Atchin en zijne betrekkingen tot Nederland, topographisch-historische beschrijving. Met een ...
Dit bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu deel uitmaakt van hct publickc domcin. Ecn bock dat tot hct publickc domcin bchoort, is ccn bock dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrcchttcrmijn is verlopen. Hct kan per land vcrschillcn of ccn bock tot hct publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn ccn stem uit hct verlcden. Zc vormen ccn bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand. als herinnering aan de lange reis die hct boek hccft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publieke domein te digitaliseien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publickc domcin behoicn toe aan hct publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, hebben we maatrcgelcn genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automadsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: + Gebruik de besianden alleen voor niei-commerci^le doeleinden We hebben Zocken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor pcrsoonlijkc en nict -commercicle doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doct naar computcrvertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. Wc raden u aan hicrvoor materiaal uit hct publickc domcin te gebruiken, en kunnen u misschien hicrmee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het "watcrmerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zocken naar boeken met Google. Verwijder dit watcrmerk nict. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd cr rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doct Icgaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zocken naar boeken met Google staat. De wettelijkc aansprakelijkheid voor auteursrechten is bchoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het docl van Google is om alle informade wcrcldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezcrs boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op het web via |http: //books .google .coml . 1 f & ATQTTTN" ■ir KKINGEN TOT NEDERLAND. ► 15 ^"^M^^" ATOTTTTST mv ZIJNE BETREKKINGEN TOT NEDERLAND. LEIDEN: BOEKDRUKKERIJ YAN A. W. SIJTHOFF. •« ATCHIN Eir ZIJNE BETEBKKINGEN TOT NEDERLAND, TOPOGRAPHISCH-HISTORISCHE BESGHRIJVING, DOOR p:^.^ veth, HOOGLBBKAAK TB LBIDBV, Met een Sehetskaart yan het B^k Atchin en de naastbij gelegen Nederlandsche Nederzettingren op Sumatra 9 NAAR DE NIEUWSTE BRONNEN TE ZAMEN GESTELD SOOB W. F. VERSTEEQ, OUD-LUITBH AVT-KOLOBBL DBB aSNIB BIJ HBT ZITDISCHB LBGBB. LEIDEN. GUJALTH. KOLFF. 1873. 1)3 . ^ -?/o^'2.|-^3Cf VOORREDE. Om de belangstelling en weetgieiigheid van het publiek zoo spoe- dig mogelijk te bevredigen, word dit werkje binnen vier weken tijds aangevangen en voltooid. De schrijver mag zeker op grond van dezen grooten spoed aanspraak maken op meer dan gewone toege- vendheid. Enkele onnauwkeurigheden, zooals b. v. op bl. 47, reg. 17, de vermelding van „witte en blauwe stoffen", in plaats van „wit en blauw gestreepte stoffen", en eenige ongelijkheid in de spelling der eigennamen vinden daarin zeker gereede verschooning. Ook zal men het niet euvel duiden dat het werkje niet die voUedigheid bezit, die zelfs zonder buitengewone hulpmiddelen bereikbaar zou zijn geweest, en onderscheidene bijzonderheden zoowel van topo- graphischen aard als tot het bestuur en de instellingen vanAtchin betrekkelijk, die sedert lang in gedrukte schriften voorkomen, over het hoofd zijn gezien. Wat echter mijn boekje in mijne oogen nog het meest ontsieit, is dat het in eene andere stemming werd vol- tooid dan het is aangevangen, en dat, terwijl de