David Hume's kenleer en ethiek
brengen: „all the choir of heaven and furniture of the earth, in a word all those bodies which compose the mighty frame of the world, have not any subsistence without a mind; their being is to be perceived or known; consequently so long as they are not actually perceived by me, or do not exist in my mind, or that of any other created spirit, they must either have no existence at all, or else subsist in the mind of some Eternal Spirit.” Elders geeft hij deze redeneering in den vorm van „a direct and immediate demonstration, from a most evident principle, of the being of a God": sensible things do really exist; and, if they really exist, they are necessarily perceived by an infinite Mind: therefore there is an infinite Mind, or God. Bezwaren. Natuurlijk gelden ook hier weer alle bezwaren tegen de leer der notions'. Maar zelfs al wilden weer deze over het hoofd zien, dan zou er voor zoodanige redeneering in het geheel van Berkeley's gedachten toch nog geen plaats zijn. Het Week ons, dat Berkeley als bestaans-voorwaarde van de „ideas", die niets anders zijn dan fleeting, perishable passions", het bestaan meende te moeten aanemen van „self". Al gaf men dit, om welke reden ook, zonder meer aan Berkeley toe, dan zou toch nog niet in te zien zijn, waartoe er op sensualistisch-empiristisch standpunt behalve dit „self" nog eenig ander „self" noodig zou wezen, daar de „ideas" immer mein niets anders zijn dan fleeting, perishable passions", die, eenmaal uit mijn bewustzijn verdwenen, daarmee eenvoudig opgehouden hebben te bestaan en dus onmogelijk het bestaan en dus onmogelijk het bestaan van iels anders kunnen impliceeren. Berkeley heeft hier blijkbaar meer toegegeven aan de vooroordeelen van „common-sense" dan zijn standpunt hem toestond". Als cause". Maar hij heeft nog Meer pijlen in z'n koker. Ziehier z'n tweede argument, dat ons evening vreemd is als het erste. We vernamen reeds hoe Berkeley voor het wille-keurig opwekken of wijzigen van „ideas" in z'n bewust- Dial. betw. H. and Phil. 3> dial. (1 425). Cf. pg. 140 V. Cf. pg. 158 V. Zijnswereld als oorzaak aanneemt de ^activity of the mind", die hij „by inward feeling" leerde kennen. Voorfs, dat hij de wijzigingen in 'n „idea" (of collection of ideas"), analoog met die van z'n eigen licham, onaf-hankelijk van z'n wil teweeggebracht, toeschrijft aan de activite van 'n mind, gelijksoortig met den zijnen. Here is even well, of schoon „there be some things which convince us human agents are concerned in producing them", evident to everyone that those things which are called the Works of Nature, that is, the far greater part of the ideas or sensations perceived by us, are not produced by, or dependent on, the wills of men". When in broad daylight I open my eyes, it is not in my power to choose whether I shall see or no, or to determine what particular objects shall present themselves to my view: and so likewise as to the hearing and other senses; the ideas imprinted on them are not creatures of my will". Dat het opwekken van deze, evenals trouwens van eenige andere % toegeschreven zou moeten worden aan „other finite spirits" is voor hem onaannemelijk. Evenzeer, dat het aan iets anders dan ^spirit" toegeschreven zou moeten worden ®). There is therefore some other Spirit that causes them; since it is repugnant that they should subsist by themselves. But, if we attentively consider the constant 166 regularity, order, and concatenation of natural things, the surprising magnificence, beauty and perfection of the larger, and the exquisite contrivance of the smaller parts of the creation, together with the exact harmony and correspondence of the whole, but above all the never- enough-admired laws of pain and pleasure, and the instincts or natural inclinations, appetites, and passions of animals; — I say if we consider all these things, and at the same time attend to the meaning and import of the attributes One, Eternal, Infinitely Wise, Good, and Perfect, we shall clearly perceive that they belong to the aforesaid Spirit „ „who works all in all" " and » „by whom all things consist" " *). AUe „ideas", mij onafhankelijk van mijn wil opgedrongen, impliceeren dus het bestaan van God. „We need only open our eyes to see the Sovereign Lord of all things, with a more full and clear view than we do any one of our fellow-creatures" *). Terwijl „one finite and narrow assemblage of ideas denotes a particular human mind, whithersoever we direct our view we do at all times and in all places perceive manifest tokens of the Divinity: everything we see, hear, feel, or anywise perceive by sense, being a sign or effect of the power of God; as is our perception of those very motions which are produced by men" ^). Derhalve: we nemen volgens Berkeley God niet waar „by a direct and immediate view"*). Maar ^though I ')Pr. of H. Kn, . 146 (I 340). •) » 148 (I 341). •) » 148 (I 342). ') n 148 (I 341). 