Entomologische berichten
Coleoptera, gevonden op de excursie bij Oirschot, ter gelegenlieid van de Zomervergadering der Ned. Ent. Ver., Juli 1908. Leïstus ruf(-sceux F. Bembidluui Mannerlitimii Siililb. EpapJiius sccalis Payk. Plat y nus ijracilis Gylh. Br'ychius elevatus Panz. Hcdiplus fidiHColüs Er. Hygrotua decoi^atus Gylh. Ilydroporus citlula Er. » merniionius Nicolai, +, var. Cdstaneus Aiibe. Taclii/iisa ninhrntica Er. » conatrlcta Er. Mycetoporus daricornis 8teph. Sterins corhoiutrins Gylh. Bledius ranipi Hondroit. Platystet/iiis coruuti/s Grav. sub-sp. alutacrus Ths. Xylodrornus festacens Er., een aantal exemplaren in ino.'< aan eiken wortels. Bythlniis bulhlfer Reichb. Nenraphes elongatulus Müll. & Kunze. Euconnus denticornis Müll. & Kunze, 9, Faun. nov, sp. Anisotoma ovalis Schmidt. AmphkylUs globus F., type en ab. c. ferruginea St. Hydraena riparia Kugel. Cyphon pallid ul us Boh. Cryptocephalus deceminacu.latus L. alj. c. ornatus Herbst. Crepïdodera lielxinex ]j. ab. c. picicornis Weise, faun. nov. ab. Caenopsis Waltonii ßoli. Strophosomus lateralis Payk. Elleschiis bipmnctatus L. Acalyptus carpini F. Orchestes avelUmae Donov. Ed. Everts. KXTOMOI.OCilSCHK BERICHTEN. 293 lets over het leven der waterkevers. Naar a^nleidino- van de mededeeliug van l)r. Mac (irillavry in IS". 43 van de »Entomologische Berichten« kan nog 't vol- gende dienen : Bij Bergen op Zoom is de Zoom op sommige phiatsen aan den kant met takkebosschen afgezet, die gedeeltelijk onder water liggen. Door nu deze takkebosschen met een stok krachtig te schudden komen tal van waterdieren aan de oppervlakte. Ik herinner me op deze wijze talrijke Faru/'dae, IJeteroceridae en Hydrophilinae, alle speciaal oeverdiereu, gevonden te hebben. Behalve den gewonen Farnus luriduA Er. en lleterocerus mar- ginatum F. vond ik op deze wijze Lhimeus DanjeUmi Latr., Laccohiiis nigru'i'ps Tbs., alle inlandsche LlmneOii/s-sooTten, behalve tmncatuluK Tbs. en y^/a'/ii'/c« Mrsh., alle //(/(/rocAus-soorten behalve brecis Hbst. en Hydraena testacea C-urt. Bij Halsteren vond ik op dezelfde wijze aan een slootkant o. a. (kldhebius tnargipaUens Latr. De Parnidae nemen alles, wat onder water ligt, tot hun woon- plaats. Zoo vond ik dezen herfst in de Zoom een stuk van een zak ; in de openingen van 't weefsel hadden zich talrijke Limneus Dargelasii Latr., benevens een ige troglodytes Latr. ge- huisvest. Omtrent de onder water liggende steenen nog 't volgende : 't Is mij altijd opgevallen, dat in stroomend water Parnidae (en wel speciaal de Elmini) voorkomen onder steenen, die bij den kant liggen, waar 't water betrekkelijk stil staat, en niet of weinig onder de in 't midden liggende steenen. Dit ligt m. i. ook voor de hand, daar de dieren bij 't verlaten van in 't midden liggende steenen met den stroom meegevoerd zouden worden. In gezelschap van de Elmini heb ik vaak Anacaena- soorten gevonden en in de omstreken van G()ttingen geregeld Lesteva longelytrata Goeze. 294 EXTOMOLOGISCHE BERICHTEN. 't Schijnt, dat de Elminl een hoeveelheid lucht meenemen, die minstens voor den gebeelen dag voldoende is ; althans eenige Limneus, die ik een tijd lang in een flesch water hield, heb ik overdag nooit boven zien komen (ook nooit zien bewe- gen). De dieren hebben onder water 't aanzien van een klein luchtblaasje. A. K EC r, AI RE. Uit Amerikaansche Statistieken. Onder de vele belangwekkende eutomologisehe meedeelingen, die elk jaar in 't »Yearbook of the United States department of agriculture« te vinden zijn, nemen de berichten over insek- tenschade een belangrijke plaats in. Men vindt er gewoonlijk Europeesche bekenden bij. Ik geef hierbij een kleine greep uit "t overzicht van 't jaar 1907 : de schade is in sprekende cijfers aangegeven ! Anthonomus grandis Boh. Veroorzaakte schade aan katoenaan- plantingen, geschat op 25-millioen dollar. Epitriv parvulu F. vernielde voor 2 millioen dollar aan tabakskiemplanten. Toxoptera graminis Kond. veroorzaakte voor »several millions of dollars« schade aan 't graan. Criocerin asparaiii L. trad in verscheidene staten schadelijk op. Bruchus pisoriün L. vernielde in een streek in C/alifornië 90 % van de oogst. Leptinotarsa decemlineata Say (de Kolorado-kever) trad in 1907 eenigszins ongewoon lokaal op. Gakrucella luteola Müll, (deze soort schijnt in Amerika zeer schadelijk te zijn) was niet zoo gewoon als in andere jaren, maar trad toch schadelijk op voor plantsoenboomen. Ook is nog een kleine rubriek waren-insekten aanwezig, zoo ENTOAroi.onisc'iiK kkimchtkk. 295 deed o.a. ( ulawlra oryzae L. klaclvten over zich liooren, even- eens Lasioilerma ><erricorne F. (sigaren), Curpophibis Iiemlpfcrm L. (gedroogde vligen), iXerrohia riifipe,^ F. (vleesehwaren) en/. A. RECt.AIRK. I UITGEGEVEN DOOR DE NEDERLANDSCHE ENTOMDLOGISGHE VEREEKIGING. N". 46. DEEL II. 1 Maart 1909. INHOUD: Ml'. D. L. Uyttenboogaart, Lijst van Coleoptera, verzameld in Dalékarlië (Zweden), Juni 1908. — H. Schmitz, S. J., Zur Biologie von Drilus llavescens Fonrer. — P. Haverhorst, De paring van Bombus lioi*- torum L. — Dr. A. 0. Oudemans, Aanteekeningen over Suctoria XII. — Insekteidvast te koop. Lijst van Coleoptera, verzameld in Dalékarlië (Zweden), Juni 1908. Aantal ex. 1 Aantal ex. Carahus purpurascens L. ab. 1 Bembidium vstulatum L. 3 Lelatus riifescens F. 3 Nebria Gyllenhalii Sch. 2 Pelophila borealis Fabr. 1 Elaphrus riparius L. 33 » cupreus Dfts. 3 Dyschirius globosus Hrbst. 1 » politus Dej. 1 Bembidium velo,K L. 40 » » ab. 3 » argenteolum Ahr. 4 » obliqicum St. 14 » lampros Hrbst. 2 » dentellum Tunbg. 3 » rupestre L. 11 Trechus rubens F. 1 Epaphius secalis Payk. 4 Patrobus excavatus Payk. 1 » septentrionis Dej. l Calathus eh'atus Sahlb. 6 » micropterus Dfts. 4 » mdanocephalm L. 3 Platynus 6-punctatus L. 9 » ab. c. rubricincius Westh. 2 Platynus » mont anus Heer. 1 JUL 24}QCiQ % ^ ^•^n:d r.:usevJ^i 298 ENTOMOLOGTSCHE BERICHTEN. Aantal ex. Platymis asmnilis Payk. 1 » viduHs Panz. 2 •» versutus St. 2 » moestus v. emarglna- tus Gylh. 1 Platymis dolens Salilb. 