermeld. Intusschen Wordt die naam tjalala i naar Dr. Matthes mij mededeelt, ook wel aan vrouwelijke bissu’s gegeven. Over de bissu’s als shamanen vgl. ook Prof. Wilken in dit tijdschrift (Ve Reeks, II, bl. 456 vg. en 476 vg). 20 Zie dit tijdschrift Ve Reeks, I, bl. 79. 274 BOEGINEEZEN EN MAKASSAREN, LINGUISTISCHE tot een grooten strijde, die echter niet overal dezelfde zijn. In het landschap Tjampa, een der zoogenaamde Bergregentschappen, zijn de voornaamste rijkssieraden een vaandel en eene sabel, waaraan zich hat haar van zekeren buffel, Ta-málaulung genaamd, bevindt. Aan dit haar wordt het meeste gewicht gehecht, omdat men, op grond van eene legende, in de meening verkeert daf, het volk van Tjampa daardoor onoverwinnelijk wordt 31. Vór men ten strijde trekt, wordt het haar van dien buffel in water geweekt en al de manschappen drinken vervolgens van dat water. Omtrent den Wadjorresse vorst Aru Padali verhaft Dr. Matthes dat hij, eenige dagen vórdat hij ten strijde trekt, zich door zijne zoogmoeder op verschillende plaatsen van zijn lichaam met haar sirihspeeksel laat bestrijken, waarna men hem hier en daar aanraakt met een sinto, een der vele middelen tot afwering van booze geesten (padukka setang). Die bij de Boegineen in gebruik zijn. De sinto bestaat ich eenige reepen lontarblad, die aan de uiteinden samengeknoopt zijn ‚en wordt vooraf bewierookt, alvorens hij met het licham van den vorst in aanraking wordt gebracht. Wanneer dit afgeloopen is krijgen de bij hem aanwezige hoofden palmwijn te drinken en beginnen zij te mangarú, op de wijze die boven reeds is geschetst. Oden dag warop men ten strijde trekt heeft dit mangarú alweder plaats. Vervolgens stijgt Aru Padali te paard, doet een kort gebed binnensmonds en rijdt rondom zijne tot den oorlog verzamelde manschappen heen. Zijne echtgenoote, indien hij althans op dat oogenblik eene vrouw van gelijke vorstelijke afkomst heeft, steekt hem eene betelpruim in den mond, die zij hem tot op de helft laat kauwen en dan terugtrekt om ze in hare haarvlecht te bewaren tot zijne terugkomst, om hem dan het overgeblevene te laten nuttigen. Daarna pas gaat hij met zijne troepen op weg. 2% Kvenals andere Indische volken dragen ook vele Boegineen in den oorlog amuletten bij zich, om zich voor gevaren te beveiligen of onkwetsbaar te maken. Lene algemoene benaming voor amuletten is djimá (het Arab. Maleische djimat) of ook wel ti wi (Boeg.) en erang (Makass.). De beide laatstgenoemde woorden beteekenen. Am Tjampa luid in het Makaasch Tjamba en beteekent eigenijk: tamarindeboom (Tam. Ind.). De landstreek en gelijknamige hoofdplaats zijn dus naar eene boomsoort genoemd, gelijk zoovele plaatsen, vooral ook in den Ind. Archipol. 22 Matthes. Over de Adé’s 1. e. bl. 174. EN ETHNOLOGISCHE STUDIEN. 275 eigenlijk iets dat men medeneemt of bij zich draagt en worden ook gebruikt tot aanduiding van geheime wetenschap, kennis van zekere formulen of formuliergebeden, die men prevelt om het een of ander te vermogen of te verkrijgen, dat boven het bereik is van het gros der menschen. Zoo zijn er tiwi, die iemand in staat stellen een voorspoedige reis te hebben, het hart van een meisje te veroveren, onkwetshaar te worden enz. 73. Men kan zich zulke tiwi, a. verschaffen door een tijdlang op het gebergte of op een andere een- zame plaats te gaan leven, om zich door geesten (djin) daarin te laten onderwijzen?*. In de geschiedenis van Bone (Chrest. I 472) wordt van den ouden vorst Karrampeluwa verteld dat hij bekend was met ada pasokkâng, een formulier om den vijand op de vlucht te drijven. Als amuletten dragen de Boegineen en Makassaren ook dikwijls zoogenaamde bezoarsteenen (Boegin. ulawu, Mak. kulau) d. z. Seienen, die wel eens in het licham van sommige dieren, zoals stekelvarkens, slangen, apen en andere, in het hout of in de vruchten van cenige gewassen en beteiligen, worden aanbrengende en beschermende fetisen van personen beschouwen en het gelöt aan de bovennatuurlijke kracht van de bovenn. Zoo kent men bij de Boegineen de ulawu van eene slang, die iemand rijk kan maken, de ulawu. 3 Tiwi en orang hebben dus eene cenigszins ruimere beteekenis dan in de woordenboeken is opgegeven. Hetgeen hier vermeld is volgt echter uit de eigenlijke beteokenis der woorlen en berust tevens op mededeeling van Dr. Matthes. Men draagt de formule ook wel opgeschreven bij zich. Vgl. ook Boeg. Woordenb. sv. wawâng. 