eerste hoofdstuk- ken van de macht en hulpmiddelen van Atchin slechts een gering denkbeeld geven, het moest eindigen met de verklaring, dat ik mij te dien aanzien heb vergist. Dat mijn oordeel — 'twelk ik echter niet lichtvaardig zou willen genoemd zien, daar het opde zorg- vuldige vergelijking van alle berichten en getuigenissen die ik kon raadplegen, gegrond was, — in dit opzicht zoo onjuist is gebleken, moet mij natuurlijk tot toegevendheid stemmen jegens de Regee- ring, nu het blijkt dat ook zij den vijand te licht heeft geteld. Zij die Atchin beter kennen, en kunnen aanwijzen langs welken weg de Regeering zich nauwkeuriger inlichtingen had kunnen verschaf- fen omtrent een gewest waarvan door Europeanen nooit iets meer bezocht is dan de kusten, mogen op haar steenen werpen .... niet ik. Over de krijgsgebeurtenissen zelve was het de tijd nog niet om iets te zeggen. Sommigen schijnen te meenen, dat zij er genoeg van weten, om reeds nu ook het krijgsbeleid aan een kritiek te kunnen onderwerpen. Ik voor mij wensch mijn oordeel op te schor- ten tot uitvoeriger berichten zijn ingekomen. Het is myn streven geweest mij onder het schrijven van dit werkje zooveel mogelijk te onttrekken aan den invloed der polemiek, in de volksvertegenwoordiging en in de dagbladen over de Atchineesche VI aangelegenheden gevoerd, en alleen zooveel mogelijk feiten bijeen te brengen en die feiten te laten spreken. De oorlogsverklaring zelve wordt mijns inzien door die feiten volkomen gerechtvaardigd, en het schijnt mij toe dat dit alleen door verregaande partijzucht kan mis- kend worden. De bronnen waaruit ik voor dit werkje geput heb, zijn schier uit- sluitend gedrukte. De Maleische kronieken die over Atchin hande- len, zijn, voor zoover ik ze onder mijn bereik had, hetzij in het origineel of in vertalingen zorgvuldig geraadpleegd. De Nederland- sche literatuur levert voor de kennis van Atchin, behalve de be- richten bij de oude reizigers en bij Valentijn, niet veel op. Alleen de belangrijke memorie van Ritter over zijne zending in 4837, die bijna geheel gedrukt is, en eenige bijdragen tot de geschiedenis in het numismatische werk van Prof. Millies over den Indischen Ar- chipel verdienen vermeld te worden. Het meeste echter heb ik ge- put uit de Engelsche werken van Marsden en Anderson, en uitde mededeelingen van Earl en Braddel over Atchin in het „ Journal of the Indian Archipelago." Voor het laatste hoofdstuk was natuurlijk de Nota van den Minister van Kolonien mijne hoofdbron; maarook de koloniale regeeringsvefslagen zijn niet verwaarloosd. Intusschen zal de kundige lezer kunnen zien, dat ik op twee punten het een en ander aan bijzondere schriftelijke of mondelinge mededeelingen verschuldigd ben. De topographische beschrijving der westkust heb ik kunnen aanvullen met eenige der bijzonderheden op de jongste tochten langs die kust verzameld, en wat ik van den rijksbestierder van Atchin heb verhaald, beinist op de combinatie van in druk medegedeelde en mij mondeling verhaalde feiten, die ik door, naar ik vertrouw niet al te gewaagde gissingen, tot een geheel heb trach- ten te brengen. De Kaart, die wegens den grooten speed met geheel werdgetee- kend zooals zij op steen moest worden gebracht, maar die de gra- veur onder mijn opzicht moest verbeteren en aanvullen, beantwoordt niet aan mijn wenschen. De teekenaar heeft het een en ander met juist begrepen, en vooral de bergen langs de noordkust verkeerd geteekend. Daar de bruikbaarheid er niet veel door lijdt, en de ver- betering zeer tijdroovend zou geweest zijn, heb ik het verlof om de Kaart zoo af te drukken, niet kunnen weigeren; maar ik ben aan mijn vriend, den Luitenant-Kolonel Versteeg, wiens naam als ontwer- per der Kaart den titel versiert, de verklaring schuldig, dat de fouten niet aan hem zijn te wijten. Ik heb intusschen op verbetering aan- gedrongen, en ik vlei mij dat men nog in een deel der exemplaren den ergsten misslag zoo goed mogelijk hersteld zal vinden. Leiden, 29 April 1873. P. J. V E T H. I N H U D. BUdi. InleidizMi:. 