Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Er werd besloten dien koers te volgen om de kust aan te doen, deze voor een gedeelte te bezeilen om te vernemen of ze de massooi konden te steken en home reis te vervolgen. Zooals wij reeds zei- den, zagen ze de kust op den 23sten, den volgenden morgen hadden ze het land recht vooruit, zoo ook aan beide zijden op omtrent 5 mijlen afstand: het was nitermate hoog en bergachtig als op de Westkust van Sumatra, aan de zee schor; de kust strekte met eenige bochten, meest ZO. en N. W. Men gaf het op de kaart — die ze er van vervaardigden 2 — den naam van „de lange hooge berehr: met een doorgaand koeltje van het N. W. zeilden ze bij den wal langs om de Z. O. op om- trent 5 mijl van het land. Het bestek op den middag gaf He 32° ZBr. In het zeilen lange de wal bespeurde men aan de took. die ze op vele plaatsen in het hangen van het gebergte zagen. dat het welbevolkt was, Gedurende het overige van den dag passeerden ze het eiland Amsterdam, wuarbij ze een grooten walvisch zagen; voorbij het eiland werd grond gelood op 30 vademen zand. Beoosten kaap Amsterdam kregen ze den vinden en alsdan van daar naar Kei over 2 Deze is niet meer aanwezig, EN DE PAPOLSCHE EILANDEN. 13 stroom van om de O., en daar de wind slap uit den N. woei, waardoor ze weinig vorderden en op omtrent { mijl van den wal geen grond kunnende werpen, namen ze de meeste zeilen in eu lagen met het schoverzeil en de bezaan den geheeleu nacht bij om de Zuid om den dag te verwachten. Sedert dat ze het land hadden aangedaan, gisten ze tot des avonds om- trent 10 mijlen te hebben gezeild, want de stroom had hard om de Oost geloopen. Den volgenden morgen met het aanbreken van den dag werd het anker gelient en ging men onder zeil; doch door den har- den noordenwind kon men niet boven een eiland zeilen, het- welk van den N. W. hoek omtrent 14 mijl van land lag. t Ze stelden derhalven de koers naar het eiland, om ergens achter een hoekjen ten anker te komen, om voor het holle water en harden wind beveiligd te zijn; dit gelukte, ze kwamen in den voormiddag aan de W. 4. W. zijde van dit eiland op 16 vademen zandgrond ten anker. Dadelijk werden de sloepen bemand, waarmeê zij aan land voeren en het doorzochten ; men vond er geen volk maar wel hier en daar eenige gemaakte roosters, waar visch op was gebraden, een vuurpiaats, hutjes en kotjes of slaapplaatsen, ook beekjex met versch water; ze kapten er eenig timmerhout en keerden daarop naar boord terug. Het eiland strekte meest Z. O. en N. W. ter lengte van omtrent 5 mijlen; het werd in de kaart gebracht met den naam van Wesels Eiland, het tegenwoordige P. Adi. Tegen den avond begon het zeer hard uit het W. te waaien met regenbuien en hol water, zoodat men het niet geraden achtte te blijven liggen: men lichtte het anker en ging onder veil, de koers Z. ©. ten Z.: doch in de eerste wacht werd het stil, maar omdat men rafeling van stroom gewaar werd, was nen genoodzaakt ten anker te komen tusschen het genoemde Wesels eiland en een kleiner, door hen Vogels Kiland genoemd op 20 vadem koraalgrond; men vond den stroom hard om de Oost gaan, terwijl de wind westelijk bleef, In het N. N. O. van het Vogels eiland werd men den ge- heelen nacht vuren gewaar. Den 26en werd des morgens zeil gemaakt; ze gingen eerst 0. ten Z. aan totdat men Wesels eiland voorbij was, daarna N. om de vaste kust weder aan boord te loopen, om eene = —— —— t Poeloe Adi. 14 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA volkomene kaart van de strekking, verwijderde ligging en koers van het land te kunnen maken. De stroom scheen hier zeer hard om de W. te gaan; van de Hooge Hoek om de Oost strekte het land, voor zooverre ze het konden zien met een inbocht van 8 mijlen N. O.°en N. O0. ten O.; de Oosthoek van deze bocht werd in de kaart genoemd de A. O. hoek. Met zousondergang lag Wesels eiland omtrent 7 mijlen W. Z. W. van hen, en nagenoeg 3 mijlen van den vasten wal; het land was hier overal hoog evenals dat hetwelk ze gepasseerd waren. Ze wenden het nu om de Zuid; gedurende de nacht was het zeer slecht weder met donder en bliksem, de regen bleef aan- houden, de wind liep het kompas rond; in de hondewacht kregen ze den wind en den stroom uit het N. W.; ze namen de fok in en lieten het met de bezaan om de 4. W. drijven, w't water verhief zich zeer grof en verbolgen” ‘sx Morgens waren ze omtrent 5! mijl N. W. ten W. van den N. 0. hoek, drie mijlen van het land; de wind bleef N. W, met harde stormvlagen, ze maakten zeil naar gelegenheid en epen N. ©. ten N. aan om dicht bij de vaste kust langs te zeilen. Op een mijl van den wal werd de koers O. ten Z., zoo- als de kust van de N. ©. hoek af omtrent 9 mijlen strekte; het binnenland was zeer hoog, aan den zeekant bar en steil, met veel inbochten, hier en daar met eilandjes bezet ; ze brachten die op hunne kaart over. Tegen den middag gingen ze over den anderen boeg leggen, de wind bleef steeds N. W. en W. N. W., het middagsbestek gaf 3° 45’ ZBr.; ankergrond vond men niet. Tegen den avond waren ze nabij den Steilen Hoek, waarvan het land aan den zeekant laag en landwaarts in hoog 4. O. en N. W. strekte; de koers werd veranderd tot 4. 