4 » fuliginosus Panz. 1 » piceits L. 1 Pterostkhus oblong o pun e latus F. 4 » vitreus Dej. 3 » st7'e7iuu$ Panz. 1 ' » diligens Strm. 2 » coerulescens L. 2 Amara aulica Panz. 1 » purynota Panz. 1 » ovata Fabr. 1 » famelica Zimm. 1 » apricaria Payk. 2 » pleheja Gylh. 2 » tünalis Payk. 1 » co7nmuim Panz. 2 » fuira de G. 3 Uphonus puhesceus Müll. 2 Harpalus aeneus F. 2 » /a/!«.s' L. ^ 7 Bradycellns coUaris Payk. l Aaipalpus dorsolis F. l Cyrnindis vaporarioruni L. 1 Haliplus striatus Sharp. 7 » la pp on um Th. 4 Hydroporu>^ rufi frons Dfts. 14 » vittida Er. 17 Aantal ex. IJydroporus discretus Fairm. 3 » puhescens Gylh. 1 » ohscurus St. 1 Ilyhius angustior Gylh. G » subaeneiis Er. 20 » aenescens Th. 7 Agabus Sturmii Gylh. (zeer klein ex.) 1 Agahus suhtilis Er. 2 Cymaiopterus striatus L.4 d* 3 ^ Rhatdus exoJetus Forst. 8 Graphoderes Sahlbergi Seidi. 1 d" Acilius canaliculatus Nicol. 1 cT Gyrinus minutns Fabr. G Atheta nitidida Kr. 1 » circellaris Grav. 3 » valida Kraatz. 1 » Pertyi Heer. 1 Mynnedonia humendis Grav. 1 Astilbus canaliculatus F. 1 Leptusa analis Gylh. [angusta Aabé). 1 Tachimis pallipes Grav. 4 » suhterraneus L. 1 » fimetarius F. G Bryocharis cingulatus Mannh. 1 Mycetoporus brunneus ab. c. lepidus Grav. 1 Quedius cruentus Oliv. var. virens Rotb. 1 Qut'dius sp. ? 1 Ontholestes murinus L. 1 fe^fTOMOLOGISCHIi BETÎÎCHTE>Î. 299 Aantal ex. Stapfiylixus fnscatu,'^ Grav. 3 PhilonfltKs splendent F. 1 » atratus (rrav. 1 1 » micans Grav. 5 » variai IS Payk. 3 » cephalotes Grav. 1 > sordidus Grav. 1 » aterrimiis Grav. 2 Olisthan'iis fiuhstnatus Payk. 1 ^Baptolhius loiigiceps Fauv. 1 Lathrohintn fidvlpenne Grav. 3 » /))'im7iipes F. 1 » (/uadralKm Payk. 2 Stenus higuttatus L. 1 » genlcidatus Grav. 1 > palposm Zett. 16 » procidus Er. 1 Trogophloeus pnsillus Grav. 1 AnctjrophorJis omalinns Er. 1 ArdJiophagus alphius Payk. 1 c^ 1 9 * » scuteJlarù Er. 2 * » forticoryiisKieswA Geodromlciis plagiatns sub. sp. nigrita Müll. 1 Phloeo)tO)nus planus Payk. 1 Phjjllodrepa //oralis Payk. 2 » sp. V 2 Anthohiam minutum F. 6 Catops morio F. 3 Sciody^epa ]Vatsoiii Spence. 7 Necrophovus vespilloides Hrböt. 3 Aantal ex. AgatJiidiiim )iiandil>idare St. 1 c^ 4 Ç Liodes humeralis Kuo-el. o Seapli/sonia assimile Er. » agariciTium L. Hister himacidatiis L. Olibras rnillefolii Payk. Epuraea melina Er. » silacea Hrbst. » neglect a Heer. » horeella Zett. Meligethes subrtigosus Gylh. Cis glabratus Mellie 6 » Jacquemartii Mellie 2 » hispidus Gylh. 2 Ck.totemnus glahriculus Gylh. 1 Ostoma ferruginea L. 3 Byturus ab. c. ßavescens Mrsh. 1 Coccinella hieroglyphica L. 1 » 5 punctata L. 1 Ilalyzia 14-guttata L. 1 Myrrlia IS-guttata var. ortiata Brbst. 1 (yi/tilus rarius F. 1 Hydrohius var. Rottenbergii G erb. 1 Ilelophovus I'iridicollis Steph. 1 » lapponicus Ths. 13 Limnelnus t)'uncat('llus Tlinb. 2 (^ 9 Ç Laccobius nigi'iccps Th. 1 PhiUiydrus ajfinis Tliunb. 1 âoo ENTOMOLOGISCHE BKRICHTEÏC. Aantal ex. Aj.JiocUiis boreal is Gylh. 4 Aejjialia sa/mUt/ Payk. 2 Celonia tuprca F. 8 'l'/'ichius fa.-^ciahis L. 5 Antliaxia 4-punctata L. 2 AthoNs var. Ocskayi Ksw. 3 Miujape utiles tlhùi/is Lae. 1 ^/((/(!>' /r/.s/Zx L. » 1 Cori/mhites impressus F. 2 » » V. rufipes 1 » melancliolicHfi Fabr. 1 » quercus 01. 4 » acnens L .{ru/îpes) 3 Serieus hrunneus L. 2 Helodes ab. c. /a^to Panz. 1 Didi/opterus rubeus Gylh. 3 Podabrus alpinus Payk. 6 » » ab. c. lateralis Er. 1 TelepJiorus sudeticus Letzn. 1 > assiniilis Payk. 1 » violaceus Payk ab. c. 1 Telephorus pdlucidus F. (type) 4 » obscurus L. 4 » rnsticus Fallen 1 » sp V 1 Absidia pil osa Payk. 3 Rlwpom/cha limbata ïhs. 12 » » ab. c. ? 1 » eloïKjata Fall. 10 Malihodes sp. V 8 Aantal ex. MaWiodes brericollis Ths. (?) 1 Dasytes niger L. 1 D('/t(lrobii()/i pertiiuur L. 1 Bulitopiidijnt; rctii'ulaliis L. 7 A7iaspis arctica Zett. 2 » pidicarin Costa 6 > frontalis L. 7 » raßlahris Gylh. 3 MordeUa aadeata L. 3 » ^ var. ? 1 Anlldcus sellatus Panz. 7 Oedtmera virescens L. 2 d" 2 n Sal'pingus bimaculatus Gylli. 1 Owy/nims cursor L. 2 Gaurotes virginea L. 22 ^f/wa^ops pratensis Laicli. 11 » septentrionis Th. 1 » » var. 1 Leptura dubia Scop. 1 (T 1 <^ » inrcns L. 1 Monoharmnus sutor L. 1 Cryptocephalus Querceti Sufifr. 2 » 10-macnlatus ab. c. barbareae 1 Gornoctena ru/ipes de G. 1 » inminalis ab. c. Baader i Panz, 1 Gonioctena viminalis L.(type) 1 Otiorrliynchus duhius St. {maurus Gylh.) 4 Pliyllobius viridicollis F. 6 Folydrosus rußcornis Bonsd. 1 BXTOMOT.oriISCIlF. BKIUCIITKN. 301 Aantal ex. Apion (ip7'icaiif< llrbst. 2 Bruchus ru/ipes Hrbst. 1 Toniicua duplicalus Sahlb. 1 Aantal ex. Pbsoih's pi)ii L. 14 Miarufi campanulae L. 6 Bagous tiigritarsis Ths. 1 Apkm hadrops Ths. (V) 4 De exemplaren zijn vuor verreweg' liet grootste gedeelte door Dr. Ed. Everts gedetermineerd. De soorten met * gemerkt komen niet voor in »Coleoptera Siieciae et Norvegiaeï> van Isaac B. Ericson en Emil Sandin en zijn dus vermoedelijk nieuw voor de Scandinavische fauna, D . , L . U Y TTEN BOOG A A RT. Zur Biologie von Drilus flavescens Fourcr. Gelegentlich der Sommerversammlung der N. E. V. in Tilburg 1908 (s. Verslag p. LVl) teilte ich verschiedene Beobachtungen mit über Vorkommen und Entwicklungsge- schichte von Drilus ßavescetis Fourcr. Dabei wurde von Jhr. Dr. E. Everts hervorgehoben und von mir gerne zugegeben, dass einige Umstände noch näherer Aufklärung bedürften. Diese zu geben, bin ich jetzt in der Lage, nachdem ich den Aufsatz von L. R. Crawshay »On the life history of Drilus flavescens, Rossi» in : Transactions Entom. Society London (1903 p. 39-51, II pi.) kennen gelernt habe. I.Anzahl der Eier. Ich sprach von 200— 300. Crawshay fand, dass die Zahl derselben sehr variiert. Bei einem j von 19 mm. Länge fand er 267 Stück, bei einem andern von 11 mm. Länge dagegen 33, und bei einem 8 mm. langen j nur 4—5 Eier! 2. Larve. Die jungen Larven kriechen etwa Mitte Juli aus den Eiern und nähren sich bis zum September mit ganz kleinen Häuschenschnecken, die sie leer fressen. In dem zuletzt 302 ENTOMOLOG ISCHE BERICHTEN. okkupierten Schneckenhaus übenvintern sie, um im nächsten Jahr vom Frühling his zum September dieselbe Lebensweise fortzusetzen. Manchmal sind sie gegen Ende dieses zweiten Jahres erwachsen, in der Mehrzahl der Fälle aber haben sie noch ein weiteres Jahr zur Erreichung ihrer vollen Grösse notwendig. 