The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Maar .keeren wij terug tot ons onderwerp. Den 25sten Januari 1786 heeft de Amsterdamsche regeering, op yer- zoek yan ons Gild bepaald: P. Dat het volgende bij art. 3 van de wet yan 9 Npy em- ber 1663 toegeyoegd moest worden: ^Zjj die als leerling yan het Gild ontslagen willen worden, mogen niet jongerdan 12 en niet ouder dan 25 jaren zijn/' 2^. Dat hij, die reeds elders zich als boekhandelaar ge- yeetigd had, en zich in het Amsterdamsche Gilde wilde laten opnemen, alle boeken {het fands) yan den een of anderen boekhandelaar moest koopen. De oorzaak daaryan was hierin gelegen, dat zij anders yrij yan deze onkosten, de oyerige Gildebroeders zouden benadeelen en zich de rechten yan deze zouden toeeigenen; dat daarentegen door alle boeken {het fonds) te koopen, zij zich bij hunne leden welgeyallig maakten ; immers zij hadden nu middelen en een schat yan boeken. Van dozen koop waren yrijgesteld die huwden met de doohter yan een boekyerkooper ^) ; want als de schoon- yader gestoryen was, stond hij gelijk met den eigen zoon yan den oyerledene, yolgens art. 1 yan de keur yan 1666, en werd dan Gildebroeder. In de laatste plaats kwam de yerandering, waaraan de stedelijke oyerheid den 26sien Pebruari 1798 krachtyanwet gaf, en die twee dagen te yoren in oyereenstemming met de pre- sidenten der Oyerlieden yan het St. Lucas-gild (schilders) enz. en van 't boekverkoopers-gild gemaakt was. Volgens deze yerandering behoefden de boekverkoopers bij den publieken verkoop van prenten, plaatwerken enz. niets te betalen aan den Gilden-inspecteur, dan de geldsom voor die gelegenheid bepaald op den 29sten Januari 1704 in de Eeur van 't 1) Vgl. bovengen. Ordonnantie, p. 20 en volg. 302 St. Lucas-gilde ^), ^indien (aldus gaan de presidenten den 24sten Februari 1798 voort) in 66nen Catalogue voor / 100 of daar boven, aan eigenlijk gezegde Kunst-Printwerken ge- Yonden worden ; zuUende de boeken, tot onderwijs in eenige kunst of wetenBchap dienende, als ook boeken, waarin de prenten dienen tot opbeldering of versiering der boeken, niet gerekend worden tot de visite van het St-Lucag Gild te behooren." Voordat dit den 24sten Pebruari 1798 vast- gesteld werd, was gedurende een half jaar yolgens art. 1 hoofdstuk YII van de nieuwe Eeur van het St. Lucas-gilde van den 14den Juli 1797 het volgende van kracht geweest: „De Boekverkoopers zuUen verpligt zijn, die gebonden werken, waarvan de bladen plaatdruk meer in getal zgn, dan de bladen letterdruk, in den Catalogue te stellen onder de printwerken, alzoo in dit geval de letterdruk gerekend wordt als eene verklaring der plaatdrukken, in tegenover- stelling wanneer de platen minder in getal zijn dan de bladen letterdruk, zulks gerekend zal worden tot versiering; en dus geene betaling van visite onderhevig'' % Wij zuUen zien dat in sommige steden het proefstuk, hetwelk de boekdrukkers en boekbinders, voordat zg lid van 't Gilde werden, moesten leveren, voorgeschreven was. In Amsterdam werd het nooit vereischt; ten minste het feit, dat daar met geen enkel woord meldiag gemaakt wordt van een proefstuk, geeft ons recht tot dit besluit. Wg begrijpen echter, dat de boekverkoopers van een proef- stuk vrij waren ; immers uit den aard der zaak zelve blijkt, 1) Die aldus luidt: „In alle verkoopingen, waarin te gelijk Boeken en Printenkonst worden bevonden, zal de visite gedaan worden door de Over- lu\jden van het Boekverkoopers en Konstverkoopers Gilde, en hetregtdaar- van aan hen worden betaald, bvjaldien de Printenkonst in waardy niet is te boven gaande de som van /^ 100, gedrukte boeken daar printen tot ver- ciering in zijn, daaronder niet begrepen; voorn. Overluijden zullen dus geen regt van visite pretendeeren, als de Boeken in gemelde verkooping de voorn. som van f 100 niet te boven gaan; en voor zoover in eenige ver- kooping de Printenkonst, ieder in *t bijzonder, meer als / 100 bedroeg, zal alsdan ieder Gilde de visite gedaan worden." Vgl. Handvesten, p. 1373. 2) Dit alles komt voor in bovengenoemde Ordonnantie p. 21 en volg. 303 dat geene proefstukken van een boekverkooper konden ge- eisclit worden. Hjj toch kan van te voren geen bewijs van bekwaamheid en toekomstigen ijver in het verkoopen leveren. Anders is het gesteld met de boekdrukkers en boekbinders. — Dat er ook niet in alle Amsterdamsche GFilden vroeger proefstukken vereischt werden, blijkt duidelijk uit het regie- ment, den 21sten Augustus 1740 aldaar aan alle Gilden voorgeschreven ^). Art. 5 daarvan zegt : Elk Gild^ proef subject^ eng,] dus werden er enkele uitgezonderd, wsLaronder ook het onze behoorde. Voordat wij tot den nieuweren tijd overgaan, zuUen wij eerst de gilden behandelen, die in andere steden voor- kwamen, voor zoover wij daarover berichten konden in- winnen. De wetten van het Amsterdamsche Gild hebben meestal tot grondslag gediend voor de Gildewetten, die we in andere steden vinden. Dit maken we op uit het feit, dat deze van veel jongeren datum zijn, en groote overeenstem- ming hebben met de Amsterdamsche. In de eerste plaats komt in aanmerking de stad Leiden, zoowel wegens den bloei en den roem van deze stad en hare Academie, als wegens het groot aantal leden van ons Gild en de verdiensten van zijn leden. Wie toch zal ontkennen dat er in deze stad boekhande- laars en boekdrukkers in de twee voorgaande eeuwen geleefd hebben, die beroemd zijn geworden door hunne bekwaamheid en verdiensten in verschillende opzichten? Wie erkent niet terstond met ons dat de grootste lof dezer verdiensten aan de Academie toekomtP Deze toch zorgt niet alleen als eene liefderijke moeder voor hare kinderen, maar ook, zooveel in haar vermogen is, voor hen, die, niet tot hare kweekelingen behoorende, haar toch om onderhoud vragen. Zoo is de Academie de zetel van iederen tak van wetenschap, niet alleen heilzaam voor de studeerende jongelingschap, maar zij deelt ook in ruimeren kring aan enkele klassen van burgers hare weldaden uit, door bovenal de boekhandelaars aan te i) Vgl Vervolg van de Handvesten, p. 70 en Tolg. 304 sporen, dat zij zich met ijver