Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
doch daarvoor beloofden we in een artikel 10 jaarlijksche levering aan Engeland van eene bepaalde hoeveelheid specerijen tegen over- eengekomen prijzen, zoomede in de artikelen 11 en 12 het volgende: 11. De baai Zapanoel:, die begrepen is in de overdragt bij het voor- gaande artikel omschreven (4), zal niet alleen ten allen tijde voor de schepen onder Britsche vlag open en toegankelijk zijn, maar zij zullen ook aldaar, gedurende derzelver verblijf, op denzelfden voet behandeld worden als de schepen van Z.M. den Koning der Nederlanden. 12. Z. M. de Koning der Nederlanden verbindt zich om te bevelen, dat de Engelsche schepen, die de punt van Anjer op Java zullen komen aan te doen, steeds aldaar op de vriendschappelijkste wijze ontvangen en van ververschingen en van al het noodige voorzien worden evenals de schepen onder Nederlandsche vlag. Was dat nu eene manier om aan het eenige doel van het ver- drag te voldoen: toekenning aan ieder van zijn eigen wel afgeba- kende invloedsfeer? De bepalingen waren óf onschuldig en dan be- hoefden ze er niet te staan; óf ze waren van belang door de breedere strekking, die men er aan zou kunnen geven, en dan waren ze gevaarlijk. Juist om deze laatste reden behoorde men ronzen machtigen nabuur en natuurlijken bondgenoot” bij tijds te verzoeken ieder binnen zijn kring dan toch te deen blijven. Daarvoor zeiden —$<—< eenden eend (a) „Het negerelement bij het Indische leger” Ind. Gids Mei-afl. 1899. (6) Het artikel 10 hield ook den afstand aan Nederland van Benkoelen in. RAFFLES' ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. 195 wij onze bezittingen aan den Ganges, luisterrijker gedachtenis, vaarwel; daarvoor berustten we eindelijk in de vernedering van Singapore; daarvoor gaven we kostbaar Malakka op den koop toe. En datzelfde werk gingen we nu weer afbreken, door onze belofte om de Britsche vlag te Anjer en te Tapanoeli op de vriendelijkste wijze — wat eene uitdrukking bovendien in een staatsstuk! — te bejegenen. Hetgeen echter verder gebeurde, maakt de behandeling nog zonderlinger. Hoe kwam het, dat het tractaat niets van Afjeh zeide en er ook niets van zou zeggen? Gedurende den ganschen loop der onderhandelingen was dit punt met geen enkel woord ter sprake gebracht: de gemachtigden van geen der partijen schenen er van te weten. Trouwens de verbintenis van 1819, die in het Londensch archief der Compagnie berustte, zou van rechtswege vervallen, doordien Engeland beloofde van allen politieken invloed op Sumatra af te zien. Of de Engelsche gemachtigden dit ook zoo beschouwd hebben, en het daarom niet noodig vonden er over te spreken, totdat ter elfder ure op het belang ervan gewezen werd, is mogelijk , doch dit betwijfel ik; de waarheid zal wel zijn, dat noch Canning, noch Wynn er op de hoogte van waren en dat de Londensche administratie hen onverwacht de aandacht op dat verdrag heeft gevestigd. Toen echter was de ontwerp-conventie reeds gereed en door leide partijen goedgekeurd; het stuk moest alleen nog naar Holland em er ‘s Konings welmeenen op te erlangen, wijl onze gemachtigden aan hanne instructie niet de bevoegdheid konden ontleenen tot het aannemen van bepalingen, als die in de vermelde artt. 10, 11 en 12 waren opgenomen; trouwens ook wegens andere voorschriften diende eerst het oordeel der Nederlandsche regeering gevraagd te worden. Ten einde over al deze betwistbare punten, zoo gevorderd, meer licht te kunnen verspreiden dan de toelichtende depêche van 1 Febr. inhield (2), zou het ontwerp niet op de gewone wijze worden verzonden. Onze gemachtigden waren namelijk in het werk der onderhandelingen te Londen bijgestaan door den kapitein Elout, zoon van den toenmaligen minister van Financiën, den gewezen commissaris-generaal; deze zou het ontwerp naar Neder- land brengen. (a) Opgenomen in Elout’s Bijdragen van 1863, bl. 191. 196 RAFFLES ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. En nu, terwijl de kapitein op het punt stond te vertrekken, kwamen onverwacht de Britsche gemachtigden vertellen, dat er — ja, ‘twas waar ook! — een Britsch verdragje bestond met Atjeh en dat zouden zij wel gaarne gehandhaafd zien; och, het was immers niet veel bijzonders, immers niets anders dan eene belofte van Atjeh tot werleening van gastrrijheid en hulpbetoon ij schiphreuk aan Britsche schepen. Dat was dus met andere woorden, ook eene verzekering tot ontvangst rop de vriendelijkste wijze”. Dat de Britsche gemachtigden de handhaving van dit verdrag uitdrukkelijk verzochten, was intusschen tevens eene indirecte erkenning van hunne zijde, dat wij, en wij uitsluitend, voortaan op Sumatra het voor het zeggen zouden hebben. Onze gemach- tigden, die wel over Anjer en Tapanoeli ten behoeve van Enge- land beschikten, hadden natuurlijk tegen deze concessie voor eene nog onafhankelijke haven heelemaal geen bezwaar. Stelde men zich ook niet bloot in Zimes en dergelijke pecksniffbladen, om uitgescholden te worden voor ellendige barbaren, wanneer men zou durven weigeren gastvrijheid en hulp aan arme schipbreukelingen, met vrouwen en kinderen natuurlijk, toegekend te zien! Het bleek echter zeer hinderlijk om kapitein Elout, voor het opnemen van dit wissewasje in de ontwerp-conventie, van zijne reis terugtehouden; en alzoo werd den vertrekkende mondeling opgedragen het nieuwe incident persoonlijk onder ’s Konings aandacht te brengen en de goedkeuring te