Uitspraakleer der Nederlandsche taal
• De enkele klinkers e en i hebben, behalve den hooger verhandelden onvolkomen' of korten klank, nog den doffen, die he| zwakste aller stemgeluiden is, zijnde voor 't gehoor siechts als een geluidgevende ademtocht, die zonder eenige opzettelijke voorsehikking der spraak- M'erktuigen en zonder de minste kraehtinspanning wordt voortgebracht. De doffe e komt in de taal overvloedig voor, als in de, te, het, bericht, geziclU, verkocht^ vader, naaister, dorpely stopsel, balsem, gouden^ einde, hondje, woedend, hinder en enz. De i heeft den doffen klank in weinig, zandig, menige, huldigen, enz. ; in Holland ook in de toonlooze aehter- voegsels of uitgangen mgf, -ik, -erik, -it, -iken, als in koning, monnik^ botterik, diemit, prediken, en in het woord misschien, waarin mis met de eerste lettergreep van misdoen, misbruik niets gemeen heeft. Wij gelooven, met Van Beers, wien ieder te recht eene keurige uitspraak toekent^ dat de Zuidnederlanders weldoen, den i-klank in monnik, botterikj diemit enz. nietzoo volkomen te verduisteren. Duidelijk wordt de onvolkomene i aan 't oor gebracht in den uitgang -nis, van eene geheel toonlooze letter- greep voorgegaan, als in beteekenisj beternis, gebeur- tenis; doch wat minder, wanneer deze uitgang onmid- dellijk aan den stam des woords gehecht is, kennis, vuilniSy vonnis. In den uitgang -iscA, ofsehoon toonloos, wordt de i, zoowel in de geslotene als in de opene lettergreep met Iiaren natuurlijken klank (ie), doch zeer kort, uitge- sproken : Belgisch, Belgische, poetisch, po'etische, afgo- disch, afgodische. De in avond, en de u in schaduw, zenuw, zwaluw, — 23 — tveduwe, Gorkum en Gorkumer, Dokkum en Dokkiimer, luiden zoo verzwakt, dat men ze maar weinig van de doffe e onderscheidt. Velen in Vlaanderen, vooral onder de predikanten, hebben de verkeerde gewoonte de doflfe e voor eenen klinker, of voor de h, die alhier in de volkstaal niet ge- ^spireerd wordt, als de zachtlange e uit te spreken : rfe engelerij onze ouders, mijne (h)a7iden, beantwoordetiy be(h)ooren; daarbij hoort men niet zelden schaduwe., weduwe. Men moet in zake van uitspraak weinig kiesch 2ijn om dit niet onverdraaglijk te vinden. Wanneer een woord op eene doflfe e uitgaat, en bet naastvolgende met eenen klinker begint, dan vioeit die e zaehtjes in den volgenden klinker, zoodat twee lettergrepen genoegzaam tot eene samensmelten om in de diehtmaat voor eene geteld te worden, b. v. Hij heetde m wankelrfe als een riet. (Ledegangk.) Tweeklanken. § 33. ledere enkele mondopening met vrij doorstrijkend islemgeluid, zeiden we (§8), geeft eenen enkelvoudigen klank, eenen eenklank. Wanneer nu de mond van eene opening tot eene andere overgaat, dan worden eigenlijk twee verschillige klanken voortgcbracht, die, ofsehoon in eene lettergreep bijeengevoegd en samenvloeiend uitgesproken, echter noodwendig eenen gemengden klank, eenen tweeklank, laten booren. Een tweeklank ontstaat dus door geleidelijken overgang van den eenen klank in den anderen. Natuurlijk kan een tweeklank uit niet meer dan twee — 24 — ^enklanken samengesteld zijn ; maar dewijl wij een- klanken hebben, die door twee vereenigde klinkletters \erbeeld worden, kunnen we er lot drie beboeven om eenen iweeklarik voor te stellen. $34. Wij vormen al onze tweeklanken door acbter de \ijf korte of onvolkomene eenklanken, waarbij i en u eene lichte wijziging ondergaan, en achler de heldere klanken aa, ee (scherp), ie, oo (seherp) en oe eenen niet doorklinkenden i- of oe- klank te voegen, weike laatste alsdan door u (die oorspronkelijk, gelijk nu nog in 't Hoogduitsch, als oe luidde) verbeeld wordt. De korte e, i en u nemen t na zicb ; de korte a en o (seherp) worden door u (= oe) gevolgd. Zoo bekomen wij de tweeklanken ei, ij (voor iV), ui; an, ou. De lange aa, oo (seherp) en oe loopen op i, en de ee- (seherp) en ie op u (= oe) uit, waardoor aai, ooi, oei^ eeu, ieu ontstaan, die lange tweeklanken genoemd worden. S35. De bestanddeelen van den tweeklank ei zijn eenvou- -dig de onvolkomene e, als in weg, en de natuurlijke i, als in Juli; die van if, de korte /, zooals de meesle- yiamingen ze in dik uitspreken, of de Fransche e in pere, en de natuuHijke i; en die van m, de korte u, gelijk de Vlamingen ze in geluk laten hooren, of de Fransehe u in un, en dezelfde t. Au en ou beslaan uit de onvolkomene a en de scherpkorte o, beide door u (= oe) gevolgd. In alle vijf ligt de nadruk op den voorklank; de eindvocaal sleehts flauw gehoord wor- dende. \ \ — 2S — 8 36. Het onderscheid tusschen ei en ij, ofschoon bij velen in de uitspraak niet waargenomen, is echter groot genoeg om bij eenigszins nauwgezette dichters het rijm te verhinderen. Wei en wij verschillen evenveel van elkander als wet, op zijn algemeen Nederlandsch, en wit, op zijn Vlaamseh uitgesproken, en niet veel minder dan de laatste lettergrepen der Fransche woorden travail en reveiL D' Kern konie nogmaals voor Noord-Nederland gctuigen : « Ten ruwe kan men zeggen, heeft ij veel \an ei; menig Hollander zal u wederom zeggen dat er tusschen y en ei geen hoorbaar onderscheid bestaat. Doch zulks bewijst slechts een ongeoefend oor. Bilder- dijk, die een Amslerdammer was, en een echte Hol- lander van top tot teen, houdt daarentegen vol, dat ij ^n ei evenmin op elkander rijmen als inktkoker en zwavdstokj en ofschoon die uitdrukking niet van over- drijving is vrij te pleiten, hgt er toch waarheid aan ten grondslag. Men moge ook al aannemen dat een Neder- landsch oor niet onaangenaam wordt aangedaan als het ij op ei hoort rijmen; het neemt niet weg dat er kenne- lijk onderscheid tusschen beide klanken is. Zelfs diegenen welke staande zullen houden dat zij geen -verschil maken, doen het toch, al weten ze zelven niet hoe ze het doen. » S37. Bij 't onderscheiden van ei en ij is het niet enkel om de netheid der uitspraak te doen en om ook in deze den rijkdom onzer taal uit te drukken, het wordt mede door de duidelijkheid vereischt, hetgeen uit de volgende en dergelijke zinnen moge blijken : Wij drinken tvei) h^ / — 26 — woont aan dc hei; hij gaat zich bereiden om dat paard te berijden; de Mei \erkmki mij ; die dorpen liggen beide bij de stad ; die goede rijken reiken milde aalmoezen uil ; die kooplieden veilen