Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Den 21° ben ik bedaard onder zeil gegaan; had mij met den kolonel Bischoff en de adjudanten op de Wilhelmina begeven. De kolonel Bischoff, kapitein Elout en ook de heer Muntinghe kunnen U. B. ge- tuigen hoe statig de Wilhelmina voorzeilde, zonder een schot te doen... De luitenants Fabritius en Reijnst zijn dadelijk gesneu- veld; De Bruijn kort daarop aan wonden overleden Kapitein van der Vinne alsnog critiek. Ook is mijn hofmeester Gerrit, die ruim twaalf jaren mij getrouw heeft gediend, het been afgeschoten en kort daarop overleden. Mijn vlaggekapitein en nog een kanonnier beiden de hoofden afgeschoten op de boot N°, 17; mijn kok en twee roeiers gekwetst buiten een aantal anderen. Voorbeeldig was de contenance van alle officieren, zoowel oud als jong; die van de kolonels Bischoff en Dibbetz droeg veel bij tot behoud van de algemeene geestdrift; met éen woord een ieder deed zijn plicht. — Om 7 uur had ik alle schepen bij mij in de eerste positie. De Wilhelmina en de boot N°. 17 zagen er deerlijk uit; de kajuit der Wilhelmina geleek of men daarin geslacht had; de stukken vleesch, plassen bloed en overal tegen gespatte bloed, vet en hersenen maakten eene onaangename vertooning: en men zoude alstoen aan het redeneeren hebben kunnen gaan, als men zich daaraan had toegegeven. Mijne situatie was niet opgeruimd; het onderscheid van te overwinnen of te verliezen is te groot. Ik deed voor het algemeen oog den middenweg voorkomen en maakte toebereidselen om weder op nieuw aan te vallen; behield mijne positie onder bereik van elkanders geschut en het was eerst drie dagen daarna, dat ik resolveerde om naar de tweede positie terug te 614 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. en, met behoud eener blokkade van de Soensang, de juiste verdee- ling van de beschikbare macht naar verschillende plaatsen; want niet alleen vorderde de onrustige staat van Banka en Riouw hulp — een onrust, nu door Badroedin's victorie aangewakkerd — maar daarbij kwam, dat het gerucht algemeen liep over ontevre- denheid in de Bantamsche en Makassaarsche landen, ja, dat zelfs de Chineezen te Batavia wanordelijkheden hadden gepleegd. »There is a report of discontent prevailing here’, werd dd. 22 Septemben— 1819 van Batavia geschreven aan het Asiatic Journal, waaritwm stond opgemerkt, dat ook de Hollandsche bladen er melding vam maakten (a), ~but respecting which I cannot say any thing par— — ticular or positive. It is certain that several natives here, in th -e neighbourhood, have been arrested, and conveyed on board of tle e Nassau guardship, where they are confined.” En den 30° September naar Pinang (J): »Insurrections have occurred in some districts <—>f Java owing to the dissatisfaction of the natives under the unes=—x-— pected restraints imposed by the Dutch. A plot had been discovere==d at Tangerang, in which some Chinese were concerned, eight au=of whom were taken into custody and sent on board a guard shi yp- The Dutch troops, in the midst of this alarming situation of affsirn=== , were far from being in a state of perfect subordination. One som I- dier was shot on the 21th September for stabbing his own office—mr , and three man were under sentence of death for similar offences.” ——— „De conspiratie der Chineesche Parnakkans”’, schreef dd. 24 Seq tember 1819 Mr. J. Bousquet van Batavia aan zijn vriend M_ F- H. J. van de Graaff, die op een reis over Java was, *die me=l ontdekt meent te hebben, is thans & l'ordre du jour. Het schijt tot dusver, dat de Chineesche hoofden er geen deel aan hebbe m1 Ik weet niet, welken staat men op de geruchten maken mag » maar volgens dezelve, zouden reeds 5000 individus in de same =~ zweering deel hebben genomen, of gecompromitteerd zijn. Ik geloo» f , dat men bij de politie nog onkundig is, wat het eigenlijke doel is geweest, en velen zijn van gedachten, dat het op eene als ©” meene plundering en vermoorden van al wat resistentie gebod en zoude hebben, uit zoude zijn geloopen. (6) Astatic Journal dl. IX bl. 407—408. PALEMBANG EN BANKA IN 1816— 1820. 613 vernielende branders af te doen weren; waar men in persoon in de sloepen de positién der vijanden moet gaan opnemen: — dat zijn oorlogen en fatiguen, van welke men in Europa zich geen verbeelding kan maken, waarom dan ook van dezelven nimmer zooveel ophef wordt gemaakt, en de braafste daden van officieren of anderen stilzwijgend worden voorbijgegaan, omdat het in Oost- Indié is gebeurd, en alleenlijk door een rapport-missive zoodanige gevallen worden aangevoerd.” Zonderlinge aaneenschakeling van gedachten bij deze opgeruimdheid van geest, waarmede de landvoogd genoegen behoorde te nemen ! Had de eigen Wolterbeek niet in onbekendheid met de toestanden, afge- geven op die Indische menschen, die het zich maar gemakkelijk wilden maken (a)! Moesten er dan nu belooningen vallen voor een zoo door en door gebrekkig aangelegd werk, waaraan men sinds Buyskes had getarnd! En wat zal de minister gedacht hebben van dat gouvernementshuis, ook van dat persoonlijk looden, terwijl in roem- rijker dagen wel raadpensionarissen en burgemeesters er niet tegen op zagen, aldus de Nederlandsche vlag tegen Engelsche vloten of in ‘svijands land te voeren? In zijn journaal met zich zelven sprekende, trachtte de schout- bij-nacht zich in die dagen van den terugtocht evenzeer te troosten. „Ik had echter’, leest men ad 7 November, het genoegen van over alle die mij vergezeld hadden, tevreden te zijn. Niemand der officieren of minderen, in zoo verre het Europeanen waren, hadden mij eenige reden tot