Brieven uit insulinde
De terugreis bood niet veel merkwaardigs aan; wel waren wij zeer vermoeid, want na zulk een tocht is de Indische middagwarmte wel wat drukkend, vooral wanneer men, om de uitgeputte paarden niet geheel te vermoorden, den weg te voet aflegt. TJANDJOER, 10 April. Wij zijn een kleine etappe verder, maar eigenlijk is deze 308 dag een rustdag, dien wij waarlijk wel verdiend hebben. De weg hierheen is zeer schoon; hij loopt over de uit- loopers van het hooge gebergte, dat de ruggegraat van Java uitmaakt. Bij het opgaan van elke helling komen er weder karbouwen voor het rijtuig, maar daarvoor gaat het dan ook in vollen ren naar beneden. Het was weder eene afwisseling van golvende rijstvelden en diepe ravijnen en overal een horizont van trotsche kegels. Want alles is hier vulkaan. Dicht bij Sindanglaja ligt het buitenverblijf van den gouverneur-generaal , Tjipannas. Verwonder er u niet over, dat hier bijna alle namen met «tji» beginnen. Dit beteekent water, en water is hier overal. Het is de on- noemelijke watervoorraad , vooral de rijkdom aan kleine beken , die van Java zulk een gezegend land maakt. Daarom kunnen wij niet genoeg zorg dragen, om de bosschen op de bergen onaangetast te laten ; werden die uitgeroeid , dan zou hetzelfde schoone eiland wel eens in eene woestijn kunnen veranderen. En indien het Hollandsche bestuur hier niet krachtig optreedt, zal de steeds toenemende be- volking dit doel spoedig bereikt hebben. De inlanders toch kappen meedoogenloos de schoone bosschen om, om rijst- velden aan te leggen. Dezen moeten in het hooge gebergte wegens het gebrek aan besproeiing na een paar jaren weder verlaten worden en dan treedt onmiddellijk eene wildernis in de plaats van alang-alang, eene hooge, nuttelooze gras- soort, die alien verderen plantengroei weert. De regeering werkt werkelijk in deze richting, maar nog niet krachtig genoeg. Tjandjoer was nog kort geleden de hoofdplaats van de residentie. Het maakt dan ook wel een weinig den indruk van eene gevallen grootheid: eene groote plaats doch met veel open vakken. Wij hebben er echter nog weinig van gezien, want wij zijn te vermoeid om rond te wandelen. Voor ons is dus het voornaamste, dat het hotel werkelijk zeer goed is. 309 SOEKABOEMI, 12 April. Van Tjandjoer af hebben wij den grooten weg verlaten en zijn thans op weg naar de Wijnkoopsbaai. Soekaboemi ligt zoowat halverwege. Onze guile gastheer, de assistent- resident , heeft ons reeds dadelijk heden op een aangenaam toertje vergast. Het gold een bezoek aan Sinagar, eene theeplantage , die op de zuidelijke helling van het groote gebergte ligt. De theekultuur toch begint in de Preanger groote afmetingen aan te nemen. Dat men er in Holland zoo weinig van bemerkt, is, omdat een groot gedeelte van het produkt in den laatsten tijd zijn weg neemt naar Cali- fornie. En wie weet hoeveel wij er toch van in Europa drinken, in den vorm van echt Ghineesche thee, want de Chineezen vervalschen hunne waren op eene gruwelijke wijze; ze zijn geheel op de hoogte van hunnen tijd. Ik heb eens aan een Chinees laten vragen, wat champagne was, en het antwoord was: klapperwater , brandy, Javaansche suiker en wat ananassap. De resident van Batavia had eens iets in eene Ghineesche toko te doen. Toen de eigenaar langer op zich liet wachten, dan een resident gewend is, vroeg deze , wat de man dan toch eigenlijk uitvoerde ? « Hij « maakt portwijn " , was het lakonieke antwoord. Daar bij dit mengsel o. a. voor de kleur karbouwebloed gebruikt wordt, zou ik wel wenschen, dat ik zooveel wijsheid maar niet had opgedaan. Ik heb dan nu de geheele theekultuur gezien, van de lage donkergroene boompjes af, die aan schaduw doen denken, maar in de werkelijkheid alleen aan de schoenen schaduw geven, tot aan het drogen en roosteren toe. Ik kan u verzekeren, dat al de verhaaltjes, die men in Eu- ropa weet te doen over het onderscheid tusschen groene en zwarte thee, bezijden de waarheid zijn; het verschil ligt alleen aan de wijze, waarop verschillende kunstgrepen bij het drogen op elkander volgen. De groene thee wordt 310 sneller kunstmatig gedroogd, zoodat de groene kleur, en daarmede ook verschillende scherpe bestanddeelen , geen tijd hebben, om door natuurlijke omzetting te verdwijnen. Helaas, moet ik hier echter bijvoegen, dat de thee, zoo- wel groene als zwarte, later dikwijls gekleurd wordt, en onder de kleurstoffen mogen er zijn, die voor de ge- zondhoid schadelijk zijn. Het was verder een hoogst aange- naam uitstapje door eene schoone bergstreek; alleen over- viel ons op de terugreis na den middag eene hevige regen- bui , die oorzaak was , dat wij eerst ten 9 ure doorweekt te huis kwamen. PELABOEAN-RATOE , aan de Wijnkoopsbaai , 16 April. Wij hadden hierheen eene zware reis van ruim negen uren. Het reisrijtuig hebben wij te Soekaboemi achterge- laten, en slechts de kleinste helft van den weg konden wij in kleine karretjes afleggen, het overige moest te paard gedaan worden. Ik weet niet, wat vermoeiender is, want de weg is zeer primitief en volgt al de glooiingen van het zeer bergachtig terrein. Het rijden bestaat dus voor de eene helft uit wandelen om de paarden te sparen, voor de andere helft uit geschud