verzoeken om bij zijne terugkomst te Londen nog eene bepaling over Atjeh er aan toe te voegen. Deze opdracht geschiedde, nota bene, zonder dat één der gemach- tigden het Atjeh-verdrag zelf had gelezen! De geschiedenis van deze mondelinge mededeeling was ook tot dusver onbekend , zoodat men haar hier voor het eerst leest. Het Nederlandsche ministerie van Buitenlandsche Zaken ver- keerde destijds zonder leidend hoofd. Het werd slechts waargeno- men door een onzer gezanten, ridder Reinhold, die van de zaken geen verstand had. »Wat mij aangaat’, schreef hij dd. 6 Febr. 1824 aan minister Elout, rik herhaal hetgeen ik reeds aan Uwe Kxoellentie gezegd heb, dat ik mij niet voor bevoegd houd, om over zaken en belangen te oordeelen, die my natuurlijk geheel vreemd zijn” (a). Ook het departement van Koloniën was eigenlijk (a) Ul. IND van Elout's Bijdragen. Men zie ook in Tydspiegel April 1899 bl. 410 wijjner verhandeling over „Fagel's ontslag”. RAFFLES ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. 197 zonder hoofd; immers daar behoorde Falck, die nu te Londen zich bevond. Om deze redenen werden al de stukken der Londen- sche onderhandelaars ter advies gegeven aan minister Elout, schoon hij departementschef van Financiën was; zoo kreeg hij dus ook het door zijn zoon medegebrachte ontwerp. By missive dd. 12 Febr. 1824 bood hi zijne beschouwingen in. eene breede nota aan (a). Ernstig en volkomen juist was zijne afkeuring van de artt. 10, 11 en 12. Hij waarschuwde tegen het besparen van f 1.000.000 voor het toekennen van „duurzame rechten, hoe gering ook in den eersten opslag’, aangezien de mogelijkheid tot nieuwe twist bestond, wellicht uit de geringste en minst voorziene omstandigheden. „Het vriendschappelijke ont- haal op Anjer’, betoogde hij nader, vis zóódanig in den geest van onze regeering, dat het niet kan of zal geweigerd worden. Een recht op hetzelve te geven, heeft dus van die zijde niets tegen zich; maar een onvergenoegd scheepsbevelhebber klaagt eens en dat nog wel zonder reden, ziedaar een punt van twist tusschen de beide Gouvernementen. De ondervinding leert, dat dit geene gezochte onderstelling is. De baai van Tapanoeli is zeer ten dienste. Niemand behoort uitgesloten te worden. Maar welke uit- legging kan indertijd worden gegeven aan het vp gelijken voet be- handelen van Britsche en Nederlandsche schepen” (Men merkt in °t voorbijgaan op, dat de uitdrukking omtrent de beliandeling in de baai van Tapanoeli tot geene wijdere uitlegging zou moeten aan- leiding geven dan die van Anjer)” — Én na eene beschouwing over de verdere bepalingen van het ontwerp, besloot hij opnieuw met op dit hoofdpunt aan te dringen: »Dan, men herhaalt het met een eerbiedig vertrouwen’, merkte hij op, de drie genoemde artikelen hebben zoo vele en zoo groote bedenkingen in, dat men niet aarzelt, aan Z. M. stellig aan te raden veel liever met eene somme gelds, al is het ook de gevraagde, de geheele zaak af te doen, dan bij het traktaat eenige bijzondere en duurzame voorregten toe te kennen, welke men vreest dat van meer dan eene zijde welligt zouden bestreden worden.” De Koning heeft dit alleszins verstandig advies gevolgd; maar was minister Elout niet tevens op de hoogte gesteld van het Atjeh-incident, waarover de schrifturen der Londensche gemach- tigden zwegen? Hoe vreemd het mij ook voorkomt, vooral daar (a) Elout’s Bijdragen bl. 200 vv. 195 RAFFLES ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. *s ministers eigen zoon de boodschapper ervan was, ik moet aan- nemen, dat zijn advies daarover niet is gevraagd: immers dit had even afkeurend moeten luiden, juist op de door hem tegen Tapanveli en Anjer aangevoerde gronden, namelijk dat dergelijke bepalingen slechts tot twisten aanleiding gaven, terwijl bij de door art. 9 van het ontwerp gewaarborgde supprematie over Sumatra. | het aan ons stond er tegen te waken, dat de vreemdeling ook op Atjehs kust werd beschermd ingeval van ongelukken ter zee, enz. Hoe ook, den dag na Elout's advies, dus den 13", ontving minister Reinhold de volgende mededeeling van 's Konings secre- taris van Staat: Zijne Majesteit houdt het Departement van Buitenlandsche Zaken, overeenkomstig deszelfs voorstellen, gemachtigd, om de te geven nadere voorschriften door den kapitein Elout te doen overbrengen, en de Gemachtigden tevens te verwittigen, dat bij aldien zij mogen slagen om de zaak in den geest dier voorschriften ten einde te bren- gen, zij, zonder verwijl het tractaat met de Engelsche gevolmach- tigden dadelijk kunnen teekenen. Zij behoeven zelfs daarvan niet te worden teruggehouden door eene, volgens informatie van den kapitein Elout nader van de Engelsche zijde voorgebrachte bedenking tegen het laten varen van een bestaand tractaat met het rijk van Ageh, maar kunnen aan die bedenking, zoo noodig, toegeven, indien het waar is, dat het tractaat slechts gastvrijheid en hulpbetooning voor gestrande schepen en schipbreukelingen ten doel heeft. (a) Ridder Reinhold berichtte daarop minister Elout, dat geheel overeenkomstig zijn advies was gehandeld. „De Nota van -bemer- kingen”, schreef hij namelijk (4), vwelke Uwe Excellentie mij gisteren heeft doen toekomen, nopens het ontwerp van een te sluiten tractaat met Groot-Brittaniën, aan den Koning hebbende voorgelegd, zijn de leeren gevolmagtigden, naar aanleiding van dien, van voorschriften voorzien geworden, terwijl de overbrenging derzelve aan den Heer Kapitein Elout is opgedragen; van welk een en ander ik de eer heb Uwe Excellentie bij dezen kennis te geven.” Kin den volgenden dag schreef ook kapitein Elout aan zijn vader (e): „Uwe nota is geheel mede gegeven. Overigens is men (a) Uit 5 Landsarchioven; dit tot dusver niet gepubliceerde briefje heldert Voul a}. B) Klout's Bijdragen, bl 208, ve) Blouts Bijdragen, bl. 209, RAFFLES ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. 