vijlcn; zij zeide, dat ze zijde ging koopen; ge zult lijden om dien dolkop naar Leiden te S38. Niet minder dan ei en ij worden au{w) en ou(w) met elkander verward. /tauu; en rouw versehillen nogtans evenveel als dag en dog, hoewel puikdichters, zoo van Noord als Zuid, beide tweeklanken op elkander laten rijmen. Onderlusselien is hetwaar, dat het onderseheid tussehen a en o in die tweeklanken minder door het gelioor wordt opgemerkl, dan wanneer deze klinkers onmiddellijk op eenen medeklinker stuiten, en dit is mede op de voorklinkers e en i in ei en if toepasselijk, alhoewel deze, gelijk hooger gezeid is (§ 36), niet geacht worden een goed rijm te vormen. S 39. De Westvlaamsche tongval, waarin de bevallige uit- spraak onzer middeleeuwsche tale grootendeels voort- leeft, doet ij als de natuurlijke i hooren ; ei luidt in dien tongval zooals elders de y, en ui wordt als de heldere u uitgesproken. Gij zljt weinig uit den haizey luidt dus : gi ziit wijnig uut den huze. Hoezeer de Westvlamingen in hunne tiitspraak de oude sehrijfwijze mogen terug- geven, de eenparigheid in het gebruik der gemeenschap- pelijke moedertaal vereiseht,dat zij,althans bij openbare voordrachten en overal waar het om besehaafd spreken moge tedoen zijn, de klanken uitspreken, zooals ze bij de besehaafde meerderheid der Nederlanders gehoord worden: «- V » — 27 — In sommige slreken, o. a. te Antwerpen, hoorl men de if ongeveer als ai, en ui als oi uitspreken : hai sloit mat altaid boiten, voor : hij sluit mij altijd buiteii, terwiji men in andere ui als de Fransehe eu in fleuvy zonder naklank, laat hooren. Dit alles is onjuist en, als gewestspraak , uit den besehaafden omgang te ver- bannen. $40. In het toonloos achtervoegsel 'lijky als in waarlijk, billijky schielijky menschelijk, kinderlijk, wezenlijk, jaar- lyk8{ch), billijkeriy verwezenlijken enz., ook in bijzonder, is de y bijna gansch kleurloos en klinkt even zwak als de i in monnik, waarom sommigen, naar het voorbeeld der Oudcn, en om beter de uitspraak af te beelden, verkiezen zouden waaiHiky billikj schielik, mensche- lik enz. te spellen. Deze uitgang, die nooit den klem- toon ontvangt, is, met ij uitgesproken, gelijk menigen — althans in Zuid-Nederland, en vooral te Gent — bij het lezen en voordragen doen, zeer wanluidend ; ook spreekt het volk, in den dagelijkschen omgang, meestal waarlik of waarlek uit. Het spreekt]van zelf, dat dit niet toepasselijk is op gelijky gelijken, gelijkenis, vergelijking^ verongelijken, dergelijky insgeltjksy waarin lijk de stam des woords uit- maakt, noch op het zelfst. naamw. lijk in samenstelling met andere naamwoorden, als moedcrlijk, broederlijky kinderlijky het lijk eener moeder, — eens broeders, — eens kinds. « R i n d e r I i k spcclden en loegen de kleincn. — De moeder Zwecg en beweende nog dieper het kiliige k i n d e r 1 ij k. M oe d e rl ik liet ze den knapen hun spel, — en zij zuchtte : Later vergieten ze tranen genoeg op het m o e d e r i ij k ! Broederlik troosten de iijdende menschen elkander ; Troosteloos treuren de zustcren over het broederlijk. Heiliglik leefdc Fudhail van Chorassan te Mekka; Duizende reizigers eeren nog heden zijn heilig lijk. » Jan Fkrguut, 9' Makatne. — 28 — $41. In de lange twecklanken bewaren de voorklanken aay ee, ie, oo en oe geheel en al hunne helderc uitspraak, zoodat ze niets anders zijn dan aa-i, ee-u (= oe), ie-u (= oe), oo-i, oe-iy van zelve bij den vloeienden overgang zoo voortgebracht, alsof de i eene flauwe /, en de u eene flauwe w ware. Indien men het eens ware geweest — wat eehler niet beler zijn zou, daar het lot eene te harde uitspraak aanleiding konde geven — om aa/, eeWy iewy ooj, oej te sehrijven, zoo zou men, de / en w verzwakt uitsprekende, ook vrij nauwkeurig de lange tweeklanken aan het oor brengen, waaruit volgt, dat men ze niet ongevoeglijk oneigenlijke tweeklanken zoude noemen, daar bun uitklank zooveel van eenen mede- klinker als van eenen klinker heeft, en de w en w te zamen in leeuw, nieuw enz. niet mecr doen dan eene flauwe w. Men houde dus wel in 't oog, dat nieuw noch uit ni en euw, noch uit nie en uw is samengesteld, wat in elk geval noodwendig eene misselijke uitspraak zou teweegbrengen. Men boort in sommige plaatsen van nieve boeken, in andere van nuwe boeken spreken, het eene zoo verkeerd als het andere. $42. Wanneer de tweeklanken op i van eenen uitgang gevolgd zijn, die met eenen klinker begint, als in vleiervjy buien, draaiing, dooieiiy vloeiond, moet de tweeklank zoo zaehtvloeiend op den uitgang overgaan, dat er tusschen beide geene gaping ontsta, en er ook niet meer van eeney gehoord worde dan eene gelcidelijke uitspraak van zelve meebrengt. Is de voorklank van ooi in den regel de scherpe oo, zulks is echter niet uitsluitelijk het geval, want in — 29 — krooim (mv. onvolm. verl. tijd van kruien), rooien en dooier is het de zachtlange o; irouvvens, deze woorden slaan voor krojen, rojm, dojer, uit kroden, roden, doder (waarvoor ook door). DewijI ooe en oei juistzoo verschillig luiden als oo en oe, kunnen ze zoomin als deze een goed rijm vormen; de valsche rijmen tooi — bloeiy dooien — groeien^ be- rooid -*- vcrschroeid, enz., worden soms aangetroffen. (Men vergelijke § 38.) De oude tweeklank ai, waarvan de voorklank de onvolkomene a is^ wordt sleehts nog als tusschenwerpsel gebezigd. De Medeklinkers. §43. Evenals wij, bij gebrek aan genoegzame enkele klin- kers (§ 9), er twee vereenigen om de enkelvoudige klanken eu en oe te verbeeiden, zoo vormen wij ook de samengesteide medeklinkers ch en ng, die enkelvoudige klankwijzigingen voorstellen. § 44. De medeklinkers komen enkel en verdubbeld voor. De verdubbeling.gesehiedt in den regel, wanneer op eenen korten klinker, die bij de verlenging des woords moet kort biijven, een enkele medeklinker volgt : bed, bedden; lig, liggeii; rokyVokken; wal, wallen; eigendom, eigendommenj gezelschap, gezelschappen. In dit geval wordt de verdubbelde medeklinker sleehts enkel ge- hoord. Wanneer de herhaalde medeklinker deze rol niet vervult, b. v. in toppunt, innemen, uittrekken, worden ze beide naast elkander uitgesproken. — 30 — S 43- Gelijk men klinkcrs met elkaar verbindt om eenen gemengden klank te verbeelden, zoo vormt men ook samenstellingen van