toeleggen op de yerspreiding der wetenschap, door het drukken dier wetenschap, die alien trachten deelachtig te worden, van uit alle oorden van one land, ja uit yerschillende werelddeelen hier been gekomen. Dat er bekwame mannen in deze stad geleefd hebben, het bedrijf van boekhandelaar en boekdrukker uitoefenend, is nauwelijks noodig te vermelden. Het zij genoeg de namen te noemen van de Raphelings, vader en zoon, Willem Blaeu, de Elzeyibrs, Le Maire, van der Aa, Luzac en boYenal de Luchtmans, wier drukkerjj onafgebroken gedurende 186 jaren reeds bestaan heeft ^), veilig onder het bestuur van de ervarenste boekhandelaars ^), die uit de zeer geleerde boekdrukkers en boekverkoopers C. Plantin en F. Bapheling (beiden hebben verscheidene boeken geschre- yen, de laatste was bovendien professor in 't Hebreeuwsch en Arabisch aan deze Academie) gesproten, eerbiedwaardige mannen, uitmuntende zoowel in kennis als in deugd, waren mijne yoorouders, wier herinnering nooit uit mijngeheugen zal gewischt worden. Dat zooyele en zulke bekwame boekhandelaars te Leiden woonachtig, een afzonderlijk gild yormden, zal niemand yerwonderen. Zijn oorsprong echter hebben wij niet kunnen nasporen. Laat ons zien wat Orlers in zijne beschrgying der stad zegt. Hij yerhaalt ^) dan, dat in zijn tijd (d. i. yoor het midden yan de 17<le eeuw, toen de stad haar toppunt yan bloei had bereikt, en in 1641 het aantal inwoners 100 000 bedroeg) er niet weinige ambachten te Leiden waren; deze 1) Den 17deii Mei 4683 heeft Jordanus Lughthans de eerste ait deze familie zich als boekverkooper gevestigd. 2) JoRDANUS LuCHTMANS (die ill 1705 Hoofdman vaii het Gild is ge- worden) en z^jn zoon Samuel (die in 1714, nog geen 20 jaren ood, let dezelfde waardigheid klom, heeft 18 malen die betrekking bekleed en was 7 malen tot Deken verkozen); verder z\jn kleinzoon Samuel en Jomanwes, waarvan de eerste in 1755 Hoofdman was, de laatste in 1762) ; eindelijk de zoon van zijn kleinzoon Samuel, eveneens Samuel geheeten, die in 1812 stierf, wordt met eere genoemd in de Konti en Letter bode van 1813, n". 3, I, p. 36—38. 3) Beschr\jving van Leyden, 1641, p. 262. 305 echter hadden geen gilden gevormd. Eerst noemt hij de handwerken op, die gilden vormden ; dan de neringen, die naar 't schgnt ook gilden vormden, hoewel hij van den gildevorm niet uitdrukkelijk gewag maakt; doch 't is wel waarschijnlijk, want in de laatste plaats vermeldt hg die ambachten, die buiten de gilden stonden en alleen aan bet toezicht van de stedelijke regeering onderworpen waren. — Yerder telt bij onder de ambacbten de boekyerkoopers. Deze Bcbijnen dus in 't jaar 1641 een afzonderljjk gild gevormd te bebben, niet zooals te Amsterdam, v66r 1663, metandere vereenigd; want zij worden duidelijk van de glazenmakers en Bcbilders, van de steenbouwers en andere onderscbeiden. — Onder de ambacbten die geen Gild vormden, rekent bij de boekdrukkers, er deze woorden aan toevoegende: die at' hier in goeden getale zijn: eene aanwijzing, dat onze voor- vaderen, in steden waar vele bandwerkslieden van 't zelfde am- baebt waren, niet aUijd terstond een Gild vormden. Wij zien dus, dat in 1641 de boekdrukkers zicb nog niet met de boekverkoopers vereenigd badden ; dit gebeurde eerst later '). Nadat wij in Simon van Le£UW£n's bescbrijving der stad Leiden-) van 1672 en in van Mieris en van ALPHENvan 1772 te vergeefs eenige bijzonderbeden omtrent ons gild gezoobt bebben, ontdekten wij toevallig eene wet of ordon- nantie van 't jaar 1775, waarvan de titel deze is: ^Ordon- nantie, verleend bij die van den Qerecbte der stad Leyden, op bet Gilde der Boekverkoopers, Boek- en Plaatdrukkers, Boekbinders, Papier-, Pennen-, Land- en Speelkaartverkoo- pers ; benevens een Reglement wegens bet bouden der Auc- tien en 't geene verders tot de Boekneeringe beboort." i) Ten minste zagen wij op de vorige biz., dat Jordanus Lucutmans reeds in 1705 Hoofdman van 't Gild was. 2) Alles wat deze op biz. 112 en volg. over de gilden zegt, komt hierop neer: ^De voornaamste ambachten, handwerken en neringen bestaan onder een gilde van Deeken en Overluiden, tot onderhoadinge van de Wetten en Keuren op elk ambacht of nering gesteld, daarvan zommigen eene zekere proef hebben, dewelke raoet worden goed gedaan bij diegenen, dewelke zich tot eenig ambacht, handwerk of nering willen begeven, eer zij 't zelve oefenea." 306 De Yoornaamste hoofdstukken van deze wet zullen wg hier mededeelen. Daar echter de yroeger vermelde wet van het Amsterdamsche glide van 1663 als 't ware het model is geweest waarnaar die van Leiden gemaakt werd, zullen wij, cm kort te zijn, den lezer gedurig naar de oorspronkelijke wet van 1663 verwgzen. Dit moeten wij al dadelijk bij 't begin doen, want art. 1 van beide wetten is geljjkluidend ; be- halve in dit eene punt, dat te Leiden van het candidaat lid vereischt werd dat hij hier (niet hier of elders^ zooab te Amsterdam) gedurende 4 jaren bij denzelfden patroon in de leer was geweest, en vervolgens gedurende 2 jaren bij den- zelfden of bij een anderen patroon, opdat hij des te beter zijn vak zou verstaan; de straf voor den overtreder was f 6, dus de helft van die te Amsterdam. — Art. 2 bevat hetzelfde als art. 2 van de Amsterdamsche wet. Het geld, vereischt tot de inschrijving als leerling, wordt alleen be- taald door den leerling: de patroon, die de inschrijving verwaarloosd heeft, betaalt / 3 : de weesjongens worden hier- van uitgezonderd. Daarenboven wordt er aan toegevoegd: de leerling die bij een anderen patroon in de leer gaat be- taalt 10 stuivers, wanneer namelijk de oude patroon zjjne toestemming geeft. (Art. 2 is op verzoek der „Hoofdlieden en Opzienders der Auction en Boekneeringe", den 2<len Januari 1783 is dit art. uitgebreid door de stedelijke Ma- gistraten, en bij die gelegenheid is hieraan toegevoegd: de patroon, die zulk een leerling in de leer genomen heeft, en binnen eene maand tijds zijn naam niet in het leerlinge- boek ingeschreven heeft, beloopt een boete van / 8.) In art. 2 van de wet van 1775 wordt eraan toegevoegd: als hij zijn patroon verlaat zonder diens toestemming, en