199 in geen details getreden, zich refereerende aan hetgeen ik mon- deling zou mededeelen.” (a) | De zendeling ging dus terug met de mondelinge opdracht, dat tegen de Atjeh-conventie geen bezwaar moest gemaakt worden, indien haar inhoud overeenkomstig de waarheid was wedergegeven : windien het waar is’, had toch de Koning doen weten. Doch het bleek ziet waar. Dit kwam aan den dag toen kapitein Elout te Londen was teruggekeerd en de Engelsche gemachtigden den 23" Feoruari 1824 het Atjeh-verdrag ter tafel brachten! De achtbare vergadering bleek bij de voorlezing ervan verrast, want het stuk was lang zoo onschuldig niet, als men oorspronkelijk vermeerde: immers Engelands souvereiniteit — daarvoor had Raffles wel gezorgd! — werd er afdoende door gevestigd. Dit ging niet. „Het tractaat, in 1819 door Sir Stamford Raffles gesloten’’, rappor- teerden onze gemachtigden dd. 24 Februari naar Nederland (4), vis gelezen en wederzijds erkend in den nieuwen staat van zaken voor geene, zelfs niet voor eene gedeeltelijke handhaving vatbaar te zijn. Doch onze mede-gevolmagtigden hebben ons toen voor het eerst hunne bekommering medegedeeld, dat zoo de sultans van Atsjien jaan zich zelven overgelaten worden, de Vereenigde Staten van Amerika vroeger of later, trachten zullen zich met dezelve te verbinden en den voet te krijgen voor eene vestiging, welke ingeval van oorlog tot overgroot nadeel voor de Britsche navigatie zoude strekken. Het gereedste middel tot afwending van dit kwaad schijnt te zijn, dat Nederland op zich neemt bij die van Atsjien te bedingen, dat zij nimmer eenig etablissement van eene vreemde mogendheid zullen toelaten.” Dat drijven van Noord-Amerika naar bezittingen in den Oost- Indischen Archipel mocht inderdaad geen praatje heeten (c); doch (a) Verg. Reinhold’s korte missive aan de Gemachtigden op bl. 209 van Elout’s Bijdragen. (6) Elout’s Bijdragen, bl. 211. (c) J. C. Baud heeft er tegen gewaarschuwd in een opmerkelijk schrijven aan den minister van Koloniën Falck, gedagteekend ’s Gravenhage, 28 November 1822, waarin Baud voor eene krachtige Nederlandsche kolonisatie in onzen Archipel adviseert, ten einde aldus een tegenwicht te erlangen voor het geval Java door vreemde mogendheden mocht worden bedreigd. Zic Mr. P. Myer’s werk over Jean Chrétien Baud (1878), bl. 180—191, waarin wij lezen, hoezeer dat reeds destijds de briefschrijver voorspelde, dat de Noord- Amerikanen de Philippinen zouden bezetten! De gep. kolonel W. C. Nieuwen- huyzen had de verdienste hierop te wijzen in De Nederlandsche Spectator van 10 December 1898. 200 RAFFLES ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. het was niet ons standpunt om telkens zooveel eerbied te huldigen voor opkomende bekommeringen onzer wederpartij. En wanneer onze gemagtigden het gereedste middel verklaarden te weten, en dit ook zeer juist opgaven, waarom hielden zy er zich dan niet aan? Waarom stelden zij niet liever alles op haren en snaren dan verder, met afwijking van ’s Konings bevelen, nog toe te geven? Er is geene quaestie van, dat de wederpartij daarop het tractaat niet zoude hebben doen afspringen. Als de bekommering eenige voor ons gezag schadelijken zin had, zoo moest zij gelden voor nog vele andere plaatsen dan juist Atjeh, zoo konden wij niet verstandiger doen dan ons eenvoudig op koloniaal gebied onder Engelands protectoraat te stellen. Ik herhaal het, de gansche basis van het tractaat berustte op het beginsel: de terreinen afbakenen, waar iedere partij hare eigen rrye sfeer van werkzaam- heid zou hebben: wij zouden volgens het ontwerp met de Neder- landsche factoryen in Hindostan, met Malakka en met Singapore betalen art. 9, waarbij Engeland voor Sumatra in heb algemeen beloofde: =dat op dat eiland geen Britsch kantoor zal worden opgericht, noch eenig tractaat, onder Britsch gezag, gesloten met eenige der imlandsche Vorsten, Opperhoofden of Staten op het- zelfde gevestigd”. Dat stond daar zoo maar niet, opdat wij op ons zouden nemen, niet verder door te dringen dan wij destijds waren ; neen, het wilde zeggen. dat wij voortaan op Sumatra de vrije hand zouden hebben, gelijk Engeland in Malakka, herinnerde later nog Fullerton’s Nota. Minister Elout wees, wat meer is, in zijne nota van 12 Februari op het gewicht hiervan : » Voor het overige mag worden aangemerkt”, waarschuwde hij, -hoe noodzakelijk het is, dat een bepaling worde daargesteld , waardoor alle bemoeienis der Engelschen met Sumatra wende uitgesloten, gelijk de Nederlandsche met het Malaksehe schiereiland.” Ziehier hoe fof aervnfste michiel in toepassing werd gebracht. Er waren nog, behalve Atjeh, andere bezwaren te elfder ure bij de Eusrelsche heeren werezen en nu kwamen vace gemachtigden op de hetllaage gedachte, het outwerp-tractaat zelf niet aan te vullen, maar deze aanvulling te deen plaats vinden door eene xofa. Meenden onze gemachtigden deze of gene bepaling nuttig, die het Nederlandsche gezag tegen misbruik van vertrouwen bij de uitvoerende Kngelsche ambtenaren waarborgden, de