3. Nahrung. In England waren es hauptsächlich /7e/iVf//ö (Xerophila) caperuta Montagu, //. itala L. und //. virgata Da Costa, die den Drilus-Larven in freier Natur zum Opfer fielen ; in der Gefangenschaft zeigten sie sich durchaus nicht wählerisch und nahmen auch andere Arten, wie H. cantimxa Montagu, IJi/<jr<nnia mfeaceris Pennant, Vitrea ceUarla Müller, Ilell.v inejuorali^ L., Hell, e aspe:rsa Müller gern an. Wenn die Larve ein bewohntes Scbneckenhaus findet, besteigt sie es und untersucht genau, ol) es ihrer Grösse entspreche. Zu grosse und besonders zu kleine Gehäuse verlässt sie wieder. Bevor sie in das Schneckenhaus eindringt, schleppt sie dasselbe, wenn nötig, an einen versteckten Ort. Orawshay bestätigt meine Beobachtung, ■ dass die angegriffenen Schnecken gewöhnlich in 14 Tagen vollständig verzehrt werden. Hierauf verbleibt die Larve noch 3 — 4 Wochen in dem Gehäuse und häutet sich. 4. VV i u te r- u n d S o m m e r f o r m. Nach der letzton Häutuuff im Herbst zeigt die sich zur Überwinterung anschickende Larve eine ganz andere Form als vorher, weshalb Crawshay zwischen Winter- und Sommerform oder auch aktiver und inaktiver Larvenform unterscheidet. Die Sommerforra hat einziehbare Fühler, gut entwickelte, übereinander greifende Mandibeln, gelbbraune Färbung mit paarigen schwarzen Flecken auf jedem Brust- und Bauchring oben und unten, sowie 4 Reiben Fortsätze mit langen rotbraunen Stacheln, Klauen an den Füssen, einen breiten cjuergestellten, spaltförraigen After mit Nachschieber. Sie ist ein lebhaftes Tier. Die Winterform hat fast unbewegliche Fühler, kürzere und zum Fressen ungeeignete KNTOMÜLOCilSCHE HKIUCllTEN. 803 Mmidteile, keine oder nur g-aiiz verwaschene Flecken auf der schmutzig weissgelbeu Haut, viel kürzere Fortsätze und Stacheln, keine Klauen, keinen Nachschieber, Sie frisst nicht und kriecht nur nnihsaiu, wenn man sie aus dem Häuschen, dass sie freiwillig- wohl nicht verlassen würde, hervorgeholt hat. Diese beiden Larvenformen waren auch mir bekannt, ich hielt jedoch die Winterform für eine Zvvischenform zwischen Larve und Puppe, für eine Art Scheinpuppe. Orawshay bezeichnet sie zwar auch als »false pupa», überrascht uns jedoch mit der Entdeckung, dass aus dieser puppenähnlichen \^ interform im nächsten Früh- jahr durch Häutung wieder die aktive Sommerform hervorgeht. 5. Unregelmässigkeiten in der E n t w i c k- 1 u n g. Da die Larve nicht bloss im Herbst, sondern fast zu jeder beliebigen Zeit des Jahres die Winterform anzunehmen vermag, so verläuft die Entwicklung häufig un regelmässig. Bisweilen geschieht es z. B., dass eine überwinterte Larve, nachdem sie im Frühling eine einzige Schnecke verspeist hat, sofort bei der darauf folgenden Häutung die Winterform wieder annimmt und den ganzen Rest des Jahres hindurch ruht. Ein Grund für diese Abweichungen ist schwer zu erkennen (viel- leicht eine bei der Unsicherheit des parasitischen Nahrungser- werbes recht zweckmässige Anpassung?). 6. Verpupp u n g. Wenn die Larve ihre endgültige Grösse erreicht hat, also im September des zweiten oder häufiger des dritten Jahres, dann nimmt sie von neuem eine Winterform an, die sich aber von der früheren in verschiedenen Einzel- heiten unterscheidet. Aus ihr geht iiu April oder Mai die eigentliche Puppe hervor, ein gleichmässig weisses, weich- häutiges, durchaus stachelloses Gebilde, dass dem vollkommenen Insekt mehr oder weniger ähnlich sieht und darum keiner eingehenden Beschreibung bedarf. Über die Vorgänge bei der Verpuppung war man schon früher gut unterrichtet und lässt sich darüber nichts Neues mehr sagen. 304 EXTOMOLOGTSCHE REKTCTITEN. 7. Weibchen. Der weibliche Käfer verlässt sein Schneck- enhaus erst 8 Tage, nachdem er aus der Puppe geschlüpft ist und klettert, wie Crawshay und ich beobachtet haben, an Grashalmen und dergleichen empor, um tagsüber in exponierter Stellung zu verharren, nachts verkriecht er sich wieder unter der Pflau7.endecke. C. vermutet, dass jenes Hervorkommen den Zweck habe, den d" d" das Auffinden der '-^ j zu erleichtern ; denn sobald die Paarung stattgefunden hat, verschwinden die j 2 dauernd. Ich kann zur Bestätigung dieser Vermutung eine an Zuchtexemplaren beobachtete Tatsache mitteilen, die Crawshay entgangen ist. 8 Tage nach dem Schlüpfen wird das Weibchen, das bis dahin ruhig in seinem Häuschen sass, auf einmal lebhaft und gibt sich erstaunliche Mühe, aus dem lusektarium herauszukommen, prt:sst sich zwischen Glasscheibe und Deckel hindurch a. s. w. Dabei verbreitet es einen eigentümlichen, penetranten Geruch, der an den Geruch verwesenden Fleisches erinnert. Ich halte für wahrscheinlich, dass di'i'ser Geruch einem Produkt von Hautdrüsen entstammt und dass die goldgelbe Behaarung auf der Oberseite des ^ '^^s Verdunstungstrichom aufzufassen ist. Der etwa 10 Tage lang anhaltende, dann immer schwächer werdende Geruch soll wohl in Verbindung ont jener exjionierten Stellung die Männchen anlocken. Deren auffallend gebildete, gekämmte Fühler werden auf diese Weise ebenfalls verständlich. 8. Die geringe Zahl der Männchen. Mulsant erwähnt, dass von 150 Drilus-Liirveu, die Desmarest züchtete, nur zwei Männchen ergaben, und dass Rouget nur 1 c? auf 200 2 9 erhielt. Auch ich züchtete lauter Weibchen, im ganzen 10. Nach diesen Erfahrungen könnte man geneigt sein, auf ein ausserordentliches l'berwiegen der 9 ç zu schliessen. Die Beobachtungen von Crawshay lassen etw^as anderes vermuten : Die genannten Entomologen haben fast nur grössere Schneckenhäuser gesammelt, die bei der Aufzucht allerdings ENTOMOLOGISCHE BKRICHTEN. 