4. 0. ; omtreut 1! mijl van den Steilen lloek gaf het lood in het vaar- water 14, 13 en 12 vadem zandgrond. In deze bocht lagen twee kleine lage eilandjes; met zonsondergang waren ze omtrent 2 mijlen van den Goenong Apie (wanneer deze werd benoemd, geeft het journaal uiet aan, evenmin hoe ze dien peilden). Men minderde zeil en heten het den geheelen vacht om de 4. Z. W. drijven. Daar ze gisten dien dag tusschen de 9 en 10 mijlen gezeild te hebben, zoo had men opgemerkt dat de stroom meesttijds om de U. had geloopen, soms liep hij wel eens om de W, maar niet zoo hard en ook niet zoo lang. Den volgenden morgen (28) met den dag, lag den Steilen Hoek omtrent 8 mijlen ten N. van EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 15 hun, die ze den vorigen dag O. ten N. hadden gepeild: met een frissche koelte van het N. W. en N. W. ten W.en een N.O. koers, zette men het op den wal aan om daarbij langs te geilen , welken men omtrent ten 9 ure op een half kanonschot was genaderd, het lood gaf 18 vadem atekgroud, waarna de koers 4. ten ©. werd. De strekking van het land was van den Steileu Hoek tot den Vlakken Hoek omtrent 5 mijlen 0.4.0. met laag voorland ; het hooge land lag wel drie mijlen landwaarts in; de dieptens gaven van 16 tot 19 vadem stekgrond. Bij den Vlakken Hoek komende, zag het water zeer bleek , ofschoon het lood de reeds genoemde diepten gaf. Even beoos- ten den Hoek zag men een rivier, waarbij aan het strand 3 of vier kleine hutjes stonden; ze zageu ook een man de rivier over- gaan. Ze hadden het vooruemen om hier te ankeren , maar waren daartoe reeds te ver om de O. voordat ze het gewaar werden; daarbij liep de stroum sterk om de O., zoodat ze bleven doorzeilen. Omtrent een half mijl Oostelijker zagen ze weder een rivier, waarvoor ze (op 20 vademen stekgrond) ten anker kwamen. De Commandeur Pool gaf bevel om de beide schuiten van de jachten te bemannen en ging in persoon mede naar den wal. Doch dit had voor hem en eenige van zijne manschappen de noodlottigste gevolgen. Omstreeks anderhalf uur later waren beide schuiten weder aan boord terug. Doch wat was er in dien tusschentijd voorgevallen. Uit het verhaal der aan boord teruggekeerde personen, vernam men dat Pool — zonder naar de schuit van Wesel te wachten, die hij wel twee mnusketschoten vooruit was — zich met 10 personen aan land had begeven, waaronder drie musketiers waren. Ken hutje aan de rivierkant staande, werd door hen in oogenschouw genomen, doch niet beschadigd. Inmiddels kwamen aan wederzijden uit het bosch wel 100 wilden en vielen op hen aan; ze waren zwart van huid, als de Kaffers van Angola; ook grover, langer en grooter van leden dan de Europeanen; ze hadden lang zwart haar dat hun over de schouders hing; ze waren geheel naakt, met uitzondering dat hunne schamelheid min of tneer bedekt was. Onder hen was er een, die een ruig vel om den hals had hangen. Hunne wapens bestonden uit callawayen , hasegayen met ijzeren punten, bogen en pijlen. Niettegenstaande op hen werd geschoten, wierpen ze met een vervaarlijk geschreeuw en als doile menechen hunne callawayen , hasegayen en pijlen alsof het hagelde op het kleine hoopje af, zoodat ze genoudzaakt waren 16 DE REIZEN DER NEDERILANDERS NAAR NIEUW-GUINEA naar de schuit de wijk te nemen. In het omkeeren werd de Commandeur Pool, daar hij in het mulle zand tot de enkels inzakte, twee à drie malen viel, met een hasegay, benevens den koopman Schiller, van het jacht Wesel, die met Pool in zijn schuit was medegegaan, van achteren in den rug ge- schoten, zoodat beide bleven liggen. Pool riep zijn volk nog toe: loop, loop, elck ziet hem te salveren, doch de wilden waren dadelijk bij hem, namen hem zijn houwer af en hakten hem benevens deu koopman Schiller aan kleine stukjes, waarmede eenige hunner in het bosch liepen. Toen het volk met de schuit van land wegroeiden, zagen ze twee groote vlakke vaartuigen uit de rivier komen, waarin wel 25 à 30 zwarten waren en zette het met lange bamboesen langs den wal naar hen toe. De wilden, die aan land stonden, liepen tot aan hun middel in het water, en gooiden eu schoten zoolang ze de schuit konden bereiken; de busschieter Thomas Michielsen poogde door zwemmen de schuit te bereiken, doch werd door een der wilden in zijn rug getroften, zoodat hij in hun handen viel; de soldaat Willem Plemp smeet zijn musket weg, en daar hij ongekwetst was gebleven ‚ hegaf hij zich te water eu verdronk bij het zwemmen naar de schuit: een der busschieters werd in het afroeien nog gekwetst op drie plaatsen door calawayen, doch zonder doode- lijken afloop. Alles wax zoo schielijk in het werk gegaan, dat de schuit van Amsterdam die van Wesel nog op een musket schoot van den wal ontmoette ‚ zondat «de furie als een blicksem was toegegaen.” Nadat de schuiten aan boord terug waren, werd de Breede Raad beroepen en daarin besloten , dat de schipper van Amsterdam Pieter Pietersz. rin 1623 was opgedaen en als dan naar Kei oversteecken , volgens „de memorie van den K, Heer Gouverneur in Banda.” — Ze zagen verschillende troepen wilden van de Moordenaarsrivier langs het strand om de Oost loopen. Dex namiddags ten + nren werden de aukers gelicht en met klein zeil koers om de Z. Z. O. gesteld; de wind W. Toen het avond werd, peilde Oeser da Vb wear nl. ha wr on EN DE PAPOESCHE ELLANDEN. 