wederparlij verwierp verre dergelijke voorstellen. En nu verschijnt waarlijk een heel stuk, dat geene andere strekking had, dan om Enge- land te waarborgen tegen wandaden van Nederlandsche zijde! Het stuk zal bovendien niet zijn een in artikelen scherp geformu- leerd stel bepalingen, maar een breed relaas, waaraan nochtans dezelfde kracht als aan het eigen tractaat zou worden toegekend, bepaalden partijen. De verdediging onzer gemachtigden was, dat men niet al die zaken zoo in een openlijk tractaat kon zeggen; doch als ze daarmede bedoelden, dat de relazen geheim behoorden te blijven, dan moet erkend worden, dat uit niets blijkt, dat geheimhouding werd gevorderd en zij ook geenszins is betracht, daar de gewisselde stukken weldra tot het publiek domein he- hoorden! (u) Trouwens aangezten zij slechts eene victorie voor de Engelsche gemachtigden waren, zouden er dezen al heel weinig aan gehad hebben, wanneer zij er niet mede voor den dag hadden kunnen komen. Men mag wel aannemen, dat toen onze gemachtigden naar Nederland schreven, dat zij er iets op gevonden hadden om, zonder het tractaat te wijzigen, aan de nadere bedenkingen hunner wederpartij te gemoet te komen, geenszins door hen voorzien werd , dat het de Engelsche gemachtigden zouden zijn, die het initiatief namen tot het uitvoeren van een denkbeeld, hetwelk bij de onzen (a) Deels met, deels zonder het tractaat van 1824, vindt men de gewisselde Nota's o.a. in Van Hogendorp’s Bijdragen (2° uitg. dl. V bl. 236)! Elout’s Bijdragen van 1863 (bl. 228); E. de Waal’s „Nederlandsch-Indië in de Staten- Generaal” dl. I (bl. 82); J. E. de Sturler’s „Grondgebied van Nederlandsch- Indië” (bl. 344); J. J. Meinsma's „Geschiedenis van de Nederlandsch Oost- Indische bezittingen” dl. II (bl. X der bijlagen); Smulders’ dissertatie over het tractaat van 1844 (bl. 72), Vas Diaz’ werk over de Scheepvaartwet- geving; enz. enz. 202 RAFFLES ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. was gerezen. Hierdoor toch werden wij slechts de meegaande, de Engelschen de toongevende, daarmede de eischende partij ; hierdoor ook kreeg deze gelegenheid hare wenschen en meeningen veel breeder en anders uiteen te zetten dan wel oorspronkelijk in de bedoeling onzer gemachtigden zal gelegen hebben, immers zelfs in sommige opzichten kwamen dezen in regelrechten strijd met hetgeen zij oorspronkelijk en ten einde toe zoo hoog hadden ge- houden; dat gold kleinigheden niet alleen, doch ook hoofdzaken. Had men b.v. niet indertijd verlangd eene uitdrukkelijke afkeu- ring bij tractaat van hetgeen door Raffles en zijne ondergeschikten was misdaan? (a) En wat was het einde? Dat in de Engelsche nota .... eene /Jofspraak kwam op Engelands honding!! Stilzwij- gend toch berustten wij er in, dat bij die nota de onbeschaamde getuigenis van zich zelven werd gegeven: „De afkeuring der handelingen, die het ten uitvoerbrengen der conventie van 1814 hebben vertraagd, kan niet anders dan hunne Excellentién de Nederlandsche Gevolmachtigden overtuigd hebben van de naauw- keurigheid met welke Engeland zijne verbindtenissen altijd gestand doet.” Karakterloos was het onzerzijds deze betuiging zonder pro- test aan te hooren, terwijl we aanhoudend, en niet het minst Falek, Engelands onwaardige houding hadden gelaakt. Vlak daarop volgde eene andere alinea in de Engelsche nota, waarin evenmin onze gemachtigden hadden mogen berusten, indien zij zichzelven waren geweest. Reeds elders heb ik met betrekking tot Bormev op het onoprechte van ons beweren gewezen, dat wij er niet naar eppermacht streefden 4). Wij hadden ons ook voor dat streven volstrekt niet te schamen. Handelde Engeland niet zoo evenzeer? Heeft eene jonge weder in het leven geroepen uatie minder recht em hare energie te teonen dan eene oude? Nochtans kregen wij er Veniinige nota's over, moesten er harde woorden over hooren ; 2 Zee kudde o.a. art. 1 van de concept-conventie, den 24" Juli 1520 door onse taeninalige gemachtigden Fage: en Elout aangeboden — zie Bijdr. E. bl. UA - > „Le Gouvernement de la Grande Bretagne desavoue la conduite tenue var Ses agents dans les diferentes parties de Archipel Indien. et reconnait ies droits du Gouvernement des Pars Bas sur ies places et etablissements veewvuren Par celine: en Vertu et en consequence du traite conclu le 13 Août INI4, mommement sur ceux qui ent donne lieu a des altervations connues. Le Gouvernement Bruranmgue sencace a donner les ordres nécessaires pour Vevactation de Singa-Poura™. oo Zie BLT van wmrue Randiermasin-verhandeling. Bygdr. Inst. dl. NEIK (sae. RAFFLES’ ATJEH-OVEREENKOMST VAN ÌS19. 203 terwijl onze bewindslieden de boosheid trachtten te temperen , door te doen, alsof we in zekeren zin rustig in onze kluis waren ge- bleven (u). Doch in ieder geval dit gold de uitvoering van het tractaat van veertien; en om nu daarover voor het vervolg quaes- tien af te snijden, kwam men tot eene herziening waarbij men wilde streven naar het omschrijven van de invloedsfeer van iedere partij. En waarlijk, die kring reeds gebrekkig getrokken in het tractaat zelf, maar dan toch getrokken, breken de Engelsche gemachtigden weder ter elfder ure door, waar zij in hunne nota de volgende woorden ter nederstellen, en onze gemachtigden er eenvoudig over zwijgen : “De Britsche Gevolmachtigden herinneren hier met een waar ge- noegen aan de plegtige ontkenning van de zijde des Nederland- schen Gouvernements, van eenig voornemen om, in