Corporate financial management
A. p. 1,897,604 dat 18 per Amsterdamseh pond: dat is 1 Amsterdamsch pond thee: in 1864 van ... • 8.48 plokbare heesters 1866 , ... . 8.26 , 1866 , .... 6.6 # 1867 # .... 8.4 0  het gehed , 7.4* plukbare heesters Het kostende der prodnktie, veike nage- noeg geheel aan het Gouvemement is gele- vera ■}, been oeorag in 1864 . .. en: . . / 141,671.20 , 1866 .. . . , 139,696.80 , 1866 .. r 182,637.93 , 1867 .. f 138,860.46 , 1868 ;. f 188,761.26* , 1869 .. r 176,369.12 , 1860 .. f 167,883.79* , 1861 • ; r 168,241.29* , 1862 .. f 120^34.71* te samen.. . J ' 1,483,446.68 *) Met aitsondering nameiyk van 85 poad in 1855, en van 198 pond in 1856, welke ter beaehik- kin^ Tan do osderqemera syn gebleven. in 1864 , 1855 , 1866 f 1857 1858 1859 1860 1861 1862 bijna / 0.77 a t 0.74 ruim , 0.77 bijna , 0.76 9 , 0.77 W > 0.73 mim r 0.74» # , 0.75 » #0.71» gemiddeld over het geheel roim / 0.75 Bagtien. Hier, vaar de prodnktie van thee, sonder tossohenkomst van partiknliere onder- nemers, geheel voor rekening van het Goaver- nement heeft plaats gehad, is het getal fa- brieken seer afwisselend geveest. Het be- dro^, volgens de regeringsverslagen, in 1854 15, in 1865 11, in 1856 12, in 1857 8, in 1858 7, in 1859 en 1860 8, in 1861 7, en in 1862—1864 weder 8. De daaraan verbonden aanplant bedroeg: in 1854 729 bonws # 1865 . . • , 1856 . .. 9 1857 . .. 9 1858 . .. , 1859 . .. 9 1800 . .. , 1861 . ,. , 1862 . .. M 1863 . .. , 1S64 . . • •» te samen. 660 676  gesegd te hebben bedragen: in 1854 ^ 1,621,500 1855 1,913,000 1856 1,583,644 1S57 2,983,500 1858 4,219,500 1859 4,187,000 1860 4,187,000 1861 4475,000 1862 3,948,750 1863 4,001,366 1864 4^226,866 te samen. • 37,046,626 en dat der jonge heesters: TH. ^949 in 1654 1855 1856 1857 1858 1859 1860 laei 1$62 1863 1864 # w # r jr w w 9 te zamea* 1,955,600 2,745,000 9,664,000 1,350,000 129,000 225,000 9,068,500 Wauneer mea de berekenmg yan het getal heesters per bouw maakt over den geheelen aanplant, van plukbare namelijk en jonge heesters, dan blijkt het, dat men per bouw heeft gehad: . • 4,907 heesters in 1864 1856 1856 1867 1858 1859 1860 1861 1862 1863 1864 If r # # 0 B If W 7,068 7,374 7.376 7,942 7,732 7,732 7,758 8,167 8,311 8,311 # w # 9 en gemiddeld voor het geheel ...... 7,411 heesters Maakt men evenwel de berekeuing slechts over het getal plukbare heesters, dan krijgt men per bouw: 2,334 plukbare heesters 2,898 2,749 5,078 7.707 7,782 7,732 7,753 8,167 7,870 8,311 ia.l854 1855  berekeningen, waar- yan de eerste een yersehil aanwijst tusschen 4,907 heestera in 1^54 en 8,311 in 1864, en de tweede een yersehil tusschen 2,224 plukbare beegters in 1854 en 8,311 in 1864, dat men uit de oj^ayen betreffende den.Gouyernements aanplant evenmin als uit die der partikuliere oiidernemers in de yerste vette kan nagaan op welke wijdte de aanpkint geschiedt, of hoeveel heesters er ongeyeer per bouw zfjn; want, hoezeer wij gaame toegeyen, dat in het gemiddeld daaryan in het eene of andere jaar eenig yersehil kan bestaan, om^at hier en daar uitsterying kan plaats hebben, zoo zal men toch moeten toestemmen, dat een yersehil yan bijkans het tweeyoudige, zoo als de eerste be- rekeuing aanwijst, en yan bijkans het yier- youdige, zoo als uit de tweede berekeuing blijkt, onaannemelijk is. Aatt zulke Onyer- klaarbare onregelmatigheden in-meest aUe In- dische opgayen zijn wij gewoon. De produktie heeft bedrageu: in 1854 A. p. 145,292 , 1855 „ 9 87,312 , 1856 . 9 88,726 9 1857 9 9 88,769 , 1858 , , 129,000 9 1859 . 9 9 132,849. 9 I860 ^ , 150,020 , 1861 , , 176,786 , 1862 ^ r 143,60a , 186a , , 180,198 V , 1864 , , 174,096 te zai nen A, p. 1,500,638 en het kostende daar van: in 1854 / 88,277.07 , 1855 „ 63,572.98* ^ 1856 t 52,676.59 9 1857 , 44,300.90 , 1858 M 56,112.93» , 1859 n 68,442J7 » 1860 r 97,622.79* , 1861 ^ 113,327.67 » u 1862 „ 107,259.15' r 1863 M 108,282.76 , 1864 , 113,048.64 • te zamen / 902,918.57 9 terwiji alzoo het getal plukbare heesters, waar* yan 1 Amsterdamsch pond thee is yerkregeu, heeft bedragen: in 1854 1855 1856 1857 1858 1869 11.16 21.91 17.86 33.61 32.71 31.61 6i 960 TH. 1860. 1861. 1862. 1863. 1864 , _ en gemiddeld voorhet gelieel a 27.91 23.62 27.52 22.20 24.22 24.69 plukbare heestcrs. Oemiddeld heefb 1 Amsterdamsch pond thee gekost : in 1854. » 1855. , 1856. M 1857 • , 1858. „ 1859. , 1860. a 1861 , , 1862. , 1863. r 1864 . _^ en gemiddeld voor het geheel • • ruim / bijna ruim bijna ruim  0.747 0.60 0.65 mim / 0.60 Voor Buitenzorg •••.../ CSS'/^ 9 Krawang t 0.70 ») 9 de Preanger RegentschappeiL 9 0.76\', 9 Cheribon ....... r 9.73 In het regeringsverslag oyer 1858 (pag. 100) wordt gezegd, dat men in fiagelen keuriger is in het plukken dan in de andere gewesten, en dat het daaraan moet worden toegeschre- yen, dat men in Bagelen yoor den pluk yan 1 Amsterdamsch pond thee zooyeel meerhees- ters noodig heeft dan elders; maar dat dan ook daar tegenoyer staat, dat de Bagelen-thee op de Nederlandsche markt meer gewild is dan die yan andere residentien afkomstig. Ondertttsschen hoe kenrig men in het pink- ken ook zij, toch komt het ons yoor, dat het yerschil in pink tasschen Bagelen en andere theeproducerende gewesten wat heel groot is en in het yerslag yan 1861, waar op dezelfde omstandigheid weder gewezen wordt, yindt men dan ook" teyens de aanmerking gemaakt, dat er waren, die beveerden, dat de reden yan den ongunstigen pluk moet worden gezocht in de wijze, waarop hy geschiedde en die de behoorlijke ontwikkeling yan den heester bena- deelde, weshalye maatregelen, om in dit opzigt yerbetering te krijgen, zouden worden beproefd. Afgescheiden daaryan