44 Zulk oen leven in afzondering het mákâmalá (Bueg.), angâmalá (Mak.), over-cenkomende met het Maleische bértapa. Volgens het woordenboek hebben zulke k. luize naars niets van ijzer of staal bij zich, dewijl de djin, evenals de setang, daar bevreesd voor zouden zijn. De Djin (op Z Celebes djing) althans de meeste, en de setang worden in het volksgeloof als booze geesten beschouwd. Met hunne vrees voor ijzer en staal is wellicht bedoeld vors voor wapens, of men zou moeten aannemen dat men ook op Z. Celebes meent dat ijzer invloed ten kwade, door booze geesten uitgeoefend, afweert, zooals men dit vroeger «ok in Europa geloofde, zoodat zij om die reden bevresd zouden zijn. Zou men voorts mákAmalá en angâmalá niet veeleer van het grond- woord 4mal4, het Ar. hac, = werk, ook goed werk, dan van kâmalá Ar. Jes volmaakt zijn, mogen afleiden? Laatstgenoemde beteekenis toch komt in het Boeg. En Mak. niet voor. Door hunne goede werken, die in allerlei boetedoeningen en onthouding bestan, kunnen zulke anachoreten de booze geesten aan zich dienstbaar maken en voor hunne macht om kwaad te doen beveiligd zijn, evenals dit in andere landen van hen verhaald wordt. Vgl. ook Francis, Herinneringen enz. IJ bl, 11, 16  goed oor te zorgen en er op bepaalde tijden reukwerk voor te branden. 25 Zij die niet mede ten strijde trekken trachten intusschen nog te rgen voor het welzijn der hunnen, die op marsch zijn gegaan, amelijk door aanwending van een tulf bala (Mal. tulak béla) i, een middel om ongeluk. af te wenden. Zij komen bij verschil- nde gelegenhen te pas, o.a. wanneer men het een of ander onheil- ellend voorteeken heeft waargenomen: bv. indien eene slang im is 26 of een hert in een negari komt, en voorts wanneer iemand » reis of voor eene moeielijke en eenigszins gevaarlijke zaak van ris is, natuurlijk dus ook voor hen die hunne woning verlaten n ten oorlog te trekken. Hoe men in een der laatstgenoemde gevallen m tulá bala brengt ten behoeve van cen vorst is ons door Dr. At the best, bestätigt, allein de bestätigt van den afwezige een koperen schenkblad neerzet, warum men sirih, pinang en meer dergelijke, een potje met drinkter, een mandje met gekleurigke, konnte men gekleurigke rijst, als mede gerooste rijst en aus, met een aangestoken inlandsche kars er in, het tegenovergestelde man goed teeken. In het eerste geval begeft men zich naar de moskee om n offer te brengen, waartoe meestal suiker met de tot het bereiden van i aangewende kokosnoot gebezig wordt, zin de hoop dat zoo iemand aardoor als het ware het zoete en vette der aarde deelachtig worden, De voornaamste wapens van het voetvolk zijn lansen, waaronder ook rplansen 28, klewang en krissen. Men draagt soms ronde of lang- Over de Adá. o. bl. 160. 38 Vgl. Perelaer. De Bonische expeditities, I, bl. 22 vyg. v. Stadon t. Brink bl. 52. EN ETHNOLOGISCHE STUDIEN. 277 werpige schilden van hout, rotan of andere materialen. „Slechts weinigen zijn met donderbussen en gewöhnen gewapend en dat zijn dan nog. Maar, zegt Perelaer, oude verroeste vuurwapens met silexsloten, die bij een algemeinen gebruik meer schade onder de eigen landlieden dan und der vijand zouden aanrichten. Het is echter bekend dat, althans in verscheidene door Boegineen bewoende streken, reeds sedert eenige jaren ook wel betere zijn ingevoerd. In vroegeren tijd was het blaasroer het voornaamste schietwapen der Boegineen. In een Boegineesch geschrift over de geschiedenis van ‘Tanette wordt gewag gemacht van de buitengewone bedrevenheid van een bewoner van Tanette in het gebruik van het blaasroer, waardoor hij in een oorlog met het staatje Sawito schrik verspreidde onder den vijand 2°. Overigens is het blaasroer nog bij eenige stammen der Toradja in gebruik; als wapens der bevolking van het binnenland van Tomboekoe worden echter pijl en boog genoemd °°. De bewapening der ruiters bestaat uit een of twee lansen, waaronder de onmisbare striklans en een kris. Zij dragen ook veelal een maliënkolder of badju r Ante of wel een lamena. De eerste is van jägeren of koperen ringetjes gemaakt en heeft den vorm van een mansborstrok met mouwen. „De lamena, zegt Perelaer, heeft veel overreenkomst met onze kurassen, met dit onderscheid slechts dat de borst en achterdekstukken niet van geplet ijzer, maar van koperen of stalen op elkander geschovene schubben vervaardigd zijn.” Beide soorten van pantser zijn bestand tegen lans en krissteken, alsook tegen kle-wangen, maar dat de lamena zelfs tegen geweerkogels 80 Pijl en boog zijn wel is waar bij Boegineezen en Makassaren bekend, doch het blijkt niet dat zij ooit als oorlogswapens zijn gebezigd. Opmerkelijk is hot dat meer Oostwaarts namelijk in de Molukken en op N. Guinea nergens het blaasroor als schietwapen gebruikt wor it, maar pijl en boog. Zoo ook op de Solor- en Alor- eilanden, op Flores en op Timor althans bij de Beloeneezen. Op Bali gebruikt men in den oorlog zoowel pijl en boog als het blaasroer. Ook