medeklinkers om gemengde klank- wijzigingen voor te stellen. Dit geschiedt steeds met zuike medeklinkers, die na elkander gemakkelijk kunnen uitgesproken worden, hetzij voor of na den klank, b. v. 6/ij, dru'if, dwBss, smid, snoeky schoo\j spe\, stsaty «c^reeuw, ^praak, struik, afe, \slt, bee/rf, dorp, bergr, keri, melk, warm, kern, oogst, angst, helpt, zulks, ergst, ambt, stroamt, slechts, strengsi enz. De opeen- volgehde medeklinkers moeten steeds vioeiend, gelijk- matig en ineenloopend uitgesproken worden. Achter den klinker sluiten ze zich echter niet alle even dieht aaneen; sommige laten tusschen elkaar eenen flauwen vocaalklank booren, dien de taalkundigen scheva noe- men, en weike niets anders is dan eene niet geschrevene doffe e. Zelfs luiden o. a. worm, helm, melk, zorg, dorp, kerk in eenige deelen onzes vaderlands, zooals in en omstreeks Antwerpen, sehier zoo tweelettergrepig alsof er worrem, hellem, mellek, zorrig, dorrep, kerrek geschreven stonde. Men behoort deze uitspraak zooveel mogelijk bij 't lezen te vermijden; in 't opzeggen van verzen is dit volstrekt noodzakelrjk, omdat men anders de maat te niet doen zou, tenzij wanneer de dichler worrem, hellem enz. geschreven heeft,vrijheid, die hem voor sommige dezer woorden is toegestaan. Yerdeeling der medeUinkers. g 46. Naar de spraakwerktuigen, waardoor zij worden voortgebracht, onderscheidt men de medeklinkers in : — 31 — a) Keelletters : ch, g, h, k, ng; — b) Tonglet- ters : d, /, Luy r, t; — c) Lip letters : 6, /*, m, /), V, Wj^ d) Tandlelters : s, z. S47. Eene andere indeeling der medeklinkers berust op de houding der spraakwerktuigen bij 't uitspreken. Zoo onderscheidt men : a) Slagcoiis onanten : b, d, k, p, t'y — b) Ne usconsonan ten : myUyng; — c) Ru is eh eon so nan ten : chy /*, g, A, /, /, s, t?, w, z-y — d) eene Ra tele onsonnant : r. De slageonsonanten ontstaan door volkomene afslui- ting van den luchtstroom of adem; hetzij bij het sluiten zelf : eby eed, ook,op, cet; of bij hetontsluiten : by, die, koe, pijy toe; of bij het sluiten en ontsluiten beide : hebberiy hadden, rekken, appel, otter. De neuseonsonanlen bekomtmen, wanneermen onder het uitspreken van eene zachte slageonsonant^ waartoe ook de Fransche g in gant behoort, den adem zijnen uitweg door den n^us doet nemen ; b, d, g worden alzoo m, n, ng. Ruischeonsonanten worden verkregen door onvol- komene sluiting der spraakwerktuigen^ waardoor de adem wel belemmerd, doch niet afgebroken wordt. De ratelconsonant wordt voortgebracht door eene trillende beweging der tong, die telkens het gehemelte raakt, waardoor eene snelle afwisseling van sluiten en ontsluiten plaats heeft. Verwantschapte medeklinkers. §48. Onder de medeklinkers onderscheidt men verwant- schapte, dus genoemd, omdat ieder van deze met eenen — 32 — anderen, die op dezelfde wijze door de spraakwerk- tuigen gevormd wordt, zooveel overeenkomst lieeft, dat beide alleen in zachtheid of scherple van uitspraak verschillen. Ze zijn : 6, rf, g, V, z enpf tf ch, fy Sf waarvan de vijf eerste zacht, en de vijf andere hard of scherp zijn. Deze onderscheiding staat in onmiddellijk verband melde juisle uitspraak dezer letters in lettergrepen en woorden, doordien de klank der verwantschapte mede- klinkers niet onveranderlijk dezelfde blij ft, maar aan toevallige verscherping of verzachting onderhevig is. §49. In afzonderlijkc woorden als aanvangletters voor- komende, hetzij enkel of in samenstelling met andere medeklinkers, als in bleky plek; dak, tak; gijl, chijl (0 ; vely fel; zuigen, suiker, of, hetzij enkel, hetzij verdub- beld, tussehen klinkers geplaatst, als in ribben^ rijpen; leden, weteti; leven, heffen; lageriy lachen; lezen, lessen^ laten de verwantschapte medeklinkers zieh duidelijk met de hun eigene zachtheid of scherpte hooren. Maar een zaehte en een scherpe medeklinker zijn niet naast elkander^ hetzij in hetzelfde woord, hetzij in twee op elkaar volgende woorden, zonder tusschenpoozing uit te brengen, zonder dat de zaehte verscherpt, of de scherpe verzacht worde; trouwens,wanneer men beider kracht streng bewaren wilde, zou er afbreking en her- vatting, eene dubbele werking der spraakorganen moe- ten plaats hebben. {i) Met ch begint geen echt Nederlandsch woord. — 33 — Ook voor eene stemrust als eihdlelters voorkomende, 7ijn de zachte medeklinkers van de scherpe niet te onderscheiden; als men b. v. zegt : hij spaart zijn paardy wordt het oor tusschen de t van spaart en de d van paard geen versehil gewaar, en paard wordt, volgens ons hedendaagseh spellingstelsel alleenlijk met d geschreven, omdat het meerv. paarden deze letter vereiseht. Tot de scherpe medeklinkers behoort ook de A, ver- wantschapt met de Fransche g in gant. Niet alleen behouden twee scherpe medeklinkers bij €lkander hunne scherpe uitspraak, maar een scherpe, van eenen zachten voorgegaan, maakt dezen mede scherp; zoo worden abt, slobkoiis, landkaart, scheid- paal, veldfeest, dagslaper, slagpen, wegtrekken, hij lag te slapen, niet anders gelezen dan apt, slopkous, lant- kaartf scheilpaal, veltfeest, dachslaper, slachpen, wecli- trekkeri, hij lach te slapen, wat met de dagelijksche spreektaal volkomen overeenstemt. §51. De zachte 6 en d, van eenen scherpen medeklinker voorgegaan, maken dezen mede zacht; lachbek, opbreken, wetboek, afbreken, hij sliep bij mij, hij at brij, afdoen, opdragen, losdraaien, ik loch daarmeCy uitdrukken luiden dus : lagbek, obbreken, wedboek, avbreken, hij slieb bij mij, hij ad bry, avdoen, obdragen, lozdraaien, ik lag daarmee, uiddrukken. Alleen handhaaft zich soms de t voor de d, b. v. in : het ligt daar, ik wist dat; uit te spreken : het licht taar, ik wist tat. In Vlaanderen 3 — 34 — wordt de d altijd door eene voorafgaande t overheerscht f uitdrukkeriy ontdooien^ zitdag luiden er : uitfrukken,, onttooien^ zittag. Wij achten dit^verkeerd. S52. De d ondergaat verscherping, wanneer ze tegen eene lettergreep stuit, die met eenen anderen medeklinker dan b, dot h aanvangt, b. v. wedloopy landman, scheld- naam, landraad, naadje, hondje, lidwoord enz., waarin de d scherper luidl dan b. v. in lijndraxiier, omdwalen^ waar ze met den volgenden medeklinker tot dezelfde lettergreep behoort. In Vlaanderen verscherpen zelfo twee d's elkander, b. v. hanttoeky