biedt eyenwel de Ba- gelen-theeproduktie ons nog twee merkwaar- dige yerschijnselen aan. Vooreerst dat het kostende er yan yeel minder bedraagt dan het kostende der door partikuliere ondememers geleyerde thee. Wij hebben gesden, dat de gemiddelde prijs der tbce per Amsterdamsch pond is geweest: terwijl gedurende het tijdyak yan 1854— 1S64 het gemiddelde yoor Bagelen is geweest/ 0.60, Men beweert, — en niet zonder grond, want de onderyinding leert het, — • dat in den regel partikulieren yeel goedkooper kunnen produceren dan een Gouyemement; maar hier ziet men het omgekeerde, terwijl, wat nog yreemder is, de eigen Gouyemements thee- produktie geschiedt door yrijwillig ingehaurd werkyolk, eyen als het geyal is met de pro- duktie der partikuliere ondernemers. Onder het kostende yan de produktie dier laatsten is wel begrepen hunne winst, maar met dat alles blijft ons het yersohil nog al groot toe- schijneu. Een tweede opmerkelijk yerachijnael yindeii wij in de omstandigheid, dat de koaten Tan produktie in geene yerhouding ataan met of niet rijzen of dalen naar gekng yan het mis- der of meer gunstige der produktie, zoo als op economische gronden en die der eryaring bewezen zou kunnen worden in den regel het geyal te moeten zijn. In het jaar 1854 toch had men den gun* stigsten pluk, en yerkreeg men gemiddeld 1 Amsterdamsch pond yan 11.16 heestere, en tocb heeft in dat jaar de thee per pond meer gekost dan in eeuig ander jaar, uitgezonderd dat van 1862. De jaren 1857, 1858 en 1S59 zijn de onguustigste yoor den pluk en daarin yerkreeg men 1 Amsterdamsch pond yan respectivelijk 33.61, 32.71 en 31.51 heesters, en desniettemin zijn in die drie jaren de kosten yan produktie het laagste geweest, namelyk / 0.50, / 0.43* en / 0.51^ per pond. Ook als men de toialec yan produktie en yan kosten nagaat en met elkander yergelijkt, zijn de uitkomsten niet minder zonderling. In 1854 bij yoorbeeI<i kosten 145,292 ponden / 88,277.07 en in 1862 betaalt men- yoor 143,500 ponden, of bijna 1,800 ponden minder, / 107,259.15» of mim / 19,000 meer. In de jaren 1862 en 1S63 bedragen de kosten, op een yerschil yan od- geyeer / 1,000 na, bijna eyenyeel, o&choon men in het cijfer der produktie zelye eoi rer* schil ziet yan ongeyeer 36,700 ponden. £r kunnen wel is waar omstandigheden pisatj *) Ongerekend 25 cents per pond yoor kostfs yan ff&ale bereiding, en andere daarbg komeotk uitgayen. TH. 951 grijpen, waardoor de prodnkiiekosten heteene jaar lets gUDstiger uitvallen dan in eeu ander jaar; maar de verschillen, waarop vij gewezen hebbeUf zijn te groot, om niet opmerking te yerdienen. Zij bewijzen, om er niets meer van te zeggen, dat cene regering verstandiger doet, met zioh, vaar de nood het haar niet eenigzins tot pligt maakt, niet te begeven in indnstriele ondernemingen, waarover zij bet beheer moet toevertronwen aan menscben, die, daargelaten, of zij er de vereiscbte bekwaamheid voor heb- ben, geen regtstreeksch eigenbelang in de zaak hebben. Ondertmseben blijkt bet nit de re- geringsveralagen niet, dat de door ons aange- wezen verscbijnselen maar eenigermate zelfs de aandacbt der revering bebben getrokken. Bocb laat ons nu verder nagaan, welke gel- delijke uitkomsten 's Gouyernements tbeehandel wel kan opgeleverd bebben. De produktie of liever de aan bet Gon- yernement gelererde hoeyeelbeid beeft bedra- gen: In dat zelfde tijdyak heeft de produktie, waaruit die hoeyeelbeid is geleyerd, bedragen 18,421,796 Amsterdamscbe ponden, of 291,545 ponden meer. Het geleyerde beeft aan het Gouyernement gekost : in 1854 . . .. / 1,187,068.60 0 1855 . .. 1,090,255.35» M 1856 , .. 1,434,492.86* , 1857 . . .. 1,349,073.21* , 1868 . .. ' 1,655,451. 84» , 1869 . .. 1,427,326.03 , 1860 . .. 1,501,601.88 ^ 1861 . .. 1,379,909.46» , 1862 . .. 1,178,153,46» r 1863 . . .. 862,751.58» , 1804 . . .. 572,231.87» to samei ^ / 13,638,316.17 hetgeen nefirkomt op ruim 74Va cents per Am- sterdamsch pond, Volgens de opgaven der regering beeft de netto-prijs der in Nederland yerkochte thee per Amsterdamsch pond gemiddeld bedragen: in 1864 / 1855 1856 1857 1868 1869 1860 1861 1862 1863 1864 9 M  0.70*/, 0.69*/, 0.86V, Volgens -die netto-prqcen mag men het er Toor houden, dat de aan het Ooarernement geleverde thee zniver heeft opgebragt, calcu- latief: in 1864 « . A. p. 1,547,438 , 1855 . , , 1,388,236 , 1856 , 1 1 . 9 9 1,877,134 9 1857 1 . , , 1,735,966 , 1858 .99 2,060,123 r 1859 . 9 9 1,932,267 , 1860 1 . 9 9 1,968,187 r 1861 < 1 . 9 9 1,947,289 , 1862. « . , , 1,610,714 , 1863 , » 1 . , » 1,272,232 , 1864. • r 9 790,655 te zai nei I A. p. 18,130,231 in 1854 , 1855 , 1856 9 1857 , 1858 , 1859 , 1860 , 1861 , 1862 , 1863 , 1864 . / 852,638.33» . 9 713,653.30^ . M 1,028,669.43« . , 895,758.45« . „ 1,021,821.008 9 1,369,970.21' . , 1,432,840.13« . 9 1,890,364.34« . r 1,140,386.51« . 9 888,017.93« . r 449,092.04 te zamen / 11,183,110.72^ terwijl dus bet kostende der geleyerde thee heeft bedragen / 13,538,316.17 heeft zij netto opgebragt, calculatief ^ 11,183,110.72 hetgeen een yerlies geeft yan / 2,855,205.46 Berekend over de totale hoeyeelbeid, die ge- leyerd is, bedraagt het yerlies gemiddeld na« genoeg 13 cents per Amsterdamsch pond. Maar bij dat cijfer bepaalt zich het geleden yerlies niet, daar wij onder het kostende der thee noch de uitgaaf yoor het afwerken der Krawang-thee '), noch die voor het afwerken <) Tegen 25 duiten per Amsterdamsch pond be* draagt dit over eeoe hoeyeelbeid yan 1,469,086 ponden, wolke van 1854-^1861 is geleverd, mim / 806,0«, 61* 962 TH. ▼an andere thee *), noch dndelijk de nitgaven voor personeel ') hebben begrepen, en yoor het een zoo w el als voor het andere het verlies nog vermeerderd moet worden met minstens / 400,000 '), zoodat het totaal verlies in dat fijdvak minstens / 2,750,081 of 16 cents per Amsterdamsch pond moet hebben bedragen. In yerband tot die uitkomst zal het wel niemand knnnen bevreemden, dat het Gouver- nement sich eindelijk ontslagen heeft van de Terpligting tot aanneming van het produkt, die blijkbAar alleei^ in het yoordeel der pro- ducenten zoo lang is volgehonden. Die uitkomst is zelfe van dien aard^ dat zij <) Uit de versiagen toch van 1854-1860 bl^kt, dat eeiie OTerwerking heeft plaats gehad: in 1864 van A. p. 186,190 „ 1855 . „ „ 288,334 , 1856 , , . 