de leertijd, bg de wet bepaald, nog niet volbracht is, mag geen nieuwe patroon hem aannemen, op eene boete van / 6; dezelfde boete beloopt hij, die de leerlingen op slinksche manieren van andere patroons aftroggelt. Eindelijk, evenals volgens art. 3 van het Amsterdamsche reglement, worden geen leerlingen jonger dan 12 jaren aangenomen; het is den patroon echter geoorloofd jongere knapen voor onbe- 507 teekenende karweien in dienst te hebben. (Door de amplia- tien van de reglementen van 2 Januari 1783 wordt eene straf Tan / 3 yastgesteld tegen den patroon, die nalatig is: ^tzij knapen ouder dan 12 jaren, 'tzij leerlingen in het gildeboek in te schryven. A an een ieder wordt het toegestaan leerlin- gen en knapen in zijn dienst te hebben, als hij maar zorg draagt, dat zulke jongens binnen eene maand nadat zij hun 12de jaar bereikt hebben, in het gildeboek ingeschreven worden, anders vervalt de patroon in dezelfde boete.) — Art. 3. Geen leerling of jongen mag zijn meester verlaten, of hij meet dit 14 dagen te voren gezegd hebben; weder- keerig moot de leermeester den leerjongen 14 dagen van te voren waarschuwen, dat hij hem niet meer in de leer wil hebben, want anders beloopt de patroon eene boete van / 20. — Art. 4. Wanneer er oneenigheid ontstaat tusschen den leermeester en den leerling, dan zal het bestuur dozen twist beslechten. — Art. 5 is gedeeltelijk gelijk aan art. 4 yan het Amsterdamsch reglement; die zich als Yrij-meester wil vestigen betaalt / 15, d. i. eene veel grootere som dan te Amsterdam gevorderd word. Yerder wordt er aan toege- Yoegd: „Ook zuUen alle Vrij-meesters, Boekverkoopers het Boekdrukken, gelijk ook de Boekdrukkers het Boekverkoo- pen bij de hand mogen nemen, mits dezelve een dubbel recht aan het Gilde betalen, namelijk voor het verkoopen en voor het drukken, elks / 15, gelgk ook den jaarlijken oorcondspenning (d. i. de jaarljjksche contributie waarover later in art. 11) dubbeld". — Art. 6. Het is niemand ge- oorloofd vermindering te vragen van den bij de wet gevor- derden leeftgd, om zich dan als patroon te vestigen ; hierbij is de wet van 15 Februari 1772 vemieuwd (die dit ver- bood, omdat men bevreesd was, dat er zeer onbekwame leden in 't gild opgenomen zouden worden. Gr. Achtb. van 9 November 1772 verboden." De oorzaak van dit verbod is hierin gelegen, dat waar men Lees- bibliotheken vindt, er veel minder boeken verkocht worden, wijl daar iemand gemakkelijker en voor veel minder geld, zgne benoodigde boeken kan bekomen. — Art. 11 stemt eenigszins met art. 7 van Amsterdam overeen. Jaarlgks meet eene bijdrage van / 1, hier Oorcondspenning.^) ge- noemd, gegevoD worden; zij die tegelijk boekdrukker en boekverkooper zijn betalen het dubbele; wie niet binnen eene maand betaalt, beloopt boete. — Art. 12 bevat art 27 van Amsterdam; hieruit zien wij dat deze vergaderin- gen, behalve de regeling der gildezaken, ook ten doel hadden de beslechting van geschillen onder de leden, (vgl. boven, art. 4 van deze wet.) Intusschen wordt het aantal bestuur- ders (Hoofdiieden of Opzieners) niet vermeld; uit het getal der onderteekenaars van de petitie van 11 December 1782 (vgl. boven art. 2) mag men opmaken, dat er 3 geweest zgn. Uit hetgeen Orlers schrijft in zijne Beschrijving van Leiden *) trekken we het volgende besluit : Het bestnur bestond uit 3 leden, waarvan de opperste de Deken was, die zijn ambt twee jaren bekleedde; als deze tijd verstre- 1) Oorkonde is volgens Kiliaan: een getuigschrifl van groot belang. OoreotuU^Timng is dus een stuk geld, waarvoor men piechtig zich het Hdmaatschap van eene vereeniging koopt. 2) Vgl. 2de druk biz. 734. 309 ken was, werd de eerste bestuurder, meestal de Deken, door de magistraten verkozen: de keuze van bet bestuur werd uit een dubbeltal, y6or 1 Januari ingediead, door de magistraten gedaan. Op gelijke wijze gescbiedde dit in 's-Gra- venbage, yolgens art. 10 van de wet van 25 Mei 1702, waar- over later. Dit was de wet (Ordonnantie\ waarvan wij op biz. 305 den titel gaven. Nu volgt bet besluit (Reglement) overpu- blieke verkoopingen, en over boekverkoopingen op de Gii- dekamer, waarvan wij de voornaamste bepalingen zullen meedeelen. — Art. 1 komt eenigszins overeen met art. 6 van de Amsterdamscbe wet van 26 Januari 1769: „Tder Yrijmeester Boekverkooper, binnen deze Stad woonende, zal eenmaal 'sjaars, bij publieke auctie zijne eigene boeken, zelve, of door anderen, mogen verkoopen, bet zij vermengd met boeken van particulieren, bet zij apart. Twee of meer Boekverkoopers bun boeken vermengd, publiek verkoopende, zal de verkooping ieder bunner voor eene beurt in dat jaar verstrekken, mits bunne namen in bet request vermeld staan. Doch particulieren bunne boeken verkoopende, kunnen bunne namen uitdrukken of weglaten naar welgevallen." — Art. 2 stemt eenigszins met art. 18 van de Amsterdamscbe wet van 1663 overeen. „De Boekverkoopers, welke eenige boe- ken, bet zij verstorvene of andere, voornemens zijn bij pu- blieke auctie te verkoopen, zullen aan de Opzieners der auction vroegtijdig eene gedrukte Catalogus ter band stellen, om door dezelven geexamineerd te worden, of er ook lets in zijn mogt strijdig tegen de Ordonnantie van Hun Ed. Qr. Acbtb., waarop de gemelde Opzieners zicb zuUen moeten verklaren onder de requesten, welke voor alle publieke auction aan bun moeten overgegeven worden, om door ben te worden onderteekend, eer ze gepresenteerd worden, ten einde bet nodig consent van die van den Gerecbte te ver- krijgen; ook zullen alle Boekverkoopers, v6<5r zij beginnen te verkoopen, voorsz. request den Opzieners vertoonen, opdat bun blijke, dat bet nodig consent door die van den Ge- recbte daarop verleend is, zullen alsdan betalen voor ieder 310 request f 2.10, of bij nalating daarenboven / 3." — Art. 3. ,,Zoo een Boekverkooper zijn eigen goed, of dat van een ander Boekverkooper in zijn request zal hebben aangegeyen Yoor boeken van particulieren, zal hij yoor de eerste reis verbeuren / 25, voor de tweede / 50, voor de derde mede / 50, en daarenboven sluiting van zgri winkel voor 6 weken." Het schijnt dat deze gestrenge