den Oosterschen Archipel, hetzij naar staatkundigen overmagt, of naar uitsluitenden handel te streven.” (J) Waarlijk, hij, die speciaal A. R. Falck kent uit zijne werkzaamheden op koloniaal gebied, heeft dunkt mij, wel het recht zich af te vragen: hoe is men er toch toe gekomen dezen bewindsman zoo hoog te stellen ! En het was geenszins uitsluitend met eene algemeenheid, die (a) Zie de tusschen Van Nagell en den Engelschen gezant in 1819 gewisselde memorién bij Van Deventer bijlagen LXV en LXVI „Nederlandsch Gezag”. De zaak kwam ook bij de onderhandelingen ter sprake. Zie verder den tekst. (b) Deze verklaring was weliswaar niet nieuw, daar-zij reeds stond in de dd. 4 Augustus 1820 tusschen Castlereagh-Canning en Fagel-Elout gewisselde nota's; doch toen was het eene andere zaak en werd het ook anders behandeld. ‘Vooreerst was men er destijds niet in geslaagd om tot een tractaat te komen, derhalve alles bleef in overweging; die stukken hadden volstrekt niet de kracht van een tractaat, bestemd om te werken voor de toekomst. Als dientenge- volge de Engelsche gemachtigden bij wijze van notulen aanteekenen: „It has been ascertained, on the other hand, that the Government of the Netherlands distinctly and solemnly disclaim any design on their part to aim either at political supremacy or at commercial monopoly in the Eastern Archipelago” — antwoorden de Nederlandsche gemachtigden, niet met eene erkenning van geene voornemens te hebben, doch met eene verklaring omtrent het verledene, dat heel wat anders is; immers: „Les soussignes se trouvent heureux de pouvoir assurer de leur côté Mes- sieurs les Plenipotentiaires Britanniques que le Gouvernement des Pays-Bas dans |’Inde, apres la réoccupation de ses possessions dans cette partie du monde, n'a fast aucune démarche tendant à un commerce exclusif, ou à se procurer une suprématie quelconque aux dépens d'autres nations,...” dus bovendien: ten koste van andere natién, die rechten mochten hebben, hetgeen ook wat anders is. En als de Nederlandsche gemachtigden dan verder over de toekomst spreken, is het niet meer over de suprematie, doch over de quaestie van den vrijen handel. Men zie bl. 140 en 142 der Bijdr.-E. 204 RAYPLES' ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. binnen onze eigen invloedssfeer deed verklaren, dat wij daar niet naar oppermacht zouden streven, doch het werd ook zeer bepaald uitgedrukt voor hetzelfde eiland, wier verkrijging nochtans het doelwit der herziening van het tractaat van 1814, den afstand van Nederlandsch Hindostan, van Malakka, van Singapore, van f 1.000.000 was geweest, ten minste, dien wij er ons voor ge- troost hadden. Het eiland Sumatra zou Nederlandsch kunnen worden, uitsluitend Nederlandsch; van eenig voorbehoud omtrent Atjek was dan ook in het tractaat geen sprake. In het stuk echter, dat bestemd was om aan het tractaat gehecht te worden, stond van Engelsche zijde : „Ken tractaat in 1819 door Britsche agenten met den koning van Atjeh gesloten, is onbestaanbaar met het 3% artikel van het tegenwoordig tractaat. De Britsche plenipotentiarissen nemen uit dien hoofde aan om het verdrag met Atjeh zoodra mogelijk te willen wijzigen bij eene eenvoudige overeenkomst voor de gastvrije ontranget can Britsche schepen en onderdanen in de haven van Atjeh; doeh daar eenige der voorzieningen van dat tractaat (hetwelk den Nederlandsche gemachtigden is medegedeeld) bevorderlijk zullen zijn aan de algemeene belangen van de Europeanen, in de Oostersche zeeën gevestigd, zoo hopen zij, dat het Nederlandsch gouvernement maatregelen nemen zal, om deze voorzieningen in zekerheid te stellen, en geven tevens hun vertrouwen te kennen, dat de nieuwe bezitter van Fort Marlborough geene vijandige maatregelen omtrent den koning van Atjeh nemen zal.” Eu onze gemachtigden, die van een Atjehschen koning niets wisten, verbinden Nederland daarop met magnifieke onnoozelheid in de volgende bewoordingen : „\ndien het Britsche Gouvernement meent, dat er voor hetzelve ven wezeulijk voordeel in gelegen is, om, terwijl het zich, naar natleiding van de beginselen vastgesteld bij het tractaat, hetwelk setvckend staat te worden, losmaakt van de verbintenissen, die dewolte agearten, vier of vijf jaren geleden, met het koninkrijk \goh hebben sangegaan, door eenige nieuwe bepaling een gastvrij onthaal wan de Britsche onderdanen en schepen in de havens van hot Kommukeyk te verzekeren, aarzelen de ondergeteekenden niet te verklaren , aarin van huune zijde geene zwarigheid te zien, en zij cetvovon bogelykortyd te kunnen verzekeren, dat hun Gouvernement wrs aal vrrorwyld desgelfs betrekkingen met Atjeh in dier voege He vegzelen , dat doav Staat, zonder iets van zijne onaf hankelijkheid RAFFLES ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. (a) Zie bil. 9. (b) Zie bijl. 10. 