ongenoegen gegeven of in het minst aan hun plicht ge- mankeerd. Alle hadden het onmogelijke gedaan om met mij mede te werken, ten einde te reüsseeren in het doel der expeditie; dan de zaak was ons te magtig. Er kon niets meer van officieren en minderen gevergd worden, dan ik van hen gevergd had, waaraan zij ook met eene onbegrijpelijke ambitie in de geregeldste orde volkomen hebben voldaan, zonder dat ik ooit de minste confusie of onvergenoegdheid, gedurende deze in moeielijke omstandigheden zoo rijke expeditie heb ontwaard. Ik vond bij hen en bij mij zelf dus alle overtuiging van voldaan te hebben aan hetgeen men kon verlangen en moest nu den verderen nadeeligen afloop door ver- dere goede beschikkingen zooveel mogelijk voorkomen; want de zorg begon nu eerst aan te vangen.” De zorgen golden in de eerste plaats de ontbinding der expeditie mmm I ee (a) Bl. 424. 614 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. en, met behoud eener blokkade van de Soensang, de juiste verdee- ling van de beschikbare macht naar verschillende plaatsen, want niet alleen vorderde de onrustige staat van Banka en Riouw hulp — een onrust, nu door Badroedin's victorie aangewakkerd — maar daarbij kwam, dat het gerucht algemeen liep over ontevre- denheid in de Bantamsche en Makassaarsche landen, ja, dat zelfs de Chineezen te Batavia wanordelijkheden hadden gepleegd. „There is a report of discontent prevailing here’, werd dd. 22 September 1819 van Batavia geschreven aan het Asiatic Journal, waarin stond opgemerkt, dat ook de Hollandsche bladen er melding van maakten (a), ~but respecting which I cannot say any thing par- ticular or positive. It is certain that several natives here, in the neighbourhood, have been arrested, and conveyed on board of the Nassau guardship, where they are confined.” Ein den 302 September naar Pinang (J): »Insurrections have occurred in some districts of Java owing to the dissatisfaction of the natives under the unex- pected restraints imposed by the Dutch. A plot had been discovered at Tangerang, in which some Chinese were concerned, eight of whom were taken into custody and sent on board a guard ship. The Dutch troops, in the midst of this alarming situation of affairs, were far from being in a state of perfect subordination. One sol- dier was shot on the 21th September for stabbing his own officer, and three man were under sentence of death for similar offences.” — „De conspiratie der Chineesche Parnakkans”’, schreef dd. 24 Sep- tember 1819 Mr. J. Bousquet van Batavia aan zijn vriend Mr. H. J. van de Graaff, die op een reis over Java was, „die men ontdekt meent te hebben, is thans à l'ordre du jour. Het schijnt tot dusver, dat de Chineesche hoofden er geen deel aan hebben. Ik weet niet, welken staat men op de geruchten maken mag, maar volgens dezelve, zouden reeds 5000 individus in de samen- zweering deel hebben genomen, of gecompromitteerd zijn. Ik geloof, dat men bij de politie nog onkundig is, wat het eigenlijke doel is geweest, en velen zijn van gedachten, dat het op eene alge- meene plundering en vermoorden van al wat resistentie geboden zoude hebben, uit zoude zijn geloopen. Daendels zoude de 8, die reeds gevat zijn, maar bij provisie dadelijk hebben doen ophangen, (a) Dl. IX bl. 513. Welke Dutch papers bedoeld werden, weet ik niet. De otficieele Bataviasche courant was het eenige in N. IL. destijds verschijnende blad, zoover ik weet. (b) Astatic Journal dl. IX bl. 407—406. pe PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 615 en vervolgens de rechtvaardigheid van de straf hebben geprou- veerd; en nu vrees ik, dat men door het laatste het eerst te doen..... maar ik blijf van het heilige huisje af.” Later meende men wel, dat de zaak eenigszins te hoog was opgevat, en kreeg dientengevolge de resident van Batavia eene wkrasse aanschrijving” erover, berichtte Bousquet dd. 7 October d. a. v. aan Mr. Van de Graaff, doch Bousquet bleef van oordeel, dat er in ieder geval ernstige redenen van ongerustheid waren geweest (a). Hoe weinig pluis het te Batavia inderdaad was, bleek een paar maanden later, toen de regeering tot de ontdekking kwam, dat de inlandsche ceremoniemeester aldaar, Kamaloedin, in verstandhouding met de Palembangsche oproerlingen stond, zoodat bij besluit dd. 23 April 1820 den resident van Batavia werd bevolen om hem gevangen te nemen en op het ter reede liggende oorlogsschip 4una Paulowna over te brengen, als hebbende zich vingelaten in eene geheime verstandhouding met de in de Preanger Regentschappen aanwezige Palembangsche rijksgrooten, welke zelfs de misdadige strekking schijnt te hebben, om eene briefwisseling met sultan Machmoed Badroedin te Palembang te bevorderen’ (5). Aan Badroedin konden de moeilijkheden, waarin schout-bij-nacht Wolterbeek toenemend bleek te verkeeren, niet onbekend blijven. In den veranderden toon van des sultans antwoord op Wolterbeek’s brieven van 28 October (bl. 607), schijnt dit door te stralen. Hij zou zich maar bekorten, schreef de vorst, wijl hij alles reeds in zijne vorige brieven gezegd had! Hij betuigde nogmaals veel dank voor Wolterbeek’s schrijven, en bleef erkennen, dat zijn #svriend”’ was veen groot, edel, schrander en wijs man, die kennis van al- gemeene zaken heeft en wel kan nagaan, hoedanig de wederzijdsche vriendschap .moet onderhouden worden, zooals mijn vriend zulks in zijn schrijven heeft verzekerd en betuigd.” Dat alles is nu echter wel heel mooi, merkt hij dan verder op, maar.... de bewijzen ?! „Dat is wel waar’, schrijft hij letterlijk, „maar die betuigingen van vriendschap en genegenheid moeten eerst door goede daden aan den dag gelegd worden en wat de jongste gebeurtenissen aan- gaat, zoo laat ik zulks aan uw eigen schrander oordeel over"! Ten slotte komt hij tegen commissaris Muntinghe op, die immers, (a) Verg. bl. 47—48 M. R. (6) Ingevolge besl. dd. 1 Mei 1820 werd Kamaloedin overgebracht naar Bezoeki. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. Be pe >irkens de correspondentie, op zijde was geschoven. Hij noemt h vrataacwer enkel by zijn naam, ten minste, steeds aangenomen c tet vertuingen juist zijn. Ik laat volkomen aan uw wijzer o tee: ver”. Desloot de zonderlinge briefschrijver, „de verregaan cette Zandelingen van Muntinghe, die hij indertijd ten aanzi er zeteeie Devolking van Palembang heeft gepleegd.” ‘\nterveek meende nu alle fierheid te moeten prijs geve 1 ten suitan op rust te brengen. Blijkbaar geheel onder d vre van den hetlloozen terugslag, dien onze nederlaag in: snitseue weet van den Archipel uitoefende, schreef de bevelhebb cit \* November andermaal, en wel, dat hij met leedwezen | nitece Sachten over commissaris Muntinghe vernomen had. Daa uidde ‘tet verder, hij, Wolterbeek, geenszins de man er naar was, 0 te :uet onze regeering in vrede levende volken onbillijk te b reiter: vAeh ik den heer Muntinghe verzocht om zich van kh mese el veranderen, en mij in mijne werkzaamheden alleen te lates cuusuate ue dour LHEGestr. is voldaan" !! Verder, zoo ging de brit voro, heb ik er maar steeds over nagedacht, wat de beste manie a4 ijk vin deu rampzaligen oorlog te eindigen. Als slotsom daarva veele hij voor om gedurende één jaar te sluiten .... een wapen wesen en wel ten einde den Gouv.-Gen. gelegenheid te geven van wo spoedig doenlijk een gezant naar Badroedin te zenden! vn erde”, luidt het toch letterlijk, „Zijne Exc. den Gouv.-Gen van Ned. Lmdrë tm staat te kunnen stellen, om zoo spoedig al oogstdeselve doenlijk zal zijn, een gezant of commissaris te kunnet senden vaar Uwe Hoogheid". Men kon dan hooren, al hetgeet sen commessaris Muntinghe viel in te brengen wen teven act Uwe tlooghetd een zoodanig nieuw verbond van vrede sluiter se de Dillykheid en rechtvaardigheid zullen toelaten en waardoor het yok van Bede natién zich mede zal bevestigd zien”. Hij, schout- rna, heid er zieh verzekerd van dat shet menschlievend, wideakeud hart” van den Gouv.-Gen. deze wegneming der onaan- nec verhoudingen uitstekend zou vinden, als rde eenigste, eden ve on voor beide natiën het beste einde”, en rniets bs beter veer myn hart zoude zijn”, betuigde de krijgsman, eros ouebben kuunen bijdragen tot bevordering van het geluk ver owe verkeren, die zich onderling hebben gestort in de onbe- vermeng vreden van een rampspoedigen oorlog’. tot geluk van beide volken’. Wilde Sultan deze voorstellen niet aannemen, dan, besloot de schout-bij-nacht, verzocht men het binnen den kortst mogelijken tijd te mogen weten; „wijl alsdan de kans van den oorlog deze zaak ten einde zal moeten brengen, waartoe de maatregelen natuurlijker wijze zoo geducht zullen worden aangewend, dat hoedanig de kans ook keere, niemand iets aan het overgebleven rijk zoude hebben”. Het was zeker braaf van Wolterbeek , dat hij rationeele pogingen , zoo ze mogelijk waren, aanwendde om tot eene vreedzame oplossing te komen, nu het gansche Nederlandsche gezag in deze streken dreigde ten onder te gaan; maar door zoo karakterloos zich weg te werpen, wordt nooit een vijand gewonnen. (a) Den 18" December kwam het den 6" verzonden antwoord. Als Badroedin ironisch heeft willen zijn, dan, het moet erkend worden, was zijn brief een kostelijk model. Hij en al degenen die het hoorden voorlezen, vonden het hem toegezonden schrijven „zeer vleiend”’, „zeer streelend” en de bedoelingen „zeer goed”; vinderdaad is mijn vriend een edel, wijs, schrander mensch, die over algemeene zaken , over het goede en kwade, mitsgaders over ’s menschen lot, kan oordeelen’. Maar het was... val te diepzinnig en een raadsel om het te begrijpen"!!! Vriend moest het dan ook niet kwalijk nemen, dat hij geenerlei verklaring kon geven; daar echter „mijn vriend geen mensch eenig leed of nadeel wil doen, zoo zullen ook uw goede naam en roem hierdoor overal vergroot worden"'!! Wat de maat- (a) Dit was reeds gedrukt, gelijk ook het op bl. 515 medegedeelde over Wolterbeek’s afkeurenswaardige onderhandelmanie, toen het aldaar aange- haalde artikel van Dr. D. C. Nijhoif onder mijne oogen kwam. Op bl. 226 van zijn stuk leest men in geheel gelijken geest: „En toch, zelfs als men die staatkundige overweging in aanmerking neemt, dan gaat men nooit zoo ver in nederige taal, dat men zelfs verachtelijk wordt in de oogen van den vijand, dien men tijdelijk moet verzoenen. Men laat zich dan te veel in de kaart zien...” Daar deze uitval Jan de Witt geldt, had Wolterbeek zich kunnen troosten met de gedachte van zich in goed gezelschap te bevinden. 