168 cannot with eyes of flesh behold the invisible God, yet I do in the strictest sense behold and perceive by all my senses such signs and tokens, such effects and operations, as suggest, indicate, and demonstrate an invisible God — as certainly, and with the same evidence, at least, as any other signs, perceived by sense, do suggest to me the existence of your soul, spirit, or thinking principle. We denken alzoo God, evenals „other, finite minds,„nar analogie van onzen eigen „mind": „my own mind and my own ideas I have an immediate knowledge of „matter is slechts „by the help of these", dat we immediately apprehend the possibility of other spirits [welke ook] and ideas" en „all the notion I have of God is obtained by reflecting on my own soul, heightening its powers, and removing its imperfections". Dit heele betoog pleit meer voor Berkeley's voor de correctheid van z'n denken op dit terrein. Als betoog toch is het zeer zwak en wie het geloof aan Gods bestaan op deze en dergelijke betoogen will doen steunen, brengt het daardoor juist in gevaar. Al aanstonds ligt de opmerking voor de hand, dat we hier toch niet 'n geval hebben, parallel loopend met dat, waarbij „other selves" werden aangenomen. Herinneren we ons nog Even here, Berkeley daartoe komt: "When we see the colour, size, figure, and motions of a man, we perceive only certain sensations or ideas excited in our own minds; and these being exhibited to our view in sundry distinct collections, serve to mark out unto us the existence of finite and created spirits like ourselves." Hence it is plain we do not see a man, if by man is meant, that which lives, moves, perceives, and thinks as we do: but only such a certain collection of ideas, as directs us to think there is a distinct principle of thought and motion, like to ourselves, accompanying and represented by it. Berkeley kan dus werkelijk de kennis van „God" inzoover op 66n Hjn plaatsen, dat geen van beide „are perceived by sense". Maar de analogic in de „ideas perceived" met die van m'n eigen licham, welke in het „gehen doet besluiten tot „a principle like to ourselves", ontbreekt in het andere geheel. Wat zou Berkeley, in dit verband van gedachten, van zijn standpunt te antwoorden gehad hebben, wanneer imand, voor hij hem het bestaan van z'n infinite mind" wilde toegeven, met de woorden van Emil du Bois-Reymond, verlangd had „dass ihm irgendwo in der Welt hier: bewustzijnswereld], in Neuroglia gebettet, mit warmen arteriellem Blut unter richtigem Drucke gespeist, und mit angemessenen Sinnesnerven und Organen versehen, hier: de „idea" van een dem geistigen Vermögen solcher Seele an Umfang ents prechendes Convolut von Ganglienzellen und Nervenfasern gezeigt wird. Ten tweede valt op te merken, dat Berkeley, waar hij naast het subject van z'n bewustzijnswereld nog andere dergelijke subjecten plaatst, de beteekenis van „mind" als 1) Pr. of H. Kn. 148 (1 341). ^) E. du Bais-Reymond, Über die Grenzen des Naturerkennens, pg. 50, tegen Fechners „Weltseele" in dicns Zend-Avesta. 169 logisch-kennistheoretisch subject (hetwelk subject is van alles wat gekend wordt en dus geen subject naast zich duldt) geheel heeft losgelaten. Ze zijn eenvoudig naast elkaar staande ^thinking things" geworden, waarmee hij het bestaan van ^substance" bestrijdt. In der deopmerking, die al evenzeer voor dehandlicht, is deze: indien al toegestemd werd, dat de 'inward feeling', waarop hij zich voor 't bestaan van z'n eigen'mind' beroept, op zijn standpunt iets meer kon zijn dan andere voorafgaande en volgende „feelings", en dat op grond daarvan dit bestaan werkelijk toegegeven moest worden, dan zou die reden ten opzichte van elken anderen dan dezen individueelen mind toch komen te vervallen. Het vierde en niet minst belangrijke, dat hier opvalt, Cansaliteit. is het gewichtig gebruik, dat door Berkeley gemaakt wordt van de causale redeneering om het objectief bestaan te bewijzen van iets, dat niet waargenomen wordt. Hij neemt de geldigheid van zulk 'n redeneering als vanzelfsprekend an. Als hij 'ideas'' vindt, die hij niet veroorzaakt kan achten door z'n eigen of „other finite spirits", dan beet het eenvoudigweg : "there is therefore some other spirit that causes them; since it is repugnant that they should subsist by themselves". Trouvens, om het bewijs te leveren van het bestaan van „mind" in 't algemeen had hij reeds van dez elfde veronderstelling gemaakt: "We perceive a continual succession of ideas; some are anew excited, others are changed or totally disappear. "There is therefore some cause of these ideas, whereon they depend, and which produces and changes them." Welk recht heeft Berkeley daartoe? MatanrwettoD, We hebben reeds herhaaldelijk vernomen *) hoe na- drukkelijk Berkeley bet bestaan van 'n 'idea of activity' zoowel als van de ^activity of an idea' loochent. Kracht, en dus oorzakelijkheid, is zinnelijk onwaarneembaar. Ook wanneer we „motion" waarnemen, nemen we geen kracht waai*: ^motion, as well as all other ideas, is perfectly inert" ^). Vandaar reeds, afgezien van al de andere bezwaren, die hij er tegen inbrengt, bet ijdele der poging de secundaire qualitéiten uit de primaire te verklaren: „ whence it plainly follows that extension, figure, and motion cannot be the cause of our sensations. To say, therefore, that these are the effects of powers resulting from the configuration, number, motion, and size of cor- nets dan puscules, must certainly be false" % Geen noodzakelijk waargenomen verband, alleen regelmatigheden van successie en conclus- regeimatig- ^^^i^^ worden door ons waargenomen : „that food nourishes, hodon vaD snccfissifi en ®^®^P refreshes, and fire warms us; that to sow in the cofixistentie. seedtime is the way to reap in the harvest; and in general that to obtain such or such ends Such or such means are conducive — all this we know, not by discovering any necessary connexion between our ideas, but only by the observation of the settled laws of nature; without which we should be all in uncertainty and confusion, and a grown man no more know how to manage himself in the affairs of life than an infant just born. Er zijn dus wel gegrängerei, general laws that run through the whole chain of natural effects, die we door waarneming enervating kunnen leeren kennen. Maar wanneer we, perceiving that certain ideas of sense are constantly followed by other ideas, and