1. EEBSTE HOOFDSTUS. Sesclirtf-rinfi: des lands ,: 4. Naam. — Uitgestrektheid en grensen. — Berg- en riyierstelsel. — De noordwesthoek van Sumatra. — De rivier van Atchin. — De reede van Atchin. — De stad en de kraton. — De XXVI , XXII en XXV Moe- kims. — De westknst. — De noordkust. — Het onde rijk van Samoe- dra en Fasei. — De oostknst. — Foelo Babi. TWEEDB HOOFDSTUK. "De bevolkinis ^^ haar politieke en maatschappeltlke toe- stand 29. C^fer der bevolking. — Bestanddeelen. — De AtcMneezen. — Hnnne afkomst , letterknnde en taal. — Hun karakter. — De Islam in Atchin. — Landbonw, handel en zeevaart, ngverheid. — Eleeding, woningen, le- venswgze. — Wapeaen en verdedigingsmiddelen. — Verdeeling en be- stnnr. — De Fedireezen. — De Haleiers. D^BDE HOOFDSTUK. Oeschiedenis 60. Oorsprong des rgks. — Oorlogen met de Fortngeezen. — Eerste komst der Nederlanders te Atchin. — Het gezantscbap aan Frins Manrits. — Iskander Moeda en Iskander Tsani. — De vier Snltane^s. — Het verval des r^ks. — Het traktaat van Engeland met Atcbin. — De Badja van Troemon. — Verhonding van Atchin tot Nederland in deze eeuw. — Het traktaat van 1857. VIII VIERDE HOOFDSTUK. Bladz. oorzaken van den oorlos 104. Algemeene oorzaken en b^zondere aanleiding. — Gevolgen van het traktaat van 1857. — Moeil^kheden met Atchin wegens onze vestiging in Siak. — Onze gewijzigde verhonding tot Engeland op Sumatra. — TJittreksels uit de Straits-Observer. — Scbuldvordering wegens te Kloe- ang aangebouden schepen. — De Atchineesche invloed op de oostkust gefiinikt. — Beteugeling van den slavenhandel op Nias. — Woelingen van Tongkoe Seijid in de Singkelsche bovenlanden. — De Atchineezen zoeken hulp tegen ons bij Turkije. — Toenemende wanorde en onvei- ligbeid op de noord- en oostkust. — De tocht van de Djambi en van de Mamix. — De nieuwe Sultan en de r^ksbestierder van Atchin. — On- derhandelingen te Biouw. — Yerraderl^k gedrag der Atchineesche ge- machtigden. — De oorlog wordt verklaard. INLEIDING. Nederland heeft aan Atchin den oorlog verklaard. Het vreedzame Nederland, dat niets meer schuwt dan aan vreemde mogendheden aanstoot te geven en zich te mengen in geschillen die tot een beroep op de wapenen kunnen leiden, heeft geheel vrijwillig de wapenen aange- gord om een onafhankelijken staat aan te tasten. Zelden, het is waar, gaat er een jaar voorbij waarin Nederland niet geroepeh wordt strijd te voeren om in zijne uitge- strekte overzeesche bezittingen de orde te bewaren en wefirspannige vazallen te straffen. Maar de Sultan van Atchin is geen Nederlandsch vazal; zelfs hebben verbinte- nissen tegenover En-geland aangegaan, ons langen tijd ver- plicht zijne onafhankelijkheid te ontzien, ook dan zelfs wanneer hij ons hoonde en tergde, of althans buiten staat was de onderhoorige hoofden in bedwang te hou- den, die zich schending van onze grenzen en allerlei euvel- daden jegens onze onderdanen veroorloofden. De groote macht die Atchin eenmaal bezat, de hardnekkige strijd dien het lange jaren tegen Portugal gevoerd heeft, de moeilijkheden die het vroeger aan de Oost-Indische Gom- pagnie, later aan het Nederlandsche Gouvernement op Sumatra aanhoudend heeft berokkend, zonder dat men ooit doortastende maatregelen heeft kunnen of durven 1 nemen om Atchin tot rede te brengen, dat alles heeft aan den