271,790 » 1867 « , 274,832 9 1868 I, ••••••«» 236,866 . 1869 . ....*..» 186,924 n 1860 . , , „ 172,250 te lamen. . . A. p. 1,564,686 terwgl in die selfde jaren de ge- leyerde Krawang-thee had be* dragen , ^» » 1,819,036 weshalve, behalve het geleverde uit Krawang, nog overgewerkt is eene hoeyeelheid van . . . A. p. 245,650 Voor het jaar 1861 wordt slechts melding ge- madrt van de aitgaaf YOor het overwerken, sonde r opgaaf noch van de hoeyeelheid, noch van het koBtende. •) Met opxigt tot de aitgaven voor personeel, die niet in het kottende der thee zqn begrepen, yinden w^ yermeld, ^t die hebben bedragen: in 1856 / 6,600.— . 1856 n 6,400.— . 1867 6,400.- . 1868 6,400.— „ 1869 6,400.— . 1860 n 6,400.— te zamen, • . / 37,600. — Voor 1854 en 1861 vindt men geene melding gemaakt van die aitgaven. *) Te weten: Voor het orerwerken van 1,469,086 pond Kra- wang-thee ii 25 daiten / 806,049 Voor het overwerken bovendien van 245,660 pond ii 26 daiten. . . . . » 61,177 Voor nitgayen van personeel in de jaren 1856-1860 »> 87,600 f 394,826 geenen grond oplevert> om van de Java-the^ produktie, na zij door het Gouvemement ge- heel is losgelaten, eene goede ioekomst te vervachten; want, tenzij de partikuliere on- dernemers, die hnnne thee aan het Goa▼e^l^ ment hebben geleverd, bij die levering schro- melijke winsten hebben gehad, zien wij niet in, hoe er voor hen veel kans bestaat, om met eene vermindering van 15 cents en meerzelis per pond ') op bonne kosten van produktie en bereiding, goede, marktbare thee te blijren leveren en nog goede zaken te maken. Naar ons inzien ligt het groote ongdok voor de Java theeproduktie, » een ongeluk, dat niet gemakkelijk zal zijn te verhelpen, nu de zaak eenmaal eene andere rigting heeft genomen, — - hoofdzakelijk daarin, dat men daarvan heeft gemaakt eene knltuur voor on- deritemingen op groote schaal aangelegd, en niet eene volkskultuur, g^lijk in China, wiar de laudbouwer haar als bijzaak aanhondt ter verkrijging van thee voor eigen behoefte, ter- wijl 14) al, wat hij overhoudt, naar de markt brengt en verkoopt aan dezulken, die de thee verder afwerken, sorteren en voor den alge- meenen handel bereiden en geschikt maken. Tegen eene Industrie onder zolke omstandig- heden, waaronder elk lid des huisgezins het zijne bijdraagt tot het welslagen, waarbij hij zelf een r^tstreeksch bdang heeft en de tra- dition omtrent knltnor, pink en bereiding Eorgvuldig worden bewaard, moet de concur- rentie noodwendig zeer zwaar vallen voor on- dememingen, die alles moeten betalen, en, hoe redelijk die betaling ook moge njn, aUes moe- ten overgeven aan ingehnurd^ vreemd arbeids- volk, dat geen regtstreeksch belang bij de zaak heeft; terwijl, wat nog het ergste is, de grootste belanghebbende er bij, de ondernemer zelf, maar ai te dikwijls het beheer en de ge- heele leiding zijner zaak aan anderen meet tocTertrouwen, die soms weder vervangen moeten worden, wanneer zij regt goed op de hoogte z^'n, of waarvan ieder dikwijls eigen denkbeehlen heeft en volgt. *} Omdat het verlies door ons geslagen is orer de totale hoeyeelheid thee, die het Gonremement heeft ontvangen, terwgl het bigkt, dat het kosteede der Bagelen-thee, waarvan de produktie geheel Toor rekening van het Oonremement geschiediJe, minder heeft bedragen dan de gemiddelde netto opbrengst per pond der totale hoeveelheid, en de regering in hare verslagen dan ook een paar maJei mededeelt, dat die thee hoogere prgsen haalde, es das bepaaldelgk winst moet gegeven hebbeji« THL 958 Het ifl mogelijk^ dat wij de zaak verkeerd inzien, maar, — daargdaien de vraag^ of op Java thee kan worden geproduceerd, die even als en op gelijken voet met de Chlna-thee eenen gereeden af irek in den handel vindt, — ons schgut het toe, dat, om de kultnur van thee op Java te verzekeren eu haar de con- cnnentie tegen die in China mogelijk te ma- ken, het belang der Enropesche ondememen nu nog medebrengt, om te traohten het daar- heen te wenden, dat de landbouwende bevol- king zelre de thee kultiveert, plokt en eene Toorloopige bereiding doet ondergaan, om ze te verkoopen aan de ondernemers, die aan het produkt yerder datgene doen, wat er vereischt in 1860 door het Gonvernement g partikulieren .. uit het entrepdt .. # ]861 door het Gonvernement a partikulieren .'. uit het entrepot w 1862 door het Gonvernement w partikulieren .. uit het entrep6t g 1863 door het Gonvernement w partikulieren •. uit het entrep6t . • , 1864 door het Gonvernement r partikulieren .. nit het entrep6t • • g 1865 door het Gonvernement g partikulieren •. uit het entrepot • • wordt, om het in den handel te kunnen bren- gen, daarbij slechts zorg dragende, dat zij er zich strikt aan houden, fsibriekanten, en niet teveus theespeculanten te wiUen zijn. De voet, waarop de kultnur waarschijnl^k met het meeste succes zou kunnen plaats grijpen, zou alsdan een zoodanige moeten z^n, dat een landbouwend gezin haar als lets bijkomends, zonder ongerief voor zijnen overigen kultnur- arbeid, met gemak zou kunnen aanhouden. Volgens de Indische handebverslagen heeft in het tijdvak van 1860—1865 de uitvoer van Java-thee bedragen als volgt: pikols 15,809.72 g 777M g " pikols 9,915.46 g 1,170.