worden en ribbestooten krijgen. Voor de tweede helft van de reis hadden wij een paar dappere paardjes, die als katten de bergen opklommen. De landstreek, die wij per as doortrokken, is niet buitenge- woon schoon, het tweede gedeelte des te schooner. Wij hadden een aantal heuvelrijen over te trekken - - wel wat al te veel, - - die nagenoeg parallel loopen met de Zuid- kust, en telkens, als wij eene hoogte bestegen hadden, lag voor ons uit de Indische Oceaan, kalm en zonnig, achter den voorgrond van eindeloos groen. En als wij dan een heuvel afgedaald en in een terreinplooi aangeland waren, was het weder, alsof de aardbodem niets droeg dan hooge boomen en groene planten. Ook wordt uwe belangstelling in de reis wel geprikkeld door de wetenschap, dat het hier 311 wemelt van tijgers. Wei zijn dezen zoo beleefd, zich over dag niet te vertoonen , maar een zeer 'goed middagmaal , dat wij ook al door de vriendelijke zorgen van den assis- tent-resident onder weg vonden, had ons eenigen tijd bezig gehouden, zoodat de nacht ons in het bosch verraste, ter- wijl de paarden door hunne zenuwachtigheid niet te mis- kenneri bewijzen gaven van de nabijheid der tijgers. Heer- lijke momenten voor een roman, maar daar ik geen roman schrijf, kan ik nrijn verhaal niet eens kruiden met een paar glinsterende oogen. Toch heb ik gedurende eenige oogenblikken in den angst gezeten. Voor mij uit zag ik dui- delijk een paar Hchtpunten schitteren, die ik overtuigd was, dat aan een tijgerkop toebehoorden. Gelukkig stelde mijn paard mij gerust, door voort te stappen, en weldra zag ik, dat al mijn angst veroorzaakt was door een paar glimwormen. Ik moest om mijzelven lachen, maar het is niet bepaald noodig, dat gij dit ook doet, want dat mijn angst niet zonder oorzaak was, werd mij hier later be- vestigd. Juist in die buurt is eene plaats, waar de tijgers hun geregelden loop naar de rivier hebben, en waar geen inlander zich zonder dwang na zonsondergang zal wagen. Onze geleiders hadden dan ook zooveel menschen mogelijk geprest om mede te gaan ; alien droegen fakkels en maakten zooveel leven als zij maar konden. Onze gastheer was dan ook zeer verrast, dat hij ons nog zoo laat zag aankomen; hij was druk bezig het voor ons bestemde avondmaal zelf op te eten. Wij zijn gelogeerd bij een inlandsch hoofd , met wien wij nauwelijks kunnen spreken. Twee bamboezen kamertjes zonder deur en de voorgalerij zijn ter onzer beschikking, terwijl ons tweemaal daags een vrij goed maal wordt op- gedischt van rijst, peper, visch, kip en weer visch. Visch is hier schering en inslag; de geheele kampong hangt vol visch even als Scheveningen met scharretjes. En de haaien en kaaimannen bezoeken dit gedeelte van het strand niet, 312 zoodat ik even als in Scheveningen zeebaden neem. De kampong zelf ligt niet aan zee, maar wel het punt, waar ik mijne waarnemingen doe, ongeveer tien minuten van hier. Het is daar lang niet koel; gisteren steeg mijn ther- mometer bijna tot 100° Fahrenheit. Eene zeer aardige temperatuur om op de jacht te gaan, zooals Landry heden deed. Ik hoop zeer, dat hij voor ons diner van morgen eens eenige variatie op het thema visch zal medebrengen. Gisteren dineerden wij bij den pakhuismeester. Want die is er en de gouvernements pakhuizen zijn er ook, hoe- wel beiden afgeschaft zijn. Maar tusschen afgeschaft worden en eene andere bestemming krijgen, kan, bij de vluggeaf- doening van zaken in Indie, nog al eenige tijd verloopen. Dit ondervond ook de onderofficier-instructeur van 29 af- gescbafte pradjoerits (een zeer lachverwekkend korps van inlandsche gendarmen). De man is natuurlijk ook afge- schaft, maar, tot zoo lang er nader over hem beschikt wordt , krijgt de stumperd voor het gemak maar geen trak- tement. De vijfde man aan tafel was het inlandsch hoofd, dat ons zoo dapper met visch voedert. Spreken doet de man minder en onze pakhuismeester is ook een goed zwijger , zoodat het diner een tamelijk stil genot aanbood. 17 April. Landry is nog niet terug en een van de bekende zond- vloeden, die den drogen moesson schijnen te kenmerken, belet mij voor het oogenblik te werken, zoodat ik tijd ge- noeg heb om te schrijven, maar minder stof. Ik wenschte wel, dat ik meer Maleisch verstond om met de lieden te kunnen spreken, want de Soendaneezen , die ik hier onver- valscht zie, verschillen genoeg van de Batavianen, om mij te doen wenschen hen nader te leeren kennen. Het is een vroolijk volkje, klein doch vierkant gebouwd, nog wat luier dan andere inlanders, maar in den vorm heel wat onder- daniger dan de lui op Batavia, die er al volmaakt achter 313 zijn, dat een Hollander ook een gewoon mensch is. In de Preanger gaat ieder inlander , dien gij tegenkomt , voor u op de hurken zitten, en dat wel liefst met den rug naar u toe, omdat hij niet waardig is uw aangezicht te zien, wat hem niet belet, om een goed kijkje te nemen, zoodra gij voor- bij zijt. Men zegt mij, dat de Soendaneezen nog al eerlijk zijn. Ik geloof, dat mijn tegenwoordige jongen het ook is, al is hij geen Soendanees, tevens is hij gewillig en handig maar zwak. Den tocht hier heen deed hij met dezelfde trans- portmiddelen als wij zelven, en toch kon hij den volgenden dag nauwelijks