305 stets 22 ergeben, die c^cT züchtet man nur aus kleinen, ja sehr kleinen Gehäusen. Die folgende Tabelle Crawshays zeigt die Ergebnisse von 37 Schneckenhäusern ; mill. Diirclimcssor lieferten 2 nuerwaclisene Larven o 11 11 11 •* 11 11 'JDd 1 cT 11 11 11 " 11 11 11 " o 11 11 11 ** » 11 11 " o 11 n 11 '* 11 11 11 ' o 11 11 11 ^ 11 11 11 9 4- Also alle erwachsenen Larven aus Gehäusen von 6 — 9 mm Durchmesser waren männlich, und alle grösseren Gehäuse lieferten Weibchen. Meine 10 jo stammten sämtlich aus Schneckenhäusern von 15 — 20 mm. Durchmesser, kein Wunder also, dass sich bei einem solchen Zuchtversuch lauter o c ergaben. Ähnlich wird sich die Saclic in den von Alulöaut erwähnten Fällen verhalten haben. H. Schmitz S. J. 2 Gehäuse vun 4 2 „ 5 5 ., G 6 „ 7 6 ,1 8 5 1, 9 H 1, 10 — 12 De paring van Bombus hortorum L. Op 25 Juli j.l. trof ik in het Mastbosch te Ginneken een paartje van Bombus Iwrlorum in copula aan. De heer Oudemans sprak in »De Nederlandsche Insecten« het vermoeden uit, dat de paring der hommels vrij spoedig na het verlaten van het nest zou geschieden. Wijl nu de cfcf en q^ ^'^^i Boinbus niet vroeger dan in Juli tot ontwikkeling komen, blijkt dit ver- moeden derhalve voor B. hortorum juist te zijn geweest. Ik vond de dieren tusschen de lage planten, die den bodem bedekten. Opgejaagd zetten zij zich telkens slechts eenige meters verder weder neer. De paring schijnt dus op den grond plaats te hebben. P. Havekhokst. 306 ENTOMOLOGTSCHE BERICHTEN. Aanteekeningen over Suctoria XII. Dubbele Receptacula seminis. Wagner was de eerste, die bij een der Suctoi-ia twee recep- tacula semiois vond, nl. bij Hystridiopsylla talpae (Curtis) (in: Zool. Anz. v. 27. p. 148—150; 1903). Daarna vond Ixothschilü (in Nat. Nov. v. 12, p. 48(5; 1905), dat Macrops^ylla hercules Rothschild eveneens een dubbel recep- taculum seminis bezit, en toonden Jordan en Rothschild (in Parasitology, v, 1, p. 5, 01 ; 1008) aan, dat een dergelijk receptaculuni ook bij Coptopsylla lamelUfer (VVagnee) aange- troffen wordt. Nu vind ik bij Typhloan'as poppei Wagner ook een tweetal receptacula. Rectificatie van de b e s c h r ij v i n g van Hystrichopsylla talpae (Curtis). Ik bad gelegenbeid drie wijfjes te onderzoeken van deze soort. Het komt mij voor, dat de l^eschrijving, als zoude de kop vóór, ter weerszijden schuin afgesneden zijn, onjuist is. Mij dunkt, dit is een optisch bedrog, ontstaan doordat dit gedeelte schijnbaar onbehaard is en gevolgd wordt door een gedeelte, dat sterk behaard en donkerder getint is. De sprietgroeve is, in tegenstelling met de beschrijvingen, diep, en zoowel vooronder als achterhoven scherp begrensd en aldaar goed gechitiniseerd. De achtertibiae dragen niet eene reeks van viertallen van doornen. Het aantal kepen is 8; daarvan dragen 5 ieder twee, en 3 ieder drie doornen. K o p 1 e d e n. In ons Tijdschrift (v. 51, p. 89-01) deelde ik mede, dat alle mij bekende Vleermuisvlooien een geleden kop hebben, ENTOMOLOGISCHK BEEICHTKN. 807 weshalve ik de Familie der fschiiopsyllidae iegeno\'er aWeanâere vlooien plaatste. Er zijn nog andere kenmerken, die deze Familie onderscheiden van de andere Families, zoodat ik niet schroomde, de IscJinopsyllidae in een e Onderorde, die der Fractidpita te plaatsen, terwiil ik alle overige Families vereenigde in de Onderorde der Integricipita. Ook de kop dezer laatsten vertoont opvallende bijzonderheden, die ik nog even, tot goed begrip van wat hieronder volgt, wil releveeren : 1. Midden in den kop bevindt zich bij velen een donkere ronde chitinemassa, die ik tuber centrale noemde, waarvan ik toen de beteekenis niet begreep, maar die dezelfde plaats inneemt als de gewriehtknobbel bij de Fractidpita. 2. Bij velen treft men een chitineusen band aan, die, tegen het schedeldak aangedrukt, van de een e sprietgroeve naar die der andere zyde loopt. Daar deze band bij de sprietgroeven dun is, terwijl hij in het midden, dus aan den vertex, dik is, heb ik dien overal even breeden band sikkel (fa lx) genoemd. De beteekenis was mij »achter onbekend. 3. Aan de voorzijde van den kop (frons) bevindt zich bij velen, inwendig, een chitineknobbel, die ik tuber fron- tale noemde, waarvan de beteekenis mij onbekend was. Bij anderen treft men aldaar een eigenaardig orgaan aan, dat ik oui zijn vorm het luifeltje (p r o t e c t u ni) meende te kunnen benoemen. Thans is mij de oorsprong van al deze organen opgehelderd. In November vond ik namelijk een muis, en op die muis vlooien. Bij determinatie bleken zi] Cf enophthalnms segnisScHÖ'S- iiKKR te zijn (zie Entoui. Berichten, v. 2, p. 279, 280). Tot mijn verbazing hadden zij ook een caput frac tu m, hoe- wel zij niet tot de Isclinopsj/llidae behooren ! Deze ontdekking gaf mij aanleiding, aan the Hon. N. Ch. Rothschii-d, Prof. Dr. K. M. F. Kraepet.lx, Prof. Dr. O. Taschenberg en Dr. G. Enuekt.kix te verzoeken, mij Ininne genera-typen ter bestu- 308 EXTOMOLOniSCHE BERICHTEN. deering toe te zenden, liefst wLjljes, daar deze primitiver vor- men bewaard hebben. Genoemde beeren voldeden volgaarne aan mijn verzoek, waarvoor ik bun hier openlijk myn welge- raeenden dank betuicr. Ziehier eenige resultaten van dit onderzoek : 1 . De kop van Macropsylla hercules Rothschild j is geleed ; de kloof tusschen voor- en achterkop is aan den vertex diep ; de boogvormige randen aan de achterzijde van de pars anterior (voorkop) en aan de voorzijde van de pars posterior (achterkop) zijn goed gechitiniseerd. 2. De kop van Stephanocircus nimsotii Kothschild j (ik kon de type dasyuri Skuse niet 1 estudeeren) is geleed ; de kloof tusschen voor- en achterkop is aan den vertex minder diep; de boogvormige randen van de achterzijde van de pars anterior en aan de voorzijde van de pars posterior zijn zwaar gechitiniseerd. 3. De kop van Ischnopsyllus elomjatus (Curtis) ç is geleed ; de kloof tusschen voor- en achterkop is aan den vertex minder diep ; de boogvormige randen van de achterzijde van de pars anterior en van de voorzijde van de pars posterior zijn goed gechitiniseerd ; de gewrichtknobbel (tuber cen- trale) duidelijk. 