straf bepaald werd wegens datgene wat 't volgende art. bevat, waaraan weggelaten wordt: indien de boeken van particulieren onder de boeken van boekverkoopers verkocht worden. — In art. 4 wordt toch gezegd : „De Boekverkoopers zuUen voortaan (dit wordt nu voor de eerste maal bevolen, en dus niet vernieuwd) gehouden zijn, in hun request te melden het getal der partijen aan particulieren toebehoorende, en van ijder der- zelve, ter Secretary dezer Stad, bij het afhalen van het request, moeten betalen f 3, voor de arnien dezer Stad, behalve van de eerste partij, waarvoor het request gepresen- teerd wordt." — Art. 5 „Wijders zijn alle Boekverkoopers hier verpligt in hunne requesten op de volgende 4 punten zich te expliceren: Of in de Catalogus der te verkoopen partij ook begrepen is, P goed, hun in eigendom toebe- hoorende; 2° eenig goed aan Boekverkoopers, binnen deze Stad, of 3^ buiten deze Stad woonachtig, in eigendom toe- behoorende; 4^ of en hoevele partijen aan particulieren toebehoorende in de Catalogus vervat zijn. Van het goud en zilver, op de Catalogus vermeld, meet de Boekverkooper den Opzieneren bij een handschrift van een zilversmid de echtheid doen blijken." — Art. 7. „ Boekverkoopers hier auc- tioneerende, mogen, mits alles op de Catalogus uidrukkende, verkoopen: Instrumenten, behoorende tot de Mathesis, Mu- zijk. Mechanic, Physica, Chymie, Astronomic en Anatomic; kisten, boekenkassen, lessenaars, enz., pourtraiten, teeke- ningen, prenten, kaarten, |historische penningen, doch met opgave van gewigt; eindelijk eenige bij name opgenoemde rariteiten." Dit over de publieke verkoopingen ; nu volgt 't tweede deel van het besluit, dat betrekking heeft op de verkoo- 311 pingen op de Gildekamer. — Art. 8. „AIs het den Boek- yerkoopers voortaan behagen zal hunne eigene ongebondene boeken te verkoopen op de Gildekamer, of publiek onder Boekverkoopers, zoo van binnen als buiten de Stad, zullen zij daartoe moeten gebruiken den Gildekneclit, en den ge- wonen Schrijver, volgens art. 12, 13 en 14 hier onder, en gder lid van het Gilde, zoo eene verkooping aanleggende, zal Yoortaan voor elk participant der verkooping betalen f 2.10 voor de Gildekamer; ook zal de Verkooper den Opzieners moeten kunnen verzekeren en doen blijken, dat in zijne verkooping geene boeken van buiten-Boekverkoopers gemengd zijn." — Art. 9. „Indien een Boekverkooper bin- nen deze Stad woonachtig, is overleden, zullen zijne erfge- namen deszelfs fonds of assortiment mogen verkoopen, in het sterfhnis zelf, of waar zij zulks goedvinden, zonder eenig rantsoen aan het Gilde te betalen; en zullen tot zoo eene verkooping alle binnen- en buitenlandsche Boekverkoopers worden toegelaten." Voorwaar een groote vrijheid! — Art. 10. „Niemand, 't zij Boekverkooper, 't zij particulier, zal in eenigerleij plaatsen, mogen aanleggen, weekljjksche, maandlijksche, of eenige andere bijeenkomsten, om aldaar gebonden of ongebonden boeken te veilen of te verkoopen, bg op- of afslag, op verbeurte van al het geveilde, of het provenu van dien, en nog / 25 daarenboven van ieder Verkooper, en /' 6 van ijder daar tegenwoordig geweest zijnden Gildebroeder. Ook zullen geene Boekverkoopers van elders hier ter Stede eenige boeken, gebonden of ongebon- den, publiek of onder Boekverkoopers, op eenige plaatsen, mogen verkoopen of veilen, noch door eenig Boekverkooper alhier doen verkoopen of veilen, op verbeurte van alle boeken of het provenu van dien, en f 100 daarenboven, bjj den Verkooper te verbeuren." — Art. 11. „Een gildebroeder binnen deze Stad wonende, zijne eigene boeken willende verkoopen onder de leden van het Gilde, betaalt voor rant- soen aan het Gilde van ieder gulden van het verkochte Y stuiver; ten ware de verkooping boven de / 3000 bedroeg, ab wanneer de Verkooper met 4 penningen van ieder gulden 312 zal kunnen voldoen.'^ — Art. 12. „Iemand eene yerkooping op de Gildekamer willende aanleggen, moet daarvan de in dienst zijnde Opzieners uiterlijk 3 dagen voor de yerkoo- ping kennis geyen, opdat de Gildeknecht bij tijds dit aan de leden yan het Gilde aanzegge: terwijl de Yerkooper daar geene boeken, aan eenig ander Boekyerkooper toebe- hoorende, mag yeilen noch yerkoopen, yolgens art. 10." — Art. 13. „De Verkoopers zuUen den Schrijyer in alle yer- koopingen onder het Gilde, of op de Gildekamer gehouden, yoor zijn salaris en dienst een bepaald geld moeten betalen." — Art. 14. Wat echter de Amsterdamsche belasting op de Catalogi betreft, waaroyer wij yroeger gesproken hebben, bljjkt dat deze soort yan belasting billijk was. Deze belasting, die 313 genoemd werd de 40ste penning, werd ook te Leiden en in andere plaatsen van Holland gevorderd, als een uityloeisel yan het besluit der Staten van Holland en Zeeland over de inkomsten of belastingen ^) van 9 Mei 1744, onder dezen titel : Ordonnantie op het middel van den 40sten penning ^ van de verkoopingen enz.". In art. 1 daarvan wordt onder meer gezegd: ^Wijders zal ook yan alle boeken, mitsgaders yan alle goederen, op de Catalogen der te houdene auction geexprimeerd, bij yrijwillige publieke auction yerkocbt wordende, de Impost yan den 40sien penning worden be- taald, welke bij de Boekyerkoopers, afslagers of anderen, die daartoe zouden mogen gequalificeerd worden, aanstonds, yoor dat yoorsz. boeken aan de koopers geleyerd worden, zal worden ontfangen, en bij ben, binnen 6 weken na 't yerloopen yan yoorschr. publieke auction, yerantwoord, waar zulks beboort; doch in de Steden, waar oyer diergelijke auction ook de Yendumeesters staan, zullen deze den Impost ontfangen en yerantwoorden ; des dat de sorteeringen yan ongebonden boeken, die alleen onder die yan het Gilde worden gedaan, daaronder niet begrepen zullen zijn" ^). Hiemeyens kan geyoeglijk art. 14 yan 't zelfde besluit yol- gen: „Yan dezen Impost zal niemand exempt zijn, buiten de Godshuizen, Eerken, Diaconien, en die speciaal Octrooij en yrijdom hebben bekomen, en zullen yeryolgens de Steden 1) Daaruit zyn in 'i begin dezer eeuw onze patenteu ontstaan. Dit woord beteekent letteriyk n^P^" brief" (van 't latijnsche werk woord „patere'* =: open staan) ; zulk een brief geeft dus toestemming voor het uitoefenen van eenig ambacht. H Spreekt van zelf, dat men geld betalen meet om zulk eene toestemming te kr^jgen. 2) Reeds vroeger dan 1744 werd deze 40ste penning geheven. Ik vind op H Register der MSS. stukken van *t Amsterdamsche Gild, even voor of in 1700, n\ 50 request „om vernietiging van den 409teii penning in opzicht der Boek- verkooping, zoo bij versterf als uitscheiden", opgesteld door H. Wetstein, nevens een „verder bericht der Boekverkoopers te Leiden.