op de Philippinen bezigt men hier en daar pijl en boog. Meer Westwaarts op Borneo en bij enkele wil le stammen op Sumatra is het blaasroer het eenige echt inlandsche schietwapen. Bij uitzonde- ring maken daar alleen le bewoners der Mentawei eilanden van pijl en boog gebruik. Men zie hierover voornamelijk: Mundy Narrative of events in Borneo and Celebes I pag. 164. C. A. Busscher en P. A. Mathijssen in Tijlschr. v. h. Bat. Gen. II bl. 86. Van der Hart, Reis rundom Celebes en bl. 71. Over Bali: v. Bloemen Waanders ibid. Dl, 8 bl. 258. Over de Molukken: Riedel, De silik en kroesharige rassen bl. 104, 202, 348 enz. en voorts v. Lijnden, Nat. T. v. N. I. Dl. II bl. 323 en 332. Goudswaard, De Papoes der Geelvinksbaai bl. 40 Blumentritt, Versuch einer Ethnogr der Phil. bl. 13, 33, 50 enz. Mess. De Mentawi-eil. T. v. h. Bat. Gen. Dl. 26 p. 85. 18 BORGENSEN EN MAKASSAREN, LINGUISTISCHE ou beschermen acht P. hoogst onwärkschijnlijk. Overigens worden antsers ook wel door enkelen van het voetvolk gedragen. Verder ebben de krijgslieden eene soort van patroontasch, waarin kruit, kogels, et benoodigde voor de betelpruim enz. worden geborgen. In het open eld gebruikt de Bonier geen geschut; wel echter positiegeschut op ijne bentengs of bij versterkte kampongs. Hun artillerievoorraad is iterst gering en wat zij nog bezitten is geheel van onwaarde, met itzondering van enkele metalen stukken, geschenken der Oostindische Jompagnie aan de vorsten. Hunne kanonnen zijn meestal oud, vol oest en van zeer verschillend kaliber, nimmer zwaarder dan van zes ond. De affuiten zijn doorgaans nog minder bruikbaar. Ook hunne rojectilen laten veel te wenschen. Men maakt dan ook meestal ge- ruik van stukken oud ijzer, steenen en andere harde zelfstandig- eden en de vuurmonden worden daarmede in den regel volgepropt n overladen 5!. Het eenige bericht omtrent vervaardiging den V van bus- ruit op Zuid-Celebes vindt men bij Bakkers *?. Hij zegt daarvan chter slechts dat men beweert dat het vór het bestaan der vrij- iaven Singapoera te Pamana, dus in een tot Wadjó behoorend staatje, verd gemaakt. [let zal dus thans wel altijd ingevoerd worden, waartoe rouwens gelegenheid genoeg bestaat, Dr. Matthes kreeg eens van zekere Joegineesche vorstin het verzoek hem twintig ton buskruit te zenden welk verzoek ik natuurlijk gelijk meer andere, die mij wel eens n de binnenlanden gedaan werden, ter griffie moest deponeeren.” In e bibliotheek van het Nederlandsch Bijbelgenootschap bevindt zich ok een Boegin. handschrift over schietwapens en hun gebruik, waarvan et slot over de vervaardiging van buskruit handelt. let werk is ut het Spaansch of Portugesch in het Makassaarsch en uit die taal n het Boegineesch overgezet. Fvenals in sommige andere talen van N. I. Eeft men ook im het Boegineesch eene beschrijving van den in nze dagen gevoerden Krimoorlog. #Van Engelschen en Franschen ordt daarin niet gesproken, zegt Dr. Matthes; de geloovige Turken eben alleen tegen de ongeloovige Russen gestreden en naturlikonderen van dapperheid gedaan. Onder anderen wordt verhaald dat jf Russische generaals met hunne troepen, ten getale van 120.000. $1 Perelaer 1. o. Men vindt in de woordenboeken ook onkele benamingen verteld van oude schietwapens, die niet meer in gebruik on niet nader bekend zijn oals de kamaleti en palembang, soorten van geweren, de tjotjorang Boeg. tjotjo rang) die ons beschreven wordt als eene soort van achterlaad-anon of lila van inlandsch maaksel onz. $2 Tijdschr. v. h. Bat. Gon. XV, bl. 88. EN ETHNOLOGISCHE STUDIEN. 279 man, in handen van de Turken gevallen, doch door den Sultan in genade aangenomen zouden zijn, onder voorwaarde dat zij het Mohamme-daansch geloof omhelsden. 35. De bentengs der Boegineen zijn doorgaans vierk. Ante redouten, An eine zijde open, ten einde bijtijds daaruit te kunnen wijken. Indien zij nabij het strand opgericht worden, bestätigen de borstweringen veelal uit klipsteen, die met klei zoo steil mogelijk is opgezet; in het binnenland zijn zij gewoonlijk van aarde, met bamboehorden bekleed. Somtijds heeft men twee rijen kokosstammen op afstanden van twee el van elkander in den grond geheid en de tusschenruimte aange-vuld met aarde en steenen. Achter de borstwering bevindt zich somtijds een banket Zelden vuurt men over de kruin, maar meestal door kokers van bamboe of van uitgeholde pinangpalmen. Om de benteng stormvrij te maken wordt zij omgeven met een sarappi d.i. een staketsel of een omheining van gedoornde bamboe. Achter die omheining plaatst men soms tuda? of Spaansche ruiters, doch zóó dat tusschen twee tuda? niet meer ruimte is dan noodig om een paard er door te laten. Jaagt een ruiter er door, dan kan hij niet meer wenden. Bovendien wordt het terrein tot aan de borstwering door wolfskuilen en soera, eene soort voetangels, de bekende randjoe’s of randjau der Maleiers, van bamboe Of hard hout, Zooveel mogelijk tegen bestorben. 