17 duende den nacht lagen ze bij om de Z. W. met het schover- zeil, de lucht was donker, met veel donder en bliksem, doch geen harde wind. Den 29sten liep de wind in de dagwacht naar het N. De onder- zeilen werden bijgezet en de koers bepaald om de ©. N. O. en N. 0. ten O.; de Vlakke Hoek werd nu gepeild omtrent N. W. ten W. 4! mijl; des morgens ten S uren liep de wind met een uitschieter naar het Z. W. en W. Z. W., later op den dag W. en N. W. met eeu labberkoeltje; des avonds waren ze omtrent 2 mijlen van den wal en gisten op den aangegeven koers omtrent 5 mijlen te hebben gezeild. De zeilen werdeu ingenomen en liet men het met de bezaan om de Q. drijven. In de eerste wacht kregen ze den wind met een stijven storm- kaak uit het N. met harden regen en bliksem, In de honde- wacht wendde men het om de Z. W. Met den morgen was het stil, het luchtje was nit het N. W.; er werd weder zeil gemaakt eu de koers om de N. ©. ten 0. Ze waren toen omtrent 5 mijlen van den wal. Aan de peiling van het land waren ze in den nacht een streek om de O. vertierd; de deining kwam hard uit het Z. W. Op den middag gaf het bestek 4° 45’ ZBr.; de dieptens die gelood werden op omstreeks vier mijlen buiten den wal, waren tusschen 30 en 34 vademen zandgrond. De kust strekte meest O. ten Z. en W. ten N. met weinig inhog- ten: het hooge land lag hier al meer en meer dieper landwaarts in met laag voorland en geboomte. Met zonsondergang waren ze nog ruim drie mijlen van het land; de zeilen werden inge- nomen en lag men met de bezaan bij om de 4. W. Men giste met den voorgaanden koers omtrent 1! mijl vertierd te wezen. In de eerste wacht kwam de wind met een » travaad en harden regen” uit het N.en N. N. W , doch duurde slechts kort toen het opklaarde, en de wind met een labberkoeltje naar het N. W. hiep: den geheelen nacht werd grond geworpen , doch men ierkte op dat de stroom niet meer zoo hard om de 0, liep als vroeger. Den eersten Mei met het aanbreken van den dag gisten ze omtrent 7 mijlen buiten den wal te wezen, op de voorgaande diepte, doch nu stekgrond. [let was gedurende den voormiddag stil, zoodat men met een N. ©. ten ©. koers weinig vertierde ; het weder was zeer fraai, slecht water en weinig deining. De middagsbreedte gaf 5° Z. en volgens gissing stond men toen nog op omtrent 6 mijlen buiten den wal, De wind wak- 8e Volgr. X. 2 18 DE REIZEN DER NEDRRLANDRRS NAAR NÎEUW-GUINEA kerde met eene frissche koelte uit het W. aan: men stuurde daarop recht N.O, aan om dichter bij den wal te komen ; van het lood werd vlijtig gebruik gemaakt, waaraan men bespeurde dat het gaandeweg opdroogde. De beide jachten kwamen met zonsonder- gang op 26 vadem zandgrond, en op ruim twee mijlen uit den wal ten anker. Het land was hier langs de kust laag; het hooge: daarentegen week hoe langer hoe meer landwaarts in. De strek- king van de kust van de Vlakken Hoek, tot daar waar ze nu geaukerd lagen, was omtrent O. 4. O. en W. N. W. wel zoo Zui- delijk en Noordelijk. Gedurende den nacht was het met uit- zondering van regen uit het N., die echter niet lang aan- hield, goed, aangenaam weder. In den vroegen morgen (2den) werden de ankers gelicht, en zeilde men met een westelijk windje ruim een mijl in den koers van N. O. en N.O. ten O.; daar het schielijk begon op te droogen — van 26 tot 7 en 6 vadem — liepen ze tot op 3 vadem zandgrond, en daar het doodstil was en de zee hen naar den wal zette, werd het anker weder in den grond gesmeten. Het land was hier overal laag; het hooge gebergte lag nu wel 8 A 9 mijlen het land in; aan den oever zag men drie groote rivieren in zee uitkomen, waarvan de uitwatering wel ruim twee mijlen in zee, het water wit maakt; de strekking van den wal was als den vorigen dag O. Z. O. en W. N. W. Pietersz. zond een schuit van hoord om te looden, die, terug- komende, overal 3 en 2! vadem zandgrond had aangetroffen , zoodat hij vermeende dat het een groot rif moest wezen dat voor de rivier lag; aan de oostelijkste gaf hij op de kaart den naam van de Groote Rivier. Daar de wind met een frissche koelte uit het 4. begon te waaien, werd men genoodzaakt te blijven liggen; doch 's nachts liep de wind met een labberkoeltje naar het N. 0. ten N. met wat regen en bliksem; toen deed men sein voor het jacht Wesel, waarop de ankers werden gelicht en men zeilde met de fok om de Z tot op 7 vadem stekgrond, waar inen weder ten anker kwam om den dag te verwachten; de