** Dit verder be- richt ontbreekt, maar men schijnt hun gevoelen gevraagd te hebben. 3) Vgl. Groot Placaet-Boek meermalen aangehaald VII p 1442 en Or- donnantie boven aangehaald, pag. 17—18. 314 en generalijk alle Corporatien^ zoowel ale particuliere inge- zetenen dezen Impost betalen volgens art. T' '). Over het proefstuk te leveren door hen, die meester in eenig ambacht wilden worden, is ons hier evenmin als te Amsterdam iets bekend; aldus schijnt er in beide steden geen proefstuk vereischt te zijn, noch voor den boekdrukker, noch voor den bookbinder, noch voor eenig ander lid, alleen moesten de leerlingen jjverig hunnen leertijd besteden om nuttige kundigheden in het aanleeren van hun vak to yer- krijgen: want in art. 5 van de eerste wet van 1775 wordt deze uitdrukking gebezigd: „Een leerling zgne leerjaren behoorlijk uitgediend hebbende, enz." Ook ld noot 2 biadz. 305 zagen wjj dat in de 17de eeuw te Leiden slechts voor sommige Gilden proefstukken geleverd moesten worden. Ons Gild schijnt niet alleen in deze stad tegen het einde der vorige eeuw 't meest gebloeid, maar ook boven alle van dien aard in andere omliggende steden uitgeblonken te hebben. Toen in 1795, na de omverwerping van het Staatsbestuur, eene menigte verzoekschriflen ingediend wer- den tot behoud van 't eigendomsrecht in het boekwezen, bezigde het Comity van Eoophandel en Zeevaart in zijne besluiten van 37 Februari en 29 Juni van 't zelfde jaar deze uitdrukking: „dat het over deze zaak het oordeel zou inwinnen van boekdrukkers uit verschillende steden, voor- namelijk echter van den Deken en de Hoofdlieden van het Leidsche GUd" ^). Drie jaren later zijn alle Gilden a%e- schaft, zooals wij hier achter breed voeriger zuUen uiteen- zetten. — En zoo hebben wij dan alios besproken wat er over het Leidsche Gild te zeggen was. Laat ons nu het Haagsche Gild beschouwen. Wij verwonderen ons niet, dat hier zulk een groot aan- tal leden bestond, dat ze een gilde konden vormen. Wellicht 1) Groot Placaet-Boek, Vir, 14U. 2) Vgl. over deze geheele zaak het concept-besluil (op bladz. 5 vermeld), van 8 December 1796. 315 moet de oorzaak daarin gezocht worden, dat 's-Qrayenhage de zetel der regeering was, waar vele werken van yerBchillen- den aard gedrukt werden. Hier waren oudtgda, evenalB te AmsterdaiD, de boekdrukkers en boekverkoopers vereenigd met de leden van bet St. Lucas-Gild. Yolgens de Riemer ^) bebben zij in 1656, volgens de Haagscbe keuren in 1702 toestemming bekomen om een afzonderlijk gild te mogen opricbten -). Wat de recbten van dit Gild betreft, hierover bezitten wij de eerste keur, die door de stedelijke regeering gegeyen is aan bet pas opgericbte Gild yan Boek- en Eonstyerkoopers Boek-, Eaart- en Plaatdrukkers, Boekbinders, Papier- en Penney erkoopers, zooals ze betiteld werden. De keur is gedagteekend 25 Mei 1702 en beyat 12 artt., waaryan de yoomaamste aldus luiden: Art. 1. ^Yoortaan zal niemand hier ter stede bet yerkoopen, binden of drukken yan boe- ken (bet zij in bet openbaar of bij besloten winkel, zooals de Haagscbe Magistraten er aan toeyoegden, toen ze den 12 April 1717 met een afzonderlijk decreet art. 1 yan de wet yan 1702 yerklaarden) mogen exerceren, als een geboren bur- ger dezer Stad, of die zijn burgerschap beboorlijk heeft ge- wonnen (tot zooyer stemt zij oyereen met art. 1 yan de Amsterdamsche keur yan 1663 en de Leidscbeyan 1775)en een proefstuk beeft gemaakt ter approbatie („en in presentie" wordt er in de yerklaring boyen yoornoemd aan toegeyoegd, opdat de boofdlieden niet bedrogen zouden worden, wan- neer bun misschien een proefstuk geleyerd werd dat niet bet werk was yan den candidaat) yan Deken en Hoofdman- nen, een proefstuk, bestaande in bet inbinden yan een Bijbel in folio, in Rusleer, met slooten en beslag; en een Atlas, of anders een Eaartenboek, en betzelye te yergulden op snee en op bet pergament, of wel in een Franscben band, ter keuze en optie yan den genen, die de proeye wil 1) Beschr. v. *s-Gravenhage 1730 III, p. 287. 2) Keuren en Ordonnantien van *s-Gravenhage, boven aangeh. p. 129 N». 66 p. 173 en volg. 316 doen" ; er wordt nu in de verklaring aan toegevoegd : „Doch bijaldien iemand van het maken van het voorsz. proefbtuk gaame zou willen gelibereerd zijn, zal hij zulks kunnen redimeren, met aan yoorsz. Deken en Hoofdmannen te be- talen eene som van /150." — Ofechoon art. Ivandekeur, aan alien die lid wilden worden de verplichting oplegde een proefstuk te maken, mogen wij vermoeden, dat ditvoor niemand anders dan yoor de boekbinders gold, daar deze alleen bedreven moesten zijn in de kunst van boekbinden. Wij zouden echter ook mogen aannemen, dat de stedelijke regeering, oordeelende, dat de strekking van art. 1 al te ruim was, er in 1717 deze woorden aan hebben toegevoegd : Dock bijaldien^ enz. Intusschen schjjnt het wel wat al te hard, dat sedert 't jaar 1717 de boekdrukkers en bookbin- ders / 150 moesten betalen, om bevrijd te worden van een proefstuk, dat niet tot hun ambacht behoorde, en waaruit hunne bekwaamheid of onbekwaamheid niet kon blijken« Wij maakten reeds op biz. 303 de opmerking, dat men tc recht van eenen boekdrukker en bookbinder een proefstuk kan eischen, doch niet van eenen boekverkooper. Art. 2 is geheel gelijkluidend met H zelfde art. van de Amsterdamsche wet van 1663; er wordt alleen aan toege- voegd : „Gelijk mode zullen moeten betalen voor hun inkomst gelijke 20 stuivers alle vreemdelingen, van buiten hier op eenige winkels gaande werken, en zullen de meesters voor de leerjongens (elders leerlingen genoemd) en knechts, bij