The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. + Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. About Google Book Search Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web at|http : //books . google . com/| Google Dii is ccn digitale kopie van een boek dat al generatics lang op bibliothcckplankcn hccft gcstaan, maar nu zorgvuldig is gcscand door Google. Dat docn wc omdat we alle boeken ter wereld online beschikbaar willcn makcn. Dit bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu dccl uitmaakt van hct publickom. Ecn bock dat tot hct publickom domin bchoort, is ccn bock dat noort onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrecht is verlopen. Hct kan per land verschillen of ccn bock tot het publickom behoort. Boeken in het publickom zijn ccn stem uit het vcrlcden. Zc vormen ecn bron van geschicdenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden wccrgcgcvcn in dit bcstand, als hcrinncring aan de lang reis die het bock hccft gemaakt van uitgever. Nach bibliothek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekom om materiaal uit het publieke domein te digitalisien, zodat het voor edereen beschikbar wordt. Boeken uit het publick domin behoien toe aan hct publikum behoien toe aan hct publikum behoien. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, hebben we maatregelen genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automadsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: + Gebruik de besianden alleen voor niet-commerciSle doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpcn voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruik voor personellijke En niet-commercicle doeleinden. Vor geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het sy steem van Google. Als u onderzoek doet  van Google dat u onder aan elk bcstand ziet, dient om mensen informatie over hci project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kuni cr niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domcin is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het ccnmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakclijkhcid voor autcursrcchtcn is bchoorlijk strcng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Hct docl van Google is om alle informade weieldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en uitgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op hct web via|http: //books .google .coml r B 6 9 oo.s l^arbarb College library GEORGE FRANCIS PARKMAN (01«M Of iIm) A fund St «I«,WO. HUbllihwl lr> IM?, Ih. Ineamt " For the purchase of booh* tot the Library" wr^ ■ f BIJDRAGEN TOT DE GESCHIEDENIS VAN DEN NEDERLANDSCHEN BOEKHANDEL. BIJDRAGEN TOT DE GESCHIEDENIS VAN DEN NEDERLMDSGHEN BOEKHANDEL UITGEGEVEN DOOK DE VEREENIGING TER BEVORDERING VAN DE BELANGEN DES BOEKHANDELS. 8" DEEL. AMSTERDAM, P. N. VAN KAMPEN & ZOON. 1898. A. C. KRUSEMAN DOOR J. W. ENSCHEDE. EEKSTE DEEL. 1st STUK. Tijden on personen heben dit met elkander guten, dat men, hun dagelijkschcn arbeid half achtclooR voorbijgaande, maar hun werk overziende wanneer zij bezogen, soms versteld staat over hetgeen zij voort- gcbracht heben. Böhstoffpn Dl. II biz. 811. AMSTERDAM, P. N. VAN KAMPEN & ZOON. 1898. G. F. PARKMAN FUND OKbltL'KT BIJ JOII. ENSCHEDE KN ZONEN TE IIAARI.EH. De grootste fout, die yerweten kan worden aan Kniseman's Bouwitoffen voor een geschieden van den NederlamU De grootste fout, die yerweten kan worden aan Kniseman's Bouwitoffen voor een geschieden van den NederlamU De grootste fout, die yerweten kan worden aan Kniseman's Bouwitoffen voor een geschieden van den NederlamU De grootste fout, die yerweten kan worden aan Kniseman's Bouwitoffen voor een geschieden van den NederlamU De grootste fout, die yerweten kan worden aan Kniseman's Bouwitoffen voor een geschieden van den NederlamU De grootste fout, die yerweten kan worden aan Kniseman's Bouwitoffen voor een geschieden van den NederlamU De grootste fout, die yerweten kan worden aan Kniseman's Bouwitoffen voor een geschieden van den NederlamU De grootste fout, die yerweten kan worden aan Kniseman's Bouwitoffen voor een geschieden van den NederlamU De grootste fout, die yerw König Boekhandel, gedurende de halve eewo 1830 — 1880 is wel, dat er te weinig in wordt medegedeeld Tan de fails et geaie van den schrijver zelf. Noch voor, noch na het schrijven van dat werk is hij ooit te bewegen geweest zelf een ernstige poging te wagen in die leemte te voorzien. Wat bg zgn leven door hem zelf niet gedaan werd, moest na zijn dood door een ander ter hand genomen worden. De Commissie voor de Bijdragen noodigde daarom in 1894 Martinns Nijhoff nit het beeld te ontwerpen van hem, die zoolang hij in en voor den handel werkzaam was, daarin een hoofdpersoon, een signnr was. Maar nauweljks had Nijhoff zijn bakens uitgezet, titel-aanteekeningen geinaakt van Kraseman's uitgaven, die in de Bouio- sioffen genoemd worden, of ook hem nam de dood de pen nit de hand. Het voorstel kwam daarop in Januari 1895 tot mij Nijhoff's arbeid over te nemen. Is het wonder, dat is het met ingenomenheid hoorde, maar ook met schroom aannam? Niet om het omvangrgke van de taak, niet, omdat ik, die niet met lust en liefde zou pogen te volbrengen, maar wel, omdat ik, zoo ve^l jonger in jaren dan Kmseman, die mgn grootvader kon wezen, z\jn