34 Krijgstucht zooals bij onze Europeesche legers bestaat hier niet, maar in het algemeen het volk zooveel eerbied voor zijne hoofden dat het hunne bevelen gehoorzaamt. De ten strijde getrokkene troepen worden aangevoerd door den vorst van het rijk of door een opper- bevelhebber, in Bone Punggawa getiteld; onder hem staan hoofden van verschillenden rang als bevelhebbers over gedeelten van het leger. Deze hoofden letten echter vaak weinig op bevelen die zij van hunne meerderen ontvangen, maar handelen dikwijls geheel naar eigen inzichten. Een staand leger is er in de Boegineesche staten niet, gelijk boven reeds is opgemerkt; verscheidene vorsten hebben 88 Zie Matthes. Kort verslag aangaande alle mij in Europa bekende Makassaar- sche en Boegineesche handschriften onz bl. 4l en 58. Op bl. 94 en 95 worden daar voorts cen paar Boegineesche HSS. over schietwapens vermeld, die in het Britsch Muscum aanwezig zijn en hetzelfde werk bevatten als het in den tekst besprokene. 8 Meer bijzonderheden omtrent Boegineesche versterkingen vindt men bij Bakkers l. co. bl. 93 vg. Perelaer 1. c. I, bl. 26 veg. en Matthes in zijne Makass. on Boeg. wuordenboeken 8. v. benteng en sarappi en in het door hem uitgegeven Boeg. heldendicht op den eersten Bonischen veldtogt bl. 11 vg. 80 BOEGINEEZEN EN MAKASSAREN, LINGUISTISCHE hter tegenwoordig een zeker aantal manschappen, hoogstens wel- cht eenige honderden (P?), die op gezette tijden in den wapenhandel orden geoefend en pabârrisi genoemd. 35 Evenals bij andere gelegenheden doet men gedurende een oorlog ‚tijds geloften. Wij herinneren hier slechts aan de bekende ge- fte van Aru Palakka, toen hij door den vorst van Gowa ozeer in het nauw werd gebracht dat hij Celebes moest verlaten. Jeg ging toen te Tampa-lagi op een berg staan, en in eene gerplant, die van boven afhing, een stevigen knoop makende, s zinnebeeld van het onverbreekbare zijner gelofte, zeide hij: »Zoo  rijst zoo hoog als deze berg opgesta- ld ligt. Ook zal ik daarbij als toespijs bezigen het lichaam van n Gowasch vorst van zuiver vorstelijk bloed.» De geschiedenis ert dat Aru Palakka later op luisterrijke wijze die gelofte ver- ild heeft; de bovenvermelde toespijs van menschenvleesch is daarbij hterwege gebleven. °° Als de troepen op marsch gaan plegen zij krijgsliederen (elong song) te zingen. Gewoonlijk zijn die zeer kort en bestaan zij echts uit twee of drie regels. Enkele zijn grooter; het grootste t in de Boegin. Chestomathie is uitgegeven, een krijgs Zang op mn der vorsten van Bone, telt 48 regels. Zij hebben geen rijm, ch wel eene soort van metrum. Noch wat den vorm, noch wat n inhoud betreft, zijn zij met de pantuns der Maleiers te verlijken. 37 Wij geven hier enkele voorbeelden van deze soort van 35 Vel. Bakkers I. c. bl. 68 vgg. en Ligtvoet. Tijdschr. v. h. Bat. Gen. Deel XIII, bl. 586. Het woord pabârrisí is afgeleid van bârrisí, het Mal. baris. aarschijnlijk heeten deze soldaten zoo, wijl zij in gelederen geschaard hunne exer- jen verrichten. Matthes. Bijdr. tut de Ethnologie van Zuid-Celebes bl. 95. Vgl. Porelaer l. o. bl. 64. Boeg. Christomathie I, 550 en G. A. Wilken Ueber das Haaropfer bl. 89. 87 Men zie ver deze krijgszangen: Matthes Boer. Christophie. Derle deel 189 vyg., waar men eenige opmerkingen over het metrum en de vertaling der het tweede deel der Christophie opgenomene elong ogong vindt. Het orl elong, in het Makassaarsch en Dajaksch kelony, is blijkbaar verwant met t Jav. en Balineesche kidung, zooals Prof. Kern reeds ergens heeft opgemerkt. song, ook wel osang geschreven, schijnt alleen in deze verbinding met elong or te komen. De daarvan afgeleide vorm osongi beteekent: iemand aanvallen. o in den tekst gezevene voorbeelden zijn allen aan de Christophie van Dr, atthes ontleend. EN ETHNOLOGISCHE STUDIEN. 