— # ' pikols 8,104.21 g 510.04 pikoLi 17,023.32 g 2,976.16 , 2,285.10 pikols 13,454.31 M 3,242.77 g 745.20. pikols 7,482.05 g 11,195.95 pikoLi 16,687.53 11,085.46 8,614.25 22,284.58 , 17,442.28 g 18,678.— Ofschoon de uitvoer van de laatste drie jaren belanghjker is dan die van de drie eerste jaren, kan uit de door ons gegeven cijfers van den uitvoer niet met eenige zekerheid worden nagegaan, of en in hoever gelijktiijdig met het successivelijk verminderen en eindelijk geheel ophonden der levering van thee aan het Qou- vemement, in verband tot den afloop der met hetzelve bestaande overeenkomsten, de pro- duktie van thee op Java toegenomen, dan wel verminderd is. Yooreerst toch blijkt, dat zelfs in de hiatste drie jaren de uitvoer voor rekeniug van het Gon- vernement nog het grootste gedeelte uitmaakt van den totalen uitvoer. Ja zelfs en in weer- wil, dat de levering aan het Gonvernement in die jaren al minder en minder was geworden, heeft de Gouvernements uitvoer van 1863 — 1865 ad pikols 37,958.68 nog met ruim 4,100 pikols overtroffen den Gouvernements uitvoer van 1860—1862 ad pikols 33,829.19. Daaruit zou men mogen opmaken dat niet het in elkjtar 954 TH-TI. Ran het Gonvemement gdeverde dadelijk vordt uitgevoerd, maar nog eenigen tijd in 's lands pakhuizeu op Java wordt aangehouden, soodat de uitToer van den aanwezigen voorraad zich misscliien regelt het2ij naar de marktprijzen in Europa, hetzij naar ge»3hikte scheepsgele- genbeidx waarmede die uitvoer zonder nadeel voor bet artikel kan geschieden. • Daaruit meenen wij in de tweede plaats tot de gevolgtrekking te mogen komen, dat de partikuliere uitvoer der jaren 1863 — 1865 ad pikolfi 20,445.18, ofschoon met nagenoeg 18,000 pikols overireffende, dien der jaren 1860^1862 ad pikols 2,457.85 nog geene vol- doende aanwijzing geeft voor liet cijfer der prodaktie voorgeheel partikuliere rekening. Eerst nadat de verzending van thee voor re- kening van bet Gouvernement gebeel zal heb- ben opgehouden, en wanneer alsdan van geenen uitvoer aprake nl zijn dan van dien voor gebeel partikuliere rekening, zal men met eenige meerdere zekerheid den meer of minder gunstigen invloed kunnen nagaan van de op* bonding der levering aau bet Gouvernement op de produktie. Eindelijk zou bet in de derde plaats mo- gelijk kunnen zijn, dat op Java zelve, nu er aan bet Gouvernement niet meer wordt ge- leverd, meer Java-tbee in consumtie wordt gebragt. Uit den invoer van tbee uit Gbina mag men zicb evenwel tot die gevolgtrekking niet ger^tigd acbten, daar de waarde van dien invoer, volgens  § M 1863 1864 1865 / § 9 481,343 357,902 645,585 / 1,484,830 zoodat in de laatste belft van bet zesjarig tijdvak voor eene waarde van ruim / 250,000 meer dan in de eerste belft is ingevoerd. Thew-toe-kong, goudmijn in Borneo's Westerafdeelin'g, mijndistrikt Mandbor. In 1860 verkreeg men uit deze mijn met 8 werk- Keden in den tijd van zes maanden 11 tbail goud en in 1861, in betzelfde tijdsverloop, slecbts 4 tbail, zoodat de opbrengst niet toe- reikend was om de onkosten te dekken. Thie* landscbap op de Zuidkust van bet eiland Rotti, residentia Timor. In 1868 weid bet bestuurd door een Christen Radja^ eeti Heidenseb Feltor en 26 Tamoekonft of dorps- boofden. De bevolking bedroc^ 8,126 invo- ners, waarvan 350 Ghristeuen, onder welke 200 scbolieren, die werden voorgegian door eenen Gouvernements onderwijzer,tween^r§- onderwijzers en twee helpers. Onder Thie behoort bet onbewoonde eiland Dana. Het dorp Thie ligt 4 uren (te paard) van Baa, aan de Cyrus-haven, die door walviacbvaarden bezocht en waar schildpad gevonden wordt. Men beeft er eene kerk en school. Thiol, dorp op het eiland Amboina, schier- eiland Hitoe, landscbap Soelematte. Thiouw, zie: Tiouw en Teon. Thlahab Kidool en -Lor, twee dorpen op Java, residentie fianjoemaas, regentsdop Pgerbolinggo, distrikt Kerta Negara. Thoiweweh, dorp op bet Zuid-Wester- eiland Moa, residentie Banda, distrikt Bausawa. ThomaB-elland, g^^en in de zee van Timor> in de zoogenaamde Minstrel's passage, ten Noord-OosTen van Palmer's eiland. Tan bet Noorden tot bet Westen steekt van dit eiland een rif uit. Thoren of Foeloe Tiga, het grootste en zuidelijkste der Zeven-eilanden ten Westen van Sumatra. Thouloup, fort op Sumatra^ residentie Padangscbe Bovenlanden, landsehap Tanah Datar^ op de grens van de L Kota's. Tluresliold-punt, kaap op Nieuw Guinea, ten Oosten van kaap Spencer, op nagenoeg 0° 48' Z. Br. en 13r 34'. Zij is de West- boek eener diepe baai, de Tbresbold-baai ge- noemd, in welke een eiland je ligt, dat door een rif omgeven is, betwelk tot aan de Zuid- zyde der baai afsteekt. Thyhin, tinmijn op het eiland Banka, distrikt Marawang. Tia, dorp op JaVa, residentie Rembang, afdeeling Bodjo Negoro, aan den regteroever der Bengawan. Tiaboe, boek aan de Oostzijde van de noordelijke landtong van Gilolo, in de baai van Galela, op 127* 53' 0. L. Hij bepaalt de ZuidzLJde eener rivier, die drinkwater bevat. Tiagan, dorp op Sumatra, residentie Pa- dangscbe Bovenlanden, landscbap Agam. Tiakar, dorp op Sumatra, residentie Pa- dangscbe Bovenlanden, in bet Zuiden van de L Kota's. Tial, kaap op het eiland Amboina, die de baai van Baguala ten Noorden bepaalt <^ 3" 36' Z. Br. en 12«'' 28' 0. L. TL 955 Tialarang^ zie: Fialarang. Tial' Islam, kampong op het eilaod Am- boina, op de Zuidkust van het sohiereiland Hitoe. Het is bewoond door 235 Mohamme- daiien» die onder