bloeitijd slechts b^geruchte kende, en bovenal, omdat voor het beschrijven van een handelsztuik voor alles een vakman vereischt wordt. Al grenst het beroep van raijn naaste familie aan het boekenbedr^jf en al is de raaatschappelgke betrekking, die ik bekleed, verwant aan den boekbandel, er is toch een te groot vers Chil dan dat niet op elke bladzijde zou moeten blgken in hoeveel opzichten mijn kennis, door geen stndie aan te vuUen, te kort moest schieten. De geschiedenis van een uitgever is die zijner uitgaven, die der uitgaven voor een goed deel die der respective auteurs. Als van zelf raoet daarom een werk over Krnseman als uitgever vrjj wat behelzen over de auteurs aan zijn fonds verbonden. De verleiding ook een kijkje te nemen in het intellectueele leven dier auteurs of de literaire of wetenschappelijke zyde van hun werken te bespreken, heb ik streng vermeden; in een werk, dat onderde auspicieen van de Yereeniging wordt uitgegeven, behoort zulks gansch niet te huis. All een dan heb ik mij op dat terrein begeven Wann neuer de boekhandelaar. Geschiedenis van een uitgaaf roij toesrheen een verklaring te kunnen vinden in den inhoud van het werk. Waar mij zulks belangrijk voorkwam deed ik raedeelingen over de typographie en de prentkunst der uitgaven. Voor de lodeeling der stof koos ik de chronologische. Bij de behandeling van een uitgever, wiens uitgaven zijn met die ontwikkelingsgang als mensch, was deze de aan-gewezene. Ondoenlijk was het elk der ruim 700 uitgaven te bespreken, die door Kruseman en door Kruseman Äteenk Willink tusschen den 1 Mei 1840 en den 31 December 1877 zijn uitgegeven. Ik moest mq bepalen tot die, waaromtrent wat te vertellen viel, hetzy in betrekking tot de ont-wikkeling van Kruseman, hetzij uit uitgevera- of typographisch oogpunt. Als van zelf zou mijn werk daardoor worden een beschrqvende, chronologisch gerangschikte bibliographie, een reeks monographiecn over boeken in Haarlem tusschen 1841 en 1877 verschenen, waar-tusschen veelal geen ander verband. Bestaat dan dat die boeken alien het adres van Kruseman of van Kniseman & Tjeenk Willink vertoonen. In TocH is het juist dat adres, dat de eene monograpbie logisch aan de andere verbindt. Als bronnenmateriaal in bandscbrift van Kraseman afkometig ston den m^* ten dienste: 1. een aantal eigenbandige aanteekeningen over zijn nitgaven, goeddeels reeds in de Bouwatoffen afgedrokt. 2. de y^f folio foudsboeken, waarin op 723 follows de gespeci-ficeerde on1[osten-rekening van elke uitgaaf geboekt is. 3. de kosboeken, zoo van bet buishouden als van bet bedrgf, in e^n doorloopende reeks. 4. de kopy-boeken, waarin slecbts zeer zelden andere dan financielle bandelsbrieven opgenomen sijn. 5. 14 kwart folio's door Kruseman gescbreven als Losae Aan kennte ikke voor begin van herinneringen aan eigen Aandelsleven, uit-voerig voor de jaren 1840 tot 1843, voor de volgende jaren 1844 tot 1858 niet meer dan een scbematiscbe opzet, getrokken uit eigen arcbief. 6. een portefenille met bew^zen van eigendom der fondsverken, in de Bibliothek der Vereeniging. 7. de catalognssen der fondsveilingen met bijgescbreven pr^zen en aanteekeningen in bandscbrift. 8. de brieven, ontvangen tasschen 1840 en 1881. Deze laatste verzameling was bet, die mens keus bepaalde welke werken door mj besproken moesten worden, omdat my daamit dai-delijk bleek, boe Kruseman zelf deze taak opgevat zou gewenscbt hebben te zien. Bij bet rangscbikken en sorteeren van zijn arcbief als boekbandelar in ruste vemietigde Kruseman. alle eigenlgk gezegde bandelsbrieven. Die brieven, welke over een bepaalde uitgaaf bandelen, bond h^ telkens in ^^n band te zamen, de overblijvende werden chronologiscb naar de jaren gescbikt. De eerste reeks van 119 banden, de correspondentie met auteurs, zal een blijvende plaats verkragen in de Bibliothek van de Maatscbappy der Nederlandscbe Letterknnde te Leiden. De tweede reeks, de particuliere correspondance, werd mq door D^. J, Nieuwenhuijzen Kruseman ten gebruike agestaan. Die beide reeken moest ik in baar gebeel lezen; van de tweede, om de vele bijzonderbeden daarin opgeboopt, bovendien regesten maken. Daar ik begreep, dat na mij niet spoedig ieroand gevonden zou worden, die dat omvangrijke werk opnieuw ter hand zou nemen, meende ik daaruit ook dat te moeten mededeelen, wat slechts zijde-lings met Kruseman verband boudt. Wat mqn arbeid daardoor in omvangrijkheid — ook belangrjk-heid? — gewonnen heeft, verloor hg in vorm. Hoewei een minder leesbaar gescbrift niet overeenkomt met betgeen Kruseman in ziJD auteurs zoo gaame zag, kon m^ Das befindet van mijn stelsel af te wijken. Bij bet scbrjven van en werk, dat als een bistorischen gescbouwd wenscbt te worden, mocht ik in beginsel de eischen der bistotischen werstenbap niet ondergeschikt maken aan bet onderwerp zelve. Daarom ook drukte ik mijn aanbaliDgen af, zooals ik ze vond, met, naar ik boop, steeds nauwkeurige verraelding der yindplaats. Tegenover bet voortdurend wisselen van derde en eerste persön, staat bet onmiskenbare voordeel, dat de onpartgdigbeid van den gescbiedsver beter gewaarborgd blijft. Wear ik als bijfiguren mij niet altijd sympatbieke personen moest bespreken, kon ik boven- dien zoodoende gemakkeljker objectief blijven. Een noodwendig gevolg der gevolgde metbode is, dat Kruseman zelf door de