stroom liep hier om de Oost eu om de West, doch om de Q. niet zoo hard als vroeger. Met den dag (den) werd zeil gemaakt, en ging men met den wind van het N.O, 0, 4,0, aan. Op den middug guf het be» stek 5e “Br; het land — an men drie mijlen af was — was hier zeer gebroken en Laag, Ze verloren het hooge taml er EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 19 hoe langer hoe meer, zoodat ze vermoedden zeer nabij het land te zijn, dat door den Commandeur Carstensz in 1623 was aau- gedaan; de strekking was nog al meest O. ten Z. en W. ten N. wel zoo Zuidelijk en Noordelijk. Daar de wind meer en meer naar het Z. liep, ging men over stag eu met een O. en 0. ten N. koers in’ den wal leggen. Ken mijl uit den wal loodde men 3 vadem zaridgrond, waarop men ten anker kwam, Pietersz. maakt de opmerking dat als men minder dan 4 va- dem loodt, men nog wel een imijl van land is, daarover of dieper zijnde is het al stekygrond; het rif scheen zeer uitge- strekt te zijn. Des avonds in de eerste wacht kreeg men een travaádbui, met regen eu bliksem uit het N. O; in den nanacht was het goed weder, de wind ©. Ten 4 ure des morgens was de wind ©. N. ©. met slappe koelte; de stroom liep om de O. en de W. Nadenmiddag de wind 4. 4. ©., Pietersz. ver- gaderde den Breeden Raad, waarin werd besloten om des vachts onder zeil te gaan en den koers om de 4. te stellen, totdat men op 5° 50’ ZBr. zou zijn gekomen, en vandaar om de West naar de Aroe-eilanden; welke eilanden hij — naar de gezeilde verheid — dacht, reeds over de zestien mijlen om de Oost te zijn voorbij geloopen. Wij meenen evenwel dat hij zich verder om de O. bevond. “In den nacht van den 4den op den 5den had men veel bliksein en donder met regen uit het N. met donker weêr, zoodat men tot op den dag bleef liggen en toen met een oostelijk windje onder zeil ging, koers 4. en 4. ten O.; de diep- ten gaven 27 en 28 vadem zandgrond aan. Op den dag werd de wind W., tegen den avond N.; men giste gezeild te heb- ben omtrent 5 mijlen, behouden koers ZZ. W., naar gissing 71 mijl uit den wal. Men had dien dag een walvisch gezien, die lang bij het jacht bleef en speelde. In het laatst der hondewacht kregen ze den wind uit het 0. ten N. en ©. N. 0.; de koers werd 4. 4. O. Ze hadden den geheelen nacht met schoverzeilen gezeild met goed weêr en’ weinig regen. Met den dag (6den) den wind N. Q., de koers L. Z. O., de diepten en grond als voren. Ze zagen het hooge land van Nieuw-Guinea, waarvan men omtrent 20 mijlen ver daclit te wezen. Men berekende gedurende den nacht behouden koers: 4: en Z. tei’ O. gezeild te hebben 5 mijlen; op den middag gaf de gegiste breedte 5° 52° Z., waaruit ze opmaakten dat de stroom hun hard om de 4. had gezet. De wind kwau 20 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA met slijkend weêr van het 0. 4, O., de koers werd W. en W. ten Z., het was slecht water en goed weêr; dev geheelen nadenmiddag werd grond geworpen tusschen 27 en 24 vadem, zand- en stekgrond. In deze passage zag men veel hout en boomen drijven, alsmede veel waterslangen. Volgens gegist be- stek had men dezen dag behouden koers W. ten Z. 6 mijlen gezeild. De wind was veranderlijk, O. 4. O., 4. O. en 4., de koers werd West. Gedurende den morgen van den 7den was de wind met flauwe koelte 4. ©. ten O, en ©. soms stil, men had steeds dezelfde diepten van 28 tot 25 vadem stek- grond. Door de betrokken lucht kon men op den middag geen hoogte bekomen; de zware deining liep uit het Z.; op 28 va- dem trof men goeden kleigrond aan. Men giste van den vorigen iniddag tot op zonsondergang gezeild te hebben ruim 12 mijlen , be- houden koers W. en W. ten N., het lood gaf 38 vadem stek- grond. Tegen middernacht borg men de zeilen en lag men bij om de N. met de bezaan, en liet het schip gedurende den nacht drijven “om in geen vuylen te vervallen.» Met het aanbreken van den dag werd weder zeil gemaakt , koers W., de wind ©. ten Z. met goed weêr; het lood gaf 28 vadem stekgrond. Op den middag bevond men zich op 35° 48! ZBr. In het zesde glas van de eerste wacht (elf uren) zag men zeer duidelijk het land dat men vóór zonsondergang had ge- zien; het lood toonde 13 vadem stekgrond aan, waarop de zeilen werden vastgemaakt en men ten anker kwam om den dag te verwachten; de stroom liep hard om de N. O. en die in het laatst der hondewacht om de Z. ging. Toen het dag werd, bemerkten ze dat ze omringd waren van land; het verste dat ze om de Z zagen, lag Z. 4. W. en Z. ten W. omtrent 4 mijlen: om de N. lag het verste N. N. W. 5 mijlen, „het was overal gebroken en gesepareert laeg- achtig land met kleine heuveltjes.” Ze lagen op een mijl afstands W. N. W. van een eiland, waaraan ze » door de separeringe bevonden dat het land van Aroe was.” Met een O, 4. OF labberkoeltje werden de ankers gelicht en koers ge- EN DF PAPOFSCRE EILANDEN. 