knowing that this is not of our own doing, forthwith attribute power and agency to the ideas themselves, and make one the cause of another's damn is damn than which nothing can be more absurd and unintelligible. Deze naturbuchshouwing is a vain chimera, introduced by those heathens who had not just notions of the omnipresence and infinite perfection of God. God do not judge. Terwille van de tweede oorzaken had men de eerste oorzaken. Berkeley viele zich al de rede-looze en goddelooze dwalingen, die daarmee samenhangen, in den slag onmogelijk te maken door de conclusie, waar-toe hij zich krachtens zun redeneeringengerechtigdacht, dat er geen tweede oorzaken hoegenaamd bestaan, zelfs niet als causae occasionales. De naturwetenschap kan zich bijgevolg met geen „cause" of "activity" bezighouden. Immers haar voorwerp, de Natuur, in den een ig verständigen zin van „the visible series of effects or sensations imprinted on Pr. of H. Kn. 31 (I 274). 3) „ 32 (I 274). 3) „ 150 (I 342). Deze polemiek van Berkeley herinnert voor 'n groot dee! aan 'n bekend hoofdstuk uit Malebranche's Recherche de la Véritd, getiteld „De I'erreur la plus dangereuse de la philosophie des anciens" (VU 11 3, ed. Simon 570 v. v.). Our minds cannot produce anything at all. Boven-dien, al kon de veronderstelling van tweede oorzaken toegelaten worden, ze zou tot niets dienen: „the great mechanical principle now in vogue is attraction. That a stone falls to the earth, or the sea swells towards the moon, may to some appear sufficiently explained thereby. But how are we enlightened by being told this is done by attraction?). De naturwetenschap heeft dus geen andere taak dan na te gaan welke idemas„ „in the ordinary course of things" met elkaar gepaard gaan. „If therefore we consider the difference there is betwixt natural philosophers and other men, with regard to their knowledge of the phenomena, we shall find it consists, not in an exacter knowledge of the efficient cause that produces them — for that can be no other than the will of a spirit — but only in a greater largeness of comprehension, whereby analogies, harmonies, and agreements are discovered in the works of nature, and the particular effects explained, that is, reduced to general rules: which rules, grounded on the analogy and uniformness observed in the production of natural effects, are most agreeable and sought after by the mind; for that they extend our prospect beyond what is present and near to us, and enable us to make very probable conjectures touching things that may have happened at very great distances of time and place, as well as to predict things to come: which sort of endeavour s) „ 103 (I 314): ') „ 30 (I 273). 173 towards Omniscience is much affected by the mind" ^). Al is het waar, „that the connexion of ideas does not imply the relation of cause and effect", ze kan dan toch dienen als „a mark or sign with the thing signified" ^). Hier is het ^visual symbolism" van de „Th. of V/^ verwijd tot „a uni- versal natural symbolism"^). De ^general conclusions*^ die we trekken uit de constante relaties van successie en simul- tanelteit, waarin de „ideas" gewoonlijk optreden, zijn van ons standpunt gezien geheel willekeurig, en „not the result of any immutable habitudes or relations between things' themselves, but only of God's goodness and kindness to men in the administration of the world" *). Deze „steady consistent methods of nature may not unfitly be styled the Language of its Author, whereby he discovers His attributes to our view and directs us how to act for the convenience and felicity of life" % „and it is the searching after and endeavouring to understand this Language of the Author of Nature, that ought to be the employment of the natural philosopher" ^). Klaarblijkelijk is Berkeley hier in 'n vitieuzen cirkel geraakt. Het bestaan van 'n ^Author of Nature", die „always operates uniformly", wordt bewezen uit de waar- neming der regelmatigheden van successie en co^xistentie, 1) Pr. of H. Kn. 105 (I 315 v.). «) „ 65 (1 294). 2) Cf. pg. 91-94. ') Pr. of H. Kn. 107 (1 317). 6) „ 108 (I 317). «) „ 66 (I 295). 174 waarmee de „ideas" optreden, — en die regelmatigheden kunnen alleen dan geacht worden lets te bewijzen als het bestaan van 'n ^Author of Nature", die ^always operates uniformly", wordt aangenomen. Dobvooroor- Doch niet alleen, dat dit bewijs op 'n petitio prinzzeleit op den grondslag in nerKeiif s ^^^ Berkeley's systeem in het geheel geen plfiiats, evenmin »» «,*fc*.i «,*-« als voor substantie. We hebben hier trouwens 'n veelszins plaals. analoog geval met dat van de substantie. De ^material substance" werd geloochend, en dan alle substantialiteit vereenigd in „mind", terwijl al het andere phenomeen werd ^). Maar de gronden, tegen „niaterial substance" aangevoerd, bleken fataal voor alle ^substance" ^). Zoo ook hier. Aan de „ideas" wordt alle activiteit en oorzakelijkheid ontzegd, met grooten nadruk het bestaan van materieele tweede oorzaken bestreden *), om dan te besluiten tot het bestaan van 'n eerste oorzak, „the Author of Nature", ^infinite Spirit" (en soms secondair, ook ^finite spirits"), waarvan al het andere ^effect" is. Maar de redenen, waarom Berkeley het bestaan van materieele tweede oorzaken bestrijdt, maken tevens onmo-gelijk he t bestaan van eenige oorzaken hoegenaamd te aanvaarden. Materieele tweede oorzaken konden in 't kort hierom niet bestaan, omdat ze niet in deervaringgegeven, niet waargenomen, niet gepercipieerd kunnen worden, en alleen aan het in de waarneming gegevene, het gepercipieerd de realiteit toegekend kan worden, overeenkomstig hetesse = percipi. Maar wordt de activiteit van de "infinite" of van eenige „other spirit" dan wel gegeven, waargenomen, gepercipieerd? 