uitvoerige bebandeling der onderdeelen en bet vele bij werk op den acbtergrond treedt. In een wellicbt te scbryven slot- woord boop ik bem zelf als in vogelvlucbt te bebandelen. Nog een andere reden is er niettemin, waarom Kruseman zelf niet vooruitspringt. Bebalve de brieven aan Da Costa over de Bilderdijk-uitgaafy welke na de voltoiing daarvan door Da Ck Nog een andere reden is er niettemin, waarom Kruseman zelf niet vooruitspringt. Sta teruggegeven werden, is zoo goed als niets van Krnseman zelf in zu arbeiten bewahrt gebleven. Uit den aard der zaak bevatten de ontvangen brieven kostelke bouwstoffen voor de kennis van de antenrs dier brieven, bitter weinig voor die Tan den ontvanger. Om die leemte zoo mogelk aan te vullen moesten de Feralo' gen en de Handelingen der Fereeniging, het Nieuwshlad en het Weekhlad voor den Boekhandel gebeel geexcerpeerd worden; t^dschriften en brochures rasdpleegde ik zooyeel ik kon; yan de adverten-ties zonder tal in de Oprechie Haarlemachungen Caurant nam ik zooyeel mogclgk kennis. Daar de exemplaren der uitgayen in Kruseman's arcbief alle geboTiden en bg geen daar van de omslagen bewaard. gelebten zu, hätten zu slecbts een betrekkeln wäarde yoor mönn doel. Eyenzoo waren in het arohief de prospectnssen en circulaires zoo goed als niet aanwezig. (Dat prospectnssen en omslagen toch zninig bewaard worden; ze zqn yoor de geschiedenis yan het boek yan znlk een oyergroot gewicht). Daaraan kwam de kleine verzameling prospectnssen in de Bibliothek der Yereeniging mij eenigszins te hulp en ook die collecties, welke de heeren H. G. Bom te Amsterdam en Burgersdijk & Niermans te Leiden mij tozonden. Ten slotte was het met niet genoeg te roemen welwillendheid en hulpvaardigheid, dat D'. J. W. Muller te Leiden, mej. S. Potgieter te Amsterdam, de heer J«. Gebhard te Haarlem en M'. Florimond van Ihiyse te Gent mij de particuliere brieven van Kruseman aan Fred. Muller, E. J. Potgieter, J. H. Gebhard en Prudens van Duyse voor een bescheiden gebruik afstonden. Evenzoo mocht ik voor mijn geschrift inzage erlangen van mej. S. Potgieter van de door E. J. Potgieter ontvangen brieven van Helvetius van den Bergh en van mej. A. A. A. C. Koenen te Haarlem van de in 1854, 1855 en 1856 door M'. H. J. Koenen ontvangen brieven. Mqn hartelgken dank voor die hulpvaardigheid, ook aan hen, van wien ik zooveel steun mocht ondervinden, min de heeren R. van der Meulen, Louis D. Petit en R. W. P. de Yries, leden der Commissie voor de Bij-draff en, niet het minst, aan Kruseraan's zoon voor alien. Wan near ik bedenk met welk een groote genegenheid D^. J. Nieuwenhuijzen Kruseman mg telkens weer te gemeet kwam, dan vereischt dat een oprecht gemeend word van groote, zeer groote erkentelgkheid. De talrijke uren, die ik sind Februari 1895 heb doorgebracht in Kruseman's woning, op zijn ruime stndeerkamer, te midden van zijn boe-ken, te midden van zijn kinderen en kleinkinderen, waarlijk onvergetelijk, genotvolle n ren, uren van pieteit en van wgding, uren van verkwikkeljk genot. Eindelijk nog een woord van dank aan setters en drukkers van mijn geschrift, aan wijlen mijn vriend Jan D. Brouwer, die aich ook belast bad met bet critiscb lesen der proeven en mijn nog zulke kostelijk mededeelingen de deed. Door de Commissie werd de Haarlemme drukkerg van Job. Enscbede en Zonen belast met de typograpbie van mijn werk; in de zelfde werkplaatsen, waar ruim tien jaar geleden de Bounosioffen gezet zijn, werden dat ook de volgende bladzijden. Mijn werk is een Haarlemme boek, gescbreven door een Haarlemmer, over Haarlemme boeken door een Haarlemme uitgegeven. In Juni 1895, Schreckenmyer, Hasebroek, mij: "Zulk een werk in Costerstadter, der van een Kruseman te zien uitvoeren door een Enschede, er ligt voor myn gevoel iets barmonische in: bet is of de namen rijmen! Moge een deel van Kruseman's geest bj bet stichten van zijn monument u worden geschonken!" Dat de verwacbting van Jonatban, den vriend van Kruseman en van Ensched, niet bescbaamd moge worden door de wqze, waarop i k mgn taak meen te moeten volbreDgen. J. W. E. I. Jeuir, on Joi|ir<'lingr^ftr<)n- — Opieiding tot het boekhandelaars- en nltgeTerabedryf. — Yestiging. 1818—1840. YRAAG. Weet je waarom van den Bergh, (Niet Helvetias' maar Sampje) Om een heel klein wierookdamp Je, Rijmt ten koste van zijn merg? Weet je waarom Hildebrand Ons zijn adel heeft bewezen, En ons zoo veel moois liet lezen, Eer hg *t luitjen heeft verbrand? Weet je waarom Bondewijn Ook zijn neas heeft opgestoken? En waarom zgn vingers joken, Om een humorist te zijn? Weet je waarom 't mooglijk is Dat ook Jufvrouw Lauernesse, Nerlands proza-dichteresse, Zaiken kost schaft op haar disch? Weet je waarom Jonathan ® Zoo bedroefd in rijm kao spreken, Bat gewis je hart zou breken, Als een hart maar breken kan? P. T. Helvetias van den Bergh (1799)— 1873). S. J. van den Bergh (1814—1868). N. Beets (geb. 1814). J. L. van der Vliet (1815— 1851). Mevr. A. L. Cr. Bosboom-Toussaint (1812—1880). Haar Ilet Uhle Lunernesse verscheen in 1840 bij G. J. A. Beijerinck te Amsterdam. J. P. Hasebroek (1812—1890). INLEIDING. En waarom z$n.zu$£lise^ Murwe schrijfster van te Laat^ Zich een trantje kon verkiezen, Dat nn reeds op liquor staat? Pleg tig ant woord. Hun wieg stond tusschen lanwerblären, En verschgeplukte myrthen in; Omdat de