op zijn beenen staan. Of de inlanders over het algemeen krachtig zijn of niet, weet ik waarlijk niet te zeggen. Met eene vrij zware vracht loopen zij tegen een paard op en toch hoort men telkens van betrekkelijk lichten arbeid, die hun te zwaar is. Voor zoover zij in krachten bij den Europeaan achterstaan, zijn zij dezen in vlugheid en lenigheid ver vooruit, zoodat het mij toeschijnt, dat de kwestie niet algemeen kan beantwoord worden, maar dat alles van de soort van werk afhangt. De natuur biedt hier niets bijzonders aan; eene strand- vlakte, waar de bosschen door eene magere kultuur ver- drongen zijn. Jammer, dat wij geen tijd overhouden, om de Zandbaai te bezoeken. Deze ligt van hier een halve dagreis over zee, en moet eene prachtige natuur aanbieden. Landry komt daar juist te huis en heeft niets opgedaan dan een nat pak. Wel heeft hij een paar uren in een boom gezeten, maar niets gezien, dat het schieten waard was. Hij heeft een sterk vermoeden, dat onze dappere gastheer, die hem vergezelde, hem, uit vrees voor tijgers, op geene goede plek gebracht heeft. TJISALAK, 22 April. Na acht dagen aan de Wijnkoopsbaai gehuisd te hebben, zijn wij recht blijde, weder onder menschen van gelijke bewegingen als wij te zijn, en dat wel hoogst aangename 314 menschen. Maar het kostte ons gisteren weder eene fiere dagreis om hier te komen. Negen uren te paard, berg op berg af, is op Java volkomen genoeg. De weg was niet bovenmate mooi, daar die zelden zoo recht door de wil- dernis voert, maar zooveel te meer door koffietuinen. Deze zijn lang niet leelijk , hoewel , even als bij iedere kultuur , de regelmatigheid afbreuk doet aan het schilderachtige. De koffie heeft, wanneer zij niet zeer hoog in de bergen staat, eenige schaduw noodig, zoodat er hooge boomen tusschen geplant worden. Hiertoe wordt veelal de dadap gebruikt , een sierlijke boom met gladden stam, met fijn, zachtgroen loof en met vuistgroote trossen van schitterend roode bloe- men. De koffieboompjes, van tien tot twintig voet hoog, zijn daarentegen dicht bezet met groote, donkergroene bladeren, die het meest op die van den laurier gelijken, doch die aan de randen gegolfd zijn. Daartusschen kijken overal de roode kersjes door, die de boonen twee aan twee inhouden. De twee verdiepingen van zoozeer verschillend groen maken wel een schoon eflekt , vooral wanneer de tuin op een golvend terrein is aangelegd. Het onaangenaamste gedeelte van de reis was het laatste. Toen wij de eerste theeboompjes van Tjisalak in het vizier kregen, dachtcn wij vrij spoedig te zullen aankomen. Maar dit landgoed is eene smalle, doch zeer lange landstreek, zoodat wij nog een paar uur tusschen de thee te rijden hadden en die heeft, helaas! geen schaduwboomen noodig. Telkens dachten wij aohter elken heuvel het huis te zullen vinden, en telkens als wij op den top stonden, zagen wij niets voor ons , dan een anderen heuvel , met thee beplant. Bovendien werden wij voortgedreven door den angst voor eene geweldige donderbui , die steeds in het gebergte bromde , want wij zijn weder dicht bij de groote vulkanengroep, die echter geheel in wolken gehuld was. Gelukkig kwamen wij echter ten drie lire droog aan. Het is recht opwek- kend om hier van stap tot stap landgenooten te vinden, 315 die moed en volharding gehad hebben, om zich eenbestaan te scheppen in deze wildernisben. Tel de bezwaren toch niet te licht, die overwonnen moeten worden, eer men eene bloeiende onderneming gevestigd heeft op eene plaats , die alleen door tijgers bevolkt is. Alles moet daar gedaan worden , bosschen geveld , beken afgeleid , woningen ge- bouwd , en dat met eene bevolking , die er eerst heengelokt moet worden. De vraag, of eene onderneming in Indie levens- vatbaarheid heeft , lost zich voor tweederden op in de vraag , of men er arbeidskrachten been kan brengen. Vooral waar het andere eilanden dan Java geldt, wordt hierop vaak niet genoeg gelet. De eerste vraag is niet, of Borneo of Su- matra vruchtbaar is, maar de eerste vraag is: is er eene talrijke bevolking? Menige onderneming is reeds te gronde gegaan , • omdat deze zaak te licht geteld werd. Zelfs wan- neer, zooals op Java wel altijd het geval is, eene dichte bevolking op niet al te grooten afstand te vinden is, hangt alles er van af, of de landheer de eigenschappen heeft, om de inlanders tot zich te trekken. Men begint natuurlijk met een troepje vagebonden, die elders weggejaagd, of in het geheel niet aan werken gewend zijn. Er is al heel wat toe noodig , om orde onder die luidjes te houden en tevens aan de wantrouwende inlanders zooveel vertrouwen en genegen- heid in te boezemen, dat ook eene betere bevolking de onderneming opzoekt. Maar is dat alles bereikt, dan vindt men ook, /ooals hier, welvarende kampongs, waar kort geleden wildernissen waren. En in de Preanger is nog plaats voor vele kampongs en voor vele energieke Hol- landers. Want de Zuidkust is zeer dun bevolkt, ik geloof niet, dat wij op de reis van Soekaboemi hierheen twintig kampongs gezien hebben en behalve Pelaboean niet eene groote. TJANDJOER, 24 April. Gisteren zijn wij niet al te vroeg weder te paard van Tjisalak naar Soekaboemi vertrokken. Niet weder door de 316 theewoestijnen , maar door groote alang-alangvelden , door een paar koffietuinen en ten slotte toch even door de thee van een ander landgoed Parakan-Salak. De alang-alang is wel de grootste plaag voor reizigers over land. Het vormt de meest troostelooze wildernis, die men zich denken kan. Deze grassoort, die tot twintig voet hoog wordt, belet wel alle uitzicht maar geeft geen schaduw, het is er gruwelijk warm tusschen, daar geen wind de dichte massa doordringt en het verveelde oog wordt geteisterd door het schijnsel van de groote pluimen, die, op zich zelven sierlijk genoeg, door hunne zilvergrijze tint het licht met eene alleronaan- genaamste flikkering weerkaatsen. Dan in vredesnaam nog liever eene theewoestijn. Maar de weg was niet lang en een paar maal genoten wij een schoon uitzicht. De vriendelijke assistent-resident had ons voor het laatste gedeelte van den weg karretjes tegemoet gezonden. Hier konden wij toch gebruik maken van den nieuwen militairen weg, die ten zuiden van het Gedeh-massief van Buitenzorg naar Soekaboemi voert, ter- wijl men met de handen in het haar zit, om te weten, hoe men dien verder zal brengen. Sedert twaalf jaren is men bezig aan vier bruggen, waarvan er eene af is en twee nog niet begonnen zijn. Volgens Bartjes zullen dus voor de vier bruggen twee en dertig jaren gebruikt moeten worden. Zondag nacht is op dien weg een Chinees aange- houden, bestolen en zoo goed als vermoord. Vertel dit maar niet verder, want dan wordt er in de Tweede Kamer twee dagen over gepraat. En wat men er van zeggen moge , niettegenstaande eene enkele ketjoepartij , is de veiligheid op Java wel zoo groot als in Holland. Zoudt gij thuis vlak aan de straat des nachts al de meubels zoo kalm in de voorgalerij laten staan als men hier doet, zoowel op het land, als te Batavia? Van Soekaboemi hierheen deden wij de reis weder ge- rnakkelijk in onzen reiswagen. 317 BANDOENG, 26 April. Wij moesten een dag te Tjandjoer wachten , daar eene chicane van den postkommies ons de paarden voor gisteren afhandig gemaakt had. Knorrig en vermoeid brachten wij den morgen door met kaartspelen en waren daar voor in den namiddag des te vromer; wij bezochten de mesigit (moskee). Zulk een ding ziet er altijd uit als twee of drie huizen, die boven op elkander gezet zijn, en dienaarboven toe steeds kleiner worden. De onderste verdieping heeft slechts enkele zeer kleine ramen, de hoogere zijn geheel open. Het ameublement bepaalt zich gewoonlijk tot het hoogst noodzakelijke , eene soort preekstoel, een kastje om de weinige boeken te bewaren, een paar lappen tapijt en voor de deur een waterbekken voor de wasschingen, waar- door de geloovigen even goed gereinigd worden , als bij ons een zuigeling door het doopen. De bovenste verdieping vervult de rol van de minarets in de Turksche moskeeen. Daar hangt de gong, die de vrome schare tot de gebeden oproept en van daar wordt het « Allah-il- Allah enz. » uitge- bauwd, maar tevens geniet men er een zeer ruim uitzicht. Hier was het alweder eene groene vlakte door een grooten cirkel van bergen ingesloten. Die bergen hebben een zon- derling profiel. Een bergrug van bijnaoveral gelijkehoogte, wel niet veel hooger dan ongeveer drieduizend voet. Maar daarboven stijgen telkens vrij regelmatige kegels omhoog, zoodat zelfs een leek geen oogenblik aan hunnen vulka- nischen oorsprong zal behoeven te twijfelen. Maar verre- weg de meeste vulkanen zijn uitgebrand, of doen niets meer dan liefhebberen zooals de Gedeh ; van boven tot be- neden is alles groen, maar, helaas! niet overal groen van groote bosschen, er zijn geheele vakken kaal gehakt. De weg hierheen is zeer schoon, op een paar plaatsen zelfs buitengewoon. Eerst weder twee ravijnen met breede rivieren op den bodem. Over de eerste rivier ligt eene brug , 318 maar geloof daarom niet, dat de overtocht gemakkelijk is, want die brug ligt zeer laag. Door een twaalftal koelies wordt de wagen aan de eene zijde langzaam naar beneden gelaten , en aan de overzijde staan de karbouwen klaar om u voetje voor voetje tegen eene onmogelijke helling op te trekken. Over het algemeen is de beroemde postweg van Daendels, welk reuzewerk het in dien tijd ook was, in onzen tijd lang niet volmaakt. De weg is breed en uit- stekend onderhouden, maar hij volgt eenvoudig al de gol- vingen van den grond. Zoodoende zijn er hier en daar de meest ongeloofelijke hellingen, maar ook op vele plaatsen, waar de weg bijna vlak had kunnen zijn, is die zoo hob- belig, dat men telkens weder karbouwen noodig heeft en dikwerf maar voor zeer kleine gedeelten. Ik geloof, dat het geld, dat aan de verbetering ten koste zou moeten gelegd worden, zijne rente ruimschoots zou afwerpen. Want al die karbouwen kosten aan het rijk jaarlijks groote sommen. De hoeven van die dieren zijn niet gemaakt voor harde grintwegen, zoodat zij dit werk somtijds slechts weinige maanden uithouden en dan met veel verlies verkocht worden. Daarbij vereischt de dressuur een aanmerkelijken tijd, zoo- dat er altijd verschillende spannen in voorraad moeten zijn. Wat de rivierovergangen betreft, dit is heel wat anders. Een tropische bandjir is eene overstrooming , die zoo hevig is en met zulk eene snelheid en kracht komt