ronttraaien, bittag, harttraver, voor handdoek, ronddraaien enz., gelijk men in Noord-Nederland uitspreekt. . § S3. De zachte g, v en z, in stede van den voorgaanden medeklinker te verzachten, worden zelve seherp, niet sleehts na eenen scherpen, maar zelfs na eenen zachten verwantsehapten medeklinker, die dan natuurlijk mede verseherpt wordt. Men leze dus niet alleen afchunst, opfliegen, ontfangeny ontsien, opsicht, waar afgunst, opvliegeny ontzien, opzicht geschreven staat; maar men late zieh ook bij windgeblaas, rundvlceschy standvastig^ genoegzaam, menigvuldig, hij stond vast, hebzucht, hy droeg zout, enz., niet door zijne oogen misleiden, en leze niet : wind'geblaas, rund'vleesch, stand'vastig j genoeg'zaam, menig'vuldig j hij stond' vast, enz., maar wintgeblaasy runtfleesch, stantvastig, genoechsaamj menichfuldig, hij stont fast, hepsticht, hif droech sout, zooals we gewoon zijn in den dagelijkschen omgang uit te spreken. De g luidt ook seherp voor de uitgangen -/e en -lyk, — 35 — als in trogje, bergje, heuglyky ontzaglijk, bifvoeglijk, beweegltjk enz., en 't is juist ter voorkoming van eene verkeerde uitspraak (met zachte g^ als in mogelijk), dat men deze laatste woorden thans zonder ingesehovene e spelt. 8 S4- Onze middeleeuwsehe schrijvers, bij wie de afleiding der woorden een onbekendespellingsgrond was, richtten hun sehriftstelsel naar de uitspraak in, en deze was meest naar de welluidendheid geregeld ; vandaar, dat zij de scherpe medeklinkers veel meer gebruikten dan wij ; ze schreven tfelt, tfolc, ic mach, menichfouty doot- slack, stantfastichf genoechsaem^ heilicheit enz. Zeer zelden gebruikten zij eenen zachten medekiinker als sluitletter, maar vervingen dien door den aanverwanten scherpen ; zoo doen wij bet nog hedendaags opzichtelijk de V en z, die nooit anders voorkomen dan eene letter- greep aanvangende ; elders stellen we /* en s in de plaats en schrijven derhalve dief, dieven; leveriy leefde, geleefd; huiSf huizen; vreezetiy vreesde, gevreesd. We spreken niettemin de /" en de « als t; en z uit, wanneer er geene verpoozing op volgt, of dat zij niel door eenen anderen* medekiinker versclierpt worden ; leefde, vreesde, de dief loopty dit huis is klein, wordt dus gelezen : Icevde, vreesde, de diev loopt, dit huiz is klein; maar : de dief vluchty het huis viel in, leest men : de dief flucht, het huis fiel in. Zoo spreken we ook dagelijks. De fen s luiden dus niet alleen zacht, wanneer ze — volgens § 51 — door eene volgende 6 of d verzaeht worden, maar ook als ze eenelettergreep sluiten, die van eenen klinker of van eenen niet verwantsehapten mede- kiinker gevolgd is, b. v. in afeten, 'jageny-halen-loopen, -meten, -nemeny -roepen, -werpen; hoefijzer, grafheuvel, erfleen, loshangen, -loopen, -maken, -rukken, -waaien. — 36 — Zestig en zeventig worden sestig en seventig uitge- sproken. Sommigen willen ook de z in te zamen als s uitgesproken hebben. « In te zamen kart'de t van te Aez niet verscherpen : zulks blijkt uit te duur, te zoek, te zuur, waarin de zachte medeklinker insgelijks bewaard blijft. » (Verslag der Commissie van 1864.) De letter H* §S8. De h komt in Nederlandsehe woorden niet anders voor, dan door eenen klinker gevolgd : hand^ kernel, behouden, of achter de c gevoegd, met welkc zij dan het ondeelbaar lelterteeken ch vormt. Op zich zelve geeft de h slechts eene aspiratie of aanblazing van adem voor eenen klinker te kennen^ zoodat de klank, waar ze. voor staat, uit de borst opge- haald en den hoorder als toegeblazen, of eerder, toege- hijgd wordt. Ofsehoon de h in alle Germaansche talen, in tegen- stelling van de Romaansche, duidelijk hoorbaar behoort te wczen, wordt ze bijna geheel Zuid-Nederland door bij het spreken weggelaten, in der voege dat men haal, haan, haar, haard, haasy hal, halsj hark, hecht, keen, heer, hei, hekel, hel, hen, hik, hof, hoogj hooren, hopy huilen, huwen uitspreekt als de geheel in beteekenis versehillende woorden aaly aan, aar, aard^ aas, alj alsy ark, echt, een, eer, ei, ekel, el, en, ik, of, oog, ooren, op^ nileuy uwen, De meesten zelfs lezen zoo; dit verongelijkt de taal, geeft aanleiding tot verkeerd opvatten en kwetst een keurig Nederlandsch oor; maar vooral wordt het oor pijnlijk aangedaan door eene overdrevene of ver- keerde aspiratie^ als : lieve Gemel, waarde geer, emel en haarde, goede hengel, enz., gelijk men soms voor lieve — 37 — Bemel, waarde heer, hemel en aarde^ goede engel hoort opsnijden. De h worde aaii, waar ze voorkomt, steeds aange- blazen, maar zonder overdrijving, en niet veel meer dan noodig is om hare aanwezigheid merkbaar te maken, vooral nooit zoo sterk, dat ze als ecn zware zucht wordt voorlgebracht of degf nabijkomt. Men laat evenwel de h naast de t niet hooren in thans, thuis, thee, noch ook in de met h aanvangende voornaamwoorden, zoodra ze toonloos worden ; zoo zegt men : geef {h)et {h)emj zeg (h)et (Ji)aary enz. J en W. §56. De j is een uitvloeisel van den klinker i, ja in den grond niets dan de i, weike voor eene volgende vocaal, door de sehielijkheid der uitspraak een medeklinker wordt, en alsdan, onderscheidshalve, eenen onder iiitge- haalden staarl bekomt; zoo zijn de woorden jaar, jageti, jong eigenlijk hetzelfde als iaar^ iagetiy iong^ schielijk uitgesproken. Men vermijde dan immer onze / lispend, als de Fransehe /, te laten hooren, en leze Jezus, Job, juist bijna lezus, lob, iuist, en niet Zjeztis, Zjob, zjuist, gelijk men deze en dergelijke woorden veel hoort uitspreken. 