vaders van at gezia, Drogisten of Aptker waren De geur van at roemverlokkend kruid Steeg in het neusje van ban sprunt En is er altoos ingebleven, Zoodat zg gruwen van een leven, AVaarin geen lan wren hen omgeven, Als offers aan hun luitgeluid. Wie heeft nooit van dit aardige verske gehoord dat afkomstig is van Boudejn en te lezen staat in de Rraga 3? Is het niet geestig opgemerkt door den dichter, dat zoo velen van hen, die in die dagen als het Jonge Holland de eerste lauweren begonnen in te oogsten van hun literaire werken, en hun geest van verzet tegen de Jan Saliegeest en de lamzaliglieid van het nationale zelfbewustzijn in de kunst en in de letten met zoo gunstig gevolg beloond zouden zien, dat zoovelen met Beets konden zeggen. Myn wieg stond tnsschen dorre bladen. En afgevallen bloemen in? Maar is het tevens niet opmerkelijk, dat ook Bleeker, de geleerde, die zooveel standaardwerken zou leveren over de fauna van den Indischen archipel. Beets datzelfde zou kunnen nazeggeA; dat evenzoo Anne Dorothee van der Tholl, later mevrouw Busken Huet, een schrijfster van zooveel gaven, de docht' van een apotheker is en dat zij, die ceumaal door het huwe- E. J. Hasebroek (1811—1887). Nienwe uitgave van A, Winkler Prins. Dev. 1883. biz. 344. — De Bra/ja begon met den 1 December 1842. Vgl. Brieven van MuUaln li. Minnehrieventi. 1861. Amst. 1892 biz. 8 vlg. In the midst of the verbonden zou worden met A. C. Kruseraai haar aller-einige jeugd en meisjären doorbracht ten huize van een aufgekündig. Verdient het daarbij niet opmerking, dat ook Abraham Kuenen, later de man van Earopesche verraardheid, niet alleen een apotheker tot vader had, maar ook zelf een tijdlang in den winkel van zijn moeder te Haarlem, op de plaats van Jacobus Leunis van der Vliet (Boudewijn), als apothekere bediende fungeerde. En trekt het dan ook niet de aandacht, dat in datzelfde Haarlem, waar Beets, Kuenen, jüt'r. van der ThoU en jaffr. Goteling Vinnis hun eerste jaren doorbrachten „tusschen dorre bladen", dat in diezelfde stad den apotheker Ilen-drik Dirk Kruseman den 11 October 1 >i 1 S een Zon Arie Cornelia geboren werd, die als man den bloei en de ontwikkeling der Nederlandschale letteren en wetenschap zoo met hart en ziel zou bevorderen en als uitgever, als tuschenpersoon tusselien schrijver en publik, zoo vele en zoo tallooze vaderlandsche werken zou weten te verspreiden en zijn kenuis en knnst dienstbaar zou maken aan de verheffing van het Nederlandschale volk? En waarlijk niet slechts als handelaar met de kopy van anderen, niet louter uit winstbejag, zou hij de gaven van zijn auteurs alleen tot eigen voordeel trachten te benutten. Laat uw licht schijnen in de duisternis; laat ook anderen de geestelijke vruchten genieten van het weten, dat gij U door studie en door arbeid verworven hebt; lielpt mede aan he Verhoogen van het peil van uw landgenoten, want Niet dair en nut de Wetenschap, Waar 't hoofd heur kreits omsluit: Ze moet door hart en ziele heen, En in het leven uit. Dat was de leuze, die Kruseman zou kiezen; dat was de wirapel, waaronder hij zijn bootje de helling zou laten aflochen; dat was de vaan, waarmede hij een veiligen weg zou weten Koningstraat Wijk 5 N". 27; het perceel vormt thans het zuidelykste deel van de Roomsch-Katholieke Mariaschool voor meisjes. A. Loosjes in Stenimen voor waarheid en vrede. 1894 biz. 246. Motto van de Practische Volksalniamik le Jaargang, door Kruseman voor 1854 uitgegeven. INLEIDING. Le kiezen voor zijn schip tussclien de klippen en de branding; dat was de banier, waaronder liij zijn vaartuig een veilige haven zou kunnen binnenloodsen; dat was de vlag, waaronder liij, de stuurnian in ruste, zijn serving zon te boek stellen. Eedle Geesten, en Beminders Kloecke Vinders, Van de Konst der Druckery: Daer geen schoonder oyt sal leven, Noch sal geven, Meerder heerligekheyd als ghy. Door u staen de guide lichten, Die noch stichten, En omschijnen al dit rond: Door n Konst zijn voortgekomen, Al de Wysheyd Die man van beteekenis op het gebied van het boekwezen in Nederland ontsliep den 15 April 1894 te Haarlem. Hem te schetsen in zijn betrekkingen tot schrijvers en tot boeken is de aanlokkelijke taak mij opgedragen; aan de wordingsge schiedenis van een aanlokkelijke taak mij opgedragen; aan de wordingsge schiedenis van een aanlokkelijke tusschen 1840 en 1877 in de spaarnestad, de bakeimat der boekdrukkunst, verschenen en bijzonderheden, die zich daaraan vaatknoopen, moeten de volgende bladzijden gewijd zijn. De tijd van ommekeer en woelingen op staatkundig en maat-sclippelijk gebied, die in de jaren na de omwenteling van 1795 placats grepen, had een gansch nieuwc klasse van mensclien een sport van de maatschappelijk ladder hooger doen beklimmen, die vroeger als keezen, den nieuwen stand van zaken reeds ladden helpen voorbereiden. De teugel van bet bewind, zoo lang door de nazaten dier stoere mannen, die onsviel an de patriciere: een lagere stand kwani in hun plaats. Ook Haarlem, de Keezenstad bij uitnemendlieid, was daarvan gt*,-tuige, en zag mannen, geacht en gezien door de breede schaar. Lofsitwfh ter eoren de Eedele konst der lo/lijcker Boeckdruckerye. Pers. Icouohujia ran Cesure Ripa. Amsf. 1044 biz. G7. ISAAC CORNELIS STERK. 