aanzetten, dat men er in Europa geen flauw denkbeeld van heeft. Daartegen zijn geene bruggen bestand; binnen een paar uren is alles weggevaagd. Over rivieren, waar dit geregeld plaats heeft, moet dikwijls alle jaren eene nieuwe brug ge- slagen worden en er zijn genoeg plaatsen, waar men zich wel altijd met vlotten zal moeten behelpen. Ook het tweede ravijn, de Tjitjaroemkloof, is diep en breed, met prachtig bosch op beide hellingen; daarover voert eene pont, die, zoo sterk als zij is, er gevaarlijk uit- ziet. Een viertal prauwen aan elkander gebonden, en daar- 319 overheen een vloer van bamboe. Alles buigt en kraakt, als de zware wagen er op wordt gebracht , en eenige angst bekruipt u op het gezicht van het dunne touw, dat de rivier overspant en waar langs de pont wordt voortgedreven. Maar dat touw is van rotan ineengevlochten en dat goed is ongeloofelijk sterk. En dit is gelukkig, want men moot maar niet bedenken, wat er gebeuren zou, als het touw eens brak. Bij den razenden stroom zou er niet veel van u terecht komen. Het derde schoone punt is de overgang van den Goenoeng Mesigit. Deze naam duidt volkomen den vorm aan : de berg gelijkt sprekend op eene moskee , zooals ik die straks be^- schreven heb. Hoog opeengestapelde kalkrotsen leverenhier een zonderling effekt in de vulkanische omgeving. Vaak schieten zij loodrecht omhoog; op andere plaatsen zijn zij op de meest wonderlijke wijze door elkander geworpen. Met hun helder wit steken deze rotsen fraai af tegen het groen en tegen de blauwe lucht. Java is zoo groen, dat een kale rots werkelijk eene verademing is. 3 Mei. De hotelhoudster hier is eene tachtigjarige kat. Wie haar niet bevalt, heeft in het eenige hotel van de plaats een hondeleven, of wordt er uitgezet. Zij is zevenmaal gehuwd geweest en nog zegt men, dat haar zeven echtgenooten geen last gehad hebben van kleingeestige huwelijkstrouw. Overigens is zij zes voet lang, stokdoof, en geeft als spraak eene soort tijgergebrom van zich, dat bepaald op de zenuwen werkt. De oude dame heeft echter geen onnut leven achter zich. Zij heeft reeds den slag bij Water- loo als marketentster bijgewoond, zoodat zij al langgenoeg het ambt van tapster uitoefent, veel te lang voor de arme slachtoflers van haar hotel. In de geschiedenis van de Preanger speelde deze vrouw werkelijk eene rol, hoewel de geschiedboeken die niet zullen vermelden. Maar in hare 320 jonge jaren moet zij even gewillig en behulpzaam geweest zijn, als zij nu onhandelbaar is, en menig ambtenaar, die nu reeds oud is, weet zich te herinneren, hoe de eerste schreden in een moeielijke loopbaan door haar gemakke- lijker gemaakt werden. Van al hare huwelijken bezit zij een zoon, maar men zegl, dat zij diens naam met recht meer weet en hem op de gis met den naam van een der zeven echtgenooten aanspreekt. Wij hebben hier voorloopig nog niet te klagen, behalve over het verachtelijk slechte eten. 7 Mei. De vierdaagsche pauze is aan een aangenaam uitstapje te wijten, dat geen tijd tot schrijven overliet; zoo was ik in handen van Javaansche en Europeesche gastvrijheid , want beiden hebben wij ruimschoots genoten. Maandag een be- zoek aan een theeland, dat zeer armoedig is bij hetgeen wij vroeger reeds zagen en thee is dan ook al niets nieuws meer. Maar het doel van de reis was eigenlijk een water- val een uur gaans van de theekolonie verwijderd en waar wij door een bad van modder heengleden, zoodat wij er wanhopig vuil aankwamen. Maar de val loont de moeite. Een flinke waterstraal , die wel niet hoog valt , maar in een bijna gesloten rotsbassin met bijna loodrechte wanden, ge- heel begroeid met keur van varens en bloemen , waartusschen het parelende water eene schoone uitwerking maakt. Dinsdag naar Garoet, dat on ge veer zuid-oost van hier ligt. De weg daarheen is nog verscheidene graden slechter dan de groote postweg, maar verrukkelijk mooi, eene af- wisseling van schoone ravijnen en heerlijke vergezichten. De geheele bodem aldaar schijnt wel door vuur en water gemaakt te zijn, door ophefling en aanslibbing, zoodat men het zonderlinge verschijnsel ziet, van een bodem bijna zoo vlak als die van Holland, waaruit plotseling geheel onge- motiveerd de kegels oprijzen , die eens eilanden waren , soms 321 alleen staande, soms in groepen, maar altijd vulkanen. Een daarvan is door eene uitbarsting, die in deze eeuw plaats had, nog geheel kaal. Zonder een schijn van groen staat hij daar als eene waarschuwing , dat nog lang niet alle vulkanen van Java hebben uitgespookt. Het verblijf te Garoet begon als een Oostersch sprookje. Men had ons gezegd, dat er op die plaats eene vrij goede pasangrahan is. maar ziet, op eens bevonden wij ons voor den dalem (regents waning), terwijl men ons zeide, dat er volstrekt geen pasangrahan bestaat. Nu brengt de hadat volstrekt niet mede, dat men bij zulk een heer zoo maar onaangemeld in huis valt, en de man was dus wel beleefd, dat hij zijne siesta voor ons afbrak en ons vriendelijk ont- ving. Dadelijk werd een vuil hok in orde gemaakt, dat kamer genoemd wordt, en eten, dat beter was dan de kamer. De regent is een zeer beschaafde inlander, die best Hollandsch verstaat en dit desnoods ook spreekt, maar liever niet, want die