't Is duidelijk, dat Berkeley het niet kan meenen, om dezelfde reden, waarom het „ik" als het werkende nooit waargenomen, nooit „idea" kan worden. Ja zelfs de "inward feeling" van de activité van z'n eigen „mind" moet immers of „mind" moet immers of „mind" moet immers of „mind" in „idea" zijn, maar dan is daarmee ook geen activité gegeven, geen waarneming, geen „idea", maar dan bezit ze als „super-induction of the mind" in 't geheel geen realitéit. Waarom nu in het 66ne geval aan de causale redeneering geldig-heid toegekend, en in 'n ander, precies overreenkomstig geval, geweigerd? Als er sprake is van tweede oorzaken, dan zegt hij: „I do not perceive that anything is signified besides the effect itself. „A spirit" daarentegen, ofschoon zelf onwaarneembaar, „can be perceived by the effects which it produceth" *). Hij bewijst daardoor, dat hij nog maar gedeeltelijk boven Locke's naive causa-liteitstheorie ^) uit gegroeid is. Dit meten met twee maten is in elk geval niet te rechtvaardigen. Maar waarom iiberhdupt naar *n oorzaak gevraagd van de riBeks ^fleeting, perishable passions"? *n Feit is het, dat we het doen. Berkeley had dat feit kunnen onderzoeken en verklaren Ode wijze, waarop hij dat noodig vond. Maar in geen geval had hij het recht metaphysische kennis te baseeren ») Pr. of H. Kn. 103 (I 315). «) „ 27 (I 272). =») Cf. pg. 43 v.v. 176 op lets, dat volgens zijn beginselen niets dan 'n fictie kan zijn. We komen tot deze conclusie: Berkeley geeft voor bet bestaan en het gebruik van de begrippen „subslantie" en „causaliteit" geen voldoende psychologische verklaring, evenmin als voor beider transscendente beteekenis, voor zoover hij er die aan toekent, *n behoorlijke logische rechtvaardiging. Waartoe de Nog 'n ander bezwaar van Berkeley tegen het aan-sobstitatie nemen van tweede oorzaken was, dat ze niets verklaren. Van, kraclir Wanneer vie het van 'n steen toeschrijven aan de •f" d zv^aartekracht, vraagt Berkeley: „how are we enlightened Bod" diint ^^ being told, this is done by attraction* *)? Inderdaad — door het aannemen van 'n kracht is 'n verschijnsel niet verklaard. Maar welk licht wordt er ontstoken, wanneer we voor „kracht** zeggen „wiir'? Wanneer op de vraag: „waarom verwekt 'n papaver slaap?" ten antwoord wordt gegeven: „omdat *n geest het zoo wil", zegt dat iets meer dan het bekende antwoord uit Moliere's Malade imaginaire : „quia est in eo virtus dormitiva'*? Kunnen wehet feit, dat verschillende lichamen elkander met versnelde beweging naderen, en dat de grootte der versnelling omgekeerd even- redig is met de kwadraten der afstanden beter afleiden uit 'n „wir', dan uit de „zwaartekracht"? Het is naturlik evenmin uit het 6en als uit het ander af te leiden. „Is the name „„God"", after all, more intelligible than the unperceived and unperceiving „ „„force" "That Berkeley had dislodged on account of their unintelligibility?" "If both words are meaningless, what gain or satisfaction to reason is there in substituting one meaningless word for another meaningless word, which, on account of its meaninglessness, had been already dismissed." "Maar?" Fraser, Berkeley (Philos. classics van Blackwood), pg. 152. "Ibidem. De theorie van Empedokles, ja van Thales af, over Giordano Bruno en Kepler, tot Schopenhauer, Fechner en Riemann toe, hoewel in menig opzicht van Berkeley afwykend, doen door het anthropomorphisme in hunne beschouwing der natur dezelfde overwegenden opkomen. Schopenhauer, die Welt als W. und Vorst." (ed. Grisebach, I pg. 149) : „bei der voUendeten Aetiologie der ganzen Natur müssste dem philosophischen Forscher doch immer so zu Muthe sein, wie Jeroanden, der, er wösste gar nicht wie, in eine ihm gefülltig unbekannte Gesellschaft gerathen würde, von deren Mitgliedern, der Reihe nach, ihm immer eines das andere als seinen Freund und Vetter presentierte und so hinlftnglich bekannt machte: er selbst aber hätte unterdessen, indem er jedesmal sich fiber den Prösidenten zu freuen versicherte, stets die Frage auf den Lippen: „Aber wie Teufel kommen ich denn zu der ganzen Gesellschaft?"". Daar zou weinig verandering in gekommen zijn, wanneer ze hem voorgesteld waren als familie van heben. Want dezelfde Schopenhauer moet, op de vraag wie hy was, eens ten antwoord gegeben hebben, dat het hem 'n let ding waard zou geweest zijn, wanneer de vrager hem dat had kunnen zegen. „Aus einem Realprincip, welches, wie.... der Wille Schopenhauer's, einzig und allein durch qualitative Merkmale bestimmt gedacht werden. Ord, das Universum, die von quantitativ bestimmten Gesetzen nach alien Richtungen durchzogene und regulierte Natur zu begreifen... das ist und bleibt, Air menschliches Denken, ein Ding der Unmöglichkeit bei omgekocht is naturwissen. „Aber Unmöglichkeit, die man uns auch nicht verlangen" Gut! so lautet die Antwort, dann komme man uns auch nicht mit der grenzenlosen Pratention, die Welt erklart zu haben" (0. Liebmann, Philosophischer Wert der mathematischen Naturwissenschaft, in An. der Wirklichkeit. Q. 304). „Ein wunderlicher Wille, der wollen soli, er mag wollen door alle causalité eenvoudig toe te schrijven aan 'n wils-daad van den 'infinite Spirit' en alzoo causeeren gelijk te stellen met cre^eren, wordt elke afleiding en elke verklaring onmogelijk gemaakt. Dat de naturwetenschap daardoor belangrijk vereenvoudigd wordt, spreekt vanzelf: „I need not say how many hypotheses and speculations are left out, and how much the study of nature is abridged by this doctrine" ^). Al wat ze meer poogt te doen dan de empirische regelmatigheden opsporen en