4. De kop van Ctenophthalmus segnis (Schdxherr) o is geleed ; de kloof tusschen voor- en achterkop is aan den vertex ondiep ; de kraag (c o 1 1 a r e) van den voorkop, die over den achterkop ligt is dus hier ook smal ; de boogvormige randen van de achterzydo van de pars anterior en van de voorzyde van de pars posterior zijn goed gechitiniseerd; de tuber centrale zeer duidelijk. 5. Bij den geleden kop van Palaeopsylla gracilis (Taschen- berg) 2 is de kloof tusschen voor- en achterkop zeer ondiep ; de kraag zeer smal ; toch zijn voor- en achterkop duidelijk van elkander gescheiden, geleed, zelfs bewegelijk ten opzichte ENTOMOI.üGISCHE BKIÎICHTEX. 3U9 van elkander, hoewel zeer gering; alleen de boogvormige randen van de voorzijde van den achterkop (pars posterior) zijn ffoed o-ecliitiuiseerd. (). De kop van Ctenocep/ndus amis ((■uii'i'js) 5 is ongeleed, maar boven de sprietgroeve is een zware sikkel (fa lx), die bij sommige individuen (o.a. bij een, door den heer Enw. -Iacohsox te Seraarang gevangen) ontwijfelbaiir ontstaan is uit een e vergroeiing der gechitiniseerde boogvormige randen van de acliterzijde van den voorkcp en de voorzijde van den achterkop. Aan den vertex, waar de sikkel het dikst is, bevindt zich ook een zwaar tuber verticale (= optische doorsnede van het dikste gedeelte van den sikkel), die eveneens ontwijfelbaar aantoont, ontstaan te zijn uit de opvulling van eene diepe kloof, en wel met eene chitinemassa, die lichter getint is, dan de rest, dus van jongeren datum is. 7. De kop van Pulex irritans L. 5) is ongeleed ; de falx is zwaar; het t n b e r verticale minder zwaar dan bij de vorige soort, bijna rond, vertoont geen inkeping, die opgevuld is. Over de falx loopt nog eene naad = overblijfsel van het collare vau de pars anterior). 8. Bij den ongeleden kop van Malacopsylla grossiventris Weijexbergh o is de falx zwaar ; over de falx loopt van de eene sprietgroeve naar de andere zeer duidelijk eene naad (= overblijfsel van het collare van de pars anterior) ; het tuber verticale is minder zwaar dan bij de vorige soort, bijna halfrond. 9. De ongelede kop van Parapsyllas sp. ç, zeer na verwant aan longicornis Exüerleix (de type), heeft de falx niet zwaar, maar toch nog duidelijk ; geen naad ; het tuber verticale (= optische doorsnede van het dikste gedeelte van de falx) nog minder zwaar dan bij de vorige soort, slechts een gedeelte van een boog. 10. DolicJiopsylla stylosus Bakek ^ heeft een ongeleden kop, 310 ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN. die geeu spoor meer vertoont van een tuber verticale, wèl nog van eene falx; zonderling genoeg loopt over de weinig gechitiniseerde falx een noch minder gecliitiniseerde, bijna witte naad van de eene sprietgroeve naar de andere. 11. Eindelijk vertoont de kop van Ceratophyllus hirundinis Curtis ç geen spoor van al deze bijzonderheden. Wat kunnen wij uit het medegedeelde besluiten? 1. Dat alle Suctoria oorspronkelijk een geleden kop hadden; de kloof tusschen de beide leden liep vóór de inplanting der antennen. 2. Dat tegenwoordig nog vele Suctoria zulk een geleden kop bezitten, dat de mcesttn echter de geleding weer verloren hebben, maar in de meeste gevallen de sporen daarvan in meer of mindere mate duidelijk vertoouen. 3. Dat derhalve het caput frac tu m primitiver is, dan het caput i n t e g r u m. In vele andere opzichten zijn de Suctoria met caput integrum afleidbaar van (jonger dan) die met caput frac turn. Elders zal ik deze stelling zorgvuldiger uitwerken. De vraag rijst : Zijn er aan vlookoppen ook sporen over- gebleven van eene tweede geleding ? Deze vraag moet beslist met j a beantwoord worden. Ziehier wat ik vond. 1 . De kop van }faci'opsylla hercules Rothschild ç vertoont müden in de j) a r s p o s t e r i o r een zeer diepe, doch met eene lichtgekleurde chitinemassa weer gevulde kloof (tuber p o s t v e r t i c a 1 e) (= optische doorsnede van het dikste ge- deelte eener falx posterior), welke onmiskenbaar denzelfden oorsprong moet hebben als het tuber verticale van Ctenocephalus canis Curtis ç (zie hierboven, p. 309, n^. G). Ook ziju duidelijke sporen eener falx posterior aanwezig. Wij hebben hier derhalve eene aanwijzing eener vroegere geleding. 2. De kop van Stephauocircus simsotii Rothschild vertoont op dezelfde plaats een verbazend zwaar tuber post- ENTOMOLOGTSCllE BERICHTKN. 311 verticale. Hoewel hier geen plooi of kloof te zien is, die weer met chitine gevuld is, loopt er over het midden van dit tuber een duidelijk zichtbare naad. Een en ander gelijkt zeer op het tuber verticale met naad van Malücopsyüa gi^ossivenlris Weuenberg. Indien wij nu in het oog houden- dat Macropsylla hercules RoTiisciiiT.ü en Stiphanocircus nmmni Rothschild betrekkelijk primitive vlooien zijn, met een lang lichaam, lange sprieten en sterke beharing, dan komen wij onwillekeurig tot het be- sluit, diit de oorspronkelijke Suctoria insek- t e n waren met een kop, bestaande uit drie lede n. Zijn er nog andere organen, die op meer geledingen wijzen? Ja! Midden in de frons bezitten vele »S'?a'^o?'