8S7. Gelijk de j een uitvloeisel van de «, zoo is de vo een uitvloeisel van de u met haren ouden oe-klank; waar, xvat, weder, wolk is dus eigenlijk hetzelfde als uaar, uat, ueder, uolk, zoo schielijk uitgesproken, dat er van den o^-klank weinig of niets bemerkt wordt. — 58 — Voor de r, als in wraak, wreed, wryveriy wringeUy wordt de w met gespannen lippen uitgesproken, waar- door ze scherper luidt en meer aan v gelijkt; men hoort dus nagenoeg vraak^ vreed enz., en geenszins w'raak, w'reed. Achter de u in uw, ruw, schuwy gehuwd enz., waar de u haren helderen klank behoudt, heeft de w dezelfde waarde als de u en w te zamen achter ee en «e, b. v. in eeuWj leeuw, nieuiv (S ^1)« N en B. §S8. In sommige streken, zoowel in Noord- als in Zuid- Nederland, wordt de n in den uitgang -en, niet van eenen kiinker gevolgd, onderdrukt : men moet eten om te leve, maar niet leven om te ete. Niet alleen wordt er zoo gesproken, maar ook gelezen, waardoor de volgende verzen uit De Boekweit, van Ledegangk^ aldus komen te luiden : « woude ! laat de velde bloeie ; O velde ! laat de woude groeie, £n wijdt uw* geur en uw geluide Den Heer van schepselen en kruide ; Gij beclde van zijn mild- en kloekheid ! Wie toch zou ooit zich durve roeme, Al zijne welda&n op te noeme? Wie telt de bloemen op de boekweit?» Sommigen kunnen dit fraai vinden ; zeker strookt het niet metden aardonzer taal; doch men zal weldoen de n niet scherp en fijn te doen uitkomen, maar liever ze slechts lichtjcs aan te raken. — 59 -- § 59. De r is de moeilijkste der consonanten en doorgaans 4le laatste letter^ die de kinderen goed leeren uitspreken ; zelfs worden vele mensehen hare zuivere uitspraak nooit volkomen maehtig, en laten iets als kaacht voor Jcaart hooren. Het zoogenoemde brouwen (Fr. grasseyer) is een gebrek, dat hier en daar dialeetiseh heerscht, doch bij velen ook eene gemaaktheid^ die hen bij ver- standigen belaeheiijk maakt. Twee trillingen der long tegen het gehemelte geven aan de r reeds heur karakter. « Over het algemeen — zegt D' Kern — roll de r in den mond der Hollanders meer dan in dien onzer overige taalgenooten. Hoezeer ^ommigen deze eigensehap onzer r al te seherp doen uitkomen — merkwaardig genoeg behooren dezen meestal tot den krij^smsinsstand — , is het niet te bctwisten dat onze iandaard over het algemeen eenen .r-klank wil, die ictwat krachtiger is dan de Duitsche, en veel helderder en forscher dan de Engelsche. » De r oefent, door hare trillingen, op den vooraf*- ;^aanden klinker bijzonderen invloed uit. Ze bezit, vooral wanneer ze door eenen anderen medeklinker ^evolgd wordt, het vermogen om den voorgaanden klinker te rekken en te verzwaren : nadat ze werde, ^werty stertj gerne enz. tot weerde, zweerd, steerty geerne had uitgerekt, deed ze later de zware ee tot de nog 2waardere aa overgaan : waarde , zwaard j staarl y gaame; de a en o van Fransche woorden als carte, Xarte, corde, porte heeft zij lang gemaakt in de Neder- landsehe kaart, taart^ koord, poort ; hare werking vormde herdj zwert, hert, smert enz. tot hard, zwart, hart J smart. In woorden, waarin de e op het einde der lettergreep staan kan, brengt de r het niet verder daa tot bet verzwaren der heldere e. — 40 — SGH. S 60. De letlerverbinding sch aan het einde eener letter— greep is, voor de uilspraak, slechts eene s; mensch^ visch, vleesch, bosch, stuursch^ poetischy dagelijksch worden dus uitgesproken als mens, vis, vlees, bos, stuursy poetis, dagelijks; ook in menschen, visschen^ vleeschelijky bosschen, tusscheriy stuursche, dagelyk-- sche enz. zal men de ch niet lalen hooren, en dus niet mensgen of mens-chen, visgen of vis-chen-y vleesgelijk of viees'chelijk enz., maar, ter vermijding van onaange— naam geschuifel of aanstootelijke hardheid, menseriy. vissen, vleesehjk zeggen, gelijk in de dagelijksche omgangsspraak van een groot gedeelte onzes lands gedaan wordt, en zooals ons beste sprekers, evenals de Noord-Nederlandsehe redenaars, over het algemeea gewoon zijn uit te spreken. S61. WanneerscA eene niet toonlooze letlergreep begint^ als in schade, schryven, schieltjk, onderscheiden, weten- Mhap, misschien, bosschage enz., dan heeflmen wezen- lijk met eene s te doen, door den medeklinker ch gevolgd, weike dan ook moet uitgesproken worden; nogtans is hier almede op te merken, dat de cA-aspiratie niet te forsch mag doorruischen. De keelletters g en ch met de bun eigene aanblazing, zijn aehter eenen anderen medeklinker voor een Nederlandsch oor aitijd min of meer stootend. In een groot gedeelte van West- Vlaanderen spreekt men nagenoeg scade, scriven uit^ gelijk de ouden schreven ; dit komt echter niet overeen met de hedendaagsehe besehaafde uitspraak. 41 _ De neosconsonant NG. S 62. De lelterverbinding ng stelt eene enkelvoudige klank- wijziging voor (§ 43), weike niels anders is dan eene n, die met den rug der long op de plaats der gf, ch en k gevormd wordt. Men spreke dan niet nil : langeton'gen, en'gel, konin'gen, omrin'gen, als hadde men te doen met de gewone n, van g gevolgd ; ook niet : langge tonggerij met eene g na den neusklank; maar gelijk bij het alle- daagsche spreken : lang-e tong-en, volstrekt niels van eene aangeblazene g latende bespeuren. Aan het einde der woorden en voor eenen medeklin- ker, b. v. in dingy lang, ring, koning, dwingt — bij de Ouden : dine, lane, rinc, coninc, dwinct of dwing(Ji)et — , wordt men, uit hoofde van den aard zelven der wgr, bij den neusklank eenen zweem van eene zachte k of niet-aangeblazene g gewaar; vandaar dat ng tot nk kan verseherpt worden, hetwelk in den regel voor den uit- gang 'lijky van eene doffe e voorgegaan, plaats heeft, als in afhankelijk, aanvankelijk, vergankelijk, oorspronkelijk, van afhangen, aanvangen, vergangen (thans vergaan), oorsprong, en daarenboven in al die gevallen, waarin de ng aan de heerschende uitspraak niet zou kunnen voldoen, namelijk in koninklijky koninkrijk, jonkheidy jonkheer, jonkvrouw, jonkman, lankmoedig^ en in de verkleinwoorden op -je, gevormd van woorden op -ingf, wanneer deze lettergreep toonloos is, als in koninkje, woninkje, kettinkje, penninkje. — De nk heeft dan ook denzelfden klank in dank, klank, denken, sdienkeUy drinken, ranking enz. Natuurlijk behoudleike letter den haareigenen klank^ wanneer de n oorspronkelijk tot het eene, en degf of A: tot het anderc woordgedeelte behoort, b. v. %n-gaan. — 42 — cn-geduldj min-genot, win^gewest, on-kimdig, in-komeiij wan-klank enz. Wingerd, soms poetisch voor w^'ngaard gebruikt^ maakt uitzondering. Het bastaardaehterroegsel -AGE. S 63. Het bastaardachtervoegsel -age, waarvan de vroegere spelling -aadje buiten alle verhouding met de uitspraak is geraakt, wordt niet enkel aan vreemde, maar ook aan €cht JVederlandsche slammen gehecht. Zoo heeft men niet alleen bagage, passage, hermitage enz., maar ook kyvage(\. kijven), stellage{y. stellen), vrijagt (v. vrijen), stoffage (v. slof), bosschage (v. bosch) enz., waarin dey als in 't Fransch, d. i. bijna ais zj, wordt uitgesproken. Uitspraak der letters in