formuleeren is volkomen doelloos. „Also die ganze Naturphilosophie und theoretische Kosmologie mit ihren zahllosen, schweren Problemen, scharfsinnigen Erklarungen und Deductionen, tiefen Speculationen und unl5sbaren Zweifeln, sie sind plitzlich eliminirt; es wird Licht durch das einzige Dogma: Gott will es so, Gott macht es so, weil es so gut ist! Wozu daher noch mathematische Physik und metaphysiches Nachdenken uber Wesen und Grund dieser Welt? Wozu atomistische und dynamische Constructionen der Materie oder gar Reflexionen Über das Ver. haltniss des oder nicht, und das im geraden Verhältnis des Produktes der Massen und im umgekündigen des Quadrates der Entfernungen (E. du Bois-Reymond, die sieben Weltrathsel, pg. 59). „Der „Wilhelm in der Natur" ist ein philosophischer Mythos" (A. Riehl, Philosophie der Gegenwart, pg. 220). Cf. book J. St. Mill's System of Logic etc. I pg. 350—404, II pg. 95—107, en dezelfde, An Examination of Sir W. Hamilton's phil. 344—363. — Wat Hegel, Vorlesungen fiber Gesch. der Phil. Ill (Werke XV) pg. 425, zegt met bet oog op Leibniz: „Gott hat das Privilegium dass ihm das aufgeführt wird, was nicht begriffen werden kann" is, mutatis mutandis, ook hier toepasselijk. 1) Pr. of H. Kn. 102 (I 314). 179 Nervensystems und Gehirns zu dem Geistigen in uns? Wozu Gravitationstheorieen oder Theodiceen, um von weit schlimmeren Dingen ganz zu schweigen? Überflossige Mahe und Frevel dazu! Denn die Einen quälen sich mit dem Hüngespinnst einer Materia ab, die mehr als Vorstellung sein soll, d. h. mit dem puren Nichts; die Andern tasten gar mit naseweisem, vorlautem Verstand an geheiligte Mysterien. Also, weg damit! Gott will es so; das ist Alles. Of de naturwetenschap zich, sozial vele barer Seen beoefenaren meenen, tot 'n taak als haar door Berkeley 'i^^^^^' geldige en aangewezen wordt, kan en behoort te bepalen, en of jqqjjjjj^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^ Dachten. Hun O. Liebmann, Id. und Realismus (in An. der Wirkl. pg. 31 v.). Zelfs 'n meester in de mathematische physica als G. Kirchhoff in zu „Vorlesungen fiber mathematisch en de naturwetenschap zal niet rusten voordat ze haar geSlimineerd heeft. Dat ligt in den geheelen ont-wikkelingsgang der naturwetenschap besloten (Cf. R. Avenarius, Philosophie als Denken der Welt gemäss dem Prinzip des kleinsten Kraftmasses, pg. 37 v.). Avenarius plaatst dan ook de causale beschouwing op „ne lyn met bet Fetischisme (a. w. 52) en Mach verklaart (Pop. wissensch. Vorlesungen, pg. 276): „ich hoffe, dass die kfinftige Naturwissenschaft die Begriffe Ursache und Wirkung, die wohl nicht für mich allein einen starken Zug von Fetischismus haben, ihrer formalen Unklarheit wegen beseitigen wird. Ideal van wetenschap was de werkelijkheid te begrijpen als 'n logisch samenhangend geheel. Ze gingen uit van de veronderstelling, dat elke volgende toestand niet alleen oder den vorigen volgt, maar eruit volgt met 'n noodzake-lijkheid, die, bij voldoende kennis der gegevens, door het denken begrepen kan worden, m. a. w., dat elke toestand uit den voorafgaanden verklaard en afgeleid moet kunnen worden. Ze namen aan, dat er 'n logica der feiten bestaat, „dass", zooals Liebmann het kernachtig uitdrukt, „jeder Einzelvorgang in der Natur als reale Conclusion eines objectiven Schlusses aufgefasst werden kann, dessen Major das Naturgesetz, dessen Minor der vorangehende Zustand des veranderten Objectes ist" „Die logica der feiten kan niet aangenomen en de concreete werkelijkheid niet als logisch samenhangend geheel begrepen worden, wenn der naturwet op nominalistische manier als louter 'n verkorte uitdrukking voor waargenomen regelmatigheden wordt beschouwd en er in de werkelijkheid niet iets wordt verondersteld, dat aan de wet be Antwoordt, En wärmer de wärmer de unterbrochen is. Welnu, zuwel de empiristen als de rationalisten hadden, overnekomstig de algemeine leus dier dagen: „omne scire est percausas scire", zich 'n ideaal van wetenschap gevormd, dat alle empirische wetten tot ratione herleid en al het toevallige tegen het denkonkodwendige verruild wilde zien. O. Liebmann, Ged. und Thais., I pg. 19; cf. „Die Logik der Thatsachen", en „die Einheit der Natur" (in An der Wirk. pg. 187 V. v., en 566 v. v.). Cf. ook G. Heymans, Schets eener kritische Gesellschaft von het Causalitätsbegrip in de nieuwe Wijsbegeerte, pg. 53 60. Dit rationalistisch ideal is volgens Berkeley's leer abso-luut onbereikbaar, niets meer dan 'n ijdele waan. Hoe statt bet bij Berkeley met de, wel contingente, laar ook maar toch reele kennis, die de ervaring levert? Wat *®®®^ empiristische ideal van kennis, te bereiken door reiniging der ervaring, d. w. z. door verwijdering van alle subjeclive toevoegsels en wijzigingen? Volgens Bacon is wat overblijft na aftrek van de idolen 'n zuiver beeld van de onafhankelijk van ons bestaande werkelijkheid. Hobbes acht hetzelfde bereikt na aftrek van wat bij noemt „qualitates sensibiles', al blijkt hetgeen dan overblijft niet veel meer dan nihil te zijn. Bij Locke wordt dit in zoover gewijzigd, dat de „ideas of primary qualities" de „exact resemblances" zijn van objectieve werkelijkheid, en dooi deze teweeggebrachl, — terwijl die der secundaire wel geen „exact resemblances", maar dan toch „constant effects" zijn van diezelfde objectieve werkelijkheid, „all that is requisite to make them real, and not fictions at pleasure". Overal wordt bier van bet al of niel bestaan eener relatie van congruentie en causalileit, of van causa-liteit alleen, tusschen onze „ideas" En unen unen unen van des bestandes object, de wärbeid van de ideas afhankelijk gesteld % Het spreekt vanzelf, dat met bet bestan