/a een tubev fron- tale, waarin een mediaan, min of meer duidelijk kuiltje, putje of kloofje zich bevindt. In dit kuiltje verheft zich dan soms weer een m u c r o, of een 1 i s t r o n, of een ander lapje. Weer andere Suctoria bezitten niet zulk een tuber fron- tale, maar een orgaan, dat ik luifeltje (p r o t e c t u m) noemde. Soms is dit luifeltje omgekeerd (p r o t e c t u m in- ver s u m). In beide gevallen doet het ons aan een rudimen- tair c o 1 1 a r e deuken ; de rand van dit c o 1 1 a r e is als fijne naad soms nog eventjes zichtbaar. Als overgang van een p r o t e c t u m tot een p r o t e c t u m i n v e r s u m mag wel de mucro beschouwd worden. Al deze organen, zij mogen thans als »zintuig« worden aangezien, zijn m. i. slechts rudi- menten van eeue frontale insuoering, van eene frontale geleding. Vooral het tuber doet aan eene rudimentaire f a 1 X denken. Is deze meening juist, dan moeten wij weer aannemen, dat de o o r s }) r o n k e 1 ij 1^' e S u c t o r i a i n s e k t e n w a r e n met e (^ n k o ]i, bestaande uit vier leden. De vraag is gerechtvaardigd : is er aan den kop der larven 312 ENTOMOLOGTSCHE BERICHTEN. iets te bemerken van deze Vopgeleding? Tot dusverre kwam mi] slechts ééne vloolarve in handen, en wel eene larve van Ccratophyllus frimjiHae Walkkr, mij in spiritus toegezonden door den heer H. Schmitz S. J. te Maastricht. CeratopInjUus is een soortenrjik genus. De raeesten der soorten bezitten een p r o t e c t u m, doch geen spoor van f a 1 x. Toch vertoont do bovengenoemde 1 a r v e e e n d u i d e 1 ij ke p 1 o o i (geleding) op de hoog t e, w a a r b ij de v o 1 w a s s e n e n het p r o t e c t u m uitsteekt, en eene eveneens d u i d e 1 ij k e plooi vóór de antennen. Eene studie van vloolarven, speciaal van hunne kopgeleding, is dringend noodig om meer licht in deze duisternis te verkrijgen. Sprietvormen. Eene studie der antennen leerde mij, dat er slechts twee sprietvormen zijn, die wij zouden kunnen noemen : antennen met langwerpige, ovale knots, en antennen met korte, ronde knots. Langwerpige knotsen zijn natuurlijk primitiver dan ronde, en, werkelijk, zij worden ook bij de primitivere Sudoria aangetroffen, terwijl de ronde slechts bij jongere, meer gespe- cialiseerde soorten voorkomen. Wanneer men vraagt: uit hoeveel leden bestaan de antennen der Suctoria?, dan moet eerst de vraag beantwoord worden: wat verstaat gij onder een vrij lid? Indien men aanneemt : een v r ij lid e e n e r antenne m o e t s 1 e c h t s m e t een dun steelt je aan het voorgaande (meer proxi- male) lid bevestigd zijn, dan bestaat eene antenne uit slechts twee leden; het eerste lid is dan gelijk aan scapus + pedicellus, het tweede is de funic u- lus. Met deze woorden bewijs ik tevens, dat ik mijne zienswijze over de elf-ledigheid der antennen (Tijdschr. v. Ent. v. 51, p. 97) herroep. Of ËNTOMOT.OOISCHK BKIilCHTK.V. 31 >> wel de antenne bestaat uit drie leden, daar het laatste lid bij vele c/d" werkelijk slechts met een dun steeltje aan het voorlaatste bevestigd is. Tndien men echter aanneemt : een lid een er antenne kan zoowel met een 'dun steeltje, als met breede basis aan het voorgaande lid beves- tigd zijn, dan wordt de zaak anders. Ik geloof, dat wij hiermede ook op een zuiverder standpunt staan. Wat is dun, smal, minder breed, breed, zeer breed? Immers slechts betrek- kelijke eigenschappen. Wij kunnen ook zeer goed begrijpen, dat een lid, dat met een dun steeltje aan zijn voorganger bevesligd is, zeer bewegelijk is ; dat een lid met breede beves- tigingsbasis minder bewegelijk is. De bewegelijkheid is dus omgekeerd evenredig aan de breedte der bevestigingsbasis. Wanneer houdt die bewegelijkheid dan op V Ik zeg : wanneer de basis even breed is als het lid zelf : wanneer de ringvor- mige insnoering tusschen twee leden gedeeltelijk of geheel verdwenen is : wanneer het lid gedeeltelijk of geheel met zijn voorganger vergroeid is. Hoeveel leden telt nu eene antenne, indien alle leden door eene ringvormige insnoering van verschillende diepte duidelijk van elkander gescheiden zijn V Twaalf leden, want het »steeltje« van den funiculus is ook een lid, zooals ik elders met teekeningen zal bewijzen. Dit is het duidelijkst waarneembaar bij de d'cT der langgerekte vlooien. Wij keeren terug naar de ovale en ronde knotsen. Bij beide soorten kunnen eenige of alle leden met elkander vergroeien. Die vergroeiing van slechts eenige leden kan zoowel distaal als proximaal geschieden, met dien verstande, dat eenige proxi- male knotsieden met elkander vergroeien, óf eenige distale, of alle. Tevens kan het aantal knotsleden verminderen, met dien verstande, dat de verdwijning geschieden kan bij een of meer proximale, óf bij een of meer distale leden, of wel midden in 314 EXTOMOLOÜISCHE BEEICHTEK. de knots. Bij alle antennen zijn de s c a p u s, de pedicel- lus en het steeltje (p e t i o 1 u s) vrij. Ik zal de overige leden tezamen noemen de knots (c 1 a v a). Bij Macropsi/lla hercules Rothschild en Sfephanocircus simsoni Rothschild bestaat eene tendeuz om liet eerste lid te verliezen ; het is veel kleiner dan de andere. Bij Pide.r irritant L. bestaat eene tendenz om het derde lid te verliezen ; het bladachtige gedeelte ervan is dikwijls zeer moeilijk waar te nemen. Bij IleetopsifUa psittaci vox Fbauknfeld met ovale c 1 a v a zijn alle leden der c 1 a v a met elkander vergroeid, vormen een geheel, dat slechts aan ééne zijde, aan den zoogenaamden achter- rand, kepen of inhammen vertoont, en wel, merkwaardig genoeg, slechts zeven, die dus tusschen acht rudimentaire leden in staan. Eén lid is dus spoorloos verdwenen. Bij Ctenoceplialus felh Bouche, met ronde c 1 a v a, zijn de vier proximale leden vergroeid. Bij Pidex irritcois L. met ronde c 1 a v a zijn de drie distale leden vergroeid. Bij Echidnophaqa (jalliitarea (Wkstwood) met rende c 1 a v a zijn de vijf distale leden met elkander vergroeid. De c 1 a v a vertoont aan den zoogenaamden achteri-and slechts één blad- achtig gedeelte en vier andere. Waar zijn nu de vier andere gebleven ? Bet is moeilijk met juistheid te zeggen, wat hier gebeurd is, maar ik zou durven beweren, dat eenige leden in elkander geschoven zijn. Het is de meest gespecialiseerde, meest gedegenereerde clava, die ik ken. A. C-. Octdkmans. Insektenkast te koop. Een ex-liefhebber wenscht zijne insektenkast, fabrikaat-Groen, te verkoopen. Zij bevat 40 laden, met turf bodem. Aanvragen door bemiddeling van Dr. J. Th. Oudemans, Amsterdam. UITGEGEVEN DOOR DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLDGISGHE VEREENIGING. N». 