Atchineeschen naam een zeker prestige gegeven, waardoor het bericht dat eindelijk aan dezen staat de oorlog verklaard is, een buitengewone sensatie, en bij velen eene groote bezorgdheid heeft gewekt. Deze oorlog schijnt een ander karakter te hebben dan onze gewone Indische oorlogen. Het is nooit wijs zijn vijand te licht te tellen, en het zou vermetel zijn bij de beperktheid onzer macht en de vele, ten deele niet te voorziene zwarigheden die over- wonnen moeten worden, aan de Nederlandsche wapenen een zeker en spoedig succes te beloven; maar het is onze overtuiging, dat de macht van Atchin niet zoo ge- ducht is als sommigen zich dit voorstellen^ en dat land en volk ons niet in die mate onbekend zijn, dat deze onderneming, gelijk anderen willen, als a leap in the •dark zou te beschouwen zijn. Doch al berustte onze meening te dien aanzien op minder degeiijke gronden, dan werkelijk het geval schijnt, dan nog zouden wij meeneri dat deze oorlog aan de Regeering niet tot een verwijt kan v^orden gemaakt, omdat hij werkelijk onver- mijdelijk is. Wij wenschen door eene beschouwing van het rijk van Atchin in zijn plaatselijke gesteldheid en politieken en maatschappelijken toestand bij te dragen om ijdele vrees te verbannen en het vertrouwen te ver- levendigen, en door een blik op zijne geschiedenis, en vooral op de grieven der laatste jaren, de overtuiging te wekken dat deze oorlog door onze eer en ons belang gevorderd wordt, en dat wij ons niet langer straffeloos konden laten hoonen, zonder het ontzag voor onzen naam bij de volken van Indie prijs te geven, en de overtuiging dat onze koloniale heerschappij, bij vele tekortkomingen, in het belang van menschelijkheid en vooruitgang is, bij de beschaafde natien aan het wankelen te brengen. Wij zuUen ons eerst met het land, daarna met den toestand des volks, en vervolgens met zijne oude en nieuwe geschiedenis trachten bekend te maken, om ten slotte de oorzaken van dezen oorlog zoo veel mogelijk na te gaan en zijne onvermijdelijke noodzakelijkheid in het licht te stellen. EERSTE HOOFDSTUK. Beschrijying des lands. Naam. — Uitgestrektheid en grenzen. — Berg- en rivierstelsel. — De noordwesthoek van Sumatra. — De rivier van Atchin. — De reede van Atchin. — De stad en de kraton. — De XXVI, XXII en XXV Moekims. — De westkust. — De noordknst. — Het oude rgk van Samoedra en Pasei. — De oostknst. — Poelo Babi. De naam Atchin waarmede dit rijk gewoonlijk door ons genoemd wordt, is zeer onnauwkeurig. Het gaat daarmede als met vele namen van Indische gewesten, die wij in bedorven vorm van de eerste bezoekers van Indie als bij erfenis ontvangen hebben en voortgaan tegen beter weten aan te gebruiken. Zonderling hoeveel onzekerheid omtrent dien eenvoudigen naam bij de oude reizigers heerscht. Bij de Portugeezen en Italianen vindt men dien Achem, Achen, Acen en Assi en, ten gevolge van samen- smelting met de partikel de, ook Dachem, Dagin en Dacin geschreven. Bij Fransche schrijvers vindt men Achem, Achen, Achin, Atcheh, bij Engelsche Atcheen, Acheen, Achin, bij de Nederlandsche eindelijk Achem, Achim, Achin, Atchin, Atchein, Atjin, Atsjien, Atsjeh, Atjeh en nog meer andere vormen. Onder deze alien is Atchin de meest gebruikelijke gebleven, ofschoon de n in de inland- sche schrijfwijze en uitspraak volstrekt niet voorkomt, en met onze gewone manier van Indische namen met Ne- derlandsche karakters te schrijven Atjeh of liever Atjih het best zou strooken. Het rijk van Atchin beslaat het noordelijk gedeelte van het eiland Sumatra. Langs de westkust van het eiland strekt het zich uit tot 2° 4f8' N. B., d. i. tot aan het rijkje Troemon, waardoor het van Singkel, de noorde- lijkste afdeeling