281 zangen: „Wij zwaaien met den eenen arm, wanneer wij ten strijde trekken Doch zoodra wij de rivier, die ons van den vijand ge- scheiden hield, overgestoken zijn, beginnen wij met beide armen te zwaaien (in het blijde vooruitzicht van spoedig met den vijand slaags te raken). — „Makkers, zijt onverschrokken in den strijd. Men zegt dat de degenen, die als onverschrokkenen sieven in het geweht, hiernamaals zeven vrouwen krijgen — „Bindt de sporen uwer hanen met driedubbele korden vast, opdat die niet losgaan bij het oversteken van de rivier, die u van den vijand gescheiden houdt. — „Maakt het touw, waarmede de kop van den buffel aan het juk vastgemaakt is, een weinig los, opdat het beest over de rivier, die tusschen hem en den vijand ligt, heenspringe.” Bij deze twee laatste krijgszangen is op te merken dat de strijders dikwijls met kemphanen en buffels worden vergeleken. — De in birublad gewikkelde betelpruimen der schoonen vliegen als het ware door de lucht, om de helden op te zoeken, die met het schild in de hand ten strijde trokken; doch zij onlvlieden ‘daarentegen de lafaards, die in de ure des strijds hunne hutten bewaken, of in de schaduw der ampuladjangboomen vertoeven # %8 Ook in het Makassaarsch heft men kleine krijgszangen van dergelijken aard als de Boeginee-sche; slechts enkele z In mij echter bekend; zij gaan bij de Makas-saren onder de algemeene benaming van kelong door. Wanneer de oorlog voorspoedig is ten einde gebracht, wordt liet hoofdvaandel wederom met het bloed van een buffel of ander offerdier bestreken. De vorst wordt bij zijn terugkeer verwelkomd door hem met gekleurde en geroosterde rijst te bestroien, om te voorkomen dat zijn levensgeest, even alsof die een vogel ware, uit zijn lichaam wegvliege ten gevolge van den nijd van booze geesten. Het ontbreekt dan ook niet aan allerlei feestelijkheden. Ook hanen- gevechten, die trouwens het voornaamste volksvermaak zijn, worden dan veelal niet vergeten. De terugkomende strijders dansen soms met 88 De bladeren van de biru (Licuala. Rumph.) worden vaak tot het inwikkelen van eene betelpruim gebezigd. De ampuladjang (Morinda citrifolia L), in het Maleisch bangkudu genoemd, wordt in gedichten, vooral in krijgszangen, vaak als eene schuilplaats van laf hartigen voorgesteld. 30 Er is echter een Makassaarsche krijrszang, die den bepaalden naam van denggo draagt. Vgl. Woordenb. s. v. | 0 Dit heet karrú suman ga. Het eerste woord van deze uitdrukking beant- woordt aan het Maleische kur, het woord waarmede men onder het strovien van rijst kippen pleegt te roepen. 184 BOEGINEEZEN EN MAKASSAREN , LINGUISTISCHE le Wadjoreezen is het zelfs aan den gezagvoerder (anakoda) van en vaartuig vergund het doodvonnis uit te spreken over een vorst lie, terwijl hij aan boord is, een vrij persoon, doch die niet van vorstelijk bloed is, om het leven brengt. 45 De geschiedenis maakt ook nu en dan gewag van vorsten, die om vunne misdrijven of verregaande minachting van de adat afgezet zijn. De groatste dwingeland onder alle Boegineesche vorsten is zelfs door zijn n opstand gekommen volk vermoord. Wij bedoelen La Itja, meer bekend mder zijn sterfnaam van Matinrowe-ri-adenena, die volgens Bakkers in de tweede helft der zestiende eeuw over Bone heeft gere- reerd. Hij geraakte zeer spoedig in onmin met zijn volk. Hij bracht en aantal aan hem ondergeschikte vorsten of personen van vorstelijke komst om het leven, liet velen van zijne onderdanen plunderen of ten hove opbrengen d.i. tot zijne slaven maken, zonder dat hij enig recht daartoe had, zoodat het volk al meer en meer van hem ververeerd werd. Hij ging zoo ver dat hij zelfs een gedeelte van Bone n brand stak. Nu besloten eenige aanzielijken hem af te vetten. Toen de bode, die hem het bevel overbracht om af te treden sls vorst van Bone, bij hem kwam, doodde hij dezen en stak zijne hoofdplaats Bone (namelijk het ommuurde gedeelte, het zoogenaamde Bone-ri-lalam-bata) in brand, zoodat alle huizen daar verbrandden. Daar Op ging de volksmenigte op hem af, maar hij stelde zich te veer en doodde velen. Alwie door hem vervolgd werd, nam de vucht; maar allen. Die achter hem kwamen, vervolgden hem weder volgens de woorden van het verhaal. Ten laatste leunde hij uitgeput een den trap zijner woning, waar een van zijne bloedverwanten elk) wm het hoofd kloofde. Vandaar zijn sterfnaam Mátinrowe-ri- denena d.i. de op zijn trap ontslapene +6. — Elf jaren heeft lit monster over Bone geregeerd. “6 Boegineesche Chrestum. II, bl. 62 Matthes Over de Adé's 1. c. bl. 180. © De Boeginees-he en Maknssaarsche vorsten, althans die der voornaamste ijken, worden na hun dood veelal venoemd naar de plaats waar zij gestorven ijn of naar de eene of andere omstandivheid, die bij hun overlijden plaats had. Sommigen zijn onder die zoogenaamde sterfnamen beter bekend in de geschiedenis lan onder hun eigenlijken naam. Zoo heet een ander Bvegineesch vorst Mátinrowe- ‘i-gutjina = de in zijn gutji (svort steenen pot) ontslapene, omdat zijne asch laarin bewaard werd, zeker wel omdat lijken in zijnen tijd nog verbrand werden ip Zuid -Colebee; onder de vorsten van Gowa wordt o. a. gencemd Tu-menanga- i-Djuntana, de te Djuntana ontslapene of overledene. Hetzelfde gebruik komt wk somtijds bij de Maleiers eu Javanen voor; vgl. Meursinve Mal. Leesbvek, IL, 1. 