47. DEEL II. 1 Mei 1909. INHOUD: Ml'. D. L. Uyttenboogaart, Entomolo- giscli Microscoop naar J. B. Ericsoii. — Dr. A. C. Oudemans, A carol ogi SC h e Aanteekeningen XXVI. — Dr. A. C. Oude- mans, Aanleekeningeu over Suctoria XIII. — Dr. Ed. Everts, Boekaankondiging. Entomologisch Microscoop naar J. B. ERICSON. Door de firma E. Leitz, Wetzlar, wordt thans in den handel gebracht een entomologiseh microscoop, geconstrueerd volgens het denkbeeld van den bekenden Trichopterygiden-specialiteit J. B. Ericson te Mölndal. Dit microscoop onderscheidt zich van de tot nu toe in gebruik zijnde in hoofdzaak door den betrekkelijk grooten afstand tusschen het te vergrooten voor- werp en het objectief, waardoor het licht vrij kan toetreden en zelfs zonder behulp van een belichtingslens een buitengewoon helder beeld verkregen wordt. Zooals op achterstaande afbeel- ding te zien is, bestaat het microscoop uit een statief met tandrad, waaraan in plaats van een objecttafeltje een twee- armige beugel bevestigd wordt. De eene arm dient voor het aanschuiven van een dubbel kogelgewricht met een metalen ring, waarin een kurkschijfje is bevestigd, terwijl aan den anderen arm een dubbel kogelgewricht met belichtingslens geschoven wordt. Het insect is zoodoende in alle mogelijke richtingen draaibaar en belichtbaar. Het gebruik van dit microscoop heeft mij het moeielijke determineeren tot eeiJiftejaftta.^, ^'»Sf^^^^^\ /^^ ^^ ' ^Vï ( JU» } 316 KNTOMOLOGTSCHE BERICHTEN. vollen arbeid gemaakt, daar de rustige heldere beelden een nauwkeurige waarneming mogelijk maken, zonder dat het oog merkbaar vermoeid wordt. Het microscoop wordt geleverd met Oculairen I en IV en Objectief N". 3, vergrootingen 51 en 103, voor den prijs van RM 110. — . Op aanvrage kunnen alle andere gewenschte combinaties van lenzen geleverd worden. Na nauwkeurige vergelijking van verschillende combinaties kan ik entomologen met vertrouwen aanraden het microscoop te bestellen met Oculairen I en IV en Objectief N". 2, ver- grootingen 30 en 60. Hij gebruik van deze combinatie heeft men den gunstigsten afstand tusschen voorwerp en lens. D. L. Uyttenboogaart. ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN. 317 Acarologische Aanteekeningen XXVI. Hartingia Oudemaxs. In het Tijdschrift voor Entomologie, v. 40, p. 258, 266 (1, III, 1898), beschreef ik, hoewel oppervlakkig, een, naar het mij toen voorkwam, nieuw geslacht en nieuwe soort: Hariingialari. Haar thans afbeeldende en op nieuw mei Pter a lloptes steUaris (Buchholz) vergelijkende kom ik tot het resultaat, dat de beide genoemde soorten identiek zijn. Doch tevens, dat de beschrijving en teekeningen van Berlese (Acari, Myriop., Scorp. Ital., fase. 38, t. 1) veel te wenschen overlaten. De hyaline membraan, die het achterlijf van het cT siert, is niet vermeld, noch afgebeeld. De ambulacra van l® en 2'^ pootpaar zijn even groot geteekend, terwijl toch die van het 1^ pootpaar zeer groot, die van het 2*^ uiterst klein zijn. Hij geeft aan het 4® pootpaar kleine ambulacra, terwijl ik ze aan mijn exemplaar, zelfs met immersie-systeem, tevergeefs zoek. Zes even lange haren zijn aan het achterlijf ingeplant, terwijl ik er vier tel. De epimera I zijn gescheiden; bij mijn exemplaar zijn ze proximaal vereenigd. De schilden aan de rugzijde zijn geheel weergegeven ! Geen wonder, dat ik anno 1898 meende, dat mijn Hartingia lari een »nieuwe soort» was! Tevens maakte ik eene nieuwe ontdekking. In de Entomo- logische Berichten, v. 1, p. 225 (1, V, 1905), deelde ik mede : Pteralloptes heeft geen vertikaalharen, en het abdomen van het 2 is niet gespleten ; behoort dus voorloopig tot de subfarailie der Avenzoariinac. In de Entomologische Berichten, v. 1, p. 240 (1, VII, 1905), handelde ik correcter. Daar vermeldde ik: Pteralloptes, type Analloptes megninii, als Alloptes, doch cf abdomen diep tweespletig. En op p. 241 rangschikte ik dan ook Pteral- loptes onder de Proctophyllodinae. Ook nu ben ik deze zienswijze toegedaan. 318 ENTOMÜLOGISCHE BERICHTEN. Maar hoe is bet gesteli met Pteralloptes siellaris Buchholz 1869 (= lari Oudemans 1898)? Wel, ik beu van meening, dat deze soort tot een gebeel ander genus beboort. Zij ver- schilt van de andere Pteralloptes-soorten 1^ door de breede gestalte zoowel van J als van ç, 2'-' door de doorns aan de voorpooten, 3'' doordat bet ç een recht afgestompt achterlijf heeft (niet tweelobbig), 4^' doordat de epimera 1 alleen zeer proximaal samenhangen, terwijl zij bij de overige soorten over een groot gedeelte vergroeid zijn. De naam Hartingia blijft dus behouden voor de type stellarU Buchholz. De rangschikking der soorten in twee groepen, gebaseerd op den vorm van het achterlijf van het d", voorgesteld door Canesteint in : das Tierreich, Afl. 7, Demodicidae et Sarcoptidae, p. 103, acht ik eene mislukte, daar de ç o primitivere ken- merken bezitten dan de d" J*. Sleutel der crenera der Avenzoariinae : 1. Pootparen I en 11 niet doornig . . 2 Pootparen 1 en II doornig 3 c? pooten III normaal .... Avenzoaria Oudms. cT pooten III dik Pterovyssus Robin d" pooten III het dikst Tngrassia Oudms. <^ pooten IV het dikst Hartingia Oudms. Demodex tnusculi Oudms. Ik haalde haar met fijne naalden uit de talk, waarin zij sedert 1884 opgesloten was. Het dier, een o, is, in tegen- stelling met andere soorten, vooraan het smalst; de kop meet nl. 11; de thorax, geheel achteraan, 26; het abdomen, bijna over de heele lengte even breed, 35 .". De mond is naar voren, doch tevens naar boven gericht (zooals ËNTOMOLUGISCHE BEHICHTEN. 