620 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. alleen te vuur en te zwaard geschieden?” vroeg hij in eene missive dd. 13 November 1819 aan den scheut-bij-nacht. #Waar vindt het Gouvernement dan de brave militairen terug, die aan zulk eene operatie, in zulk een land zullen moeten worden opgeofferd » Waar is het einde te voorzien van zulk een krijg,.die door bos — schen en moerassen tegen een partij struikroovers moet worde "ar gevoerd, en waar zijn de voordeelen, die tegen zulke verliezen e= vu ongemakken kunnen opwegen? En onderstellende de voordeeligsamme uitkomst, welke zal dan nog het gevolg zijn? Eene totale vermiammme= - ling en uitdelging van de geheele inlandsche bevolking van Bank==—=n ; een totaal gebrek aan handen, waar thans reeds zulk een schaarscll …- heid aan heerscht, voor alle draag- en koeliediensten, voor h e=: kappen van hout, het branden van kolen, en alles wat door de== 1 inlander ten dienste der mijnen en van 's Gouvernements etabliss- <«- menten op Banka moet worden verricht. Op grond van deze co-—22- sideratiën is het mij dan voorgekomen, dat bij de middelen ve=a n geweld, ook middelen van overreding moeten worden gevoegd,om— 2m de beroerde menigte op Banka tot bedaren te brengen. Welke ok de besmetting moge zijn, die door slechte zendelingen van Palec—a=2- bang wordt overgebragt — de geneesheeren zeggen, dat gem ri besmetting vat heeft als op ligchamen , die reeds een ziektestof voor— =f bevatten (sic) — deze ziektestof zal ik trachten te ontdekken, en daam 22 vlei ik mij, dat de besmetting voor het vervolg ook wel zal worde= weggenomen. Ik zal echter niets doen, voordat de heer resideert Smissaert van zijn tocht naar de zuiderdistricten zal zijn geretou *— neerd, en mij dan zooveel noodig naar zijne rapporten en info» F- matien rigten. Ik denk echter, dat het 't best zal zijn, dat ik mom in persoon naar de in opstand zijnde districten begeve, en aldaar trachte gebruik te maken van den invloed van pangerang Wier? di Krama, die volle oom is van de beide sultans van Palembang » en van de beide jonge prinsen, zoons van den jongen sultan, > =P daar de gemoederen tot bedaren te brengen. Indien deze voorn <©~ mens UHEdG. Dit alles deed den resident besluiten om in persoon naar Pankal- Pinang te gaan. Hij begaf er zich den 19" October heen met een detachement onder kapitein Snoek; den 25" had men het plaatsje bereikt. Den volgenden dag zond hij zijn secretaris Van der Kop een verhaal van den gevaarlijken stand der zaken, ten gevolge van de dagelijksche strooperijen van de te Niéri ten getale van 1200 man verzamelde muitelingen, die in stoutheid alle verwachtingen te boven gingen en waartegen onze geringe militaire macht niets kon doen, wijl de aanwezige manschappen tot bescherming van de . nog in rust zijnde oorden moesten dienen. De zeeroovers verzamelden zich onder Toboali; kwam er geen spoedige hulp van den zeekant, dan zouden, vreesde de resident, alle onze pogingen te vergeefs zijn om hunne gezamenlijke macht van binnen en van buiten te weerstaan, zoodat wij dan zeker een of ander gedeelte van het eiland zouden moeten opgeven. — De secretaris ontving dit schrijven den 4" November; hij haastte zich een gewapendenden kotter met wat prauwen ter hulp te zenden. Te midden van deze benauwde omstandigheden kwam Muntinghe, die den bevelhebber vooruit was gegaan, den 8" November op Banka’s hoofdplaats terug met het verpletterend bericht van onze tweede nederlaag voor Palembang. De secretaris lichtte hem om- standig in, ook over de militaire hulp, die hij den resident had gezonden. Muntinghe hoorde alles aan, doch bleef illusies koeste- ren, dat de rust door overreding kon hersteld worden. „Zal dit roovers zoodanigen indruk gemaakt te hebben, dat zij zieh op het eiland Banka stil hebben gehouden tot op het oogenblik der bekendwording van haren ongelukkigen uitslag; althans is er gedurende het bevel van den majoor Phitsinger niets morkwaardigs voorgevallen” — Gelijk de lezer uit mijne mededeelingen zal blijken, hielden de muiters zich zóo weinig stil, dat de resident het volstrekt noodzakelijk achtte met troepen naar Pankal-Pinang te gaan, nog vóor de mislukking der Palembang-expeditie bekend was. (a) Verslag dd. 9 November 1819 van secretaris Van der Kop aan Muntinghe. 6¢ Volgr. VII. 40 620 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. alleen te vuur en te zwaard geschieden?” vroeg hij in eene missive dd. 13 November 1819 aan den scheut-bij-nacht. #Waar vindt het Gouvernement dan de brave militairen terug, die aan zulk eene operatie, in zulk een land zullen moeten worden opgeofferd ? Waar is het einde te voorzien van zulk een krijg,.die door bos- schen eu moerassen tegen een partij struikroovers moet worden gevoerd, en waar zijn de voordeelen, die tegen zulke verliezen en ongemakken kunnen opwegen? En onderstellende de voordeeligste uitkomst, welke zal dan nog het gevolg zijn? Eene totale vernie- ling en uitdelging van de geheele inlandsche bevolking van Banka; een totaal gebrek aan hauden, waar thans reeds zulk een schaarsch- heid aan heerscht, voor alle draag- en koeliediensten, voor het kappen van hout, het branden van kolen, en alles wat door den inlander ten dienste der mijnen en van ’s Gouvernements etablisse- menten op Banka moet worden verricht. Op grond van deze con- sideratién is het mij dan voorgekomen, dat bij de middelen van geweld, ook middelen van overreding moeten worden gevoegd, om de beroerde menigte op Banka tot bedaren te brengen. Welke ook de besmetting moge zijn, die door slechte zendelingen van Palem- bang wordt overgebragt — de geneesheeren zeggen, dat geen besmetting vat heeft als op ligchamen die reeds een ziektestof vooraf bevatten (sic) — deze ziektestof zal ik trachten te ontdekken, en dan vlei ik mij, dat de besmetting voor het vervolg ook wel zal worden weggenomen. Ik zal echter niets doen, voordat de heer resident Smissaert van zijn tocht naar de zuiderdistricten zal zijn geretour- neerd, en mij dan zooveel noodig naar zijne rapporten en infor- matien rigten. Ik denk echter, dat het 't best zal zijn, dat ik mj in persoon naar de in opstand zijnde districten begeve, en aldaar trachte gebruik te maken van den invloed van pangerang Wira di Krama, die volle oom is van de beide sultans van Palembang, en van de beide jonge prinsen, zoons van den