62, waar een vorst heet Marhum mangkat di kuwala Pahane = de aan EN LINGUISTISCHE STUDIEN. 985 Nog eenige andere bijzonderheden omtrent oorlogen enz. op Zuid- Celebes moet ik tot later laten rusten. de monding der Pahang overledene vorst; vgl. ibid. bl. 66, bl. 79 enz. Wat de Javanen betreft, vgl. Babad tanah djawi uitg. door Meinsma bl. 180 en de aantee= kening van Meinsma daarbij, waar een Panémbahan Krapjak voorkomt, d. i, voluit: Panémbahan seda (hing) Krapjak = de te K. overledene Panembahan. NASCHRIFT. Bij de in het eerste gedeelte dezer studien vermelde Boeg. en Makass. partikel ala heb ik het Jav. ala of alah niet vermeld, of schoon ik wel het. Jav. Woordenboek (laatste uitgave) sv. alah, kadi en lah daar- over had nagezien. Ik deelde dit niet mede, omdat het mij voor mijn onderzoek niet genoeg gaf. Sedert heb ik echter het van wijlen den heer Wilkens afkomstige Jav. Woordenboek, dat in handschrift in de Tieidsche universiteitsbibliotheek berust, over dit woord geraad- pleegd en daar vond ik s. v. hala III: zook halah, voordat, eer dat, liever of beter dan, in plaats van, dan dat, bv. zhala sira hangluruggi marang mami, wis prapta priyongga B. [. 856 eer gij, of in pl. van dat gij mij komt bestrijden, kom ik zelf daartoe bij uv..... vAlah médun ngagni tengsun, hangur tuwékkén tumuli R. Dj. bl. 310 eer werp ik mij in het vuur, doorsteek mij liever onmiddellijky; vhalanne of ha- lahhanne hora karuwan bétjik dadi tjarik in plaats van dat men niet weet wat men is, is het beter een schrij ver (kopiist) te zijn, vhajo pada kértu, hala nogurr vlaten wij een kaartje leggen in plaats van niets te doen” enz. Alle daar gegevene voorbeelden hier te geven acht ik onnoodig. Ook de door W. bij- gevoegde vergelijking met een paar Arabische woorden vermeld ik niet, omdat ik het zeer betwijfel dat hier te denken is aan over- naming uit het Arabisch. Doch het blijkt mij nu dat het Makass. m Boeg. ala in beteekenis nauw verwant is met het Jav. ialah, ja dat het zelfs wel mogelijk is dat genoemde talen deze jartikel aan het Jav. hebben ontleend en verder op eigenaardige wijze 1ebben toegepast. Dit laatste betreft inzonderheid het gebruik van 1la in verband met pa en dat bij eeden 47. Omtrent de mede in het eerste gedeelte van dit opstel gegevene verklaring van het woord manawa op eenige plaatsen der Jav. wetten is mij door den heer Humme opgemerkt dat manawa daar mgeveer de beteekenis heeft van ons »misschien, het is mogelijk lats of eene dergelijke en dus bv. de door mij vertaalde plaats manawa angrubaginni~ beter vertaald zou zijn door: »(want) wellicht heeft hij de waarde er van te hoog opgegevenr Ik gelöl lat de heer H., wiens opmerking ik op hoogen prijs stel, zeer wel zelijk kan hebben en neem mij voor dit punt nog nader te onder- zoeken. Ook de plaats op bl. 6 reg. 4 v. o. (er staat verkeerdelijk reg. 1 v. o.) zhingkang kahinéppan supatannana ens. is wellicht voor eene andere vertaling vatbaar. nemen 47 Ik heb mij sedert nog eene plaats in de Babad uitg. v. Meinsma, herinnerd, amelijk bl. 385 bovenaan, waar hala juist zoo gebruikt is in den sin van ons dan 18 een comparatief of comparative zinsnede als men ala in het Boeg en kala in iet Mak. pleect te bez igen. Het. komt mij althans niet waarschijnlijk voor dat daar et woord hala in de beteekenis van: kwaad, een kwaad of ongeluk, te nemen is. 286 NASCHRIFT. nemming uit het Arabisch. Doch het blijkt mij nu dat het Makass. en Boeg. ala in beteekenis nauw verwant is met het Jav. halah, ja dat het zelfs wel mogelijk is dat genoemde talen deze partikel aan het Jav. hebben ontleend en verder op eigenaardige wijze hebben toegepast. Dit laatste betreft inzonderheid het gebruik van ala in verband met pa en dat bij eeden 47. Omtrent de mede in het eerste gedeelte van dit opstel gegevene verklaring van het woord manawa op eenige plaatsen der Jav. wetten is mij door den heer Humme opgemerkt dat manawa daar ongeveer de beteekenis heeft van ons misschien, het is mogelijk dat” of eene dergelijk en dus bv. de door mij vertaalde plaats manawa angrubaginni-~ beter vertaald zou zijn door: „(want) wellicht heeft hij de waarde er van te hoog opgegeven. Ik geloof dat de heer H., wiens opmerking ik op hoogen prijs stel, zeer wel gelijk kan hebben en neem mij voor dit punt nog nader te onder- zoeken. Ook de plaats op bl. 6 reg. 4 v. o. (er staat verkeerdelijk reg. 1 v. o.) „hingkang kahinéppan supatannana ens. is wellicht voor eene andere vertaling vatbaar. 