lui zijn altijd bang om aan de on- voordeelige zijde te staan, en een gek figuur te maken. Zijne kinderen spreken gaarne en goed Hollandsch. Natuur- lijk overal verlepte en ontredderde Europeesche meubels en knielende Soendaneesjes tot bediening. Onze huisheer lacht en maakt pret en is volstrekt niet het onbeweeglijk Boeddha- beeld, dat voor ons de type van een inlandsch hoofd is. Maar wij zijn ook nog niet op Java en het onderscheid tusschen Javanen en Soendaneezen moet zeer groot zijn. Weet gij van wien de jeugdige inlanders hier dat goede Hollandsch leeren? Van denzelfden man, daar ik het van geleerd heb! Ja, de heer H. heeft, na vele wederwaardig- heden, voor kinderen van hoofden op Garoet eene school opgezet, die in zeer bloeienden toestand is. Hij is op de plaats zeer gezien en heeft uitnemend slag, om de weten- schap aan inlanders te verkondigen. Ik heb hem den eersten dag dadelijk een bezoek gebracht. De goede man ontving mij met groot genoegen en al de kleine geschenken, die 21 322 wij hem als school jongens gegeven hebben, werden mij in de binnenlanden van Java weder vertoond. Daarna maakten wij even onze opwachting bij den assistent-resident en di- neerde de heer H. met ons in den dalem. Na het eten werd eene partij biljart gespeeld, waarbij onze bruine gast- heer het meeste uitblonk en zijn oudste zoontje de punten opteekende. Den volgenden morgen vroeg opgestaan en met paarden van den regent in gestrekten galop zes paal over een gladden weg afgelegd. Te Warna-Radja ontving ons de wedono (distrikshoofd) terwijl het gamelam-orkest uit alle macht speelde. Een goede gamelam geeft een eentonigen maar helderen en zuiveren klank; alles is altijd uit denzelfden grondtoon, en het is juist of de verschillende noten niet scherp worden afgebroken, maar in elkander overgaan. Daardoor ontstaat iets, dat de nieuweling aarzelt melodie te noemen , maar dat toch zeer zangerig is en iets zwevends heeft, dat vooral in de vrije natuur en op eenigen afstand gehoord een zeer aangenamen indruk maakt. Juist die steeds voortloopende muziek, zonder rustpunten en zonder ver- rassende wendingen, past uitnemend bij de steeds groene natuur, waarin ook geene scherpe hoeken en stout ge- broken lijnen voorkomen. Beiden, natuur en muziek zijn eentonig, maar beiden hebben hun eigenaardig schoon en passen bij het klimaat, dat niet naar schokken en verras- singen doet verlangen, maar waarin juist die grootsche doch kalme schoonheid aangenaam werkt. Ten minste in het begin, misschien komt er spoedig een tijd, waarin het voornamelijk de eentonigheid zal zijn, die mij treft. Maar voor het oogenblik is mij, na een langen rit door de statige wouden, niets aangenamer dan in de verte de zachte metalen tonen van den gamelam te vernernen; rnaar het moet vooral niet te lang duren en er moet niet aan mijne zijde doorgetrornrneld worden, terwijl ik met een kopje thee bezig ben. Te Warna-Radja duurde het zeker 323 met te lang, want weldra zaten wij te paard, met drie politie-oppassers als geleiders. Een heerlijke weg bracht ons steeds berg op ; eerst langzaam door eindelooze sawahs en welvarende kampongs, dan steiler door een paar koffie- tuinen -en eindelijk door volslagen wildernis , alles door tal- rijke beken besproeid. Een laatste heuveltje en plotseling staan we aan het doel der reis, dat ons echter reeds door een vrij sterken zwavelgeur was aangekondigd. Telaga- Bodas — het Witte meer - - is alweder een uitgebrande krater. Van onder tot boven begroeid, sluiten de steile kraterwanden een cirkelrond meer in, waarvan het water door vulkanische produkten geheel wit gekleurd is, en dat overal bruist en kookt, om te toonen, dat het daar beneden nog zoo heel rustig niet is. De witte oppervlakte koestert zich kalm in de zonnestralen in eene omlij sting van don- kergroen. Het rustige van dit tooneel zou u haast doen vergeten, welke geweldige omwentelingen den oorsprong en van berg en van meer waren, wanneer niet aan de overzijde hoogst verdachte dampen omhoog stegen. Weldra zaten wij dan ook op een vlot, waarmede onze geleiders ons naar de overzijde brachten. Daar borrelt en blaast het uit den vasten grond; uit het water en uit den wal stijgen zwaveldampen op en alles is met gele zwavel overtrokken. Telkens stapt men over gaten heen, waar uit de diepte een onheilspellend gebrom omhoog stijgt, terwijl naast u het water voortdurend bruist en sist. Op een ander punt is eene grot, waaruit verstlkkende dampen opstijgen, zoo- dat aan den ingang meestal eenige lijken van gestikte dieren te vinden zijn. Zoo geheel heeft dus de vulkanische werking hier nog niet opgehouden, al staan er ook zware boomen tot aan den oever zelfs van het kratermeer, en al zijn er ook maar weinigen zichtbaar van de half verbrande rotsblokken, die hier vroeger omhoog geslingerd zijn. Op de terugreis genoten wij eene zware onweersbui en den avond sleten wij met den assistent-resident en met 324 onzen gastheer bij den heer H. Na het eten werd ik aan een whisttafeltje geschikt met den regent, die uit- stekend speelt. Heden morgen zijn wij weder hierheen ver- trokken. 