eenen Regent met den titel van Paiik staan (1854), Tialo, dorp op Cdebea' Westkust, in het Noord-Oosten van het rijk Adja Tamparang. Tial Serani, kampong op het eiland Am- boina» nabij Tial Islam. Het is door 37 Chris- tenen bewoond en bevat eene school (1854). Tiamadjengy dorp op Java, residentie Soerabaja, afdeeling Mod jo Kerto. Tian, zijrivier der Kahajan in Borneo's Zuid- en Qosterafdeeling, distrikt Kahajan Oeloe. Tianda, eilandengroep tot de Xei-eilanden behoorende, residentie Bauda, gelegen, volgens Gebgoky, op 5" 17' Z. Br. en 132** 42' 0. L. Zij beataat nit de eilanden Tianda, Faam, Hi- niar, Walier, Noesereen, Bael Besar en -Ketjil en Nonja. Het eiland Tianda telt de dorpen Kariet en Keiando. Tiangy gebergte in Borneo's Westerafdee- ling, rijk Mampawa» dat reeds in de verte kenbaar ia aan zijne steile rotswanden. Tiangy voornaam dorp op Sumatra, resi- dentie Palembang, op de zoidelijke grens van de afdeeling Ogan Oeloe. Tiangy heuvel op Java, residentie Bantam, distrikt Parong Koedjang, bij en benoorden Dawa. Tiang Bali, een der Karimata eilanden, onder de Melapis-groep. Tiang Bandeira, plaats op Java, resi- dentie Preanger Regentschappen, op den weg van Garoet naar Bandong, 16 palen van Ga- roet en 26 van Bandong, volgens Hasskabl, 3,664 Rijnlandsche voeten boven de opper- vlakte der zee. Tiang Batoe, dorp op Sumatra, residentie Palembang, afdeeling Moesi Oeloe, aan de ri- vier Sllingi. Tiang Boentong, dorp op Java, resi- dentie Samarang, afdeeling Demak, in het Westen van het distrikt Singen Kidool. Tiang Eajoe, heavel op Sumatra, resi- dentie Padangsche Bovenlanden, landschap der XX Kota's. Hij bevat koper. Tiang Kandang, berg in Borneo's Wes- terafdeeling, op de grenz^ der rijken Landak eu Tajan, hoog 754 Rijnlandsche voeten. Tianjoa, kaap en dorp- op het eiland Bali, op de Noord-Oostzijde van het rijk Boleling, even buiten den hoek van Liiang. Yan de kaap steekt ecu klein rif af. Tianowoni, doesoeu of tuingrond op het eiland Ceram, aan de Noordzijde der Elpapoetih* baai. H^ is beplant met sagopalmen en vrucht« boomen. Tiantara of Bakong, dorp op het eiland Banka, in het Noord- Westen van het distrikt Muntok, 56 palen van Jeboes^ 58 van Muntok en 70 van Blinjoe. Tiarangan, dorp in Borneo's Zuid- en Oosterafdeeliug, in de binnenlanden van Ban- djermasin. TiariSy dorp op Java, adsistent-residentie Buitenzorg, distrikt Tjibaroesa, aan deTjibehet. Tiata, onbewoond eilandje, tot de Sermatta- groep behoorende, residentie Banda. Tibah Wangi, dorp op Java, residentie Cheribon, afdeeling Galoe, op de oostelijke grens van het distrikt Pendjaloe. Tibaroeng, eiknd in de rivier Sebauwang, op Borneo's Nootd-Oostkust, landstreek Ti- doeng. Tibeura, dorp op Java, residentie en re- rentsohap Cheribon, distrikt Loewar Kota. Tibodjong, dorp op Celebes' Westkust, in het Oosten van het rijk Boni. Tiboe, marktplaats op het eiland Boero, re^entschap Waisama. Tiboerial, dorp op Java,adsistent-re8identie Buitenzorg, in het Oosten van het distrikt Buitenzorg. Tiboes, eiland ten Zuiden van het eiland Samao, residentie Timor, op 10*" 87' Z. Br. Tibore, koningrijkje met gelijknamige hoofdplaats op het eiland Moena of Pangasane. Tibrouw, landschap in Borneo's Wester- afdeeling, r^k Sambas. Tida, landschap, rivier en dorp op de Zuid- Westzijde van het Sandelhout-eiland. Het dorp is goed bevolkt en biedt eene veilige haven aan. Tidaoe, mecr op Sumatra, residentie Pa- dangsche Bovenlanden, distrikt Loeboe Baa- aong. Tidar, berg op Java, residentie Kadoe, regentschap en distrikt Magelang, in de vlakte op den yfeg van Magelang naar J3oeroboedho. Hij is, volgens de Lasgs, 1,606 Rijnlandsche voeten hoog en wordt door de Javanen als de kop des spijkers beschouwd, waarmede Java aan de vereldkloot is vastgenageld, daar hij volgens hun beweren het middelpunt des eilands is. Een gelijknamig dorp ligt bij dezen heuvel. Tidoe, dorp op Java, residentie en regent- schap Pasoeroewan, distrikt Kraton. Tidoe, rivier op Java, residentie Rem bang, afdetling Bodjo Negoro, distrikt Ngoempah. 950 TT. Tidoeng of Tidoengsclie landen, fe- west op Borneo's Oostknat, bevattende do noordelijkste landen van het Nederlandsoh ge- bied op die kust. De grens is: ten Noorden de rivier Tariman en de hoek Batoe Tinagat, op 4" 2' N. Br., ten Zuiden Boeloengan, op ongeveer 3* 2(K N. Br., ten Wcsten het ge- bergte Lietjang en ten Oosten de straat Makassar. Sedert 1848 behooren deze landen, die eene oppervlakte van 390 vierkante mijlen of 9,423 vierkante palen beslaan, onder Ne- derlandsoh gebied. Deze landstre6k bestaat uit de volgende 9 afdeelingen: Seboekoe, Sebauwang, Sesajap, Sambakoeng, Betajan, Sekatakh Boedji, Se- katakh Djelandjan, het eiland Nennoekan met het eiland Sibitikh en het eihind Tarakan. Uitgezonderd het eerste landschap staat iedere afdeeling onder een afzonderlijk hoofd, dat aan den Sultan van Boeloengan onderwor- pen is. Het land wordt door vele voor- name rivieren doorsneden, als de Kajan, Se- katakh Djelandjan, Sekatakh Boedji, Sebau- wang, Sambakoeng, Seboekoe en Betajau. Het cqfer der bevolking is niet wel bekend. De bergen en binnenlanden worden door wilde stammen bewoond, als Beroesoe's, 1,600 in getal, voorts de Idahan's, die de bergstreken bewonen en grootendeels onafhankelijk sijn, en de TinggaJan's of Dauf s, die cich in het bovenland der rivier Sekatakh ophouden. De kustbewoners zijn Ifohammedanen. Sedert de Tidoeng's Mohammedanen zijn gevorden, heb- ben zij zich van de Beroesoe's, met welke zij eertijds slechts eenen stam uitmaakten, afge- soheiden. Zij wonen in goede maatschappe- l^ke orde in de dorpen Mentjigit, Soengei