21 steld om de N. ten W.; op anderhalf en ook op twee mijlen buiten den wal vondt men de diepten van 9 en 10 vadem stek- grond; het land was nog al gebroken. Met zonsondergang zagen ze het hooge land van Nieuw-Guinea wel 20 mijlen in het N. ten O. en N. N. O. van hun: men kwam weder ten anker op 11 vadem zandgrond, omtrent 2 mijlen W. ten N. en O. ten Z. van den Noordelijken hoek van Aroe, en | mijl Z. W. ten W. en N. O0. ten ©. van het Vuile Kijland, zoo genoemd omdat er een vuil rif bijna een mijl O. en O. N. 0. Jangs loopt, # waerom men hetzelve ook we) moet schouwen.r De stroom liep hard om de N. W. ten W., doch begon met de dagwacht om de Z. O. ten ©. te gaan. Met den dag ging men weder onder zeil om de N. W. om de N. hoek van Aroe te passeren, naar een ander eiland , doch daar wind en stroom tegen waren, vorderden ze niet veel. Ruim drie mijlen strekt het land meest N. ©. ten N. en “Z ©. ten Z. wgebrocken en inhammig, zoo haest men het eene gat opzeyld, zeyld men het ander weder toe.” Het is ge- raden, zegt Pietersz., in dit vaarwater gestadig een groote mijl van den wal te houden vof men bekomt mager water van 4 en 5 vadem harden zandgrond en minder.» Met den avond wakkerde de wind uit het ©. Z.O. met een frissche koelte aan, de stroom liep om de 4. W.; ze zeilden omtrent op een kanonschot afstands benoorden het voornoemde eiland, het lood teekende 4 vadem schelpgrond, ze hielden af fot op | mijl van den wal toen ze weder 10 en 11 vadem zandgrond kregen. Ze zagen eenige prauwen die achter een ander eiland kwamen doch weder weg pagaaiden. Met zouson- dergang kwamen ze op 14 vadem zandgrond ten anker omtrent 5 mijl Z. ten W. van het eiland. Gedurende den nacht hiel- den ze goede wacht met musketten, houwers en pieken ; de wind was Z. O., frissche koelte en bliksem in het Z. en Z. ten W. ' Den 11 Mei Pinkster-Zondag ging men met den dag weder onder zeil om de Z. W. ten Z. naar een eiland, daar den Commandeur Carstensz. in het jaar 1623 ook was ten anker geweest; de wind was van het Z. 0. ten 0., de stroom hep om de N. ©. Enkele prauwen werden gezien, doch ze na- derden niet. De strekking van het land van hier was Z. 4. W. en wel zoo Z. omtrent 5 mijlen, en even als voren gesepa- reerd , gebroken en laag. Tegen den middag kwamen ze onder 22 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA de W. zijde van het eiland, de N. hoek het naast, fen anker op 9 vadem zandgrond. In den namiddag kwam een visschersprauw aan hoord, waaruit ze voor beide jachten visch ruilden. De bemanning be- stond uit omtrent 18 personen, het was klein volk: met uit- zondering van de schaamdeelen waren ze geheel naakt; hunne wapens waren pijlen eu bogen. Ze konden geen Maleisch spre- ken, doch door teekens konden ze verstaan, dat ze den volgen- den dag iet veel prauwen zouden aan boord komen. Tot aan den avond liep de stroom om de N. Q. en des vachte om de Z. W., zoodat, zegt Pietersz, hier maar twee tijen in het etmaal gaan: door twee peilingen verkreeg wen 4° N. O. mmiswyzinge der naelde des compas.” Des morgens kwamen de Aroeëzen met veel prauwen aan boord: ze brachten ter ruiling voor kleeden, kleine boon- tjes, pompoenen, klappernoten en watermeloenen. Onder hen waren er eenigen die goed Maleisch spraken en meermalen in Banda ten handel waren geweest. Pietersz. verzocht eu vermaande hen ernstig tot het maken van sagoe en die te Banda te bren- gen. dat ze beloofden nog met deze moesson te zullen volbren- gen: paradijsvogels, waarnaar men hun vroeg, konden ze nu niet bekomen, daar die alleen op het Noordeinde van Arve werden gevonden en met wier bevolking ze nu in oorlog wareu, maar die van het Zuideinde waren hunne vrienden. Men vroeg hun naar de gelegenheid vau de eilanden Timor (Laut) en Te- nimber, „doch wisten daeraf niete te zeggen:» wel deelden ze Pietersz. mede, dat de boeier Banda omtrent twee maanden geleden aan het Zuideinde van Aroer was geweest, van waar men naar Kei zou vertrokken zijn. De negorij die aan cen klein riviertje was gebouwd en waar- voor ze ten anker lag, was Goedghier (Goedgier, Oedjier, Was- sier) genaamd. De breedte op den middag bekomen gaf Se 7: 4. Daar men hier verder niets meer te verrichten had, werden de ankers gelicht en met een 0. %. O. koeltje Z. W. gestuurd naar het eiland Kei. dat eiland om de %. om te loopen, en voor de vegorij Vlad, gelegen aan de N.W. zijde op omtrent 6° ZBr., ten anker te komen. In den namiddag verloor het jacht Cleen Amsterdam den Kuiper Steven Jansz. Vijgh van Hoorn, aan de roode loop. Met het aanbreken van den dag zag men het land van Aroe EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 233 in het Z. O. ten O. op omtrent 5 mijlen, men bleef Z. W. sturen; het middagsbestek gaf 5° 40: ZBr. Met het uitloo- pen van het derde glas in den namiddag, kreeg men het land van Kei in het gezicht in het W. 4. W. op 8 mijlen afstand; het deed zich aan hen op als Banda en Lonthor; men giste dat sedert den vorigen dag, dat men ouder zeil was gegaan tot op zonsondergang van den Iden, op een Z. W. koers 18 mijlen te hebben gezeild; de deining schoot hard aan uit het