uitheemsclie woorden. § 64. Ofschoon de uitspraak van uitheemsche woorden niet rechtstreeks tot ons onderwerp behoort, mogen wij ze toch nietgeheel en al voorbijzien, daarvele bastaard- en geheel vreemde woorden van dagelijksch gebruik zijn en volstrekt niet kunnen vermeden worden. Wat zou men b. v., zonder zich bespottelijk en dikwijls onverstaanbaar te maken, in de plaats stellen van college^ academies genie en ingenieur, sergeant, ojfir cier, nationale militie, agent, advocaat, gouverneur, commissaris , politic enz. enz. ? En de historische namen dan?... Bij de y, c,qenx kunnen als vreemde letters gevoegd worden de samengestelde ph en th. — 45 — De y behoorde, als de Grieksche u (v) vertegenwoor- digende, eigenlijk als u te worden uitgesproken ; maar het algemeen gebruik kent haar de waarde van eene enkele i toe ; mysteriej synoniem, myrianieiery Cyrus^ Egypte luiden dus als misterie, sinoniem, miriameter^ Cirusj Egipte (i als in titel). Men vermijde ook de geslotene i in vreemde woorden lang uit te spreken, als : chriesten^ liberaliesme, voor christen, liberalisme (met onvolkomene i). De c wordt uitgesproken als s voor e, i, i;, y : eel, citraen, cijfer, Cyrus, Cyprus; ook als ze voor andere klinkers een haakje onderaan heeft : recuy facade. Anders luidt ze als k : cavalcade^ congres, cursiefj das- siek, secretaris, doctor, insect. De q wordt aliijd door de u gevolgd, en beide letters te zamen hebben de waarde van kw : quadraat, qua- liteity reliquie, De X heeft doorgaans de waarde van ks : taoceeren, extract, Felix, Alexander , Xerxes. In woorden, die met exy van eenen klinker gevolgd, aanvangen, wordt ze uitgesproken als eene niet geaspireerde g, met z ver- bonden : examen^ exemplaar. — De naara van 't eiland Teocel wordt, bij uitzondering, Tessel uitgesproken; maar waarom nu ook niet zoo geschreven, daar men hier niet met eenen vreemden naam te doen heeft? De samengestelde ph klinkt als f : photographie als fotografie; en de th als t : theater ^ apotheker als teater, cpoteker. §65. In de meest voorkomende vreemde woorden en bastaardwoorden luidt : ae of rP als e: A etna, Cxsar, prssdicaat, prxfix ; oe of (B als e .- phoenix, oeconomie, Croesus; at als S : militair, circulaire, surnumerair ; ou als oe : courant, gouvemeur, souverein ; _ 44 _ 01 als oa : boudoir, executoir, transitoir; um als om; un als on : datum, symbolum; secundo, punc- ium ; g {s66r e, i) als de Fransche zachte g : logement, college,, bougie, origineel; 8 (tusschen twee klinkers) als z : basis, visile, prosodiCy Vesuvius; ti (v66r eeiien klinker) als si {niet tsi) :politie, nationaaly Pontius; ch (in woorden uit het Fr.) als de Fransche ch : charade^ machine, chocolade; ch (in woorden uit de oude talen) als k : cholera, christen^ chronologic; — dikwijis als onze ch : Zacharias, Ezechiel; gn als in 't Fransch : compagnie, cognac, incognito. Bij deze aanwijzingen moeten we ons bepalen, met de enkele bijvoeging, dat de vreemde woorden in den regel de uitspraak volgen van de taal, waaruit ze zijn overgenomen. Bij den woordenrijkdom onzer voortreffelijke moeder- taal steekt het leeiijk af, en deze wordt niet weinig ver- ongelijkt, wanneer men haar, door het gebruiken van allerlei onnoodige en onnuttige bastaardwoorden, een recht harlekijnskleed omhangt, of ze, als eene vasten- avondszoltinne, bespottelijk optooit. n. UITSPRAAK DER WOORDEN EN ZINNEN, Elemtoon. S66. Dat eene of meer letters eene letlergreep, eene of meer leltergrepen een woord, en verscheidene woorden te zamen eenen zin uitmaken, weet ieder^ die hecft leeren lezen. Daarbij mogen wij hen, die van dit werkje zullen gebruik maken, in de taal genoegzaam gevorderd onderstellen om ,de lettergrepen van elk woord behoor- lijk te kunnen onderscheiden en b. v. gr^'s-aard, be-drog, kan-tooVf lo-kaal^ lok-aasy wed-ij-ver, bet-we- te-rij niet tot grtj-saard, bed-rog, kant-oovy lok-aaly lo-kaas, we-dij-very be-twe-te-ry te bederven. Het is echter tot het goed lezen geenszins toereikend, in elke lettergreep den waren klank te doen hooren, de medeklinkers met devereischte zaehtheid of scherpte uit te spreken, de lettergrepen geleidelijk tot woorden te verbinden, en deze met bchoorlijke inachtneming der — 46 — zinteekens, geregeld op elkander te laten volgen; men moet ook aan eike lettergreep den gepaslen toon weten te geven, wil men, dat de voordracht duidelijk en bevallig, en niet onverstaanbaar en oorkwetsend zij. § 67. Door toon of accent verslaat men de meerdere of mindere verheffing der stem bij bet uitspreken eener lettergreep; en de sterkere toon, de bijzondere nadruk, dien eene lettergreep eens woords boven de andere ontvangt, wordt klemtoon genoemd. Elk twee- of meerlettergrepig woord heeft eene bepaalde lettergreep, waarop de klemtoon valt. De Elemtoon in eenvoudige woorden. § 68. Eenvoudige woorden zijn zulke, die maar een stara- woord bevatten, en dus niet in twee of meer woorden kunnen opgelost worden ; onvriendelijkheidy al telt bet vijf lettergrepen, is zoowel een eenvoudig woord als vriend, dewijl bet maar dit e6ne stamwoord inboudt^ de rest uit voor- en acbtervoegsels bestaande. Het is eene onscbatbare eigenscbap onzer schoone moedertaal, dat, over 't algemeen, de klemtoon op de stamlettergreep of bet zakelijke deel des woords valt, d. i. op dit gedeelte, waarin de boofdbeteekenis des woords ligt. Zoo bewaart b. v. vrucht onveranderlijk den klemtoon in bevruchty bevruchtingy onvruchtbaar, vruchtbaarheid, onvruchtbaarheid enz. In ordentelfjk, voor ordelijk, wil bet gebruik, tegen den regel aan, den klemtoon op de tweede lettergreep. - 47 — Uit den bovenstaanden regel vioeit natuurlijk voort, dat bloote uitgangen en afleidende voor- en achlervoeg- selsden klemtoon missen. Voorbeelden : morgew, avond, ochiendf hlikseniy kontngr, honigr, peu\uw, weduu^e, open, hemeZ, vinger; lezen, \eetde, maakfe, menschen^ kinderen, hooger, zwaarder ; — 6esluit, erlangen, gebody Aerdruk, onwetend, onZvangen, vermaak; — heiland^ wasctom^ deksely kruime/, sprekcr, leeraar, lomperd^ ]\i\aard, mnisler, waar^ieed, liefdcy sterk/e, leering y \eerling^ huisken^ straat/e^ maagde/t/n, bloemefc^fn^ groetenw, hVijdschap, dommert'A:, vriichtftaar, gouden, aardijr, wiendelijk, moedeloos, weedzaam. Dit lijdt eenige