der Nederlandsche residentie Tapanoeli, wordt gescheiden. Troemon is echter geenszins, zooals het op vele kaarten wordt voorgesteld, Nederlandsch grond- gebied. De Radja van Troemon is onze bondgenoot en niet onze vazal. Zelfs maken de vorsten van Atchin nog aanspraak op de suprematie over zijn gebied; doch zon- der dat de Radja van Troemon zich in het minst daarom bekreunt. Rekent men Troemon nog tot het Atchineesch gebied, dan strekt dit zich uit tot Oedjong Petikalla, tusschen Boeloe Samak en Singkel, op 2°22'N. B. Aan de oostkust vormt de rivier van Tamiang op omstreeks 40 25' N. B. de grensscheiding tusschen Atchin en de onder- hoorigheden van onzen vazal den Sultan van Siak. De binnenlandsche grens is wegens onze onbekendheid met alles behalve de kusten niet nauwkeurig te bepalen. Ten zuiden van de rivier van Tamiang liggen langs de oost- kust de landschappen Langkat en Baloe Tjina, die tot de onderhoorigheden van Siak gerekend worden, en waar- schijnlijk loopt hier de grens ongeveer over de kam van het vsraterscheidend gebergte, v\raarvan de rivieren van Langkat en Baloe Tjina naar de oostkust afstroomen. Van den Batoe Gapit, den hoogsten top van dit gebergte, loopt dan de grenslijn over het algemeen in zuidwest- v^raartsche richting voort, tot zij aan de westkust eindigt. Eerst in de laatste jar en zijn de grenzen van hetAtchi- neesche gebied zoo bepaald, als zij hier zijn omschreven. Op verschillende tijdstippen werden er 00k onderscheidene aangrenzende landschappen op de oost- en westkust toe gebracht. Reeds daarom zouden de vroegere opgaven omtrent de uitgestrektheid des rijks thans geene waarde 6 hebben, al waren zij ook iets meer dan bloote gissingen geweest. Wanneer men de bij dit werkje gevoegde kaart, die de tegenwoordige grenslijn zoo nauwkeurig mogelijk bepaalt, tot grondslag zijner berekening neemt, heeft Atchin eene uitgestrektheid van omstreeks 900 vierk. geographische mijlen, en dus omstreeks anderhalf maal de uitgestrektheid van ons vaderland. De kustlijn van dit gebied, dienatuurlijkzeeruitgestrekt is, daar het aan drie zij den door de zee wordt bespoeld, is vrij wel bekend en ten deele nauwkeurig opgenomen, de westkust echter beter dan de noordkust en de noord- kust beter dan de oostkust. Wat van de zeezijde uit het land is waar te nemen kan althans in groote trekken beschreven worden; van hetgeen daarachter ligt, het eigenlijke binnenland, weten wij nagenoeg niets. Wij kunnen alleen zeggen dat dit binnenland zeer bergachtig is, en waarschijnlijk grootendeels woest en onbebouwd, daar de bevolking bijna geheel aan de kusten geconcen- treerd schijnt. Nabij den noordwestelijken uithoek verheft zich de berg Ja Moeria, ook Goudberg en Koninginneberg genoemd, als een kolossale vulkaankegel, wiens uitloopers en voorbergen tot nabij het noorder- en westerstrand reiken. Hij wordt geschat op eene hoogte van 6460 voet, en vormt als het ware de hoekpijler van het gebergte, dat zich van hier deels in oostwaartsche richting langs de noordkust tot aan Kaap Perlak of de Diamantkaap uitstrekt, deels in de richting van Sumatra's lengteas zuidoostwaarts gaat en het noordelijk deel uitmaakt van de Boekit Barisan of de bergketen die zich over het gan- sche eiland, doorgaans zich slechts weinig van z\jne west- kust verwijderende, tot aan den Vlakken Hoek voortzet, De eerste keten is onder den naam van Samalanga-ge- bergte bekend, en ontleent dezen naam aan den hoogsten top, den berg van Samalanga, een vulkaan die, ongeveer in het midden van de keten, tot eene hoogte van 6,155 voet stijgt. Bij de Diamantkaap of Sumatra's noordoost- hoek eindigt deze keten in den 4920 voet hoogen Tafel- berg, die