Z. O. Het Zuidelijkste land van Kei dat men kon zien, had men met den avond W. en W. ten N. op omtrent 6 mijlen afstand. Met den donker werden de zeilen gegeid met uitzon- dering van de fok en lieten het W. ten Z. voorstaan; met het begin der hondewacht werd de fok mede gegeid en liet men het om de Z. drijven tot den dag. In de dagwacht was het donker weêr met bliksem: ien stuurde nu door den anderen W. ten Z., de wind Z. O. ten Z. Door de betrokken lucht kon men in den voormiddag geen gezicht van Kei bekomen ; tegen den middag kwam de wind met een donder- en regen- bui uit het O.. waardoor ze een weinig later zicht kregen van het Z. eind van Kei, dat omtrent 3! mijl N. van hen lag. De wind liep naar het Z. O. ten O. waarop ze eerst N., daarna N.N.O. eu N.O. ten N., naar den hoek stuurden, totdat ze tegen zonsondergang op 16 vadem zandgrond, omtrent een mus- ketschoot van den wal en ! mijl Z. ten O. van den hoek ten anker kwamen. „Het is bier seer schorre, als men een wevnig weder af is heeft men geen anckergrand meer.» Den I5den met den dag kwam een prauw aan boord, die hun berichte dat de negorij Elad veel verder om de N. lag. De wal strekt hier van den Z. hoek omde N., Z. ten O. en N. ten W. wel drie mijlen. Met een landwindje uit het Z.O. ten O. ging men ander zeil bij den wal langs om de N.en voorbij de negorij Tera, op een groote mijl van de Z. hoek gelegen. De eerste hoek om de N. voorbij zijnde, kwamen ze bij de negorij Amaer, een weinig benoorden den hoek, en ankerden daar op [4 vadem koraalgrond , doch slechts voor eenige oogen- blikken, dewijl men verstond dat Elad nog verder om de N. lag; zoodra het anker gelicht was, liep men weder naar den wal. Van dezen tweeden hoek tot een derde strekt het land met een inbocht N. N.O. en Z.Z. W. 3 mijlen. Des namiddags ten 4 uren ankerde men voor de negorij Nieroen op 10 vadem koraalgrond ; in dit vaarwater was de grond met steenen (klippen ?) A DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW GUINEA zeer ongelijk. zoodat men wel goed moest uitzien De bewo ners van deze negorij die aan boord kwamen, verhaalden hun dat de negorij Klad voorbij den hoek lag, waarvan zij nog 1! mijl bezuiden waren, terwijl ze hen waarschuwden dat. ze onderweg wél moesten uitkijken, ~vermits de rutsen en droogten die in het vaerwater lagen.» Den 1Gden des morgens werden de ankers gelicht, en met variabele winden onder zeil, de koers N. en N. ten O. Na den middag kwam een kleine orembaai aan boord waarin 5 personen waren, waaronder de sturman van den boeier Banda was, die hun verhaalde dat ze de negonj Klad reeds voorbij waren en dat ons volk hun huis in de negorij Amaer hadden gebouwd, en de negerij Blad verlaten 1, omdat ze bespeurden dat de inwoners door rijke gaven en giften van de haudelaars van Boeton en Makassar daartoe overgehaald, hen naar het leven stonden en zich meester te maken van ’s Compagnies goederen. Even na bezette wacht (des avonds ten 8 uren) kwamen ze met beide jachten voor Amaer bij den boeier Banda, op 6 vadem steenige grond ten anker, omtrent een half musket- schot uit den wal. Van den 17den tot 22sten had er niets bijzon- ders plaats, de watervaten werden gevuld en het benoodigde hout voor de vertimmering der jachten uit het bosch gehaald. Het weder was zeer veranderlijk, meest regen met harde regeus , uit het 4.0. en O. Z. O. Den 23sten Mei werden met het aanbreken vau den dag de ankers gelicht en gingen de beide jachten met variabele winden onder zeil, zoodat ze tegen zonsondergang omtrent L}_ mijl benoorden Maer — de plaats daar de logie stond — waren : de wind bleef gedurende den nacht variabel met regen, zooals het daags te voren ook was geweest: in de dagwacht wakkerde ee kot tot een stijve bries aan uit het N. ten W. en N. N ‚ de koers werd Z. O Wet den dag waren ze omtrent 3 mijlen O. ten N. en W. ten %., van den Noordelijken hoek van Kei. Het bleef den geheelen dag stil, het zuchtje kwam uit het 4. O., Z. O. ten O. en 4. L. O.; de middagbreedte gaf 5° 5’ 4 ; toen de wind uit het 7%. O. wat aanwakkerde, werd de koers O. N. O., ‘s nachts bliksem. 1 In dit jaar was er cen onderkoopman als Hoofd, genaaid Pieter Panlusz., ook een kant, Jan Jansz. In 1632 was de Predikant Hol- tenins «voor de christelijke religie naar de Key- en Aror eilanden ge- maden « EN DE PAPOESCHE EILANDEN. - 95 Den 25sten stonden ze met den dag omtrent 7 mijlen O. en W. van den Noordhoek van Kei; ook nu was het door den dag stil met goed weêr en slecht water, waarin ze in den voormid- dag veel walvisschen zagen. Met zonsondergang peilde men den N. hoek van Kei W. eu W. ten N. 9 mijlen. In den nacht veranderde het weêr, men had veel donder, bliksem en regen ; doch in den nanacht verbeterde het, de koers werd O. en O. ten N., zoodat men met het aanbreken van den dag giste de N. hoek van Kei 12 mijlen van zich te hebben. Gedurende den dag was het regenachtig en daardoor douker ; toch zagen ze het hooge land van Nieuw-Guinea in het N. O. ten