10 Mei. Gisteren en heden een nieuw uitstapje gedaan, ditmaal naar de noordzijde in het groote gebergte tot aan de grens van Krawang. Eerst een paar uren in een karretje naar Lembang, waar, dicht bij het oude huis van Junghuhn, tusschen kina- en koffietuinen , diens opvolger eene woning heeft. Dadelijk stegen wij te paard en trokken door een drietal diepe ravijnen naar het nog hooger gelegene Nagrak , waar de grootste kinatuin is. Hier werd ons de geheele kinakultuur haarfijn uitgelegd en zagen wij kinaboomen van elken ouderdom en van allerlei soort. De bladeren van de verschillende soorten zijn zoo verschillend van vorm, dat een oppervlakkig beschouwer nooit al die boomen tot een geslacht zou brengen. Er zijn er met zeer groote bladeren, en anderen met zeer kleine; eenige bladeren zijn rond en anderen lang en smal als die onzer wilgen. Het is een prachtige kultuur en tegelijk een weldaad voor de menschheid en een goudmijn voor de ondernemers. Maar het is jammer, dat juist deze kultuur voor partikuliere ondernemers minder geschikt is, daar zij pas na velejaren rentegevend begint te worden. Wie dus geene andere bron- nen van inkomsten heeft, zou gedurende al die jaren van de frissche berglucht moeten leven. Bovendien levert eene zoo langdradige kultuur eigenaardige bezwaren op in een land, waar iedereen er slechts op uit is, om in den kortst mogelijken tijd zooveel te verdienen , dat hij voor goed naar het moederland terug kan keeren. Zooveel te meer rnoest dus de regeering zich krachtig op de kinakultuur toeleggen , veel meer dan tot nu toe het geval is. Eene andere opmerking verdient hier \vel eene plaats. 325 Sedert tien jaren wordt hier de kinakultuur geheel door betaalden, vrijwilligen arbeid gedreven. Naast koffietui- nen, waar de inlander tot arbeid gedwongen wordt, vindt men hier voor de kinatuinen voldoende werkkrachten voor geld zonder dwang. Het is niet moeielijk, hieruit gevolgtrekkingen te maken, maar tevens zeer gemakke- lijk om in die gevolgtrekkingen te ver te gaan '). Wij staan hier toch voor de veelbesproken vraag, of de in- lander werken wil. Die vraag is alweder verkeerd gesteld en, die haar met neen beantwoordt , is even dicht bij de waarheid, als hij, die er eenvoudig ja op zegt. Allereerst moet men in aanmerking nemen , wat ik reeds vroeger op- merkte, dat de inlanders eeuwen lang gezucht hebben onder een despotisme, dat him niet toeliet, de vruchten van den arbeid in vrede te genieten. Dat onder zulke omstandig- heden de inlander geleerd heeft, om bij den dag te leven en vooral niet meer te werken, dan voor zijn dagelijksch onder- houd noodig is , spreekt wel van zelf. Dat hij dus van nature lui en vadzig is geworden, zal wel niemand tegenspreken , maar tevens zijn er reeds genoeg bewijzen, om te durven beweren, dat die karaktertrek langzamerhand overwonnen kan worden, ten minste voor een groot gedeelte. Maar de inlander moet eerst duidelijk zien , dat zijn arbeid ook voor hem gunstige resultaten oplevert, en die resultaten hem niet door zijne meerderen weer ontfutseld worden. En zoo is ons bestuur nog bij lange na niet , dat dit , zelfs op Java , voor den inlander duidelijk bewezen is. Dan komt er echter nog een tweede punt. Is de inlander geschikt voor aan- houdenden en geregelden arbeid, en op die vraag moet men neen antwoorden. Wispelturigheid is een groote trek van zijn karakter en daarbij komt de zucht naar oogen- blikkelijk genot. Het is zeer moeielijk om inlanders even 1) Ueze opmerkingen zyn nntuurlijk van veel later dagteekening en neergeschreven , L-ii ik veel meer van Indie gezien had. 326 als Europeanen gedurende alle dagen van het jaar een vast aantal uren te laten werken. Uw beste arbeider zal plotse- ling, zonder eenige voor u begrijpelijke reden, verdwijnen en soms dagen lang wegblijven. Maar, als zijn geld op is, komt hij zeker weerom, als gij hem ten minste goed be- taalt en goed behandelt. Want eene zachte behandeling is bij inlanders een eerste vereischte. De inlander kan en wil werken, maar men moet met zijn karakter rekenschap houden en hem eenige speelruimte laten om volgens zijne inzichten te werken, al is dit soms eenigszins lastig, voor- al bijv. op fabrieken. Wanneer ik hier van den inlander in het algemeen spreek , ben ik mij natuurlijk wel bewust , dat karakter en om- standigheden in verschillende streken heel wat aan zulk eene algemeene uitspraak wijzigen. Het zal zeker heel wat meer moeile kosten om de luie Benkoeleezen tot werken te krijgen dan de nijvere inwoners van Palembang of Bawean. Maar als algemeene regel geloof ik niet, dat mijn oordeel onjuist kan genoemd worden. Het is niet moeielijk, hierna over gedwongem kultuur te spreken. Een zachte en verstandige dwang, om den luien en zorgeloozen inlander tot werken te brengen , is voor hem zelf een bepaalde weldaad. Dit getuigt de welvaart , die men bijna zonder uitzondering , onmiddelijk vindt, daar, waar gedwongen koffiekultuur heerscht. Maar die welvaart is min- der het gevolg van den dwang, dan van het werken, dat de inlander daardoor heeft leeren doen. Het einddoel moet dus steeds zijn de inlander zelf, maar niet onze eigen beurs. Maar binnen die grenzen is een verstandige druk van hooger hand in den aanvang bijna noodzakelijk. De richting moet echter steeds zijn, alien dwang zoo