5 Der gegenwärtige, aus liet hoofd der stadzakken komen, die een tienstalt jährlich vroeger wel gehoop, ihre iriisschieren  plichtsvervulling van zijn o])enl)are ambten moest hem dubbel bezwaarlijk vallen, daar de tijd daaraan bestead outtrokken moest worden mm het bestier van eis^eii zakeu, aan het drijven van zijn apotheek. Dat mag de reden geweest zijn, dat hij een comj)agnon meende te moeteui aanne-men en dien vond in Ilendrik Dirk Kruseman, geboren te Haarlem den 14 November 1777. Sinds den 1 Januari ISOI, dat Ilendrik Dirk Kruseman als deelgenoot optrad in de bloeiende apotheek „l)e vergulde vijzel'', die tot op dat oogenblik door Sterk voor eigen rekening en op eigen naam gedreven was, werd de firma Sterk en Kruse- man, ouder welken naam die firma tot oj) den huidigen dag in dezelfde woning in de Groote Iloutstraat over de Peuzelaar- steeg, thans onder beheer van den kleinzoon van den niiniwen compagnou, Dr. 11. D. Kruseman, met roem en lof nog be^staat. Kruseman betaalde voor zijn half aandeel in de zaak, dcMi voorraad daaronder begrepen, /' 3000; tevens moest hij het woonhuis naast de apotheek voor vier jaar huren voor /' .*300 in het jaar. De apotheek zelve, die mede het eigen- dom van Sterk was, eischte als gebouw geen huur, de repara- tien echter kwamen voor rekening van beide firmanten. In 1 807 vermoedelijk ' hield deze compagniescliap op en -*- - _ — — » ^Vermoedelijk", want 12 Juni 1807 verkocht I. C. Sterk de beide perceelen in de Groote Hontstraat (in het eene waarvan nl. AVijk 4 N°. 30a „de apothecars affaire wordt geexerceerd") aan H. D. Kruseman voor / 5000. —. 6 HENDRIK DIRK KRUSEMAN. ging de finna gehecl op Kruseman over. Wjmrscliijnlijk ge- scliieddc dit bij wijze van uitkoop ; althaiis Kruseman nam op zich aan Sterk en aan dieus weduwe levenslang te betalen eeu jaarlijksclio uitkeeriug van /* 450. In Maart 1824 zag Sterk van alle verdere vergoeding af en steldc Kruseman in den vollcn en vrijen eigendom van zaak en gebouw. Dat de kens van Sterk nu juist niet van de slechtstec was, mag daaruit voldoende blijken, dat ook Kruseman, zich tot verschillende betrekkingen benoemd zag in stedelijkc en Evan-gelisch-Luthersche instellingen. Ook in zijn vak mocht hij naar verdienste erkend vvorden, daar hij aclitereenvolgens geroei)en werd een phiats in te nomen in de Provinciale Commission voor geneeskundig staatstoeziclit en in de Commissie over de Stads-Apothek, terwijl hem door Koning Lodewijk den 80 September 1809 het praedicaat van Koninklijk IIof-Apotheker verleend werd. Hendrik Dirk Kruseman huwde kort na zijn optreden in de apotheek den 21 Juni 1801 voor Schepenen een volbloed Hailemsche, Maria Mooy. Ue traditie, welke zich van lien beide bevvaard lieeft, la^ It geen oogenblik twijfel over of zij vormden, zonder nu juist in eenig opzicht buiten het eigenhjke beiden, uit te munteu, een toonbeeld van een burgerlijk Haarlemsch huishouden, zocals Beets ons dat in de familie Stastok getoekend heeft, een deftig, niet erg toeschiietelijk, maar altijd zer vriendelijk gezin. Ilun edit werd met zes kinderen gezeigend, Jan Adam, Jacoba Jacomina, beide jong gestorven, Elizabeth Frederika, geluwd met Daniel Nicolaas van Elten, Isaac Coruelis 2, gehuwd met Johanna Petronella Molkenbocr, was geboren 14 November 1777, doclitcr van Jan Mooy en Ja-comina Polnian en overleed 17 Februari 1848. Jan Mooy wasmctselaaren steenkoopcr (later de firma Meyer en Dyserinck) en bouwde o. a. liet Teyler's Ilofje en het huis van Hodson, aan het Spairne, hettegcnwo(Jr-dige gebouw van de Hollandscbe Maatschappij der Wetenschappen. Hij had zijn doopnamen gekregen naar den vroegeren compagnon van zijn vader, werd eerst als deelgenoot van zijn vader in de apotheek opgenomen en aanvaardde die geheel na diens overlijden in 1844. SCHOOLJALLEN. P. J. PRIXSEN. 7 Hendrik Dirk, eerst gehuwd met (^onielia Loosjes, later met i«i»-i8:K. Johanna Kerbert en Ärk Cornelis, de l'armée, die het überwerp van dit geschrift zal uitmakeu. Ärk (Jornelis Kruseman werd te Haarlem geboren in de Groote Houtstraat den 11 October 18, zijn doopnamen ont-vangende naar zijn oom van moederszijde Ärk Cornelia van Eeden, die dan ook als peet fungeerde bij den huisdoop, welke Ärk. C. Kruseman den 1 November 1815 van Ilendrik Mölkenboer, predikant bij de Luthersche gemeente de Haarlem ont-vangende. Als van zelf doet zich de vraag voor: hoe waren zijn kinderjaren, beloofde hij toen reeds voor de toekomst en waarom werd voor zijn volgend maatschappelijk leveu de keus geschieds op het boekhandelaarsbedrijf. Op deze vragen mölk een antwoord schuldig blijven. Bijkans geen en kel bericht of tradition heb ik kunnen te weten komen, in weerwil van herhandel en zorgvuldige nasporingen'. Ligt er waarheid ten grond-slag aan de bewering, dat zijn ouders hem bestemd hadden Luthersch predikant te worden en aan de overlevering, dat hij in zich zelf een toekomstig dokter zag? Noch Mr. G. de Vries Az., noch Prof. Beets, zijn ouderci tijdgenooten uit zijn kinder-jaren, wisten mij daaromtrent zekerheid te geven. Slechts twee gegevens heb ik ontdekt: de c^rste zijn geboorteacte (11 October 1818), de andere zijn eigenhandigti maar foutieve inschrijving in het Album van de Latijnsche school in 1832. Zeker is het echter, dat hij een leerling geweest is van de school van P. J. Prinsen, van wieu Smit Kleine ous in zijn Meher zulk een alles behalve aanlokkelijk beeld schetst. In weerwil toch dat het noch wordt tegengesproken noch wordt bevestigd door de huishoudelijke uitgaafboekjes van den ouden 9 Januari 1832. Arie Cornelis KruHeman, geboren te Haarlem 11 October 1819. De Mionna van Duinlust en andere verhalen door Piet Vluchtig. (Galdens Editie N^ 139) biz. 59 vlg. — Vgl. Na vij f tig jaar, door Hildebrand, Haarl. 