jongen sultan, om daar de gemoederen tot bedaren te brengen. Indien deze voorne- mens UHEdG. niet ongepast voorkomen, zoude het mij aangenaam zijn daaromtrent met UILEdGer gevoelens bekend gemaakt te worden.” Nog eene andere autoriteit kwam te Muntok, die op ’s residents terugkomst wilde wachten, alvorens te handelen. De faam van Badroedin’s overwinningen op de expeditie- Wolterbeek was onderwijl tot het eiland doorgedrongen, waardoor het verzet: nieuw voedsel kreeg. Resident Smissaert, door zijn secretaris op de hoogte gesteld van den toenemend benauwden staat der hoofd- plaats, antwoordde den 9" November, dat hij zich haasten zou terug te keeren. De reis werd over land in een draagstoel gedaan — een afstand van 89 palen, vijf dagreizen — en wel zonder eenige militaire begeleiding. Hoe het bestuurshoofd tot deze onvoorzichtig- heid heeft kunnen besluiten, zal wel in het duister blijven. Twee maanden te voren, toen de toestand minder ongunstig was, had de schout-bij-nacht den resident over de wenschelijkheid van een bezoek aan Pangkal-Pinang geschreven (bl. 564) ; destijds was er even- min eene scheepsgelegenheid , zoodat toen ook de reis over land had genomen moeten worden, in verband waarmede Smissaert dd. 16 September had geantwoord, dat hij bereid was te gaan, indien men het nuttig achtte, rin weerwil dat de wegen hoogst onveilig zijn”. De bevelhebber had daarop volkomen beaamd, dat het beter was te Muntok te blijven; nochtans nu dat het gansche land in vlam stond, waagde de resident eene dergelijke reis, zonder eenige militaire voorzorgen. Hij had toch slechts acht dragers bij zich, een-mandoer en een oppasser, die zijn sabel droeg (a). Drie bedienden waren reeds vooruit gegaan en in den eersten kampong, die 12 palen van Pankal-Pinang verwijderd lag, aange- houden geworden. De muiters kwamen in menigte opzetten met donderbussen en lansen gewapend. Toen de resident ze naderde, lieten de koelies den draagstoel vallen en vluchtten weg, het bestuurs- hoofd toeroepende: Toewan, djaga, ada orang djahat! De resident sprong zijn stoel uit en schoot twee pistolen af. De eene weigerde, met de andere schoot hij zijn eigen mandoer dood. Hij riep toen zijn oppasser om de sabel, doch deze waagde het niet hem nabij te komen. Een schot uit °n donderbus trof ’s residents been. Smissaert viel neer, doch stond weder op en zette zich, droevig het hoofd (a) Epp, bl. 198, waaraan ik het verhaal van den overval ontleen, 622 PALEMBANG EN BANKA IN 1816— 1820. schuddend, onder een struik neder. Hierop kreeg hij nog eenige schoten, waardoor hij andermaal neerstortte. De moordenaars hakten hem toen met een klewang het hoofd af. Zij staken het op een piek, droegen het in den kampong triomfantelijk rond, zoutte het in en lieten een der aangehouden bedienden op den koran zweren , dat hij het hoofd behoorlijk aan den sultan van Palembang zou brengen ! Den 17" November had de resident te Muntok kunnen terug zijn. Men wachtte hem, toen den 18" een paar zijner bedienden, die zich door de vlucht hadden gered, er de tijding brachten, dat het bestuurshoofd met drie oppassers en eenigen van zijn gevolg tusschen Pankal-Pinang en kampong Bakoer door 'n 200tal Banka- neezen was overvallen en vermoord. Overste Keer rapporteerde onmiddellijk den nog voor den mond der Moesi verblijvenden schout-bij-nacht het ongeval, en wel met voorstel om Banka in staat van beleg te verklaren. De bevel- hebber, ziek en verzwakt, zóó dat hij ter nauwernood schrijven kon, antwoordde den 23" November, dat hij deze ~overhaasting™ niet goedkeurde. De omstandigheden woor, bij en na den moord overwegende, verklaarde hij zich niet te kunnen verbeelden, dat de moord een uitvloeisel zou zijn van een algemeenen opstand. „Ik kan narekenen”, betoogde de missive verder, „dat UEdG. buiten het garnizoen van Banka, buiten de 250 pioniers en artille- risten, die tot het werk geschikt zijn, nog twee honderd vijftig Europeanen, alle geresolveerde soldaten, over hebt, om wanneer de nood aan den man kwam, te kunnen ageeren. Tusschen Toboali en Banka-Kota kruist een divisie oorlogsschepen. De rivieren van Palembang zijn geblokkeerd. Op de oostkust is het compleet ge- vraagde getal vaartuigen voorhanden. En te Muntok heeft men een dozijn vrij goed gewapende praauwen om reparatie voorhanden, waarover ik ten voordeele van Banka zal disponeeren, indien die maar afgemaakt wierden. Ik kan mij dus dat eminente gevaar nog niet voor den geest brengen.” Maar de versterking van Muntok door het aanleggen van verschansingen, enz. keurde de bevelhebber goed, waarom hij den overste ook machtigde den bijstand van commissaris Muntinghe in te roepen voor het verkrijgen van koelies tot het kappen van hout enz. “Ik verzeker UEdG.”, besloot de missive, ook in verband met het gemis aan eensgezindheid tusschen den commandant, een vervelend lastigen man, en den commis- saris, van de bereidwilligheid van den heer Commissaris in PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 623 dezen: doch de menschen moet het werk niet tegengemaakt worden door mishandelingen, hetwelk geheel en al kan voorgekomen wor- den, indien UEdG. de goedheid wilt hebben maar de duidelijkste en de noodige orders daartegen te emaneeren. Ik verzeker U, mijnheer de Overste, ik heb diergelijke omstandigheden in de West- Indië meer bijgewoond ; men kan zeer veel met de inlandsche volkeren doen, doch men moet hen voor zich zelf aan hun plaats laten; op den tijd moet er geld zijn; en zij moeten niet mishandeld worden. Indien UEdG. van deze mijne missive gebruik wilt maken bij den heer commissaris Muntinghe, mag ik