206 KAPPLES ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. Eindelijk: de Engelsche nota verzekerde wel dat het Atjeh- verdrag aan onze gemachtigden was medegedeeld, de vraag rijst echter: hebben zij het inderdaad gelezen? Zoo ja, dan wordt hunne houding slechts er te onverklaarbaarder door. Reeds elders werd de aandacht gevestigd rop de zeer onjuiste redeneering der Engelsche gevolmachtigden, dat het Atjeh-contract van 1819 enkele voorzieningen bevatte, die bevorderlijk zouden zijn aan de algemeene belangen van de Europeanen, in de Oostersche zeeën gevestigd” (a*, terwijl nochtans onze gemachtigden op die redeneering ingingen. Ik vind dit echter nog zoo erg niet, wijl men over de strekking der bepalingen van het verdrag in ieder geval verschillend kon denken; maar er is in de Engelsche nota eene technische fout. die — het bevreemdt mij wel — nog door geen schrijver, voor zoover ik weet, werd opgemerkt, en welke m.1. van het hoogste belang moet geacht worden; ik geloof dan ook niet, dat zij zonder opzet werd begaan. De Engelsche gemachtigden verklaarden namelijk, dat het Atjeh-verdrag in strijd kwam met artikel drie van het te sluiten tractaat, en uit dien hoofde moest worden veranderd. Maar wat zegt dan letterlijk dat artikel 3? — Behalve de verplichting, dat partijen elkander de te sluiten inlandsche verdragen zullen mededeelen , enkel dit: — „De Hooge Contracterende Partijen beloven, dat geen tractaat voortaan door een derzelve met eenigen Staat in de Oostersche zeeën te maken, eenig artikel behelzen zal, strekkende, hetzij regt- streeks, hetzij door oplegging van ongelijke regten, om den koop- handel der andere partij van de havens van zoodanigen inlandschen Staat uit te sluiten, en dat bijaldien in eene der thans aan weêers- kanten bestaande overeenkomsten, eenig artikel met die bedoeling is opgenomen geworden, zoodanig artikel, bij het sluiten des tegen- woordigen tractaats, buiten effect gesteld worden zal.” Men leze nu eens op bl. 172 de bepalingen der Atjeh-verbinteuis aandachtig na. Waar vindt men daar een voorschrift omtrent uit- sluitenden handel? De verbintenis, die nota bene nu door de Engelsche gemachtigden werd voorgesteld, als bevorderlijk aan de belangen der Europeanen in het algemeen!! — was zeker niet vriendelijk tegenover den vreemdeling, vooral art. 6 niet; maar het volstrekt verbod om zich in het land permanent te vestigen, (a) Door J. A. van den Broek in zijn artikel over de Engelschen in den Maleischen Archipel: Encyclopaedie van Ned. Indië, bl. 502. RAFFLES ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. 207 staat dan toch waarlijk niet gelijk met een om er handel mede te drijven; het was immers aan de orde van den dag, dat men handelde met landen, waar geene Europeanen gevestigd waren. En dit verbod tot vestiging bleef nu, zonderling genoeg |! feitelijk bestaan, ja werd het recht daartoe uitdrukkelijk door onze ge- machtigden toegegeven, want hoe kon men zich vestiging van Europeanen in een rijk als Atjeh denken, zonder Kuropeesch gezag , m.a.w. zonder Atjeh afhankelijk te maken, hetgeen we nu echter beloofden nooit te zullen doen! Vóor en na werd het geschreven en gezegd, dat het Atjeh- tractaat van 1819 uitsluitenden handel bedong en daárom diende te worden gewijzigd. Minister Elout deed het in zijne Pro Memorie over de instructiën , die aan de Indische regeering betrekkelijk de uitvoering van het tractaat werden gegeven, en waarop Falck dd. 6 Augustus 1824 adviseerde, zonder het natuurlijk te bestrijden (a). In de instructiën van 81 Augustus 1824 kwam het toen natuurlijk ook voor (4). De geschiedschrijvers volgden. „Hadden niet”, vroeg de hoogleeraar G. Lauts(c), Raffles en Coombs, in het eigenmagtig gesloten verdrag met den sultan van Acheen, van den 22e" van Gras- maand 1819, art. 6, den handel op dat rijk van alle andere Europeesche mogendheden en van de Amerikanen uitgesloten?” Volstrekt niet, en ‘twas ook niet eigenmachtig gesloten. Smulders in zijne anders goede dissertatie over het tractaat van 1824, leest evenzeer in art. 6 van het Atjeh-verdrag, dat het „de uitsluiting bedong van allen handel van andere Europeesche natiën’ (d); Meinsma, dat vdientengevolge” art. 6 uit het Raffles’ tractaat moest vervallen (e). De officieele Nota, hierboven in noot a aangehaald, spreekt evenmin deze opvattingen tegen, en het Tijdschrift voor Ned.-Indië daaraan ophelderende mededeelingen toevoegende, laat alweder volgen: „Het tractaat waarover in den tekst boven is gesproken, was gesloten in 1819 tusschen Engeland en Atchin, en bedong eenen uitsluitenden handel voor (a) Zie o.a. bl. 2—3 der aan de Staten-Generaal in 1878 overgelegde „Nota over de betrekkingen van Nederland tot het rijk van Atsjin ginds 1824”. Uitgave van de Gebroeders van Cleef. (b) Zie Elout Bijdr. bl. 240—241. (c) „Geschiedenis” dl. VI (1866) bl. 149 noot 4). (d) Bl. 105. (e) Geschiedenis, dl. II (1873), bl. 180. 6° Volgr. VII. 14 21% RAFFLES ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. Engeland. Het was dus, gelijk terecht opgemerkt werd door de Kingelsche gevolmachtigden, onbestaanbaar met art. 3 van het Londensch tractaat.” Geenzins, terecht opgemerkt. Ik ben nochtans niet de éénige geweest, die zich blijkbaar met de algemeene voorstelling niet heeft kunnen vereenigen. De heer J. H. P. E. Kniphorst, gevende eene nllintorinche schets van den ZLeeroof in den Oost-Indischen Archipel’, beprak mede, met de officieele nota van 1878, het Atjeh-contract van 1419. Schoon niet in de zaak doordringende, herinnert hij aan den juisten inhoud van art. 6, waarop hij laat volgen (a): „Het in die olnusule (artikel VI van dat traktaat), welke in zekeren zin nanleiding heeft gegeven tot de verklaring op art. 3 van het trnktnat van 17 Maart 1824, waardoor onze geheele staatkundige verhouding met Atjeh tot aan het jaar 1871, als wanneer het roogenaamde Sumatra-tractaat werd gesloten, waarbij Nederland van Kingelands voogdijschap werd ontheven, is beheerscht ge- worden.” In zekeren zin. Feitelijk had de verklaring, waar aanleiding van