1887 biz. 38. 8 SCHOOUAUEN. P. J. PRTNSEX. 1818-1832. heer Kruseman — zij zwijgen er geheel en al over —, ziju er voldoende gegevens Om dit met stelligheid te kuimeu zeggeu. Even zoker is het dat hij ook daar op diezelfde school lustig zal raede gezongen hebben uit de School gezangeit, welke door Prinsen, in overleg met Polman, onderwijzer in de Bijbelsche geschiedenis en Zedekunde aan's Lands kweek-scliool voor School-ouderwijzers te Haarlem, op zijn inrichting ewre waren. Die bederen staan tlians in geen al te bensten reuk; niet ten onrechte. Altegader zijn het bederen van godzaligen of stichtelijken inhoud over liet Onze Fadety NadenkeUy Med^doogen, volmaakt ongeschikt uaar de tegenwoordige modeme longe werden geschreven. Beets noemde in 1839 in zijn Kinderrampeu het Zoo is het school nur dan gf'slagen. Waarnaar elk cdel Kind verlangt, ora daarmede den geheelen bundel te karakteriseeren. Er zijn loffelijke uitzonde-ringen. Ik wil er hier een aiinhaleu, omdat Kruseraan's volgend leven geheel in overreensteraming daarmede zou zijn. Let is het 10" gezang2: DE TIJD. Hoe, snel ver-vies, elk, le - vens - uur! En 't komt noort Komt dan ge-werkt aan on - ze taak! He le - vens - tijd! Hij dag is kort. O God! be - reid ons voor dien stand, Waar is en niet meer. al - les ecu- wig wordt. Mededeeling van Dr. H. D. Kruseman. — Evening blijkt er iets uit het archief van Prinsen zelf; de heer P. J. Prinsen Geerligs te Amsterdam had de welwillendheid dat voor mij te onderzoeken. SclioohjezaivjcH voov drlc sti/nnicn; (liencnde lot dafjelijksch ge- Want Bedrijving en dräk zou dat volgend leven voor liem i818-18:12. Zijn^ een woekeren met elk oogcnblik. Op de school van Priusen zou hij, een mån in der opzicht als door de Schoolfälle kennen makelei met Hendrik Polman. Polman, een man van buitengewöhnen begaafdheid en genialität, gå daar onderriclit in de Bijbelsche geschiedenis. Oorspronkelijk was dat niet het vak, waartoe hij opgeleid was geworden. Geboren te Uenemuiden in 1779, zou hij een werkkring gevonden liebben in het metselaarsbedrijf, uiaar eens op zekeren dag in de eenzaamlieid zijnnde, kreeg hij een ingeving, die voor zijn volgend leven beslissend zou zijn: Polman vrees den Heer Leg uw troffel en kalkbak neer En ga tot God den Heer! Hij werd voorlezer en voorzanger van de Nieuwe Kerk en catechischeermeister, weldra de catechischeermeister. Meister bij uitneraendheid, ,gezocht ook buiten zijn verplichten arbeid in de Gemeente, iiet weinig gewärderde bij de kweekschool van onderwijzers, ten behoove van welke hij in 1820 een een zijn denkenden geest omging door Fier voorlez'mgeu over den meusch! en in 1817 door zijn Handboek voor het (jodadwuBiUjonderwijs, Het was een leermeester door zijn leerlingen hoo-gelijk vereerd, die door de bijzondere aanschouwelijke wijze hruik hij het cutn- en uifgaan der school, en bijzondere fürlegenheden. Vieffie en venneerderde drink. Amsterdam. Johannes van der Hey. 1821 (Gedrukt to Haarlem bij Johannes Ensc) Hed en Zonen. De muziek in der sternemstemm (sopraan en altsleutel); maatand aiding de doorgestreepte C. In het citaat het citaat het bekend der maatverdeeling de waarde der noten tot de helft verkort. — In 1854 werden Prinsen's Rekenboek, Taalkundey Zieikunde en Taalblaadjes door de erven van den auteur by Kranseman verkrijgbaar gesteld (Nieuwsblcul voor den Boekhandel 24 Aug. 1854). N. Beets. Dichtwerken Dl. II. biz. 172. (Aangehaald in J. ten Brink. Gefichiedenis der Noord-Nederlandsche letleren in de XIX eeuw. Amst. 1888. Dl. I biz. 328. Schooljähr. H. Polman. 1818-1832. van onderricht geveu in groote mate de gave van mededeelen bezat en bij alien, welke zijn onderricht genoteii, raeer dan een andere decent, indrukken naliet. Daarvan zijn de getuigenissen van Beets en van Loosjes welsprekende bezahlen. Polman wist door zijn onderricht van de Bijbelsche geschiedenis, beter dan een ander, een vaste basis te leggen voor het latere onderwijs in de christelijke religie. Daarom zij hier uitdrukkelijk gewezen op dit onderwijs, omdat, naar ik alle reden heb te gelo-ven, door hem Bij Kruseman de grondslag gelegd werd voor zijn latere bonding tegenover de protestantsche orthodoxie, en ho juist door zijn meer nauwkeurige kennis van de geschiebenen van de geschiebenen van de geschiebenen van de erkenning van de weten-schapjelijke waarde der modeme theologie en de ontvverper zou kunnen zijn van de Geschmleiiis der voornaamste godsdiensfeii. Na het afloopeu der lagere school en een der Fransche scholen was de Latijnsche school aan de beurt. Denkelijk zal hij eerst op die van Meester Koning in de Zoetestraat geweest zijn en daarna in 1832 op de Latijnsche school en het daaraan verbonden institution van Stevens gekommen zijn tegelijk met Hendrik Stroes, Jan Christiaan Coenraad Dettmeijer, Johannes sa-muel van Staveren en Petrus Jacobus Evers Soer schreef hij zijn naam in het Album, Het gebruik was, dat elk half jaar leerlingen tot die inrichting toegelaten werden en zoo wam hij in een klasse te zitten waar reeds als Icerling geze- , 45. (Herdrukt in A. Loosjes. Voor ruim eerie halve eenw. Haarl. 