zulks gaarne zien. Ik schrijf op denzelfden voet aan ZHEdG. En ik verbeelde mij dat ook deze wereldsche zaken op die manier het best zullen afloopen.” Echter was ook commissaris Muntinghe onder den indruk van 's residents gewelddadigen dood gekomen, en wel ten ge- volge van de omstandigheden, die hij nader vernam uit den mond van een inlander, er op uitgezonden met den last om de bende, welke zich aan de euveldaad had schuldig gemaakt, zoo- veel mogelijk in hare verdere gangen na te sporen en te ont- dekken, wat hunne plannen waren. Den 222 November kwam deze bericht brengen. Barin, het hoofd der roovers, had een brief geschreven aan een anderen batin (van Soedin), dien deze juist ontving, toen de spion ook daar was; het stuk had hij mogen lezen. Er stond o.a. in, dat de resident door hem, Barin, was afge- maakt, dat hij reeds 400 man bij zich had, en dat de batin nu ook uitgenoodigd werd, om zich bij de muiters te voegen. Tevens ver- telde de spion, dat Barin ‘sresidents hoofd deed afslaan en het den sultan van Palembang ten geschenke had gezonden. Nog denzelfden dag, dus den 22", deelde de commissaris het rapport van den spion aan den schout-bij-nacht mede. „Uit dit bericht, welke alle „geloof schijnt te verdienen”, merkte Muntinghe op, onder betooging der noodzakelijkheid van meer militaire hulp, nziet UHEG. klaar, dat het gevaar voor de oostelijke districten dringend wordt en dat zelfs de hoofdplaats Muntok binnenkort zouden kunnen worden benaauwd. Om van mijne zijde alles te doen, wat in mijn vermogen is om de oostelijke districten te behouden, en zoo mogelijk de afvalligheid der hoofden in de nabij- heid van Muntok voor te komen, zal ik mij zoodra mogelijk be- geven naar Batin Soedin, en tot mijne dekking mede nemen een twintigtal militairen en zoovele inlanders, als ik met de wapenen in de hand durf vertrouwen. Speciaal zal ik in mijn gevolg mede 624 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. nemen de pangerangs’ Djaya Ningrat, Djaya Krama en Wiro di Krama, en door hunnen invloed bijgestaan, trachten althans de wijfelende gemoederen nog staande te houden, en misschien te weeg te brengen, dat de roovers, door de vrees van tusschen twee vuren gebragt te worden, genoodzaakt zullen zijn, om te wijken, althans tot achter Pankal-Pinang.” Schout-bij-nacht Wolterbeek had Muntinghe's plan om zelf naar de oproerige districten te gaan, ten valle goedgekeurd, want met ongewone warmte en in ongewoon Hollandsch was reeds door hem op den eersten brief (bl. 620), bij schrijven dd. 19 November geantwoord: #Wie zoude anders als eene zoo vrijwillige en moei- lijke taak goed kunnen keuren; het is op die manier, dat men zijn gouvernement de essentieelste dienst bewijst; mijne wenschen ten goede reüssite van UHEdG. voornemen zullen op uwe wegen alleszins volgen.” Toen juist was echter ook te Batavia Muntinghe’s vonnis gevallen, in zooverre dat hij bij besluit dd. 18 November 1819 werd terug- geroepen, terwijl de resident van Banka tevens de aanschrijving ontving: vom, ingevalle door sultan Machmoed Badroedin onder- handelingen aangevangen en door hem gezanten mogten gezonden worden, dezelven alsdan te ontvangen en aan te hooren, en hun desnoods vrij transport naar Java te verleenen, onder toezegging van eene goede behandeling en veilig geleide terug”. Den 7" December bereikte dit stuk zijne bestemming. Ofschoon de daarin gegeven vorm was, dat de commissaris naar Batavia werd ontboden om inlichtingen te geven, verheugde zich het alge- meen gevoelen over de ongenade, waarin nu eindelijk de edelheer bleek gevallen te zijn. Hijzelf maakte zich evenmin over de strekking van het besluit illusie. „De heer commissaris Muntinghe is verrast met zijne oproeping’, luidde het al dadelijk den volgenden dag in een brief van Wolterbeek aan het lid in den raad van Indië Van Braam. Was de schout-bij-nacht met dit vertrek bijzonder ingenomen, ge- lijk we in het 30° hoofdstuk zullen zien, evenmin gevoelde hij veel voor het verlies van den resident. Vervuld met de gedachte, dat alles uitstekend zou zijn afgeloopen, indien de Muntinghe's, de Smis- saert's, de zeeofficieren, enz. andere menschen waren geweest, schreef hij zoowel den landvoogd, als vriend Timmerman Thyssen, met bitterheid over hetgeen de resident in zijn beleid had te kort geschoten. „Ik betreur zijn ongelukkigen dood”, werd den Gouv. Gen. dd. 6 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 625 December gemeld, dan evenzoo min als men te Palembang ge- weten heeft, wat bij de inlanders voorviel, welke diepten de rivieren hadden, hoeverre de rivier de Sleino(?) en andere armen zich tot naar den kraton uitstrekten, en hoedanig het terrein aan de boorden der rivieren is; evenzoo min heeft ook de heer Smissaert hier ge- weten, hoedanig het met dit alles op het eiland Banka gelegen was; vertrouwende ik zeker, dat hij anders ook met minder roekeloos te zijn, zijnen dood had kunnen voorkomen.” En nog harder aan Thyssen: „Smissaert is vermoord, niet meer dan 2 dagreizens van Muntok; zijn ligchaam is zonder hoofd gevonden in het bosch bij den weg, en is met alle honneurs begraven. Ik laat het aan zijn plaats in hoever hij zelf schuld is aan deze ontmenschte daad door zijne roekeloosheid. Die man kan ook nimmer verantwoorden zijne onkunde van alles wat zijn eiland aanging ; 8 bentings, en niet ééne, die hij mij heeft opgegeven, had de vijand bij Banka-Kotta; niets wist hij van de moerassen, distanciën en rivieren ; niets wist hij van hetgeen door de oproerlingen wierd gedaan; niets wist hij van eenige combinatiën of gebrek aan middelen