onvermogendheid derzelve, of hunne ouders, voor dezelve moeten betalen." Er wordt hierin geen melding gemaakt van den leeftijd van 12 jaar en het verschil tusschen leerlin- gen en leerjongens, 't geen wel het geval is te Amsterdam en te Leiden. — Art. 3 bevat dezelfde bepaling als art. 2 van de Leidsche wet van 1775 (vgl. boven bl. 306 en volg.) : „Indien eenige leerjongens hun leermeester in deszelfs weerwil verlieten, v66r zij hun aangenomen tijd hadden uitgediend, zal geen ander meester, hiervan kennis hebbende, zulkejongens mogen aannemen; ook mag geen meester eens anders knecht van zijn winkel verleiden ; beide op boete van / 3" ; 317 dus de helfit van de boete te Leiden. — Art. 4. „Alle die na dato dezes voorschr. Neringen of Ambachten alhier wil- len opzetten, zuUen voor hun intrede, ten behoeve van het Gild, aan den Deken en Hoofdmannen moeten betalen: een Meesters zoon f 12] een burgers zoon binnen deze Stad geboren / 18 ; iemand van buiten 's Gravenhage, doch bin- nen de Provincie Holland geboren, f 21\ ten ware hij met een burgers doehter getrouwd was, als wanneer hij zal vol- staan met f 18] en hij die buiten de Provincie Holland, doch binnen het ressort van den Staat geboren is, / 25, doch met een burgers doehter getrouwd, / 21 ; en iemand buiten het ressort van den Staat geboren f 30, doch met een burgers doehter getrouwd / 25." Het huwelijk met de doehter van een inwoner der stad bracht dus eenig voordeel aan; een grooter profijt hebben wij bovon yermeld bladz. 301 bij 't jaar 1786; dit entreegeld is veel meer dan te Am- sterdam, nog geen 40 jaren vroeger ; vgl. boven bladz. 292. Sn volgt art. 4: „Des zuUen de weduwen van Boek- yerkoopers, Bookbinders en Boekdrukkers, de Neringen of Handwerken mogen continueren, zonder hierin eenigzins gehouden te zijn. — Art. 5. „Niemand zal eenige teekenen van Book-, Eonst-, Eaartverkoopers, of Boekbinden of Druk- ken voor zijn huis mogen hangen of uitzetten, ten zij hij alvorens het Glide en de voorsz. artt. zal voldaan hebben." — Art. 6. „Geene kramers of andere personen zullen mogen omloopen, venten, veilen, verkoopen of voorstaan, met eenige boeken, — kouranten, nouvelles, enz. op boete van / 6 voor de eerste reis, en voor de tweede, dubbele boete, boven de verbeurte der geveilde waren." Wij zagen in 't vorige Hoofdstuk § 1, dat dit in de Vereenigde Nederlanden en in § 3 in de Zuidelijke Nederlanden en in dit hoofd- stuk art. 23 van de Amsterdamsche wet van 1663 (te 'sHage echter minder strong dan te Amsterdam) niet ver- boden was. Intusschen is dit verbod zeer good te keuren, daar, wanneer men boeken bij de eene of andere gelegenheid voor een kleinigheid machtig wordt, men aan de boekhandelaren die zich in eene stad gevestigd hebben groot nadeel berok- 318 kent. — Art. 7. ^QeenePriatkonstof Eaarten, endiergelgke, zuUen worden verkocht door oavrije personen in eenige huizen, of op markten, op het Buiten- of Binnen-Hof of daarmede mogen worden voorgestaan, als alleenlijk op de vrije Jaarmarkt." — Art. 8. ^Niemand van deGildebroede- ren zal bg publieke Auctie eenige boeken mogen verkoo- pen, ten zij hij daartoe hebbe bekomen speciaal consent van de Heeren Schout en Burgemeestere dezer Stede, op boete van / 12." — Art. 9. „AIle Gildebroeders zullen aUe jaren ten behoove van het Gild moeten betalen 10 stuivers." Dit klinkt eenigszins zonderling, want het is de helfk, van 't geen 40 jaren te voren bepaald is in art. 7 van de Amsterdam- sche wet van 1663. — Art. 10. „Tot onderhouding der goede orde onder de Gildebroeders worden aangesteld 66n Deken, en twee Hoofdmannen, van welke de Deken zal dienen twee jaren, en na verloop van dien zal uit de twee Hoofdlieden &6n tot Deken worden verkoren, en in deszelfs plaats bij verdrag of meerderheid van stemmen der dienende Overlieden twee personen jaarlijks op den 9^^n Meij worden gepresenteerd aan Burgemeesteren, om bij Han Ed. Achtb. 66n tot Hoofdman, en om het ander jaar ook twee perso- nen, om 6en tot Deken te worden verkoren." — Art. 11. „Yoor8z. boetens zullen gekeerd worden, ^/^ ten behoove van het Gilde, en Vs t®^ behoove van den Officier." — Art. 12. „ Schout, Burgemeesteren, en Begeerders dezer Stede houden aan zich de magt om dozen Gildebrief te interpreteren, te vemietigen, veranderen, amplieren, en corrigeren." — Tot zoover de wet van 1702. Wij verwonderen ons intusschen dat er voor den leerling om meester te kunnen worden geen leertijd vastgesteld is. Er is in de laatste helft van de vorige eeuw nog eene uitbreiding aan deze keur gegeven, want in die van 20 Mei 1768 hebben Burgemeesteren bepaald, dat „niemandin 't Gild zal geadmitteerd worden dan die 8 jaren of meer leerling geweest is." Wat de stad Haarlem betreft, weten wg dat daar een 319 Gilde van boekverkoopers bestaan heeft, volgens delijstder Gilden die in 1798 te Haarlem Yoorkwamen en in datjaar afgeschaft werden^), gelijk we later zullen zien. Reeds in 1630 waren de boekbinders en boekdrukkers in 't Gildyan St. -Lucas opgenomen, maar vormden nog geen afzonder- Igk GUd. Dit over de steden van Holland. In de oyerige plaatsen van deze provincie konden wij geen enkel spoor van wetten van ons Gild ontdekken ^) omdat zij wegens yerschillende oorzaken, die wij vroeger op bladz. 287 opnoemden, en omdat zij, als zij misschien bestonden, b. v. te Rotterdam, geen geschreven wetten of keuren van de stedelijke magistra- ten hadden ontvangen. Dat cm^e Gilden zelfs tegen 'teinde van de 18(^e eeuw, niet lang voordat alle Gilden afgeschaft werden, niet in alle steden Tan Holland bestonden, blijkt o. a. daaruit, dat in art. 5 en 7 van de wet van 8 Dec. 1796, dikwijls hierv6or vermeld, de woorden yoorkomen: „Het Boekyerkoopers Gilde yan de plaats, waar hg (d. i. de boek- yerkooper) woont, of zoo er aldaar geen Gilde is, dan bet Gilde yan eene der naburige plaatsen." Yoordat we zullen eindigen met onze bescbouwingen oyer onze Gilden in Holland yoorkomende, moeten wij nog yer- melden wat er bepaald is in art. 5 en 7 yan de wet y. 1796 oyer 't boekyerkoopers Gilde. De inhoud yan art. 5 is : Indien iemand boeken buiten deze proyincie herdrukken wil, dan meet hij een exemplaar yan de oorspronkclijke uitgaye, met zjjn naam onderteekend, aan 't boekyerkoopers Gilde yan de plaats zijner inwoning toezenden, en zoo dat Gilde niet bestaat, dan aan bet Gild yan een naburige plaats. Dit werd beyolen, opdat niet de herdruk, buiten de proyincie yervaardigd, onder den schijn yan de oor- \ i) Bij De Konino Tafereel v. Haarl. lY, p. 278 in de noot. 2) De heer Ackersdijck heeil later aan den schrgver medegedeeld, dat hij in 1828 te Rotterdam op 't Stadhuis eene Ordonn^ntie van 26 Jan. 1720 op het boekverkooper- Gilde gevonden heeft. In dien brief wordt tevens gezegd, dat er onderscheidene keuren voor Gilden te Rotterdam aan- wezig waren. 