spoedig mogelijk, doch gaandeweg, te doen ophouden en in ver- standige leiding te doen overgaan. En zouden wij zelven daar van niet de beste vruchten trekken, terwijl de inlander tevens gebaat werd? 327 Ik hoop, dat niemand hieruit zal opmaken, dat ik het kultuurstelsel in zijn geheel verdedig. De vruchten, die het gedragen heeft voor de inlanders, door hen te leeren werken, waren er slechts in de tweede plaats mede be- doeld, en het hoofddoel, de stijving van onze eigen schat- kist, kan men eigenlijk zeggen, dat door het kultuurstelsel niet bereikt is. Voor en na werden op eene na alle ge- dwongen gouvernementskulturen ingetrokken , omdat zij voor de schatkist niet genoeg opleverden of slechts zoo weinig winst, dat deze in geene verhouding stond tot den druk op de bevolking. En de koffiekultuur zelf heeft alleen daar- om zulke schitterende winsten afgeworpen, omdat deprijzen in Europa sedert de invoering eene zoo onverwachte hoogte bereikt hebben. Waren de prijzen slechts gestegen in de- zelfde mate als de prijzen van andere artikelen, dan zou de koffiekultuur ook wel reeds ten grave gedaald zijn. Dit brengt nog niet mede, dat ik zou willen stormloopen op de tegenwoordige regeling. Ten eerste moet zulk eene in- grijpende verandering, als de opheffmg dezer dwangkultuur zou zijn, in Indie hoogst langzaarn en met omzichtigheid geschieden. Werd de kultuur plotseling vrijgegeven, dan zou men haar geheel te gronde zien gaan, zooals gebeurd is met de meeste andere kulturen, die toch voor den in- lander nog wel voordeel hadden kunnen afwerpen. Maar de dwang, alleen in ons voordeel en dikwerf vrij ruw toe- gepast, had die kulturen gehaat gernaakt, zoodat de in- lander zich geheel overgaf aan de vreugde er van verlost te zijn. Den middag en den nacht brachten wij te Lembang door en bezagen ook daar de kinatuinen. Heden morgen vroeg bestegen wij weder onze dappererosjes, om den Tankoeban- Prahoe te bestijgen. Die naam beteekent «omgekeerde prauw», en werkelijk heeft de top van dezen berg , van Bandoeng uit gezien, daarmede wel eenige gelijkenis. Het laatste gedeelte van den weg voert « en zigzag » een bergrug op , waarvan men telkens den uitersten rand bereikt , waar de blik in een diep ravijn, met zware boomen begroeid, afdaalt. Wij genoten een grooten rijkdom van bloemen; eene welriekende orchis met voetlange trossen van gele bloemen , eene klimplant met nog veel grootere trossen van lichtroode bloesems en tal van varens. Boven gekomen stonden wij plotseling op een vooruitstekend punt, met onder ons een krater links en een rechts. Eigenlijk is het slechts een enkele krater, doch een dam scheidt dien in tweeen en elke helft is nog ijzingwekkend genoeg. Reeds van boven af ziet men de 329 zwaveldampen opstijgen en het water opbruisen; in een der helften is zelfs een flinke Geyser. Er behoort eenige moed toe om het steile paadje af te dalen , dat in den eenen krater tot aan den waterrarid leidt. Hier maakt elke stap een gat in de dunne korst, en uit elk gat stijgt een zwavel- dampje op - - zie Robert le Diable. Uit een grooter gat, dat ik met een stok maakte, kwam eene dikke wolk naar omhoog en toen werd het mij al te zwavelig en klom ik weer naar boven. Het is eigenlijk ook mooi gevaarlijk en ik ben er hier reeds voor beknord, niet geheel onver- diend ; reeds twee reizigers hebben op die wijze het leven verloren. Ik was niet op de hoogte van het gevaar en de Soendanees , die ons als gids diende , bleef heel kalm op een steen zitten en zou waarschijnlijk even kalm zijn blijven zitten, als een van ons beiden in den grond ver- dwenen was. Wei was deze krater het geweldigste, wat wij van dien aard nog zagen , en ook moet die eigenaardige dubbelkrater eenig in zijne soort zijn. Toch is zelfs de wand tusschen de beide helften begroeid , maar het hoogere kreu- pelhout is geheel verbrand en spruit van onder weer uit ; telkens groeit het weer , en telkens verbrandt het op nieuw. Eene natuur , die zich steeds verjongt om zich zelve steeds te vernielen. Op de terugreis naar Bandoeng rolden wij met rijtuig en paard het onderste boven, maar daar wordt minder op gelet; een paar eindjes touw, om alles weer zoo wat vast te sjorren, en in vollen ren gaat het weder berg af. 11 Mei. De dag van gisteren werd besloten door een groot diner bij den resident. Behalve de notabelen van de plaats waren er heel wat van andere plaatsen, die reeds voor het feest van morgen aangekomen zijn. Want Bandoeng vult zich op onrustbarende wijze; Bandoeng moet bersten. Het kro- ningsfeest van onzen Koning toch zal overal in Indie 330 luisterrijk gevierd worden. Alle ambtenaren zijn aange- schreven, om morgen ter hoofdplaats aan te treden en verheugd te zijn. Hoe de arme postpaarden het er af moeten brengen, weet ik niet. ledere ambtenaar heeft er vrij gebruik van en mag bovendien partikulieren medebrengen , wat anders streng verboden is. Even als alien zijn wij van plan , morgen koninklijk feest te vieren. 13 Mei. Indie heeft gejubeld en heeft haarpijn. Reeds vroeg in den morgen waren wij gerokt en wit gedast in de voorgalerij van het residentiehuis. Daar waren inlanders en blanken, Ghineezen en Arabieren. met ware Oostersche pracht gekleed. 