47 Ik heb mij sedert nog eene plaats in de Babad uitg. v. Metnsma, herinnerd, namelijk bl. 385 bovenaan, waar hala juist zoo gebruikt isin den sin van ons dan na een comparatief of comparative zinanede als men ala in het Boeg en kala in het Mak. pleegt te bezigen. Het. komt mij althans niet waarschijnlijk voor dat daar het woord hala in de beteekenis van: kwaad, een kwa Ad of ongeluk, te nemen is. REGELEN VAN KLANKVERBINDING IN 'T OUDJAVAANSCH. DOOR H. KERN. Wanneer taalklanken, hetzij als bestanddeelen van een woord of als sluit- of beginletter van twee op malkaar volgende woorden, met elkaar in aanraking komen, kunnen ze door wederkeerigen invloed, of door versnelling der uitspraak, of ook ten gevolge eener natuur- lijke neiging bij sprekenden om het zich gemakkelijk te maken, zekere veranderingen ondergaan, die onder bepaalde regelen kunnen gebracht worden. Zulke regelen van klankverbinding in woord of volzin, van Sandhi, zooals de term in de Indische spraakkunst luidt, moeten in meerdere of mindere mate in elke spreektaal voorkomen, doch ze worden meestal slechts ten deele in geschrifte toegepast. Terwijl bijv in *t Sanskrit alle klankveranderungen bij Sandhi met groote nauwkeurigheid in de geschreven taal worden uitgedrukt; terwijl ook in het Grieksch, vooral het oudere, de Sandhi in den geschreven vorm der taal tot zijn recht komt, pleegt men in onze eigene taal, waarvan de Sandhi-regelen even talrijk en ingewikkeld zijn als in ‘t Sanskrit, de klank veranderingen slechts gedeeltelijk voor toog af te beelden; de overige moet ieder lezer met behulp zijner kennis der spreektaal zelf toepassen. Het Oudjavaansch, welks stelsel van schrift zoo geheel en al op de leest van ’t Indische geschoeid is, volgt zijn voorbeeld ook daarin dat het alle veranderingen door ’t samenkomen van klanken veroor-zaakt in de geschreven taal tracht uit te drukken. Er is zelfs reden om te vermoeden dat de schrijftrant der eigenlijk gezegde letterkundige gewrochten de Sandhiregelen der Sanskritspraakkunst slaafscher volgde doroor het het heerschend taalgebruik gewettigd was. In hoeverre zulks het geval was, zal bij de behand Ein für ein punt van onder- zoek uitmaken. Het bestan echter van bepälde zgn. welluidendheids- be Volgr IV. 19 288 REGELEN VAN KLANKVERBINDING IN 'T OUDJAVAANSCH. regelen in de gesproken taal valt niet in twijfel te trekken, want de meest belangrijke er van vindt men terug in andere Maleisch-Po- lynesische talen die nooit onder Indischen invloed gestaan hebben. Daarenboven bezit het Oudjavaansch verscheidene klank veranderingen die aan het Sanskrit vreemd zijn. Ten einde later niet te telkens in herhalingen te vervallen, moet ik hier eene algemeerie opmerking maken, nl. deze, dat de spelling, dooals wij die zelfs in de oudste oorkonden aantreffen, klaarblijkelijk eene historische was, d. i. niet meer in allen deele de gelijktijdige uitsprak nauwkeurig weegaf. Het lijdt geen twijfel, of er is een-maal een tijdperk geweest dat men algemeen uitsprak rëngö,tût, ikû, lëbû, râh, rât, kapûjân, en dgl., doch dat tijdperk ging den datum der oudste ons bekende oorkonden der 9de eeuw vooraf. Wanneer men in een en hetzelfde stuk nu een kabaih (eigenlijk gespeld kabâih), dan weêr kabeh geschreven ziet, dan zal niemand aarzelen de gevolgtrekking te maken, dat de schrijver zelf uitsprak kabeh, en dat het kabaih van zijne hand eene historische spelling vertegenwoordigt. Waar in een en hetzelfde stuk een oudere en een jongere vorm voorkomen, daar is alleen de jongere beslissend voor Deutschland van den schrijver en bewijst de oudere hoegenaamd niets, om de eenvoudige reden dat een menschenkind wel kan weten hoe men vór zijn tijd placht te schrijven, maar niet kan vooruitzien hoe men later zal spreken of schrijven. Natuurlijk is de mogelijkheid niet uitgesloten, dat er tot op zekere hoogte een klein verschil in uitspraak tezelfder tijd in verschillende kringen gehoord werd. Het is bijv. zeer wel denkbaar, dat de dichters, die nu eens tft, rah, dan weêr tut, rah bezigden, leefden in een tijd, toen de oudere uitspraak (tit, rât) nog niet geheel uitgestorven, en de nieuwere (tut, rat) niet algemeen doorgedrongen was — eenmaal heeft er zulk een tijdperk van overgang bestaan —, maar het is evengoed mogelijk, dat die dichters, zelven gewoonlijk de jongere uitspraak volgende, den hun bekenden verouderden vorm bezigden, waar deze hun te stade kwam!. Wanneer de hedendaagsche Javanen eenen klank meer dan gewoonlijk rekken, dan heeft dit niets gemeen met de etymologisch lange klinkers der oude taal. Zulk e rekking berust op rhetorische gronden, en is te vergelijken met wat men in ‘t Skr. noemt pluta. De pluta is zeer gewoon ook in 't Nederlandsch, bijv. als iemand met groote verbazing vraagt zoo? REGELEN VAN KLANK VERBINDING IN 'T OUDJAVAANSCH. 