Tengap, Bebangkoeng, Telokh Ippel, Sesajap, Sebauwang, Djawa, Temelingan en op de eilanden Nennoekan en Sibitikh. Hun getal woidt op 5,000 geschat. Zij vervaardigen aardewerk, planten rijst en aardvruchten, drijven handel met de Beroesoe's, van welke zij was, bars en padi ontvangen, welke ar- tikden zij aan de bewoners van Boeloen- gan verruilen. Hunne kleeding bestaat in wijde broeken. Tidoeng Besar en •Ketjil of 6 root en Klein Tidoeng, twee eilanden ten Noorden van Java, tot de Hoorn-eilanden behoorende, het eerste op 5** 48^ Z. Br., 106* 32' 80" 0. L., en het tweede op 5" 48' 30" Z. Br. en 106» 34' 20" O. L. Groot Tidoeng is het westelijkste der Hoorn-eilanden en heeft W. '/, N. van den Westhoek de klip Karbouw. Tldoer, dorp op Java, residentie fianjoe* maas, regentachap Poorbolii^^go, op de wote- lijke grens van het distrikt Tjahjana. Tidore, eiland in den Molukaoheii ii- chipel, residentie Ternate, ten Wesien nii Gilolo, ten Zuiden van Ternate^ met de Noord- punt op !• 11' N. Br. en 126" V 0. L, volgens MxLViLL vab Cabitbeb. Tidore is 1.6 viei^ante geogn^hisehe inip groot en bestaat uit twee helften. De ni- delijkste wordt gevormd door de piek tu Tidore, een regelmatigen kegel, welks voet ge- heel de zuidelijke helft van het eiland beslist. De noordelijke helft bestaat uit een bergaditig en woest land en is weinig of niet. bewoond. De vuurberg heeft weleer gebrand, dodi tiuns rookt de krater alleen van tijd tot tgd. Deie ligt, volgens Melvill, op 0** 89' N. Br. e& 127'' 25' 30" 0. L., en is, volgens Iobsoj, 5,376 Rijnlandsche voetea boven de opper- vlakte der zee verheven. De straat tusschen Ternate en Tidore is veilig. De ankerplaats ligt aan Tidoie's Oosi- kust, uabjj de hoofdplaats is 30 vademea and- grond, doch de grond is op vele phiatsen on- zuiver. Bijna de geheele bevolking van Tidore wooot op de zuidelijke helft van het eiland, en vd voomamelijk aan de Oostkust bijeen gedioogcn. Op de noordelqke helft van Tidore zijn aan het vlakke strand eenige hutjea opgeslagen, die tot tijdelijk verblijf van landbouwets of vissohers dienen. De hellingen aan den voet des bergs z^jn vruehtbaar en tot ongeveer 2,800 Bijnlandsohe voeten hoogte bebouvd. Hooger op begint een oorspronkelijk wood, doch de top, die zich aanmerkelijk boven de grens van het woud vecheft, is kaal en spiU. £r worden op Tidore met goed gevolg katoea, koflij, muskaatnoten, tabak en verschilleode boom* en aardvruchten aangekweekt. In 1852 telde men er 20,000 katoenheesters, 15,729 koffijboompjes en 3,980 muskaatboomen. De grond schijnt niet geschikt voor den klapper- boom. Behalve de hoofdplaats Tidore hieeft dit eiland nog eenige andere dorpen, welke meeat alien langs de Oostkust gelegen zijo, zoo als Tagoja, Tommelau en Soaoconona. Men treft er overvloed van herten en wilde varkens aan. Verd^ zijn er gdten, gevogelte en eenige visch. Het eiland wordt door on- derscheidene beken, die van het gebeigte vloeijen, bevochtigd. Het Gouvemement heeft in het rgk van Tidore geen grondgebied dat niet aan den Sultan in leen is aigestaan, ioodat gebeel n. 957 het rijk onder het onmiddell^ bestuuf van den Sultan staat, De bezittingen van den Sultan zijn, voor zooyerre zij bij namen be- kend siju, de eilanden : Tidore, Filongia, Siboe, Mareh, de twee oostelijke BchiereUiuiden Tan Gilolo, met de daarbij liggende eilanden, de geheele Waigeoe-Misool-Archipel en eindelijk het gedeelte van Nienw-Guinea dat zich van den l^oek Seprop Maneh op de Noordkust langs die knst en de Geelvink-baaiy tot den hoek Kain-kain Beba of kaap de Goede Hoop en yerder west-, suid- en euid-oostwaarts tot aan de 141** O. L. uitstrekt, zijnde bieronder begrepen de landsehappen Wonim-di-Bawa en Namatotte, beneyens de langs de Noordkust gelegene eilanden. De beyolking yan het Tido* resche grondgebied woidt begroot op 50,000 zielen, waaryan op het eiland Tidore 8,157 (in 1854). De Sultan trekt jaarlijks inkoms- ten yan Gilolo en zijne oyerige bultenbezit- tingen, als ook sago, massooi, iarei, ifipang en paradijsyogels yan de Fapoesche eilanden, en jaarlijksche reoognitiegelden, ten bedrage yan / 12,800, yan het Nederlandsch Gourer- nement. Den 25on September 1860 is een nieuw traktaat met den Sultan gesloten. De beyolking yan het- eiland Tidore is zeer industrieeL Er worden zelfis onder de minst beschaafde yolksstammen bekwame smeden, mandraiakers, w^yers, pottenbakkers en kalk- branders aangetroffen. De Tidorezen hebben een goede inborst en een fier en forsch yoorkomen. Zij worden minder yerdrukt door hunnen Yorst dan de Tematanen, Zij belijden de Mohammedaausche godsdienst en hebben daarin een ijyerigen yoorganger in hunnen Yorst. Zij zijn werk- zamer en ondememender dan de Ternatanen en genieten daarom ook meer welyaart. De bandel yan Ternate wordt grootendeels door Tidorezen gedreyen. Zij biengen de oyer- yloedige yisoh, die zq yangen, te Ternate ter markt en leggen zich op den landbouw toe, De Sultan yan Tidore is de tweede in rang yan de Moluksehe Yorsten en een beyriend yassaal yan het Nederlandsch Gouyemement. Hij schrijft aan den Gouyemeur in de Malei- sche hoftaal en heeft, zoowel als de Sultan van Ternate, het Gouyemement in de oorlogen van Saparoea en Java met hulptroepen bijge- staan, die gewoonlijk door hunne eigene bevel- bebbers 'werden aangevoerd. Ook heeft hij de Hollandsche kleederdragt aangenomen. De lijfwacht yan den Sultan is met geweren ge- wapend en draagt eene roode uniform met witte strepen en zwarte tulbanden met veder- bossen. De rijksgrooten dragen epauletten en de yoorvechters harnassen. In 1610 had men op het eiland Isidore yier sterkten, die door de