310 bij vele insektenlarven, die in gangen leven!); de epipharynx is priemvormig; de mandibulae liggen op den rug van den kop; hun bouw wijkt totaal al' van wat tot dusver hi] D. ccmis en D. folliculorum gevonden en beschreven is. De »klauw« der mandibels doet sterk aan die van »Thrombidiidae« deuken. Ik meen een kop- en een thoraxschild te kunnen onderscheiden. Het abdomen telt 34 ringen. In dezelfde talkpuist bevonden zich honderden Psorergates simplex Tyrhell. Frappant is de overeenkomst tusschen den uitwendigen bouw dezer soort en dien van den thorax van Dernodex. Men zou kunnen zeggen: Demode.v is een Psorergates met een verlengstuk! Is dit con- vergentie of' verwantschap? Meer licht is hier gewenscht. Vlak achter den thorax ziet men aan de buikzijde een over- langsche spleet. MÉgnin, en anderen na hem, verklaren die voor den anus. Ik geloof, dat dit de genitaalopeniug is. De darm loopt door het geheele abdomen en buigt zich niet naar voren om. Ergo, er is geen aars, of deze is terminaal en tot dusver niet waargenomen. De coxaalplaten aan de buikzijde zie ik ook heel anders, dan zij tot dusver afgebeeld zijn. De trochauterofemora liggen gedeeltelijk onder deze platen. Mijten van Java. De heer Edwakd Jacobson zond my, 30 Juli 1906, eenige vlooien. In de fleschjes vond ik ook de volgende myten, die daarin gekomen zijn, hetzij omdat zy in stof van laden, enz. leven, of zich toevallig op de muis bevonden: Hypochthonius gemma nov. sp. — Op 3Ii(s Jerdoni Blyth. Vidia S(juamata nov. sp., hypopus. — - Op Mus jerdoni Blytü. Tyrogli/phus dimidiatm Herjiann, hypopus. — Op Mus jerdoni Bi.YTH, en in stof in huis. Tyroglyphus kraneri Beklese. - - In stof in huis. Glycyphagus cadaveruni vSchrank. — In stof in huis. 32Ö ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN Hypochthonius gemma nov. sp. Het uaast verwant aan //. splendldus Berlese (Redia, v. 2, fasc. 1, p. 26, u. 139, t. 2, f. 37), met dit onderscheid, dat over het abdomen in plaats van 1, 3 transversale plooien loopen (mogelijk zijn twee ervan door druk van het dekglaasje ontstaan). De haren zijn krystalhelder, niet zwart, | -vormig, met kort steeltje en zeer lange dwarslat, geveerd. Spiritus- exemphiar lang 271 ^w. Vermoedelijk in rotte bladeren. Sema- rang, Edw. Jacobson. Vidia squamata nov. sp. Het naast verwant aan Vidia iindulata Oudemans (Entom. Bericht., v. 2, p. 22; 1 Nov. 1905). Voorste deel van het prosomataalschild overlangs, achterste deel ervan dwarsge streept. Beide streepsysteemen loopen in elkaar over. Abdominaalschild overlangs gestreept, doch het voorste deel ervan duidelijk ge- schubd. 192 u. Vermoedelyk in bijennesten en tijdelijk op bijen. Semaraug, Edw. Jacobson. Tyroglyphus hrameri Berlese. Aan bovengenoemden T. /•?•., van den heer Jacobson ontvangen, deed iV ecne merkwaardige ontdekking. Deze soort blijkt ui. levendbarend te zijn. Een der twee wijfjes bevat een onvolgroeid ei, een volgro id ei, twee eischalen en een larve ; de laatste ligt vlak voor de genitaalopening, was dus op 't punt de moeder te verlaten, toen de spiritus een eind maakte aan beider leven ! A. C. Oudemans. ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN. 321 Aanteekeningen over Suctoria XIII. In de Entoœologische Berichten, v. 2, ii. 46, p. 307 deelde ik mede, dat eenige bekende Suctoriologen mij in staat stelden, liunne genera-typen te bestudeeren. Ik kan hier nog bijvoegen, dat ook Prof. Dr. Julius Wagner uit Kiew my behulp- zaam was. In genoemde Berichten verschenen reeds als »voorloopige mededeeling«. eenige resultaten van mijne onderzoekingen. Zie- hier het »eindresultaat«, een overzicht van alle bekende genera, tevens determinatietabel. Uitgebreide mededeelingen zullen verschijnen in de Novitates Zoologicae van W. Rothschild, Hartekt en Jordan. In het onderstaand overzicht beteekent : C l a v a : voeler- knots. C t e n i d i u m : kam van bruine of zwarte tanden aan den achterraud van kop en andere lichaamsafdeelingen. Falx : inwendige chitinesikkel van de eene kopzijde naar de andere. Helm: krans van ctenidia rondom den kop. L i s t r o n : schofl'elvormig lapje vóór de fxons. Mucro: driehoekig heu- veltje vóór de frons. P r o t e c t u m : afdakvormig orgaantje vóór de frons. Symmetrisch zijn de labiaalpalpen, indien vóór- en achterrand even sterk gechitiniseerd zijn. Tuber: inwendige chitineknobbel tegen het kopdak, eigenlijk optische doorsnede door bovengenoemde falx. A. Vlooien lang. Kop geleed. Ctenidia aan kop en thorax. Clava lang-ovaal, vrijledig. Subordo Fracticipita Oudemans 1908. B. In de pars posterior van den kop is nog duidelijk een spoor overgebleven van een vroegere geleding van dit gedeelte, en wel in den vorm van een tuber postvertikale, met falx posterior. Geen oog. Superfamilia Posttuberata Oudemans 1909 (nova). Hiertoe slechts éene Familia Macropsyllidae Oudemans 1909 (nova). 322 ENTOMÖhOGISCHÉ BERICHTES". C. De subfroutale en anteantennale cteuidia vormen geen »helm«. Alacropsylla Rothschild 1905. CC', Subfronlale en anteantennale etenidia vormen te zamen ■ een »helm«. Stephanocircus Skiise 1890. BB. In de pars posterior van den kop is geen spoor meer van een vroegere geleding aldaar waar te nemen. Super= familia Intuberata Ondemans 1909 (nova). C. Met genale en anteantennale 'etenidia. Maxillae spits. Labiaalpalpen 5-ledig, symmetrisch. Oog rudimentair of ontbrekend. Familia Hystrichopsyllidae [nae) ïiraboschi 1904, ( — dae Baker 1905) [Tridiopsyllidae Tiraboschi 1904) {CtenopsyllüJae Baker 1905). D. Slechts protibia distaal met gesloten l^orstelrij. Ily- strichopnylla Taschenberg 1880. DD. Alle tibiae met gesloten borstelrij. Ctenophthalmus Kolenati 1856. DDD. Tibiae met kerven en borstelparen. Kop met tuber frontale, waarin al of niet een mucro. Palae.opsylla Wagner 1903. CC. Slechts een 2-tandig subfrontaal ctenidium. Maxillae stomp tot spits. Labiaalpalpen 5-ledig, symmetriscb. Oog rudimentair of ontbrekend. Familie Ischnopsyllidae Wahlgreu 1907. {lyphlopsyUinae Tiraboschi 1904) [Ceixi- iopsylUdae Baker 1905). D. Pro- en mesotibia geheel, metatibia slechts distaal met gesloten borstelrij. Maxillae spits. Thaumapsylla Rothschild 1907. DD. Alle tibiae met kerven en borstelparen. Maxillae min of meer stomp. E. Yele antepygidiaalborstels een ctenidium simulee- rend. Nycteridopsylla Oudemans 1906. EE. Een antepygidiaalborstel. feNTOMOLOGISCHE BERICHTEN. S23 F. Metepimeruin zonder ctenidiuiu. Tschnopsyllus Westwood 1838. FF. Metepimerum met ctenidium. Chiropttrops>jlla Oudemans 1908. CCC. Met genaal ctenidium. Maxillae spits. Labiaalpalpen asymmetrisch (achter vliezig). Met oog. Fainilia Typhlo- ceratidae Oudemans 1909 (nova). Met slechts een genus. Tijphlocems VV agner Dec. 1902. 