289 HOOFDSTUK I. SANDHI IN EEN WOORD (inwendige Sandhi). $ 1. Klinker met klinker. A met a wordt â. Dus mâwak, kawakan, pakâwak, van awak met de voorvoegsels ma, ka, paka; mângën, kangén van angén; pâjar, pinâjarakèën van ajar; kâri van ka met ari. Uit manghana, sumiddha met akén wordt mang ha- nâkèën, sumiddha met akén wordt mang ha-nâkèën, sumiddha met an komt patapân, kabanyâga met an komt patapân, kabanyâga. Zoo-is râma (vader) ontstaan uit ra +- ama, rari uit ra +-ari $ 1. Zelfs een a-a, ontständige door 't uitvallen van den gutturalen triller, trekt samen in &;, bijv. râh uit ra'ah; kéla uit kéla (Bisaya, Tagalog laga); sAtus uit sa-'atus. Men kan verzekerd wezen, dat deze regel eenmaal zonder uit- zondering gegolden heeft. Ontmoeten wij desniettegenstaande in de ons bekende teksten zooveel afwijkingen, dan zijn deze deels toe te schrijven aan geleidelijk klankverloop, deels verklaarbaar als schijn- bare uitzonderingen. Tot de eerste categorie behooren schrijfwijzen als rat, rah; rama, rari, sanak e. dgl., welke herhaaldelijk voorkomen in geschriften die evenzeer de @ van Skr. woorden af en toe vervangen door de korte. Tot de tweede categorie meen ik te moeten brengen woorden als kariman, kaigwaryyan, patapan; kari voor kari, achtergebleven; manghanakén. De drie eerste voorbeelden toch behoeven niet noodzakelijk het aanhechtsel an te bevatten; immers naast an was er een gelijkwaardig én in gebruik (vgl. Bug. éng =ang); bijv. kalëpasën, verlossing (Arj. Wiw. 56, 66): kadadin; karatun. De & (kë) voor ka in kari, geheel in overeenstemming met het nieuwere spraakgebruik , is eerder aan klankverloop te wijten dan als een schijnuitzondering te be- schouwen; want dat de oudste vorm van het voorvoegsel k a geweest is, blijkt duidelijk uit de hiermede afgeleide vormen van stammen wier stam met 7 of w begint. Wij mogen ons niet beroepen op woorden als kënâ, kénoh, këélâ e. dgl., want hierin heeft de ké een andere functie dan in kari voor kâri. Wat het aanhechtsel kén met de waarde van akén aangaat, pleit voor den hoogen ouderdom er van de overeenstemming tusschen Sundaneesch kön, dichterlijk Jav. kén en Bataksch hon (uit kén), Mal. kan. 290 REGELEN VAN KLANKVERBINDING IN 'T OUDJAVAANSCH. De behandeling van gevallen waarin de lange klinker op andere wijze dan door samenvloeiing ontstaan is, blijft hier uitgesloten. Onder de verwante talen komen het Bug. en Mak. in zooverre met het O. J. overeen, dat zij a +-a in á plegen samen te trekken; bijv. Bug. tawâng =tawa-ang; Mak. kanÂng = kana-ang; boyâng = boya-ang (Matthes Boeg. Spr. $ 63; Mak. Spr. § 179). In het Fidjisch kan een op a uitgaande stam zoogenaamd ~definitive- passiver worden doordat de eindklinker den klemtoon tot zich trekt en gerekt wordt uitgesproken; dus tara wordt tar& (Hazlewood Gramm. p. 39; vgl. p. 5). De reden is dezelfde als in °t Mak. en Bug. dewijl tarÂ ontstaan is uit tÁra met aanhechtsel an. Eene & gevolgd door a geeft &; bijv. kapûjân, van den stam pûjâ. A met e wordt a; dus caritan =carita met aanhechtsel én; warnnan == warnna-+ én, De lange klinker met 2 geeft á; bijv. kél& met én wordt këlân. A met i wordt e. Bijv. a Hinak =enak; ma-+irang= merang; ka--ipi=kepi; sa-+-ilwan=selwan. Dezelfde regel geldt ook in ’t Ibanag; bijv. ma +ilug wordt melug (gespeld meelug); volgt er op de z oorspronkelijk een klinker, dan wordt als overgangsletter tusschen de zoo ontstane e en den volgenden klinker eene y ingeschoven; bijv. ka + i + uluan wordt keyuluan. Ook in het Malegasi en het Sideïsch-Formosaansch moet eertijds dezelfde regel als in het O. J. en het Ibanag van kracht geweest zijn; een spoor daarvan is overgebleven o. a. in het Maleg. woord reny, Sid. rena, moeder, =O. J. rena, uit ra + ina. In beide talen is deze regel echter verouderd, evenals in *t N. Javaansch. Vormen als N. Jav. keli e. dgl. zijn natuurlijk in hun geheel overgegaan en in strijd met de hedendaagsche klankwet, volgens welke bijv. uit ka + ilokake ontstaat am am nau eam mem, A met u wordt o. Dus ma + utus —= motus; a +ulih= olih; ka 4-untal=kontal;sa + ujar =sojar; pa + ulah == polah. Geheel hetzelfde vinden we terug in ‘t Ibanag; bijv. ka + uman =koman; ma--+uma=moma; pa+ulug= polug. Wat N. Jav. woorden als qemegony e. dgl. betreft, is van toepassing hetgeen zooeven van de e uit a +? gezegd is. A met ai levert ai op; ka + aicwaryyan==kaigwaryyan. Uit 6 met a wordt gewoonlijk wa. Dus rumëngö + a wordt ruméngwa; karéngé met an: karéngwan; pirëngö met akén geeft piréngwakén; kaséné+an=kaséuwan. Een REGELEN VAN KLANKVERBINDING IN 'T OUDJAVAANSCH. 291 vorm als piréngékén in KO. II is te verklaren als bestaande uit piréngö en het aanhechtsel kén voor akén; vgl. het boven bij a opgemerkte. 