Spanjaarden gebouwd waren, namelijk: Tahoela, fiomi, Mareico en Tsjobbo, waarvan B^mi en Mareico, in 1664, door den Yorst Tsatix Oeddin, op verzoek der Gompagnie, zijn geslecht, tegen het genot eener toelage van tweehonderd rijksdaalders 'sjaars. In Tahoela en Tsjobbo hield bij en eenige zijner opvolgers yerblijf ; doch naderhand hebben zich de Yorsten in de tegenwoordige hoofdplaats Tidore gevestigd, zoodat ook die twee yestingen sedert vervallen zijn. In 1521 deden de Spanjaarden Tidore aan, doch zij werden in 1527 door de Portugezen, die op Ternate gevestigd waren, onder den Landvoogd Gabsias verdreven, die hunne hoofdphuits deed yerbranden en het aldaar gevonden geschut wegvoeren.. In het daarop yolgend jaar kwam AiyAAEz Saavedba, een Spaansch Hoofdman, yoor Tidore met drie sohepen ten anker. Deze liet de aldaar vroe- ger door de Spanjaarden aangelegde vesting weder herstellen en yersterken, en de ver- brande stad tevens opbouwen. De Tidorezen, hlerin door de Spanjaarden b^gestaan, over- vielen eene plaate van den Koning yan Ter- nate op Gilolo, doch moesten hieryoor zwaar boeten, daar de Portugezen onder Mbnxzss Tidore aanvielen, yeroverden en yerbrandden en de Spanjaarden noodzaakten de plaats te verlaten. Tidore werd spoedig herbouwd en nam in magt en aanzien toe. . Beiden, de Ti- dorezen zoowel als de Portugezen, werden door de Ternatanen omstreeks 1575 overwon- nen, doch de Portugezen bleven te Tidore tot in het begin der zeventiende eeuw. Den Sen Mei 1605 yerscheen de Onderzeevoogd Cob.* NELis SEBASTiAAiaszooN met yij( schepen voor Tidore en na een hevig gevecht kwam de yes- ting in handen der Nederlanders, die den Portugezen en Spanjaarden (want Portugal was destijds met Spanje vereenigd), en hun- nen Landvoogd yergunden naar Manilla te vertrekken. De vermeesterde yesting werd geslecht en eene kleine bezetting op Tidore gelaten, hetwelk aanleiding gaf, dat de Tido- rezen de hulp der Spanjaarden uit Manilla inriepen, die weldra met eene vloot en eene magt van 3,000 man verschenen en zich van Tidore zoowel als van Ternate weder meester maakten. In 1654 sloot de Landvoogd de Ylamiko vrede met de Tidorezen en de Span- jaarden, welke laatsten de Molukko's verlieten Sinds bleven er de Nederlanders gevestigd. 958 TI. De liieraiaur orver Tidore staat vermeld bij , die ran de Molukko's. TidorOy ook wel So a si o genaamd, hoofd- plaata van het gelijknamige eiland, op deszelfs Oostkust, laugs het strand. Zij is de verblijf- plaats Taa den Saltan, wiens dalem omringd is door eenen steenen mour, die aan den zeekant eene poort met een spits toeloopend dak heeft. Bit paleis heeft bij de laatste aardbeving zoo- daoig geleden, dat de Yorst genoodzaakt werd zioh in een Yeel kleiner aan het strand liggend hois te vestigen. Tidore wordt door eenen muar van 6 voeten hoog, die in zee op eenigen a&tand is opgetrokken, t^en rooverspraauwen beveiligd. Men bereikt deze plaats door twee wallen en verrolgens langs eenen trap. Sche- pen knunen hier in 81 vademeu ankeren. De moskoeen en hnizen der inli^nders zijn hier even eenvoudig als het zoogenaamde paleis yan den Yorst. Nabq de hoofdplaats ligt het oude verrallen fort Bomi. In Julij 1855 z^n er op Tidore door de herige aardbeving, welke ook op Ternate en Gillolo geroeld werd, 25 huizen ingestort. Tido Tiraga^ dorp op Sumatra's Oostkost^ aan den regter oerer der Serdang-rivier. Tieb, Papoesch gehucht op het noordelijk gedeelte van het eiland Misool, dat onder de negorij Waigamma behoort, met S hnizen en 10 inwoners (1860). Tiedotoewa of Baradoewa, kaap aan Borneo's Znidkust. Zi] bepaalt den mond der Barito-rivier. Tiembanganten, zie: Timbanganten. Tiempa, dorp in Borneo's Zuid- en Ooater- afdeeling, aan de Kapoeas Moeroeng, distrikt Kapoeas Tengah, in 1859 met 535 inwoners. TiemSy eiland aan Sumatra's Znidkust, in de Lampong-baai. Het is een der oostelijkste der Lagoendi-eilanden. TlemB-klip, door Hobsbu&gh Collier's Rock gehoemd, ligt aan Sumatra's Zuidkust, N. 44V/ W. van het buitenste van den Yar* kenshocd^. Yan deze klip steekt een rif om de Noord-Noord-Oost af. Tiengapi, slam of fenna op het eiland Boero, regentschap Leliali. Tien-eilanden (de), zie *. T i m o r Y o,e n g. Tiexig-tali, berg op het eiland Bali, nabij den Tapsai. TienkaSydorpin Borueo's Westerafdeeling, rijk Sangouw, aan de rivier Kapoeas, bewooud door 450 Dajaks. Tien Eota*8, landschap op Sumatra's Westkust, residentie Padangsche Bovenlanden, aan het meer van Manindjoc of meer der Tien Kota*8. Dit landschap bestaat nit twee kid* nere groepen, de Zes Kota's aan de Hooid- en de Yier Kota's aan de Zuidzqde van bet meer. ~ Zij vormen met Matoea het distrikt Danau en Matoea, dat onder de afdeeling Agin ressorteert, en onder een Gontrolenr der 3« klasse, te Manindjoe, en een Opziener der 3* klasse, te Matoea staat. De bevolking bedraagt 86,000 inwoners. Koffij is het hoofdprodukt yan den grond. De tien dorpen, die dit landschap uitmaken, lig- gen langs den oever van het reeds genoemde meer der Tien Kota's. Dit meer is b^aild door eenen keten hooge bergen, die van den voet tot op de toppen digt met bosch be- groeid zijn. Het heeft eene strekking van het Noorden naar het Zuiden. De lengte bediiagt van het Noorden ten Westen naar het Zoides ten Oosten 87,600 Rijnlandsche voeten en in het midden gemeten, van het Westen nsar het Oosten, 20,800 Bijnlandsehe Yoeten. In het noordelijke, westelijke en zuid-westdijke gedeelte van dit meer liggen eenige eilandjes, die meest alien begroeid zijn* De oern langs de Oostzijde is vlak en zandig, en men vindt er stukjes puim- en robteen. Digt b^ den rand van h^ meer, ongeveer 