320 spronkelijke editie in omloop zou gebracht worden ; de oor- spronkelijke uitgave mocht men hier in omloop brengen. — Art. 7 deelden we reeds gedeeltelijk hiervoor op bladz. 56 mede; er wordt aan toegevoegd, wat betrekking heeft op ons gild: mits 1^. die Boekverkooper aan Deken en Uoofdlieden van het Boekverkoopers Qilde ter plaatse daar hi) woont, of zoo er aldaar geen Qilde is, dan Deken en Hoofdlieden van dat Gilde in een der naburige plaatsen zjjne te doene adyertentie, door hem onderteekend, met aanteekening yan den datum ter hand stelle; en 2^. 3 maanden na de gedane adyertentie aan Deken en Hoofdlie- den bewijze, dat hij het origineel werk bezit en met de yertaling of het nadrukken bezig is ^). Dit alles moest later, na de afschaffing der Gilden, aan het Gemeentebestaur be- kend gemaakt worden. Uit de bepalingen der beide artt. blijkt, welken inyloed ons Gild toen nog in Holland had, 2 jaren y66r de afschaffing der Gilden. Nu gaan wij oyer tot de proyincie Utrecht, in wier hoofd- stad een boekyerkoopers- en drakkers-Gilde is geweest, dat zeker zijn oorsprong en bloei te danken heeft aan de Aca- demie en aan yele geleerde werken, die daar het licht zagen en in wier belang enkele ordonnantien of wetten door de stedelijke regeering uitgeyaardigd zijn. Dat ons Gild met dat der glazenmakers oudtijds yereenigd zou geweest zijn, is niet zeker; dat dit echter het geyal ge- weest is yermoeden wij, omdat in de gezamenlijke besluiten yan de Utrechtsche Gilden, die in het werk yan Van de Water geyonden worden '), ons Gild terstond yolgt op dat, hetwelk genoemd wordt: het Gilde der Glazenschrgyers en Glazenmakers. Hoe het ook zij, in 1623 bestond reeds ons Gild alseene yereeniging, want in het besluit yan 1 December yan dat jaar wordt er melding yan gemaakt, toen de stedelijke i) Wy zouden hiervoor zeggeii: herdrukken^ in andere beteekenis ge- bruikt men tegenwoordig nadrukken, 2) Groot PUcaat-Boek van Utrecht III, p. 728-~852. 321 regeering op verzoek van bestuurders en leden van 't boek- yerkoopersgild, den publieken verkooper, dien men toen ^r/- huismeester noemde, verbood: ^eenige boeken, kaarten, printen en dependentien van dien, die binnen voorschreyen Stad gezonden of gebragt zullen mogen worden, toebehoorende vreemde Boekverkoopers of Kaartprinters, wonende baiten deze Stad, en Yrijheid van dien, in het erfhuis te venten, of op zijn tafel te brengen, veilen of verkoopen, direct of indirect, op poene van 50 dubbele goude JC^ederlandsche rgders te verbeuren" i). Hetgeen zoo strong verboden word, omdat door deze daad zeer groote schade aan de leden van het Gilde toegebracht word. Dit verbiedt Art. 2 van de Amster- darasche wet van 26 Januari 1769. Daarop volgt de wet van 3 Mei 1652 over de verkoopingen, waarvan art. 1 aldus luidt: „0p rapport van Heeren Ge- committeerden, die den Erfhuismeester en Boekverkoopers hier op gehoord hadden, is verstaan, dat van nu voortaan geene auctie of verkooping zal mogen gehouden worden, als alleen van de genen, die nagelaten zijn bij personen in deze Stad of Provincie overleden op verbeurte van /* 100, voor den OflScier, den aanbrenger en de Armen, ieder ^/g." Hier was men vrijgeviger, dan te Amsterdam, waar wij zagen, dat slechts boeken in de stad of in hare jurisdictie nagelaten, verkocht konden worden, en dan te Leiden, waar geen verkoop van boeken, tenzij van hen die in de stad overleden waren, toegestaan werd. — Art. 2. „En zullen zij, die bij hun leven hunne bibliotheek bij auctie willen doen verkoopen, daartoe moeten verzoeken speciaal consent van de Vroedschap." — Art. 3. „Dat de Catalogi van de al zulks te verkoopen boeken zullen vertoond worden aan de Dekens in der tijd; (volgens de wet van 15 Maart 1685 werd deze inspectie verder uitgestrekt: „De Vroedschap heeft verstaan, dat volgens het oud gebruik, geen vendu van boeken zal worden gehouden, ten zij alvorens de Cata- logus vertoond worde aan den Rector Magnificus der Academie, 1) Gioot Placaat-Boek 111, bladz. 761. 21 322 en de dag yan yerkooping bij Z. Ed. gepraefigeerd) ^) 't yeryolg yan art. 3 is: en zal hjj, die de yerkooping laat doen, des noods, gehouden wezen te yerklaren, dezelye te wezen der boeken yan den yerstoryen persoon, of yan zoo- danige bibliotheek, daar consent toe gegeyen is, en geene andere, op poene, zoo iemand yan dezelye yerklaring te doen, weigerig en in gebreke bleye, dat die auctie zal wor- den opgehouden, gelijk ze ook zal worden opgehouden, zoo yoorsz. Dekens bewijzen kunnen, die yerklaring niet naar waarheid gedaan te zijn. — Art. 4. „Dat yan nu yoortaan geene Catalogi yan yerkoopingen yan boeken zullen mogen gedrukt worden, als met yolkomene expressie yan den naam of de namen yan de yerstoryene persoon of personen, die de boeken hebben toebehoord, op poene als yoren." — Art. 5. „Dat om alle bedrog yoor te komen, en opdat yan nu yoortaan geene geraapte auction, of yerkoopingen yan boeken meer zouden geschieden, onder wat pretext zulks zou mogen ziJH, de bode {knecht yan bet Gild) bij alle yerkoopingen tegenwoordig zal moeten wezen, en de boeken ophangen, opdat er geene buiten de Catalogen yerkocht worden ^). Eenige misbruiken bij 't houden yan boekyerkoopingen schijnen in dien tijd langzamerhand ingeslopen te zijn, en aanleiding gegeyen te hebben tot dit besluit. Voegen we hierbij wat wij in andere proyincien en in Utrecht na het midden yan de \1^^ eeuw zagen omtrentde Sociniaansche boeken, dan ligt het yermoeden yoor de hand, dat de stedelijke regeering den yerkoop yan deze boeken op die wijze wilde beletten. In chronologische yolgorde komt nu 't besluit yan 2 Pebr. 1663 (een half jaar y66r de wet yan het Amsterdatnsche Gilde, waaroyer wij boven gesproken hebben); een tame- lijk breedyoerige wet aan 't boekdrukkers- en boekyer- koopers-Gild gegeyen en gedeeltelijk hemieuwd den 13<ien Maart 1667, waarbij 't yolgende bepaald wordt: Art. 1. 