daartegen. En door zijn toe- doen heb ik ruim 50 man aan de rotkoorts verloren. Tijdens de retraite der onzen uit Palembang in Juli door gebrek aan kruit, had hi 1700 ® in zijn magazijn van Batavia ontvangen (a); en excuseerde zich alleen met te zeggen: ik heb geen prauwen.... Zijne kibbelarijen met alle autoriteiten en aanmatigingen om over iedereen aan den Gouverneur-Generaal te schrijven; zijn onvoor- zichtig reizen in deze kritieke tijden, weigerende het hem aan- geboden escorte, vertrouwende op zichzelven en 4 oppassers: zijn zaken die moeielijk te begrijpen of te verantwoorden zijn. Dan de man is er geweest, en wij zullen hem aan zijn plaats laten; doch — dit is zeker, dat was ik te Palembang kunnen doordringen en had ik daarna mijne macht met den heer commissaris Muntinghe en den kolonel Bischoff landwaarts in verdeelen moeten, dan zeg ik UHEdG. heiliglijk, dat Banka reeds op dit oogenblik finaal ver- loren zoude zijn geweest. Dus al weder een geluk bij een ongeluk ; ik wil hopen, dat ik het behouden zal en ga hier niet vandaan, al dat ik naar Batavia geroepen wierd, dan vóor ik zeker van Banka ben. — Ik onderhandel nog met den sultan, doch doe dit buiten den heer Muntinghe om, want de naam van dien man is te Palembang alleenig genoeg om hen in het harnas te jagen. Ik heb (a) Op bl. 522 r. 4 v. b. is abusievelijk „17 pond kruit” gedrukt. 626 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. veel te doen om de militaire macht en den heer Commissaris onder elkander wel te houden. Beiden willen nogal naar mij hooreu; dan in het begin was het met luit.-kol. Keer en hem, als ook met den secretaris van der Kop en hem, hoos in de war. En het was tijd, dat ik hier kwam plooien. En kan hier niet weg.” De briefschrijver was namelijk den 26" November van de Hil- helmma op de voor de Moest liggende Tromp overgegaan en naar Muntok overgestoken. Bij den onrustigen staat van het gansche eiland, werd het een eerste zorg om door het aanleggen van een goed kampement, de hoofdplaats in staat van verdediging te stellen, waartoe reeds commandant Keer bij zijn optreden last had gekregen (bl. 622). De bevolking toonde zich echter volstrekt onwillig om eene hand uit te steken; zelfs de Chineezen, die anders ons tot zekere mate ge- trouw bleven, begonnen koppig te worden. Eindelijk was Muntinghe er in geslaagd, om ’n paar honderd werklieden tegen f 1 daags en een katje rijst te engageeren, doch, gezonden naar de bosschen om voor palissadeeringen hout te kappen, kwam niemand terug. „Met één woord, het was hier eene zaak’, meende Wolterbeek, -die met fermiteit en voorzichtigheid behandeld diende te worden.” Hij achtte het echter buiten kif, dat deze toestand „door vreemden invloed” reeds lang voorbereid was geworden; ver kon anders”, journaliseerde hij ad 30 November 1819, rzoo’n algemeene muit- zucht niet onder menschen van dien stempel plaats hebben , althans als zij wel behandeld worden”. Dagen van inspanning en ergernis braken dientengevolge voor den bevelhebber aan (a). Tengevolge der ontberingen op den Moesi- tocht, ziek en verzwakt, moest hij zich niettemin weten op te houden, ten einde het voorbeeld aan zijne ondergeschikten in toe- wijding te geven, waar men van den hoogste tot den laagste onder den Palembangsche terugtocht gedemoraliseerd scheen. „Ik ben op dit oogenblik vrijwel”, berichtte hij dd. 29 Januari 1820 aan den raad van Indië Van Braam, „doch bij uitstek zwak .... Ik kan ook tot mijn verhaal niet weder terugkomen , door het aanhoudende werk en eeuwigdurend geschrijf; bovendien ook al door verdriet, want de menschen zijn niet meer, zooals zij voorheen waren; over- dreven in pretensie, en veelal niet minder door domme eigen wijsheid. Eindelijk schijnt het, dat deze reis of expeditie eene proeve op mijn standvastigheid en geduld is; want de kinderziekte heeft eerst (a) Hoe Wolterbeek den staat op Banka bevond en wat daar verricht werd, zie breeder bij Meis, bl. 139 vv. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 627 onder deze equipage geregeerd; en die pas geweken, is vervangen door een eenklaps opkomende cholera morbus, welke op de Tromp in éen morgen van 7 tot 10 uur 15 menschen 266 geweldig aan- tastte, dat om twaalf uren op den middag al 5 van de 15 overleden waren, na verschrikkelijk aan-de krampen te hebben geleden; nu bedaart het iets.” Onder de menschen, die zijns inziens bewezen, dat de men- schen vroeger veel beter waren, behoorden zijne eerste onderbevel- hebbers, waaronder Bakker, die immers reeds dd. 22 April 1819 den Marine-commandant had bericht, dat het hem ~bijzonder aan- genaam zal zijn om deze streken te verlaten” (a). „Ik moet”, schreef Wolterbeek particulier den 16" Februari 1820 aan den landvoogd, rverschrikkelijk opletten, voornamentlijk in de reke- ningen, of men heeft mij bij den neus en daar komt dan nader- hand verwarring uit voort. Dan ik heb nog wel meer redenen om ontevreden over Dibbetz en Bakker etc. etc. te zijn, want zij (ook nog anderen) hebben het onmooglijke gedaan om van hier weg te komen; doch ik laat mij niet regeeren door mijne onder- geschikten, en zij moeten even zooveel volharding hebben, als ik gehad heb met mijn zieke ligchaam. Dan ik hoop binnenkort Uwe Exo. in goeden welstand te ontmoeten en de eer te hebben nader ook mondeling verslag daarvan te doen. Ik verzoek echter geene extra-onderscheiding aan den een boven den ander toe te kennen vóór mijne komst, als wanneer ik van alles getrouw ver- slag aan Uwe Exc. hoop te doen, zooals ook ik hoop de eer en genoegen te zullen genieten Uwe Exc. over mij content te zien.... Alhier is alles nog wel. De berigten zijn afwisselende uit de oostelijke districten, dan eens voordeelig, dan eens nadeelig; dit is zeker dat ik de kreken zoo nauw niet kan sluiten of er komen nog Palembangers over. De wegen of wel paden en de moerassen permitteeren nog niet daar iets tegen gedaan wordt.” Toch werd er iets gedaan van belang. Men roept onwillekeurig uit: hoe is het mogelijk! Men behoefde waarlijk geen Engelschman te zijn om er mede den spot te drijven, gelijk, naar we zullen vernemen uit Wolterbeek’s schrijven, op bl. 629 te vermelden, „liberale Engelschen” konden doen. (a) Zie noot b op bl. 511. 