van zoo'n object het gehele transscendente waarheidsbegrip mede moet komen te vervallen. Er kan niet gevraagd of Kritiom van waarheid? onderzocht worden of er hetzij in, hetzij onder de "ideas" afwijkingen voorkomen van de realiteit, wanneerde „ideas" niet de realiteit voorstellen of als "effects" naar 'n realiteit verwijzen, maar zelf de realiteit zijn, i. 6. w. wanneer esse = percipi. Van 'n zuiveren der ervaring kan geen sprake zijn, want er is geen ervaring, die gereinigd zou kunnen worden. Zoo zijn we langs 'n anderen weg nog- maals' tot de conclusie gekomen, dat het streven de werkelijkheid, als het onafhankelijk van ons bestaande, te leeren kennen door hetgeen in de ervaring gegeven is te isoleeren van den overigen inhoud des geestes als volkomen zinneloos beschouwd moet worden. We hebben gezien hoe Berkeley zich over het verdwijnen van het transscendent waarheidsbegrip verheugt, omdat het de bron is van alle skepticisme. Maai- baat het iets, wanneer men uit vrees voor skepticisme en agnosticisme het transscendente loslaat om idealisme of positivisme gelijk ons bleek n Auw aan elkaar ver- want) te onihelzen? Is Berkeley eraan ontkomen? Bezil hij 'n deugdelijk kriterium van waarheid? Blijft er iels meer bij hem over dan 'n stroom van „feelings", alle gelijksoortig en alle even waar of onwaar? Berkeley heeft z'n antwoord gereed. Locke had onderscheid gemaakl tusschen „ideas", „made by us", en andere, „which I did not make for myself. Nu, ook Berkeley stelt tegenover de „ ideas", die hij zich willekeurig voor den geest roept *), *) Cf. pg. 152. *) Cf. pg. 131 V. *) Cf. pg. 142; Pr. of H. Kn. 36 (I 276). Die, welche heute onafhankelijk van z'n wil worden opge- drongen. De eerste noeint hij, als „ideas of our own framing", schimeras"; de andere, als zijnde „imprinted on the senses by the Author of nature are called real things". Derhalve: wat onafhankelijk van mijn wil gegeven is, is „imprinted by the Author of nature", en daarom „real". Evenwel: noch het „imprinted" *) zijn, noch de „Author of nature" ^) zijn gegeven noch ^imprinted", maar beide ^superinduced by the mind". Berkeley besluit lot het bestaan van God als den ^imprinter" van de onafhankelijk van zijn wil gegeven „ideas". Wat helpt het dan op de vraag, welke van onze „ideas" onafhankelijk van onzen wil gegeven en dus „real" zijn, te antwoorden: „die, welke door God „imprinted" " zijn"? We hebben hier 'n analoog geval als bij Locke met "matter" of „body". Deze wordt gedefinieerd als „cause" van de „real ideas", en de „real ideas" als de door „body" of "matter" gecauseerde. Zoomin in het genene als in het andere geval helpt de verwijzing naar 'n onbekende oorzaak o ok maar iets om te weten te komen welke „ideas" „real" zijn en welke niet. Berkeley geeft dan ook voor de praktik 'n ander kriterium aan: „the ideas of Sense are more strong, lively, and distinct than those of the Imagination'. Dat was ook Locke's maatstaf geweest. Maar Berkeley voegt er aan toe: „they have likewise a steadiness, order, and cohe- rence." De ervaring van elken dag leert, dat de 1) Pr. of H. Kn. 33 (I 274); 90 (I 307). -*) Cf. pg. 170 v.v. en 140 v. 8) Cf. pg. 163 v.v. <) Pr. of H. Kn. 30 (I 273). Hoedanigheden: "Strong, lively, and distinct", even min als: "onafhankelijk van onzen wil gegeven zijn", dienen kunnen om b. v. hallucinaties of droombeelden van waarne-mingsbeelden te onderscheiden. "Steadiness, order, and coherence", vooral bet laalste, brengen ons in de goede richtig, maar — Berkeley zelf kan haar niet volgen zonder zn sensualistisch-empiristisch standpunt te verlaten. "Coherence" toch, kan nooit worden toegeschreven aan de fleeting, perishable passions", de relatielooze „ideas", die daar voor het gegeven en dus refiele moeten gelden. Het feit, dat 'n „idea" in de reeks der "ideas" voorkomt, kan nooit beslissen over het al of niet „real" zijn van die „idea". Men nioge ze beschouwen als "coherent" of „incoherent", ze is in dat opzicht gelijk aan alle andere. Het praedicaat "coherent" zegt alleen dan iets, als het 'n uitspraak doet over de vraag of "idea" in "n bepaalden samenhang past. Maar van "coherence" in dien zin kan alleen gesproken worden ten opz. ichte van 'n systeem van relaties, die niet gevoeld kunnen, maar gedacht moeten worden. We zijn hier wederom afgeweken van het esse = percipi en genaderd tot het esse = concipi. HUIE. Z'n Overzien we thans, aan het einde der bespreking van verhonding Hume's voorgangers, nog even den afgelegden weg. Het zal tot de foor- daarbij duidelijk worden hoe de verschillende lijnen uit-gangers. ^^^^^^^ ^^ problemen, waar DAVID HUME (1711-1776) zich mee bezig hiel en die hem door het tijdstip, waarop hij in de geschiedenis optrad, als opgedrongen werden. ') Cf. pg. 110 V. ') Cf. pg. 151 V. Bacon twijfelde geen oogenblik aan de mogelijkheid van objectieve, zekere kennis. 't Was voor hem alleen maar de vraag, hoe zullen we het materiaal daartoe bemachtigen, uitbreiden, benutten. Met aanstekelijke geest-drift gordt hij zich aan tot de reuzentaak der „Instauratio magna", schrijft hij zinn „N'ovum Organum", ontwerpt hij 'n ein einige zijn „nodzakelijk karakter draagt, niet objectief kan zijn, en dat onze objectieve kennis alle karakter van noodzakelijkheid moet missen. Bovendien weet hij ten slotte niet in welk opzicht deze contingente kennis ergens mee in de verhouding van afbeelding tot origineel zou staan. Dit in eersten aanloop verkregen resultaat werd dan door Locke weer voor 'n deel teruggenomen : de primaire qualiten althans zijn „exact resemblances" van 'n onaf-hankelijk van ons bestaande werkelijkheid en er is ten minste op het gebied van mathesis en mora Al plaats voor objective en tevens noodzakelijke kennis. Berkeley merkt de halfheden van Locke's standpunt op, zuvert diens stelsel van de niet daarin passende rationalistische bestand deelen en geeft aan de kenleer 'n zuver, streng con- sequent empiristisch karakter, doch meent op zijn beurt daar- mee 'n spiritualistische metaphysica te kunnen verbinden. De eersta taak nu, waarvoor Hume zich gesteld ziet, is aan te toonen, dat deze spiritualistische metaphysica van Berkeley niet past bij diens empiristische kenleer. Wie de voorafgaande besprekingen gevolgd heeft, moet inzien, dat dit niet uit kon blijven. 