1) Groot Placaat-Boek III, p. 763. 2) Idem p. 761 vv. 323 „Eerstelijk zal niemand, geen Gildebroeder of zuster zijnde, zelve, of door anderen, mogen drukken, binden of verkoopen eenige boeken, kaarten, prenten, gebonden of ongebonden, noch eeoig gedrukt goed of waren, die dozen Gilde zal mogen aangaan, noch daaryan in deze Siad en Yrijheid van dien eenige winkel opzetten, op poene van confiscatie van 't verkochte werk, en /" 12 daarenboven. — Art. 2. „Zullen geene schoolmeesters aan hunne discipelen, eenige Glides waren, 't zij boeken of anders mogen yerkoopen op boete yan f 6: uitgezonderd dat de marskramers de alma- nakken bier gekocht, langs de straten mogen yenten." — Art. 8. „Geen Gildebroeder zal zich mogen yerhuren of laten gebruiken, yan persoonen buiten dit Gild, tot executie van des Gilds nering, op boete van/ 100, en zullen die yan bet Gild bun werk ook moeten laten maken bij een yan bet Gild op poene van / 3." — Art. 4. „Dat geene vreemdelingen, waren van dozen Gilde, in deze Stad en Vrijheid van dien, zullen mogen veilen, verkoopen of ver- handelen, als aan die van bet Gilde, op poene van boven bet goed te verbeuren / 50, en zoo wie eenige waren van buiten inbrengt, om aan 't gebeele Gild te yerkoopen, zal alvorens eene Catalogus dier waren aan de Dekens moeten geven, om die van bet Gild te laden (noodigen) en tegen den beraamden tijd de verkooping alleen in de Gildekamer te doen, zonder dat eenige buiten-boekverkoopers of anderen daarbjj zullen mogen zijn, als met consent van de Dekens, en zullen die verkoopers van iedet gulden geven 66n stuiver, boven de gewone onkosten (volgens de wet van 14 Mei 1666 bedragen die 4 penningen van de gulden voor bet afslaan, op- en uitscbrijven der rekeningen), — maar die van dit Gilde, hunne eigene waren, gelijk voorsz. verkoopende zullen maar geven half geld, zonder daaronder te mogen yerkoopen anderer luidens waren, op verbeurte van f 25, en zal de bode voor bet laden hebben 15 stuivers. — Art. 5. „Die van dit Gilde zullen maar op 66ne plaats mogen winkel houden, hunne waren niet mogen omdragen, noch op straten^- noch op maikten, kerkhoven, of andere publieke 324 plaatsen, voorstellen of yerkoopen, uitgezonderd des Satur- dags (wegens de weekmarkt) en in de jaarmarkten ; op poene van telkens te verbeuren f 6." — Art. 6. „Die van dit Gild zullen hunne waren niet mogen verkoopen bij openbare auctien, ten ware zij van deze nering waren en met eeden verklaren, deze nering voor altijd te willen verlaten, en zoo wie eene publieke auctie aangevangen of voltoogen heeft, zal met der daad dit Gild verliezen, en daar nooit weer toegelaten worden (vgl. boven bladz. 293 en volg.), uitge- zonderd dat na het overlijden van man of vrouw, hen zulke auctien alleen tot boedelscheiding vrij zal staan ; en zoo wie anders deed, zal verbeuren f 50, en evenwel deze nering moeten verlaten." — Art. 7 herhaalt art. 1 van 't besluit van 3 Mei 1652, en na de woorden op verheurte van f 100 wordt er aan toegevoegd: „en boven dien de auctien moeten staken; ook zullen geene inwoners van deze Stad en Pro- vincie hare boeken bij haar leven meer als eenmaal alzoo mogen verkoopen, en alleen na alvorens verkregen te hebben consent van de Ed. Achtb. Heeren Regeerders dezer Stad, op poene van f 50. — Art. 8. „Dat zoo wel die van het Gild, als anderen, die auctie houden willen, alvorens de schriftelijke Catalogus aan de Dekens zullen moeten over- leveren, die de boeken zullen mogen visiteren, en aan dezelve verklaren den eigenaar van dien ; en zoo de drukker, zonder dat zulks geschied ware, de titel van zulk eene auctie liet affigeren, of de Catalogus distribueren, zal verbeuren f 25." Welke visi- tatie gewoonlijk achterwege bleef, ja zelfs in de IS^e eeuw bijna in onbruik geraakte, en wegens de moeilijkheid der zaak: en om- dat bij die gelegenheid hoogst zelden schadelijke boeken gevon- den werden. — Art. 9. „Ymand behoorlijk gequalificeerd dit Gild willende winnen, zal bij het aangeven aan de Dekens voor het Gild betalen / 6 en tot rantsoen / 3, en dan zijne bekwaamheid toonen met de Gildeproef." — Art. 14 bepaalt dat een proefstuk geleverd moet worden door een letterzetter. — Art. 15 vereischt dit ook van een bookbinder: „Een Bijbel of «uider boek in folio in te binden met sloten en beslag, een kaar- teboek, in mediaan, en een boek in octavo op snee en leer verguld." Dit verschilt niet veel van het proefstuk der Hagenaars; vgl. biz. 315 art. 1 van de Haagsche Eeur. — 326 Art. 16. „Een Gildwinner (d. i. hij, die meester wil worden) zai zjjn proefwerk in ^6ne loopende week moeten voltrekken, in presentie van twee Meesters bij de Dekens te stellen (yolgens de verklaring yan de wet van 12 April 1717 op art. 1 van de keur van 28 Mei 1702 werd de tegenwoordig- heid van de Hoofdlieden te 's-Hage vereischt) ; zoo de proef- meesters, in presentie der Dekens bet voor goed erkennen, zal bij tot bet Gilde geadmitteerd zijn; zoo zij bet laken, zal bij de proof op nieuws moeten doen" ^). — Art. 17. „Een Zoon of Weduwe van een overleden Gildeverwant, zal binnen bet jaar, na bet overlijden, bet Gild mogen verber- vaarden (aanvaarden) met balf geld en rantsoen; een Zoon zal niettemin zijne proof moeten doen als voren, en daarvan balve leges geven (van een proefstuk, dat de zoon moest leveren, wordt in de keuren van andere plaatsen geen gewag gemaakt; ecbter mag men uit dit stilzwijgeu niet besluiten, dat de zonen van patroons, die in zulke steden woonden, en die ook patroon wilden worden, vrjj waren van een proefstuk, omdat de vereiscbte leertijd op ben niet van toepassing was. 