628 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. XXIN. Laatste onderhandelingen met sultan Badroedin en Britsch genoegen over het dreigend.verlies van de gansche „west” van den Archipel: Januari—April 1820. Wij zullen ons herinneren, dat depati Barin het afgeslagen hoofd van resident Smissaert, behoorlijk gepekeld, als een sprekend exem- plaar zijner werkzaamheid, aan sultan Badroedin had gezonden. De schout-bij-nacht vond het nu nuttig om den sultan over dat wreede triomfteeken te interpelleeren! Het was anders gelukkig de laatste brief, dien hij den vorst schreef, al zoude de schout-bij-nacht van de onderhandelingen nog niet genoeg hebben. In eene missive van den 18" December berichtte Wolterbeek namelijk, dat hij van den brief van den 6" (bl. 617) niets had verstaan of begrepen: dus in tegenstelling met het gewone formulier, waarmede anders dergelijke inlandsche correspondentie opent, dat men den brief ontvangen en hem geheel begrepen heeft. Hij herinnerde dan verder, dat hij op last der regeering den sultan is komen beoor- logen, maar dat hij overigens met.... menschlievendheid optrad. „Ik heb de kampongs ledig gevonden”, schreef hij, »doch niet gepermitteerd, dat men één huis zou beschadigen. Ik heb geene weerlooze prauwen of volkeren eenig leed laten aaudoen, maar getoond, dat ik in alle opzichten menschelijk wilde oorlogen. Ik heb uwe versterkingen opgenomen en daartegen gelegen. En nog drie dagen onder het bereik van het geschut uwer batterijen mij bezig gehouden om.... te onderzoeken wat voor het vervolg in dezen oorlug nuttig zal kunnen zijn te weten!! Slechts ben ik naar den mond van de rivier afgezakt om mij andere middelen aan te schaffen, waar- mede men den oorlog zekerder en met goed succes hoopt te zullen kunnen uitvoeren. Ik heb Uwer Hoogheids voorstel om terug te trekken uit de rivier en aldaar gezanten af te wachten , aangenomen (sic); doch ik zie in Uwer Hoogheids brieven niets, hetwelk eenige duidelijke verklaring inhoudt, terwijl de gezanten niet zijn ge- komen.” Dan vertelde Wolterbeek, dat hij zelfs van dat hoofd- geschenk heeft gehoord, maar van den moordenaar van 1811 kon hij, notabene, niet gelooven, dat iets dergelijks met 's sultans goedkeuring geschiedde. „Het is onmogelijk voor me te gelooven”, verklaarde de schout-bij-nacht, rdat een vorst zich zou kunnen PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 629 inlaten met moordenaars of kunnen goedkeuren eene daad zoo onmenschelijk als deze. Niemand, die eenigszins bekend is met ‘den staat, waarin een vorst is geplaatst, vermag te denken, dat het mogelijk zou kunnen zijn, dat een zoodanig hoog persoon zich met het slechtste volk ter wereld (namelijk moordenaars) zoude kunnen inlaten. Daar men echter alhier stellig verzekert , dat de afzending van het hoofd van den heer Smissaert naar Palembang werkelijk is geschied, kan ik mij niet verder met eenige onderhandelingen inlaten, dan nadat vk zal geïnformeerd zijn, dat U. H. die daad volkomen heeft afgekeurd.” Alsof Badroedin eenige stap tot onderhandelingen gedaan had! Zonder daarop een antwoord te ontvangen was het beter, verklaarde onze bevelhebber, rdat wij alle niets afdoende onderhandelingen doen ophouden en de rechtvaardigheid der zaak door den oorlog laten beslissen” en ral duurde het ook nog tien jaren", de Nederlandsche regeering zal niet rusten, voor de krijg uitgemaakt is. „Uwe Hoogheid zelve, zoowel als de opperhoofden der Arabieren, zullen dan zien, welk ongelukkig lot hunne schatten . en gansch Palembang zullen moeten ondergaan, hoezeer die men- schen niets bij ons voor hun geloof en godsdienst te vreezen hebben. Het verdriet mij echter ten sterkste”, besloot het schrijven, ~voor de rustige bewoners van het Rijk, hoewel ik nimmer voor de oor- zaak van hun ongeluk kan aangezien worden.” „Ik wil hopen”, schreef Wolterbeek dd. 24 December aan den landvoogd, ~dat mijne manier van onderhandeling met den sultan U. E's goedkeuring zal wegdragen. Met goedheid houdt hij mij voor den gek; dus moest ik wat fermer spreken; misschien helpt dat, althans kan men mijne laatste missive aan den sultan bij de liberale Engelschen niet condemneeren.” Badroedin verwaardigde zich echter niet meer een antwoord te geven! Hij verlustigde zich zeker te zeer in het doodshoofd van resident Smissaert en had nog slechts te wenschen, dat hem ook zouden geworden de hoofden van de heeren Du Bois en Francis in de Lampongs, waarop door hem een prijs was gesteld van 1000 spaansche matten en den rang van pangeran (a). (a) De heer Tiedeman, particulier te Batavia, schreef nl. aan Mr. H. J. van de Graaff den 7" Augustus 1819 het volgende: „Gisteren is Francis komen aanzetten met het bericht, dat Du Bois zich wel bevindt. Een vijftigtal Boegineezen en een ontvangen ontzet van 30 militairen stellen hen nu in genoegzame veiligheid, ’t geen u zeker evenzeer als mij zal verblijden. Intusschen heeft Du Bois ontdekt, dat hij en Francis ent gn Faltagaws EN 3ANKA IN 1S16—1520. 