186 Harmon Als aanvalsbasis daartoe bedient Hume zich van natore", Berkeley's empiristische kenleer, die hij met voile over- tuiging overneemt. Had deze laatste, na Locke's bestrijding der aangeboren begrippen, verdere verdediging van het beginsel der ervaring overbodig geordeeld, — Hume beschouwt de kwestie, waar Berkeley zich op toegelegd had, de kwestie nl. wat in de ervaring gegeven is en wat niet, als in hoofdzaak uitgemaakt, Berkeley's abstractieleer, waarvan de groote belangrijkheid ons gegeben is, noemt hij, „one of the greatest and most valuable discoveries that has been made of late years in the republic of letters" ^). Ook de waarheid van het esse = percipi staat voor hem van meet af aan vast : „.... 't is universally allow'd by philosophers, and is besides pretty obvious of itself, that nothing is ever really present with the mind but its perceptions or impressions and ideas, and that external objects become known to us only by those perceptions they occasion. To hate, to love, to think, to feel, to see; all this is nothing but to perceive. Now since nothing is ever present to the mind but perceptions, and since all ideas are derived from something antecedently present to the mind, it follows, that 't is impossible for us so much as to conceive or form an idea of anything specifically different from ideas and impressions. Let us fix our attention out of ourselves as much as possible: Let us chace our imagination to the heavens, or to the utmost limits of the universe; we never really advance a. 187 Step beyond ourselves, nor can conceive any kind of existence, but those perceptions, which have appeared in that narrow compass. This is the universe of the imagination, nor have we any idea but what is there produced. Evenals Berkeley en Locke wenscht hij alle ontologische, physische of physiologische besprekingen principiel buiten te sluiten: „the examination of our sensations belongs more to the anatomists and natural philosophers than to moral; and therefore shall not at present be entered upon". Om zelfs den schijn van dat te doen af te weren verklaart hij: „by the term of impression I would not be understood to express the manner, in which our lively perceptions are produced in the soul, but merely the perceptions themselves". Weer elders heet het: „as to those impressions, which arise from the senses, their ultimate cause is, in my opinion, perfectly inexplicable to human reason...". Veel te lang reeds heeft men gegrepen naar allerhande werden, die buiten ons bereikligt. Vandaar eindelooze twisten en grenzenlooze spraakverwarring. „Amidst all this bustle 't is not reason, which carries the prize, but eloquence; and no man needs ever despair of gaining proselytes to the most extravagant hypothesis, who has art enough to represent it in any favourable colours. The victory is not gained by the men at arms, who manage the pike and the sword; but by 371; Ul I 1 (II 317). ») „ I I 1 (II 312). ») „ I III 5 (I 385); II I 1 (II 76). 190 we must endeavour to render all our principles as universal as possible, by tracing up our experiments to the utmost, and explaining all effects from the simplest and fewest causes, 't is still certain we cannot go beyond experience, and any hypothesis, that pretends to discover the ultimate original qualities of human nature, ought at first to be rejected as presumptuous and chimerical" ^). Zoodat ^as the science of man is the only solid foundation for the other sciences, so the only solid foundation we can give to this science itself must be laid on experience and observation" *). Geheel in overeenstemming hiermee is bet dan ook als we bij bet verder onderzoek uitspraken vinden als deze: „In order to put this whole affair in a fuller light, let us consider it as a question in natural philosophy, which we must determine by experience and observation" % Herhaaldelijk wordt er gesproken van ^anatomy of the mind" *). Elders vergelijkt hij z'n wijze van behandeling met die, welke in de chemie gevolgd wordt ^). Dan weer is bet 'n optische parallel, die ter ver- duidelijking dienst moet doen % De beide laatste gelden vooral van bet 2e en 3e boek van de ^Treatise": „0f the Passions" en „0f Morals". Maar op al z'n onderzoekingen is, althans naar de intentie, toepasselijk de klare uiteen- zetting van de z. i. eenig vruchtbare methode, die hij in ') Tr. OD H. N. Introd. (I 308). ') „ (I 307 V.) ') I III 8 (I 402). *) I IV 6 (I 543); 11 1 12 (11 118 v.); Ill 111 G (II 374). ') II III 9 (11 218 T.); 11 11 2 (II 124 v.v.). •) U 111 9 (II 219). 