N. en N. N. O.; met zonsondergang werd de hoek van den Goenong Api op omtrent 5 mijlen in het N. ten W. gepeild. Met den wind liep ook de deining uit het Z. O., de koers bleef N. 0. Volgena gegist bestek had men op dien koers dien dag 9 mijlen gezeild. Met de eerste wacht wendde men het om de Z., koers Z. ten W.; daar de wind veranderde, eerst Z. W., daarna 4. Z. W. en. Z. W. ten W., werd de koers Z. O., Z. O. ten Z. en Z. Z. O.; met den nacht had men veel regen, met donder en bliksem. Den 27sten liep de wind met stijve buien naar het Z. O. waardoor de koers Z. Z. W. werd. Op den middag wendde men het met een Z. wind om de ©. Im het vierde glas liep de wind O. Z. O. en ging men over stag om de Z. met. slecht water en goed weêr; de wind allengs zuidelijker wordende kon men om de Z. Z. W. koersen. Des avonds zag men het land van Nieuw-Guinea nog in het O. N. 0.; op den koers van Z. en Z. ten ©. behouden koppel- en gemeugde koers, giste men sedert den vorigen avond ruim 7 mijlen te hebben gezeild. Men be- speurde veel rafeling van stroom, zoodat, daar het stil werd, men niet. veel vertierde. Met den dag (28sten) zag men het eiland van Aroe, waar de negorij Woedier lag, omtrent 5 mijlen in het Z. Z. O., waaruit men opmaakte dat de stroom ongetwijfeld hard om de Z. had geloopen. Gedurende den dag was het meest stil, doch in den namiddag kreeg men een topzeils koeltje uit het Z., waarmede _ men laveerde om onder het eiland te komen, de stroom hep om de O. Z. O.; met zousondergang kwam men op 20 vadem stekgrond ten anker; men peilde de N. hoek van dat eiland op 8 mijlen in het Z. ten W. In den voormiddag van den 29sten werd met een frisch koeltje 26 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA van het N. N. W. anker gelicht en Z. Z. W. aangezeild , doch op den dag werd het stil, zoodat men weinig vertierde; eerst tegen den avond wakkerde het koeltje wat aan uit het 4. O. en 0. Z. O., de stroom ging hard om de, N. O. Met het onder- gaan van de zon ankerde men op 14 vadem stekgroud. Ze peilden toen Woedier in het O. 4. ©. op eeu kanouschot. afstand; omtreut middernacht begon de stroom om de Z. W. te loopen. Den 20sten gingen de jachten met stilwater en een Z. O. ten ©. wind onder zeil om de Z. In den namiddag omtrent O. N. Ooster zon kwamen ze recht nevens de negorij Romalob , die aan den zeekant lag op 11, vadem stekgroud teu anker, op eeu kanonschot. uit den wal. Van den Z. W. hoek van hel eiland Woedier strekt het land met een groote inbocht en twee eilanden tot een half mijl benoorden Romalob N. N. O. en Z. Z. W.; van Rato strekt het land Z. en Z. ten W. om de Z.; daar de wind in denzelfden hoek bleef, wax men genoodzaakt ten anker te blijven. Tegen den avond kwamen eenige prauwen met viseh en eenige hoenders aan boord. Uit het volk verstond men dat Rato nog omtrent drie mijlen om de Z. lag. Den SUsten Juni was de wind met het aanbreken van den dag van het Z. O., de stroom liep om de %., de ankers werden gelicht en maakte men zeil om de Z. en kwam om 10 uren voormiddag op 10 vadem stekgrond weder ten anker. Ze peilden toen de negorfj Rato Z. %. O. 4 mijl, en het eiland Congereen N. N. O. en _N. O. ten N; van Romalob tot omtrent L mijl bezuiden Rato strekt het land met een zeer groote inbocht. % en N. wel zoo westelijk en oostelijk. Door tegenwind werd men genoodzaakt ten anker te blijven ; men had veel regen en donker weêr. Den J Juni was het luchtje O. N. O. en ging men daarmede onder zeil, doeh vorderde miet veel daar het stil werd, zoodat men in den namiddag ten anker kwam op 9 vadem stekgrond ; de stroom, die er liep, wax van geen beteekenis, de jachten zwaaiden er nauwelijks voor op. Ook den volgenden morgen bleef het flauw, toch ging men onder zeil, bij de wind over om de 4. 4. W. met variabele winden; men laveerde over beide boegen om, om de Zuid te komen, doch vorderde weinig. Men kwam tegen den avond ten anker op vadem zandgrond, omtrent } mijl uit den wal; men peilde den hoek ten zuiden Bato O. en O. ten Z.. zoodat men den weheelen dag nog geen EN DE PAPUESCHE EILANDEN. 27 mijl gewonnen had. Des nachts had men veel regen , donder en bliksem. In het zevende glas van de hondewacht liep de wind naar het ().; men ging daarmede onder zeil, Z. ten O. aan, doch weldra werd het Z. O. zoodat men niet boven het Z. ten W. en Z. Z. W. kon zeilen. Dit bleef zoo den geheelen nacht en volgenden dag aanhouden, men was dus genoodzaakt om in den namiddag op 8 vadem stekgrond ten anker te komen, om- trent een groot kwartmijl uit den wal. Men had in dit etmaal ‚een mijl om de Z. gewonnen. Met een Z. Z, ©. windje maakte men den volgenden morgen zeil en stuurde ©. en ook 0. N. 0. naar den wal. Onder den wal komende wendde men om de Z.: op den dag liep de wind bijna het kompas rond, van ©. N. O., N., N. W. en W.; koers om de Z.; de stroom scheen ook om de Z. te loopen. [let was den geheelen dag regenachtig en mottig donker wêer, ook nu kwamen ze des middags ten 3 uur op 4} vadem