artikel (, in het geheel geen zin. Inderdaad, wanneer niet de Nngelache gemachtigden overtuigd waren geweest, dat de ontworpen overeenkomst van 1824 ieder Engelsch tractaat met inlandsche laten op Sumatra buitensloot, dan hadden zij immers in den nanvang ook met uit zichzelven tot onze gemachtigden gekomen, met Act verzoek om, niettegenstaande de te sluiten overeenkomst, con inlandsch verdrag te laten voortbestaan, dat enkel bescherming bij zehipbreuk inhield; en onze Koning ging op dàt verzoek in, ook enkel omdat det dat slechte zou inhouden, als eene uitzondering dua op den bij art. 9 van het tractaat van 1824 gestelden regel voor Numatra: dat op dat eiland geen Britsch kantoor zal worden opgerigt , noch eenig tractaat, onder Britsch gezag, gesloten met eenyge der inlandsche Vorsten, Opperhoofden of Staten op hetzelve event unt”. Jaa onve gemachtigden op de averrechtsche verwijzing naar art. A, terwyl het art. 9 moest zijn, aanstonds gevallen waren, dan zoude ver WE WHO Wet as jammer, dat de schrijver zijn aan gegevens rijk werk, eden evene heeft opwenomen, dat het eene onverteerbare lectuur is geworden. UN rb on gewerden, nota bene een boek van... 1285 bladerden !! En toen bee Wy fakes Y vroor het Zeewezen, waarin de stnkken kwamen, (er doar?? vroe Wary verscheen er nag een vervolg in het Tydechrift voor Ned. Indsé. preset DDA blndde peten RAFFLES’ ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. 209 aan den dag zijn getreden, wat eerlang vergeten werd en dat de Pinangsche nota reeds onmiddellijk als niet vastgesteld deed voor- komen, te weten dat Engeland op Sumatra geen zeggen meer had en dat Nederland uitsluitend het recht had gekregen op gansch Sumatra, zoo aan de noord- als aan de zuid-, zoo aan de west- als aan de oostzijde verdragen met de inlandsche staten aan te gaan. Te bejammeren was de misslag te meer, omdat het feit onzer suprematie op Sumatra wel bij de mondelinge gedachtenwisseling der partijen erkend is geworden, doch men van het lesprokene geene notulen heeft gehouden. Behalve dat de gansche aanleg van het tractaat op onze uitsluitende heerschappij over het eiland berekend was, werd de quaestie recht- streeks ter sprake gebracht bij art. 6, volgens welke bepaling par- tijen beloven aan hare besturen in Oost-Indië te gelasten „om geen nieuw kantoor op een der Oostersche eilanden op te rigten, zonder voorafgaande magtiging van hunne respective Gouverne- menten in Europa. Ziehier wat naar aanleiding van dat voorschrift onze gemachtigden naar Holland schrijven in de toelichtende missive van l Februari: „Wij hebben voorts, dit artikel discuteerende, de Engelsche plenipotentiarissen bij voorraad op doen merken, dat Nederland waarschijnlijk in de omstandigheid, dat geheel Sumatra thans onder deszelfs invloed geplaatst is, aanleiding vinden zal om er tot de oprichting van een of ander nieuw kantoor te doen overgaan, gelijk het daarentegen van zelve spreekt, dat ook Enge- land te dezen opzichte naar verkiezing handelen kan op het Maleische schiereiland.” (a) — Toch zal, tegenover deze stellige en sinds gedrukte verklaring onzer gemachtigden over het voor- nemen den invloed op Sumatra uit te breiden, eerlang de redactie van het tijdschrift voor Ned.-Indië ten nadeele van ons zoo stellig op den voorgrond gesteld Nederlandsch recht, gaan verklaren : „Wij moeten niet uit het oog verliezen, dat in 1824 het Neder- landsche Gouvernement in het geheel niet dacht aan de mogelijk- heid met onze beperkte middelen het grondgebied in Indië uit te breiden. Het was tevreden met hetgeen het krachtens het Lon- densch tractaat erlangde; het had daaraan genoeg. Engeland had ook niet gevorderd, dat Nederland de onaf hankelijkheid van Atchin zou eerbiedigen.” Onzin. Verder. Onze gemachtigden in hunne overtuiging, dat voortaan Sumatra uitsluitend voor Nederland zal zijn, zeggen over de door (a) Bijdr. E. bl. 194. 210 RAFFLES ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. mij hierboven aangehaalde woorden van art. 9: »Wij mogen voorts niet afzijn de aandacht van UHoogEd.G. op het slot van dat artikel te vestigen, vleijende wij ons dat door die stellige en duidelijke nitdrukkingen geheel zal zijn voldaan aan de herinneringen, die wij in de ons toegezondene Nota (a) hebben aangetroffen: dat het op zich zelre aannemelijke denkbeeld, om den invloed van de Britten en van de Nederlanders tot sommige gedeelten van Indie te bepalen, wel zal moeten omschreven worden.” (6) Niettemin halen deze zelfde gemachtigden met de onbestemde Atjeh-omschrijving eene maand later het paard van Troje in, op het gewicht waarvan de Pinangsche nota zoo belangwekkend onmiddellijk de aandacht vestigde. Maar blind voor hetgeen al- dus misdaan werd, schrijft Falck, dd. 7 April 1824 particulier aan zijn vriend J. H. van der Palm over het gesloten tractaat: „Lang zal ik vermoedelijk wachten, eer zich weder zoo iets tot stand laat brengen als het tractaat van 18 Maart, waarbij het geheele eiland Sumatra (Java minor) eens vooral aan den Britschen invloed onttrokken en in den werkingskreits der Nederlandsche staatkunde geplaatst is. Mij blijft te wenschen overig, dat deze op den duur èn voorzichtig èn liberaal zij(e). En een paar maanden daarna neemt hij nog het compliment van een Raffles, over het uitnemende van dit werkstuk, geloovig aan, toen ze elkander te landen vriendschappelijk ontmoetten: «Al had ik lust gehad”, schreef Falck aan Elout dd. 17 September 1824 over deze ont- moeting, rom met hem te expostuleeren over zijne handelingen, hij zou mij ontwapend hebben door de verplichtende uitdrukkingen, die hy omtrent het tractaat bezigde, welke zijne volle goedkeuring wegdraagt. Voor Sumatra, hoewel eene eeuw of wat bij Java ten achteren , kon nu iets goeds en doelmatigs gedaan worden, nu al de deelen des eilands aan slechts een en dezelfde impulzie hadden te gehoorsamen en deze impulzie kon beter van het nabij gelegene Batavia komen dan van de Heeren te Calcutta, altijd aan andere dingen denkende". \ cad \ aan woanistar Kleut. ry Wyte Whit WA tov Hale on Breen bl 260 NO 146, we Wythe Roo Daa RAFFLES’ ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. 