191 de volgende woorden geeft met het oog op moral disquisitions": „As this is a question of fact, not of abstract science, we can only expect success, by following the experimental method, and deducing general maxims from a comparison of particular instances. The other scientific method, where a general abstract principle is first established, and is afterwards branched out into a variety of inferences and conclusions, may be more perfect in itself, but suits less the imperfection of human nature, and is a common source of illusion and mistake in this as well as in other subjects. Men are now cured of their passion for hypotheses and systems in natural philosophy, and will hearken to no arguments but those which are derived from experience. It is full time they should attempt a like reformation in all moral disquisitions; and reject every system of ethics, however subtle or ingenious, which is not founded on fact and observation." Het ontgaat Hume niet, dat men, wat het experimenteren aangaat, met de studie van „human mind" in 'n ongunstige positie verkeert: we kunnen nl. de omstandigheden niet altijd naar willekeur invoeren: "moral philosophy has, indeed, this peculiar disadvantage, which is not found in natural, that in collecting its experiments, it cannot make them purposely, with premeditation, and after such a manner as to satisfy itself concerning every particular difficulty which may arise. When I am at a loss to know the effects of one body upon another in any situation, I need only put them Enq. c. Pr. of Morals I (Ess. II 174). In that situation, and observe what results from it. But should I endeavour to clear up after the same manner any doubt in moral philosophy, by placing myself in the same case with that which I consider, 'it is evident this reflection and premeditation would so disturb the operation of my natural principles, as must render it impossible to form any just conclusion from the phenomena.' Des te nauwkeuriger hebben we onze gegevens te verzamelen en de gebeurtenissen in het menschenleven te bespieden: „We must therefore glean up our experiments in this science from a cautious observation of human life, and take them as they appear in the common course of the world, by men's behavior in company, in affairs, and in their pleasures. Where experiments of this kind are judiciously collected and compared, we may hope to establish on them a science which will not be inferior in certainty, and will be much superior in utility to any other of human comprehension." 'An het einde van de Dissertation on the Passions' vinden we dan ook de betuiging: "I pretend not to have here exhausted this subject. It is sufficient for my purpose, if I have made it appear, that, in the production and conduct of the passions, there is a certain regular mechanism, which is susceptible of as accurate a disquisition, as the laws of Meine aan, ge* nomen onder willekeurig inevoerde omstandigheden. 3) Tr. on H. N. Introd. (I 309 v.). 193 motion, optics, hydrostatics, or any part of natural philosophy. Ais Hume sprecht van philosophic of metaphysics, Hume's dan heeft hij de bovenbedelde onderzoekingen op het oog, .... u 1 • r hondiDg ten waaraan wij den naam zouden geven van psychologie of., kennistheorie, al naardat de opvatting is, die we van deze jg skeDsis wetenschappen huldigen. Voor hem maken ze niet *n onder- deel uit van de wetenschap, als zijnde de bestudeering van 'n ded van den kosmos, maar de ^^ne, alles omvat- tende wetenschap, die al het andere absorbeert. Alle kennis a priori beperkt tot de methodisch onderzochte zielsverschijnselen, dat is het teeken, waarin hij vati den aanvang af z*n beschouwingen plaatst. Hij doet dat echter geenszins in *n skeptische stemming. Integendeel. Hij vangt z*n ^Treatise on Human Nature" aan in *n gemoeds- gesteldheid, gelijksoortig met die, waarin Bacon z'n ^Instauratio magna* ter hand nam. En evenmin heeft hij er skeptische bedoelingen mee. Hij maakt onderscheid tusschen skepsis en skepsis. Daar is *n soort van ^mitigated Suffice to suggest, which may be of advantage to mankind, and which may be the natural result of the Pyrrhonian doubt and scruples. The best is best in the limitation of our enquiries to such subjects as are best adapted to the narrow capacity of human understanding. The imagination of man is naturally sublime, delighted with whatever is remote and extraordinary, and running, without control, into the most distant parts of space and time in order to avoid the objects, which custom has rendered too familiar to it. A correct judgment observes a contrary method, and avoiding all distant and high enquiries, confines itself to common life, and to such subjects as fall under daily practice and experience; leaving the more sublime topics to the embellishments of poets and orators, or to the arts of priests and politicians. Welnu, dit soort van skepticisme is de voorwaarde voor delegi. Het eenige afoende, "catholic", geneemiddel, "fitted for all persons and all dispositions" tegen "that abstruse philosophy and metaphysical jargon, which, being mixed up with popular superstition, renders it in a manner impenetrable to careless reasoners, and gives it the air of science and wisdom" — is to enquire seriously into the nature of human understanding, and show, from an exact analysis of its powers and capacity, that it is by no means fitted for such remote and abstruse objects. We must submit to this fatigue, in order to live at ease ever after: And must cultivate true metaphysics with some care, in order to destroy the false and adulterate". Het is met de intentie aan de wetenschap 'n solede basis te gven, dat Hume zich uitsluitend wenscht te bewegen binnen de grenzen eener immanente philosophie. Z'n negatieve We hebben in den aanvang de klachten van onzen taak auteur vernomen over den toestand, waarin bij zijn optreden de philosophie zich bevond. Het is ons thans duidelijk, dat die klachten deels ook z'n onmiddelijk vorganger in de rij der empiristen moeten gelden. Het eigenaardig gebiiiik, Enq. c. H. U. XII 3 (Ess. II 133). 2) Eng. c. H. U. I (Ess. II 9). 2) Cf. pg. 15 V. 