1897. biz. 136 vlg. ) Na zijn overlijden werd door drie oprechte Haarlemraers, Job. Enschede Jr., H. Gerlings Cz. en N. Beef s, met goed gevolg een lijst rondgestuurd bij de ingezetenen van Haarlem om gelden te zamelen tot het plaatsen van een gedenkteeken op zijn graf (Advertie in Haarlemache Courant 30 Juni, 1 Ang. 1840 en 13 Maart 1841). — Zie ook over Polman en Prinsen: Th. Fliedner. Colllektenreisc nach Holland u?ifi Enfjelaml.Essen 1831 Bd. I S.63B?.II S. 290. Mededeeling van Mr, G. de Vries Az. te *s (jravenhage. SCHOOUAREN. TiATIJNSCHE SCHOOL. 11 teu waren: Hendrik Carel Michaelis, Pierre Hubert Jean is is— 1832. illexandre de Booy, Simon Veen Davidszoon, Jacobus Alexander Enschede, Peter van Meurs, Jacobus Joliannes Evers Soer, Fredericus Petrus Henricus (œleu en Jan liendrik Jutting, welke een half jaar te voren hun naam in liet Album, geschreven läden. Sieclits twee zijner medeleerlingen zouden nader-hand een plaats komen vragen in zijn fondslijst: Michaelis al vrij sprengig na Kruseman's vestiging met een vertaling van Bojesen's handboeken over de (œleksche en Romeinsche antiquiten; Van Meurs in 1871 met een typisch lärmen onderwerp: een werk over de uitvinding der boekdrukkunst. Evenmin als van het lagere onderwijs kan ik iets mededee-Icn over Kruseman's Latijnsche schooljaren, behalve dit, dat hij in die dagen o. a. met G. de Vries Az., C. Kerbert en M. Baker ijverig verhandelde in een letterkundig kransje Lpgnndo crescU huma7df4zs Het klassieke onderricht zou hij echter niet lang genieten. Meer dan twee klassen kan Kruseman op de Latijnsche schoolonder het rectoraat van Dr. J. Venhuizen Peerlkamp niet afgeloo])en hebben: de klasse van den praeceptor Dr. A. J\ Verburg, en die van den tweeden conrector Nic. Posthumus, want in 1834 was zijn toekomstige loopbaan vastgesteld. In 1834 kwam hij in de leer in den boekhandel van de Erven Bohn te Haarlem. Kruseman was toen 15 jaar oud. Al opgroeiende was het zijn ouders duidelijk geworden, dat in deze richtig voor hem wellicht een toekomst te scheppen zou zijn. Ilet is mij niet gelukt een spoor, zelfs een kleine vingerwijzing te ontdekken, hoe zich dat toegedragen kan hebben. Haarlem liad ecliter in die dagen een dichtlievend genootschap Democrlet — Kruse-man zelf werd er in 1843 met het pseudoniem Dullaert lid van —, dat ijverig de rijrakunst beoefende. In zijn jongolings-jaren telde men op de ledenlijst namen als: Van Westerkap- Mededeeling van Mr. 0. de Vries Az. te's Gravenhage. VZ HAARLEMSCHE LETTERKUNDIGEN. 1834-1835. pel, Kuenen, Loosjes, Van der Willigen, alien lieden, welke maatschapelijk behoord En tot den kring van de Krusemannen. Kunueu zij indirect invloed geefend liebben om bij denjongeling eenigen lust op te wekken voor de vaderlandsche belletrie? Of waren liet Bilderdijk en Jan van Walre, beide zijnstad- maar geen standgenooten, die door hun voorbeeld alleeu te weeg gebracht hcbben, dat de neigingen van den leerliug van de Latijnsclie school zioh mecr in een bepaalde richling begonnen te bewegeu? Het inoet in het midden blijven, daar slechts het feit vast staat dat hij bij de Erven Bohn wara. In 1831, en 1835, was hij daar werkzaam. Veel van het bedrijf zal hij daar niet gelecrd hebben. Zijn werk bestond in liet ophangen van afgcdrukte en het tellen der vergaarde velten, en in het innaaien van katenis, „zoo in een blauwen kiel met een breeden band om zijn middel", in een woord het werk van een loo])jongen. Den eersten dag, dat hij er in dienst kwam, was zijn werk een partij afgedrukte bladen met evn krniwagen naar het pakhuis te rijden, en die tocht ging voorbij deLatijn-sche school. Zijn schoolkennissen stonden buiten en hij aarzelde. „Jij of ik Kruseman!” vaarde Bohn nit. „Neen, dan U; meneer", was hot antwoord En. hoe treurig het resultat was, toen Bohn hem eens eeu Ig kantoorwerk liet verrichten, vertedt Kruseman zelf in zijn levensschcts van Bohn. Toch was de tijd, dien hij bij Bohn doorbracht hem lief, zijn leven lang; dat getuigt het warm geschreven In Memoriam dat hij hem bij zijn overlijden in 1872 wijdde, maar boven alles zijn herinnering aan die dagen. In een brief aan Potgie- ter toch sclirijft liij 35 jaar later bij het terugzenden van eenige geleende boeken (28 Juni 1871): Ik mag de hierbij teruggaande boeken niet langer aan de hen wachtende ruimte onthouden. Ze hebben raij — behalve ten deele verzoend (!