211 VII. Engeland zich hechtende aan de letter van ‘t tractaat van 1824. Sumatra (Java minor) eens vooral aan den Britschen invloed onttrokken en in den werkkringskreits der Nederlandsche staatkunde geplaatst. — Sumatra, nu gehoorzamende in al de deelen des eilands aan slechts een en dezelfde impulsie.... Wat al heel spoedig barre ontgoocheling ! De lezer weet, hoezeer de Britsche bewindslieden dit verstonden , van het oogenblik, dat wij ons op Sumatra uitbreidden. Daar- gelaten, dat een land nog niets van zijne onaf hankelijkheid behoeft te verliezen, wanneer er een stuk van verloren gaat; dat het dus geen redelijken zin had om ons op grond der onaf hankelijkheids- verzekering van Atjeh het recht te betwisten, onderhoorigheden er van te bezetten, ging men waarlijk moeilijkheden maken over de bezetting van streken, die volstrekt niet tot Atjeh be- hoorden ; Palmerston hechtte zich daarbij eenvoudig, gelijk E. de Waal herinnert, vaan de letter van ‘t tractaat van 1824” (a). Daarin stond immers slechts, dat Engeland zich niet op Sumatra zou vestigen; geenzins werd ons het recht tot uitbreiding aldaar toegekend, zóo weinig immers, dat wij zelven hadden toegegeven om de gansche Noord van het eiland te ontzien. Zeker onze onredelijke opdrijving der tarieven van invoer voor vreemde d. w. z. Engelsche koopmansgoederen zette Engeland tot het verzet aan; Falck's ver- wachting dat onze politiek er èn voorzichtig, èn vrijzinnig zou zijn, werd dus niet verwezenlijkt, doch al zagen wij van zulk eene opdrijving af, toch bleef het bezwaar tegen differentieele rechten bestaan (4), om van belemmerende kustvaartbepalingen niet te spreken. Niettemin waren deze differentieele rechten over en weder door het tractaat bij art. 2 aangenomen, niet om ons maar plezier te doen, want Engeland wettigde ze evenzeer destijds; en zoo dit later in het Engelsche handelsstelsel niet meer te pas kwam, was dit nog geene reden, dat men ons op onbetamelijke wijze wilde nopen, hetzelfde stelsel te huldigen (c). Feitelijk was het een (a) „Onze Indische Financiën”, dl. VI bl. 56. (b) „En tegen onze reeds geschiede gebiedsvergrootingen op Sumatra voerde Palmerston alleen het heffen van ongelijke rechten aan”. De Waal alsvoren. (ce) „De stijl der Britsche notas muntte werkelijk niet altijd in beleefdheid uit.” De Waal bl. 57 dl. VI „Onze Indische financiën”. 212 RAFFLES ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. napleiten der Engelsche bewindslieden, een reageeren tegen het tractaat van 1824, het politiek programma van mxtual erplanation door de Pinangsche nota van 1825 op den voorgrond gesteld. Dezelfde redeneering, dat we geen recht tot vestiging hadden, al bepaalde het tractaat, dat Engeland zich van de eilanden terug- trok, was door de Britsche ambtenaren in Indië te pas gebracht bij de uitvoering van al. 2 art. 12, om ons waarlijk het recht op den Rivsw-archipel te betwisten (a), doch dit had men dan toch te Londen al te erg gevonden; maar voor Atjeh kon het er, van wege die onaf hankelijkheidsverzekering, wel door. Eerst dan ook in 1871 kwamen wy formeel tot meer zuivere verhoudingen door het bekende Swmatra-tractaat, waarbij o. a. Engeland afzag: -van alle vertoogen tegen de uitbreiding van het Nederlandsch gezag in eenig gedeelte van het eiland Sumatra, en mitsdien het voorbehoud in dit opzicht voorkomende in de nota's door de Nederlandsche en Britsehe gevolmachtigden uitgewisseld bij het sluiten van het tractaat van 17 Maart 1824” (0). Meu heeft gezegd, dat deze verklaring ons de kust can Guine wekost heeft, welke Nederlandsche bezitting bij een ander verdrag in hetzelfde jaar 1S7Ì voor ons te loor ging (c). De heer De Waal wraakte echter deze opvatting als seen historische onjuistheid”. Volgens den sehrijver van „Onze Indische Financiën” is door hem als minister zonder bepaalde aanleiding de Kust zoo maar aan Kugeland aangeboden, opdat er een einde zou komen aan het vechten der negers ouderling: een hief idee; eerst later heeft Enge- bend gevorderd dat de tractaten rssamen zouden staau en vallen” {d). Dat aldus de meeniug veld won. dat Engeland het Atjeh-voorbe- houd utes wilde loslaten zouder door ons de Kust werd afgestaan, Nt er US Depwende, dat Nederland van Singapore afziet, wordt vervening oben Diemer vaat eelt belvert zijne (vroot-Brittannische Majesteit, dat ven Hiatal Kanter sal werden epgerigt op de Carimons-eilanden, of op de vaten Kerver, Kenter, Lingea of op eenig der andere eilanden, liggende tou eden vern Nnkapeer, en dut met derzelven Opperhoofden geene trac- ereen rade Mrttach sesag, gesleten zullen worden.” nee Ned. MEd INT Ne, IS, Ind. Stbl. 1872 N°. 94. Ook o.a. in L. J. fo} dookesn vreeivehritt „Het Suwatra-tractaat” (1881). 