stekgrond ten anker, een groot kanonschot uit den wal; de negorij Repy lag omtrent O. N. 0. van hen. Met het aanbreken van den dag maakte men zeil en ging met een oostelijk luchtje cerst 4. W. in zee, om het rif dat hier van den wal strekte te mijden, daarna A. langs den wal; de wind liep al trekkende met een frissche koelte naar het Z. O. Het middagsbestek gaf 6° 30: Z.; de negorij Taranga werd gepeild O. N.O. 15 mijl. Men wendde het schij over naar den wal om de O. N. 0. tot men tegen den avond omtrent een kanonschot daarvan op 7} vadem stekgrond ten anker kwam; de negorij Taranga werd gepeild 4. ten ©. een groote halve mijl. Dezen dag had men ruim twee mijlen om de Z. gewonnen, des daags had de stroom zachtjes om de 4. en des nachts om de N. geloopen, des nachts was het goed weer en het windje O. Den volgenden morgen maakte men zeil en hiep met een O windje voor de negorij Taranga, op omtrent twee musket- schoten van het land. Wat het journaal ons verder mededeelt, tusschen 6 Juni lot en met den 22 van die maand -- behelzende het ver- trek van Taranga, het bezeilen van de Noordkust van Nieuw- Holland tusschen 13-4° en 135° O. L. Gr., het zeilen langs de kust om de West tot den Roodenhoek of Noordhoek van het door hun genoemde Van Diemensland, tot men dat land uit het gezicht verloor, — is door ons opgengmen in de meer: mn. IS DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA gemelde reizen naar het. Zuidland ', waarheen de belangstellende lezer wordt verwezen. De koers, die gevolgd werd, toen men op den 21sten Juni Van Diemensland had verlaten, strekte om zoo mogelijk het eiland Timor (laut) te bezeilen, zooals hun bij de Instructie was voorgeschreven. Drie dagen later op den 24sten zag men met het aanbreken van den dag land en nagenoeg in den koers, tus- schen het N.O. ten O. en O.N.O. op omtrent 5 mijlen af- stand. Het vertoonde zich als Banda, doch strekte zich minder ver nit en was lager. Op omtrent zeven mijlen afstand zag men ook land, dat grooter en hooger als het andere was, dach de ware opdoening liet zich door de nevelachtige en donkere lacht niet wel bepalen. De wind was van het Z. O. ten O., 7. O, en O. Z. O. met topzeils koelte, de koers bleef N. O. en N. O. ten N. Bij het naderen van het land dat men te loefwaard vooruit zag, bespeurde men daarachter nog veel meer land, ook veel kokosboomen, terwijl het scheen dat het Jand ook bebouwd werd. Pietersz. hoopte dat dit Timor (Laut) zonde wezen, of wel dat het hiernabij zoude liggen. De inid- dagsbreedte gaf 79 30' Z. Ze peilden de Z. hoek in het Z. op omtrent 3 mijlen. Om dichter onder den wal te komen werd er om de Z. gewend, doch vermits het jacht Wesel niet wel volgen kon, zeilde men met de marszeils op den rand. Met zons- ondergang werd de Z. hoek op 24 mijl O. gepeild. Noginaals werd er gewend, waarna het voormarszeil vastgemaakt en het grootinarszeil op den rand werd gesmeten, opdat Wesel te be- fer zou kunnen bijblijven. Ze zeilden ‘snachts met goed weêr; in de hondewacnt wendde men weder om de Z. om met den dag bij het land te wezen. Toen de dag aanbrak waren ze wel 14 mijl beoosten het eiland, zoodat vermoed werd dat de stroom gedurende den nacht hard om de O. had geloopen. Met een oostelyk windje liepen ze 4.7 O. over om ouder den wal ten anker te komen. Op een groote halve mijl het land genaderd zijnde, kwamen ze bij een rif waarop maar drie va- dem water stond, weshalve er om de N. O. werd gewend, doch tegen den middag ging men weder om de Z. leggen; de stroom scheen om de W. te loopen. Toen ze weder nabij het rif kwamen, hielden ze het dra- gende naar het eiland, met voornemen om aan de O. zijde ue 1 Plade BD? HO EN DE PAPORSCHIF EUANDES. 99 daarvan te ankeren, doch dit werd hun belet, door een schorre en steile droogte die van het groote (eiland aan het eiland liep, en daarvan bijna de geheele Oostkust bezette. Dit eiland werd door Pietersz. in de kaart genoemd het Vuile Hyland. Daar hij op een pistoolschot van den wal geen grond kon looden, stak hij weder bij om de N.O. Des namiddags wendde hij om de Z. en zag nu zooveel meer land om de (ost als hij den vorigen dag had gezien. Hij bemerkt dat de strekking er van in de nieuwe kaart kon worden gezien. Het is zeer te betreuren dat die, kaart niet meer aanwezig is, want de be- schrijving dezer eilanden door hem in het journaal gegeven munt niet uit door duidelijkheid. Met zonsondergang was hij dicht bij het genoemde eiland en Z.Z. W. van de Z. hoek, de koers was O. nadat ze om de O.N.O. waren gewend. In de hondewacht werd er we- der gewend om de Z. Z. W.; een weinig later bevond men dat er brand was in het jacht, en wel onder de rooster van de kombuis, waarvan de pranken? al doorgebrand en het vuur reeds tot aan den overloop was gekomen. Om het te blusschen , waarin ze slaagden, moest de kombuis bijna geheel gesloopt worden. De oorzaak werd toegeschreven dat er bij het maken van de kombuis geen zout in of onder het zand was gemengd geweest. 