^) met het grillig, droomerig oud porselein — ja waarlijk een uur of wat verkwikt. Dat is lieusch waar. Die oude gczellige Tafelkout, maar p. p. p. BOHN. 13 Meer nog dat mozaiek van Ch. Lamb, hebben mij als 1834-1835. Übergeben, lang vergeten, als een hand toegestoken raet het welverdigend verloren, dat ik ze nit oog en hart verloren had. Met wat vriendelijke herinneringen zag ik het jaartal 1836 onder het stendrnkje van Bakker! Hoe schoot het mij weer zoo levendig voor de zinnen, hoe ik in die dagen als leerling zat op den boekenzolder van de Erven Bohn en hoe ik geregeld elken dag mijn patroon een anderhalf uur ontstal om te grasduinen in de rijen „Commissiegoed" die zoo verleidelijk naast mij oj) de planken stonden! Hoe ik met een boekje in een hoekje tusschen de onoj)engesneden bladen glunrde, sentimentel zat te wezen[?] onder de Mancholieke „Poezy" van Hasebroek, droomde met Byroniaantjes van Beets, rilde bij de bloedige romancen van Hofdijk, gierde — verbeeld u — bij de luim van Van Oosterwijk Bruyn en Storm van Gravesande, een half oog kreeg voor Pickwick j mij vereid, sehemerig, maar toch prettig voelde bij de Proeven van een Humorist — den Muzenalmanak de jaarlijksche Heilige Schrift der literatur achtete — en het eenmaal uitgeven van een prachtboekske als de Tesselschd mijn hoogste idealen te boven zweifde! — hoe ik in een woord als aankomende Boekverkoopersjongen snoepte van alles, met den honger van een 16-jarige mij te goed deed aan ripp en groen, veel Meer verslond dan proefde en deeraoe-dig gelöstde in alles wat de pers publik maakte. Er was genot, er was weelde in die grasduinorij van bijna een vier tienllillen jaren geleden: „wij wareu gelukkiger toen wij armer waren, maar wij waren jonger, lief niehtje". (i)ud Porcelein p. 212). C. Lamb. Proven van een Humonst, naar het Engeisch door E. J. Potgieter. Amsterdam. H. Frijlink. 1836. — De verschillende tittels in dit werk zijn vermeld door J. H. Groenewegen in De werken van E. J. Potgieter. Haarl. z. j. n. 131 — 146. 14 J. D. SYBRANDI. 1831-1833. Bij Bohn zou echter zoo doorgaande, op den duur weinig van liet vak te leeren zijn. Gaat thans een toekomstig boek-handelaar-uitgever zijn kennis ojxloen in hot buitenland, in die dagen was een onzer groote steden de aaugewezen plaats. Kruseman deed eerst zijn belijdenis; al vrijwel een 'A;/ gewor-den, zooals hij zclf in later jaren verhaaldc ', werd hij den 23 Maart 1 ^Sij tot lidmaat van de Luthersiche gemeente te Haarlem aangenomen door I)s. Sander, tegelijk o.a. M. Benjamin Jan Kruseman en Willem Frederik Weidner en den 27 Maart d.a.v. door Ds. J. G. Liemur iugezegend. Hij ging naar Amsterdam; erst van 1836 tot 1835 bij J. D. Sybrandi, daama van 1835 tot ultimo December 1839 bij M. Westerman & Zoon. Dat hij juist bij Sybrandi kwam, is gemakkelijk te begrijpen; behalve dat deze een debiet en uitgeverszaak en drukkerij had, was door zijn correspondentiezaak (het outvangen en verzenden van pakken enz. van en voor debitanten buiten de stad) bij hem vcel te leeren, dat een kijk kon geven op de organisatie van de Xederlandsche boekhandelaarswereld; hij genoot een zekere vermaardheid in het africhten van jongelui in het vak, natuurlijk tegen betaling, hetgeen hem niet onwelkome ink om- sten opleverde. Waarom de verwisseling plaats had voor Westerman, weet ik niet; het denkbeld, dat elke verandering een ruimer ontwikkeling kon geven, zal er wel niet vreemd aan geweest zijn. De iirma Westerman & Zoon bestond in die dagen uit twee firmanten: sind den 15 September 1830 was Gerardus Frederik Westerman als deelgenoot in den boekhandel van zijn vader Marten opgeno- Mededeeling van Ds. TT. R. Poolman, Lathersch predikant te Haarlem. Dr. G. F. Westerman, de stichter van Artis, overleedin 1890. Zie over hem C. Kerbert in Eigen haard 1890, biz. 348. An Marten Westerman (overl. 2 in zgn betrekkin, tot het tooneel, bracht De Bull hulde in zijn Een bunjer van (i**n t'chten steml^el vA. J. de Bull. Veleriei Sehied. 1876 1)1. I biz. 307). — In de erstc uit^aaf van dezen bundel, in November 1802 bij Kruseman verschienen, komt deze studie niet voor. Het fonds van tooneelstakken en men. Het is bekend, dat hun uitgeversbedrijf zich voornamelijk isae-iftso. bewoog op het gebied der tooneelliteratuur; en dat is daarom hier vooral der vermelding waard, omdat de eerste uitgaafdie Kruseman voor eigen rekening zou doen juist een tooneels))el is van denzelfden auteur, wiens blijspel be Neveii in die dagen met ongekenden bijval vertoond werd. Bij Westerman was. Kruseman intemleerling. Ilij leerde er iatuurlijk wel een en ander op het boekhandelaarsgebied, raa Arbienbildung, wenn ich nicht zijn, zijn diensten verzählen, welke Westerman op zoller herbergen. Er zijn verhalten, hoe Kruseman's nachts opfernen werd, om hulp te verloren, wanneer een zieke aap een geneeskundige behandeling moest ondergaau; nu jusst niet bevordelijk tot aaukweeking van kunstzin. Ik meen echter redenen te hebben om aan te nemen, dat zijn Amsterdamsche leermeesters niet veel bijgebracht zuUen hebben aan de vorming van Kruseman. Hoe anders te verklaren, dat geen van alien door Kruseman een plaats waardig geordert werd onder de Persooulijke waardeeriiig in zijn Bouostoffeu? Het was doodgewoon werk, dat hij daar te verriehten kreeg, wellicht wat meer zelfstaudig dan bij Bohn gedaan was. De oude heer Kruseman bleef ter wille van zijn zoon de relatie met Bohn aanhouden en meermalen gebeurde bet, dat Kruseman, in tijden van vacantie, wanneer hij ter besaring van reispenningen van Amsterdam naar Haarlem was komen wandelen, ter tijdpasseering wat van de werken van Van Kampen, die in die dagen daar ter perse lagen, ter inuaaiing van Bohn te Hus kreeg. In een under opzicht zou zijn verblijf in Amsterdam welb alle ging in Mei 1874 in eigendom over aan Kränseman's vroegeren leerling Gr. L. Funke (Nietiwsblad voor den Boekhandel 19 Mei en 30 Mei 1874). Mededeeling van den heer H. Boer, werkzaam ter binderij van Job. Ensched, en Zonen te Haarlem, die destijds bij Bohn werkzaam was en Kruseman daar nog als leerjongeu gekend heeft. 16 K. FUHRI. 