uilzonderingen, die bet onderwerp der drie voK gende §§ uitmaken. S69. De voorvoegsels on-, oor-, aarts-, ant- en wan- ont- vangen den klemtoon in de zelfst. naamwoorden, de twee laatste ook in de werkwoorden : mdeugd, ontrouw, onverstand, oorsprong, oorzaak, dartsvader, dartsschelm, dntwoord^ dntwoorden, wdngunsty wdnhopen, doch niet indebijvoegl. naamwoorden en verdere afleidselen : on- deugend en ondeugendheidy ontr6uw(ig) en ontrouwig-- held, oorspr6nkelijk(heid), aartspriesterdom, aartsvd- derlyk, verantw6ordel\jk(he%d)^ wanhopig^ wanschdpen- {held). Het woordjemwwordt wel eens onder de voorvoegsels gerangschikt; daar bet ecbter als afzonderlijk woord gangbaar is, zuHen wij liefst misdaady miskennen enz» nict als afgeleide^ maar als samengestelde woorden bescbouwen. — 48 — S70. Deafleidendeachtervoegsels-za/i^^en -haftig irekken <len klemtoon op zich : ormza//^', rampzdligj heldhdftig^ Jcrijgshdftig. Den klemtoon ontvangt ook het achlervoegscl -achtig in de weinige woorden,. waarin het de beteekenis heeft van -haflf'g, voortkomende van haven, hebben, d. i. be- zitten, hevatten, als : deeldchtig, deel hebbende; woon- mhlig, woon hebbende; waardchtig, waarheid bevat- tende of waarheid sprekende. In de talrijke bijvoegl. naamwoorden, gevormd met een ander -achtig, dat zoowel in oorsprong als in betee- kenis van het vorige verschilt, blijft de klemtoon op de stamlettergreep. Dit -achtig vormt bijvoeglijke naam- woorden : a) die het bezit uitdrukken van eenige over- ^enkomst met de soort van personen of zaken, of met de hoedanigheden, door het grondwoord aangeduid, ^Is : reusachtig, kinderachfig, ezelachtig ; dardachtig, gldsachtig, wdterachtig ; blduwachtig, roodachtig, geel- nchtig ; zoetachtig, zuurachtig, bitterachtig ; nietiwachtig, oudachtig, rotachtig enz. ; — b) die op personen be- trekking hebben en de neiging tot, of de hebbelijkheid Tan het verrichten eener werking te kennen geven : bdbbelachtig, snoepachtig, woelachtig, schrikachtig enz. — c) die, op personen toegepast, eenen toestand, of van zaken gezegd, eene hoedanigheid uitdrukken, welke faet aanwezig zijn van eene kwaal of ziekte bewijst of doet vermoeden : ktierachtig, gdlachtig^ koortsachtig «nz. Verkeerdelijk plaatsen de meeste Vlamingen in deel- <ichtig en woonachtig den klemtoon op de stamletter- greep, waardoor deze woorden eene ongerijmde betee- kenis verkrijgen^ als : deelachtig, aan een deel gelijkend, — 49 — of eene neiging hebbcnde tot het deelen ; woonachtiffy aan eene woniiig gelijkend, of eene neiging hebbende om te wonen. Het aehlervoegsel -/oo5, als in goddeloos, trouweloos, moestaltijd den klemtoon missen, doeh befaamdedichters verplaatsen dien wel eens : godloosy trouwloos. S71. Onder de afleidende aehtervoegsels hebben wij er, diezich altijd van den klemtoon meester maken ', zij zijn, misschien een enkel uitgezonderd, vanvreemde, meeslal Fransche afkomst, en dit zegt reeds genoeg om le doen begrijpen waarom zij, waar ze aanwezig zijn, den lioogen toon voeren. Deze zijn voornamelijk -age, -eeretiy -ier, -(eryj, 'illy -€S, als in kijvdge, stelldge, waardeeren, redeneereriy tuinier, kruideniery voogdij\ vleierij\ brou- werij, boerin, koningin, voogdes, dienares, ende minder met Nederlandsche slammen verbondene -anty -ec/, -ef, -MMr, 'isty als in predikdnty houweely tooneely helmet, kwetsuur, bloemist. De klemtoon in vreemde woorden. §72. De vreemde woorden vervallen in drie klassen : 1* de zoodanige, die geheel Nederlandsch zijn geworden, b. V. keizeVy koppel, letter y mijtery sekte; 2° de geheel vreemd geblevene: ideniy aanOy praesens, punctiimy carte blanchey conservatoire y savoir-vivre, trait d'union enz. ; 3° de woorden, die tussehen deze beide soorten instaan, d. i. de eigenlijk gezegde bastaard woorden. De eersle klasse, niet meer als vreemd beschouwd en 3 — 50 — alleszins op Nederlandsche wijze behandeld wordendC; komt hier niet in aanmerking. §73. De geheel vreemde woorden, die soms in Nederland- sche schriften voorkomen, hebben dezelfde betoning als in de laal, tot weike zij behooren, b. v. alias, alibi, ad libitum, generdliter, grammdtica, incognito, cequdtor, dictator, catdlogus, parenthesis, vaudeville, conserva- toire. Wij kunnen hier natuurlijk niet verder inlreden. S 74. De bastaardwoorden hebben in den regel ook den klemtoon als in de taal, waaruit wij ze ontleend hebben. Voorbeelden ; tabdk, paleis, livrei, principdal, veterdan, advocdat, correctioneel, pedel, compleet, militdir, publi- cisl, synoniem, candidatuur, majesteit, photogrdaf, phi- lanthroop, chocoldde, legende, salpeter, correspondeeren, ddtums, itempjes. Zij hebben over het algemeen den klemtoon op de laatste lettergreep, wanneer deze geene toonlooze e voor klinker heeft, dewiji ze meest uit het Fransch komen. Voor tabdk leest men in Vlaandcren doorgaans ^d6aA;; het volkswoord is er toebak. De op ie uitgaande bastaardwoorden^ die in 't Fransch €enen anderen uitgang hebben, nemen den klemtoon op de voorlaatste lettergreep, b. v. ndtie, fdctie, conditie, negotie, remedie, glorie, historie, familie (Fr. nation, faction, condition, negoce, remede, gloire, histoire, fa- milie) ; meervoud natieri en naties, factien en facties, enz. ; uitgezonderd reliquie (Fr. relique); meervoud reiiquieen. Wanneer ze ook in 't Fransch op ie uitgaan, — 51 — dan valt de klemtoon, volgens den regel, op den uit- gang* genie, fantasies symphonie, harmonie, utopie, profetie, pliilosophie enz.j meervoud genieen, fanta- sieen enz. ; uitgenomen academie, furicy ceremonie, premie, comedie en komedie, tragedie ; meervoud acade- mien, furien en furies, ceremonien en ceremonies, enz. 8 75. Door zeer velen wordt in de bijvoeglijke naamwoor- den, met den uitgang -isch van vreemde woorden afge- leid, de klemtoon op dezen uitgang geplaatst. Dit is gansch mis ; in zuike woorden moet hij op de lettergreep vallen, welke -isch, onmiddellijk voorafgaat: academisch harmonisch, dramdtisch, poetisch, historisch, Ardbisch^ zoo ook het geheel Nederlandsche afgodisch. Klemtoon in vreemde eigennamen. S 76. In eene menigte eigennamen uit de oude talen wordt de klemtoon gewoonlijkmisplaats.t, vooral door hen, die slechts lager onderwijs hebben genoten en dus met de talen, waartoe die namen behooren, niet min of