1,000 passen ten Noord-Oosten van het dorp Manindjoe, vindt men eene warme bron. Yan den bergrog, die het meer omgeeft, storten zich vele riviertjei en beken daarin af ; de uitwateting heeft ecfa- ter alleen plaats aan de Westsqde, alwaar door het gebergte een diepe pas gevormd wordt, waardoor de Antokan met een wild gebruisch afstroomt, om zich b^ Tikoe in zee te storten. Ten Noorden van het meer, wear het gebied der YI Kota's begint, vindt men eene sohoone, rijk bewaterde, hellende vlakte, waarop, behalve njist, vele kof^- en klapper- boomen groeijen. Tien Kota's, landschap op Sumatra, resi- dentie Padangsche Bovezilanden, behoorende tot de afdeeling Batipoe. Het is yerdeeld in de Yier Kota's en de Zes Kota's, en ligi on- middellijk ten Noorden van Batipoe. Be hoofdplaats Padang Pandjang ligt in de Zes Kota's. Aldaar houdt de Adsistent-Kesident, tevens Yendumeester, verblijf, zoomede een Opziener der 3e klasse bij de kult«res, een Opziener der wegen en een buitengewoon Ambtenaar van den burgerlijkeu stand. Te Batoe Beragong is verder een Opdener der 2® klasse gepUatst. Tierees, zie: Tiris. Tietbari, rivier en druk besochte haadeb- plaats op het eiland Boer.o, regentschap Wai* TI. 960 sama. De rivier komt uit het Noorden, loopt tot het gehucht» alwaar «j eene wijde kom vormt, waarin de orembaai's volkomen veilig liggen en "waar OTerheerlijke gelegenheid be- staat tot timmeren, wijl er overvloed van uit- muntend hout is. De bodem van Tietbari bestaat uit graauwen en tamelijk retten zand- grond. Tifljad, dorp op de Oostkust van Celebes, rijk Tomboekoe, distrikt Toe Epp6, met 30 huisen en 140 inwoners (1852). Tiflrano, eilandje in de Moluksohe zee» bdioorendc ondei Tomboekoe, aan Celebes' Gosrtkust. Het is onbewoond en levert veel tripang op. Op den vasten wal ligt een dorp Tifirano met 58 huiaen en 413 invoners (1852). Tilbe, baai, mier en diuk bezochte handels- plaats op het eiland fioero, regentscbap Waisama. De baai ligt aan de Zuidkust, tusschen de Wai Mala en Wai Koema, op ongeveer 3* 4^ Z. Br. en 126* 20^ 0. L. Yolgens de inlan- ders is Mer eene yeilige Hgplaats voor schepen. TifokOy ,berg en gehucht op het eiland Boero, rdgentschap Massareteh, stam of fenna Waikibo. TifOTOy eiland in de straat der Molukko's, tusschen den Noord-Oosthoek van Celebes en het noordelijk gedeelte van Gilolo, i-esidentie Ternate. Het bestaat uit tivee eilanden, die door een rif met sterke branding en klippen boven water aan elkander yerbonden zijn. De Noord-Westhoek is volgens Gbegoet op l"" 1' Z. Br. en 126* 13' O. L. Van de Noordzijde steken riifen af. De doortogt tusschen Tifore en M«yo is ongeveer 4 mijlen breed en zonder gevaren. Men treft op Tifore Tele wilde geiten en kokoBpalmen aan, om welke redeu de Sangi- rezen het gewoonlijk op hnnne reizen aandoen. TiftopOy dorp op het eiland Timor, hjk Amanoebang. Tiga, zie: Thoren. Tiga, eilandje in den Molukschen Archipd, ten Noorden Tan het eiland Taliaboe, een der ' Soela-eilanden. Tiga, eilandje bij Celebes' Oostkust, be- hoorende onder Tomboekoe. Het is onbewoond, doch levert veel tripang op. Tiga, drie eilanden aan Celebes' Noordkust, T66r de baai Bolango Oeki, waaivan het noor- delijkste, volgens Melyill van Cabitbeb, op 0* 54' N. Br. en 123* 53' O. L. Zij strekken den Sollokschen zeeroovers veelvuldig tot yer« Terschingplaats, welke in den omtrek ook op menscheuroof uitgaan. Tiga» eikmdje in straat Soenda, ten Noor- den van |iet eiland Seboeko en daarvan door een '/g of Vs ^V^ hteiA vaarwater gescheiden, met 20—34 vademen diepte. Tiga, eilanden- trits aan Borneo's Noord- kust, bij kaap Ximanis, op 5* 38' N. Br., volgens HOBSBUBGH. Tiga, eilandje aan Borneo's VTestkust, voor den mond der Koeboe-rivier. Tiga» zie: Gebroeders (De Drie). Tigablas Kota, zie: Dertien Kbta's. Tiga Balei, dorp op Sumatra, residentie Padangsche Bovenlanden, landschap der L Kota's. Tiga Batoe, dorp op Sumatra, residentie Padangsche Bovenland«n, landschap Tanah Datar. Tiga Djangkat dorp op Sumatra, resi- dentie Padangsche Bovenlanden, landschap Boea, ten Zuiden van het dorp Penuilang. Tiga Bjoeroe, suikerfabriek op Java, re- sidentie en regentschap Ji^Mura, distrikt Majong, nabij het hoofddorp Majong Lor. Tigaha, dorp in Borneo's Westerafdeeling, rijk Sambas, afdeeling Larah, aan eenen zijtak der Sambas-rivier. Tiga Herang, dorp op Java, residentie Cheribon, afdeeling Galoe, distrikt Biantja. Tiga Jangka, zie: Tiga Djangka. Tiga Eota, landschap op Sumatra, resi- dentie Padang, afdeeling Ajer Bangies en Rau, en een der zoogenaamde Ophir-distrikten, gren- zende ten Noorden aan de afdeeling lianda- heling, ten Westen aan Tiga Loerah, ten Zui- den aan Pasaman en ten Oosten aan Tjoeba* dak. De hoofidplaats is Moewara Keawar. Tiga Eota, distrikt op Sumatra, residentie Padangsche Bovenlanden, grenzende ten Zuiden aan Alahan Pandjang en Baoang, ten Oosten aan Kota Toedjoe en ten Noorden aan Soe- pajong. De hoofdplaats is Batoe Bedjandjang. Tiga Eota, landschap op Sumatra's Oost- kust, rijk Siak, tussohen de Kampar- en de Tabong- of Mindau-rivier. Tiga Loerah, landschap op Sumatra, re- sidentie Padang, afdeeling Priamao, dat ten Westen aan Loeboe Bassong, ten Noorden aan Soengei Kasekan, ten Oosten aan de YllI Kota's en ten Zuiden aui de VI Kota's grenst. Het hoofddorp heet Silalang. Tiga Loerah, landschap op Sumatra, re- sidentie Padang, afdeeling Ajer Bangies en Rau, grenzende ten Noorden aan Ajer Bangies, ten Westen aan zee, ten Zuiden aan Pasaman en ten Oosten aan Tiga Kota. Tiga Loerong, benaming Tan drie dorpen op Sumatra's Oostkust, rijk Indragiri, met name Prapap, Batoe Ridjal en Pamattan. 060 TI. 