meer bekend zijn. Men mag zich aan de volgende regels houden : I. De namen, die voor eenen vreemden uitgang twee of meer mcdcklinkers hebben, die niet tot dezelfde lettergreep behooren, hebben den klemtoon op de voor- laatste lettergreep : TibuUns , Hegesippus , Caracdlla, Apollo, BardbbcLs, Orestes, Artaxerxes, Anachdrsis, Anaximdnder, Hamilcar, Nabondssar, Turkestan, Me- Idnchton enz. — 82 — S 77. II. Van de ontelbare namen met den uitgang -us achter eenen medeklinker, of met -a, -urn, -i, -o, -as, 'is, in de plaats van -us, hebben diegene den klemtoon op de voorlaatste lettergreep, weike eindigen met -nus, -aurus, -erus, -irus, -urus, -^sus, -isus, -osus, -usus^ -atus, -etus, -utus, -bazus, -bulus, -dem-us, -dorus. Voor- beelden : Urbdnus, Labienus, Maximinus, Neptunus, Epiddurus, Severus, Epirus, Epicurus, Peloponnesus, Pamisus, JFructuosus, Torqudtus, Epictetus, MachutuSj Megabdzus, Aristobulus, Nicodemus, Heliodorus; Ju- lidna, Agrippina, Pomona, Spinosa, Medusa, Hercu— Idnum, Cassinij Ostuni, Polosi, Bassdno, Lugano^ Mecenas, Theonas, Algesiras, Honduras, Nicetas, Add- nis, Osiris enz. tfitgezonderd zijn die, welke eindigen met -xenus of 'Xena, -gonus, -stratus, die den klemtoon op de derde lettergreep van achteren ontvangen, b. v. Philoxenusy Polyxena, Antigonus, Pisistratus enz. ; verder : Cdla- nus, Ddrdanus, Eridanus, Rhdbanus, Stephanas, Ura- nus, Helenusen Helena, Olenus, Orchomenus, Tisdmenus Biblinus, Casdubonus, Cerberus, Demenetus, Epenetus, Bibulus; Bddna, tllcana, Jdwana, Rdphana, Pristina, Proserpina, Formcntera, Stdtira, Gdlata, Hypata, Sd- brata, Samosata; Gethsemani, Piccolomini, Rimini f Cicero, Tuber o, Hiero, tirato, Corbulo ; Heracleonas ; Nemesis, Pary satis. S78. III. Die, welke voor dezelfde uitgangen andere. letters hebben dan in den vorigen regel is aangeduid, ontvangen den klemtoon op de derde lettergreep van achteren : Agabus, £lacus, Pitlacus, Inachus, Tele- — 53 — machusj Enceladus, Areopagus^ Attains, Bucephalus, Tantalus, Pergamus, Priamus, Pindarus, Tartarus, Caucasus, Pegasus, Eutrdpelus, Telephus^ Psdmmethus, Atticus, Copernicus, Psammotichus, Lepidus, Phebidus, PdmphUus, ZoiluSy . cbcimus, Zosimus, Otldipus, Taci- tus, Agdpitus, Theocritus, Deiphobus, Antiochus, Arthi- lochus, Commodus, Hesiodus, Paleologus, CdroluSy Chrysostomus, Dioscorus, Christophorus, Herodotus, Augustulus, Regulus, Romulus, tJutychus, Eschylus, Didymus, Copronymus, Zopyrus, Jdlysus, Hippolytus; Mdgaba, Granada, Malaga, Adama, Alcantara, Gdbatha Golgotha, Seneca, Andromeda, Meleda, Afrika, Florida, Bethsaida, Attila, isitra, Agricola, Mirdndola, Spi- nola, Sodoma^ Antiopa, Bdssora, Orsova, Hecuba, Cali- gula; Janiculum, Cecubum; Lepari, Portici, Philippo^ poli, Tivoli; Pdssaro, Paramaribo, Maracaibo; Barnabas, Antipas, Pythagoras; Sdlmacis, Decdpolis, Argolis, Semi- ramis, Phdlaris enz. Tot de uitzonderingen behooren eenige algemeen bekende en goed uitgesprokene doopnamen, als : Jacobus e,n Jacoba, Genoveva, Henricus en Henrica, Gustdvus, Gertrudis en andere ; verder : Nabonedus, Radbodus, Cethegus, Sardanapdlus , Phasaelus , Philomelus en Philomela^ Mansolus, Pactolus, Patroclus, Polyphemus, Messdpus, Pridpus, Euripus, Canopus, Asopus, Esopus Gomdrus, Olorus, Tamdsus, Salelhus, Avitus, Polygno- tus, Cocytus; Meriba, Ma 'tea, Onega, Ladoga, Guatimdla Messdla, Machpela, Jemima, Sahazima, Almendra, Niagara, Dehor a, Corcyra, Acropolita, Cleopatra (ook Cleopatra), Sumdtra, Jehova, Amdza, Mendoza; Ca- glidri, Merdri, Haiti; Mondco, Pandro, Pesdro, Almdgro en de namen op -do, -go, als : Belgrddo, Toledo, Cupido, Tabdgo, Cerigo, Rovigo; Eurotas^ Philotas, Archytas; Anubis, Civilis, Serdpis, Onuphis, Apollindris, Lycoris, Atndsis, Trachonitis en de namen op -alls, als : Ce- redlis, Juvendlis. — u — % 79.. IV. De namen op -es hebben in groote meerderheicl den * klemtoon op de derde lettergreep van acbteren^ zooals : tlutyches, Ddlames, Arsaces, PhdrnaceSy Aid- blades, Carneades, Euripides , SimonideSy Aslyages , Ogyges, AgdlhocleSy Themistodes^ Arisloteles, Praxiteles Diogenes^ Origenes, Cleomenes, Hippomenes^ Aristo- phanes, EpiphaneSyDemostheneSj SostheneSy Hippocrates y. Socrates en al de andere met -aces, -ades, -ides, -ages, -yges, -cles, -teles, -genes, -menes, -phanes, -stheneSy. -crates, uitg. Rnbsdces, Demddes, Aristides, Basiiides^ Euclides, Heraclides, Nauclides, Tot de weinige, die den klemtoon op de voorlaatste lettergreep hebhen, behooren degene op -medes, -ydeSy -tes, behalve -crates, b. v. Archimedes, Ganymedes^ Lacydes, Pherecydes, Mithriddfes, Philocletes, ThersiteSy Bootes; verder : Celebes, Polynices, Rhacoces, HerodeSy Bethsemes, Barddnes, Tigrdnes, Appolindres, BendreSy Dejares, Perieres, Anchises, Cambyses. S80. V. Grieksehe vrouwennamen op -e, waarin deze helder klinkt^ hebben den klemtoon op de derde letter- greep v. a. : Alcyone, Andromache, Calliope, Cybele, Erigone, Eurydice, Gorgophone, Harpdlice, Becafe, Hermione, Hesione, Hypsipile, Ilione, Melpomene, Mne- mosyne, Niobe, Ompha/e, Ozomene, Pdnope, Penelope, Pleione, Roxane, Semele, Teiysichore, Tisiphone; zoo ook Parthenope, oude benaming van Napels ; Clazomene Grieksch sehiereiland en stad ; Rhodope, berg in Thra- cie; Thermopyle, berocmde bergengte in Griekenland^ en enkele andere. Men stelle dus, voor de betoning, deze namen niet — S5 — ^elijk met Athenej Berenice, Cyrene, Elpinice, Hippo- €rene^ Irene, Leucdle, Messene, Melhone, Metope^ Milete, Mitylene, Mycene, Mysore, Salmone, Salome, Selene, Sinope enr. , en leze niel met velen : Calliope, Eurydice, Niobe, Penelope of Penelope enz. — Andere namen, waarvan de rechte uitspraak hooger is aangewezen, worden ook deerlijk gemarleld -, men leest meestal : Pinddrus, Democritus, Herodotus, Telesphonts, Philo- stratus, Themistocles, Socrates, Demosthenes enz. — Wanneer men echter, wat met sommige namen wel eens plaats heeft, den uitgang -us, -a, -es of -e weglaat^ waardoor ze in de klasse der bastaardwoorden vallen, dan ontvangt de eindlettergreep den klemtoon : Democriet, Hippocrdaty Proserpien, Demostheen, Melpomeen enz. — Vele vernederlandsehie doopnamen hebben den klemtoon van voren, als: Jdkob, Hendrik, Lodewijk, Willem, Koenraad, God fried, Gerril, Boudewijn, Vd- lentijn enz. S8I. 