vermoedelijk almede van vulkanischen oorsprong is. Andere hooge toppen in dit gebergte zijn bij de Engelsche namen Mount Orphan en Mount Elephant be- kend. De eerste ligt slechts een weinig ten oosten van den Ja Moeria, de andere tusschen den Samalanga en den Tafelberg, doch merkelijk dichter bij eerstgenoemden. Het gedeelte van de Boekit Barisan dat in Atchin ge- legen is, draagt den naam van Pedir Daholi-gebergte. Het strekt zich over het grootste gedeelte der westkust onmiddellijk tot aan het strand uit en rijst op sommige plaatsen met steile helling uit zee op. AUeen in het zui- den van het Atchineesch gebied, van Asahan (niet te verwarren met de gelijknamige tot Siak behoorende plaals op de oostkust van Sumatra) tot aan Troemon, wijkt het gebergte van het strand terug, en laat eene vlakte of zoo- genaamde rantau >) vrij, die van >/4 tot l^/j mijl breed en, ofschoon door lage heuvelrijen afgebroken, over het algemeen moerassig en met dichte casuarinen-wouden bedekt is. Men kent dat gebergte alleen zooals het zich van de zeezijde vertoont. Onmiddellijk aan het strand ver- heffen zich geene aanzienlijke toppen; met name vtrorden alleen de Groene heuvel ten zuiden van Oenga tegenover het Zadeleiland, de Timboga-heuvel die op kaap Dawai verrijst, de Boekit Koeali bij Ranoe, ten noorden van de Rigas-baai, en een tweede Groene heuvel bij Tampat Toean vermeld. Doch achter deze voorbergen verheffen zich reeksen van hoogere toppen, waarin vooral de waar- schijnlijk vulkanische Goenong Tampat Toean, achter evengemelden heuvel gelegen en tot eene hoogte van 4920 voet stijgende, de aandacht trekt. Dieper uit het binnen- land ziet men de nog hoogere toppen van den Abong- Abong en den Loose omhoog rijzen, vsraarschijnlijk vul- kanische kegels verier hoogte door Endioott, doch vermoe- delijk met eenige overdrijving, op 10,000 en 11,000 voet lUntau beteekent in het Maleisch niet alleen een kromming van een rivier, maariedere bocht of inham, ook die door een gebergte gevormd. 8 geschat wordt. lets beter bekend is de berg Batoe Gapit, een vulkaan die nabij de grenzen van Baloe Tjina tot eene hoogte van 6,155 voet omhoog rijst, en, naar men zegt, aan de Bataks die den omtrek bewonen, gelegen- heid biedt, om groote hoeveelheden zwavel in te zamelen, die zij tot de vervaardiging van buskruit aanwenden. Uit de ligging dezer bergtoppen kan men met eenigen grond besluiten, dat het binnenland van Atchin tot op de gren- zen van Baloe Tjina en Langkat en verder noordwaarts tot nabij de moerassige, alluviale vlakte, die zich van kaap Tamiang tot de Diaihantkaap langs de geheele oostkust uitstrekt, bed^kt zal wezen door twee, drie of meer evenwijdige bergketenen, die uitgestrekte lengte- dalen of hoogvlakten in zich sluiten, en nu eens door dwarsketenen verbonden, dan eens door dwarsdalen afge- broken zijn. De terreinformatie schijnt in het algemeen de- zelfde te zijn als in de meer zuidelijke deelen van Sumatra, gelijk ook het gesteente waaruit de Atchineesche bergen bestaan, in het algemeen uit dezelfde soorten — trachiet als grondslag der vulkanische bergen, hier en daar van graniet, syeniet en porfier doorbroken, en tertiaire lagen van kalk- en zandsteen — is samengesteld, die in de overige deelen des eilands de heerschende zijn. Ook schijnt het gebergte van Atchin eenig goud te bevatten, zooals mede in de meeste gedeelten van Sumatra het ge- val is. Op de kaart van Sumatra van Berghaus, die eene veel meer gedetailleerde terreinteekening van het binnen- land geeft, dan de meeste andere, maar zeker meer naar gissing dan naar werkelijke opneming, vindt men goud- groeven in het gebergte op de hoogte van Soesoe aange- teekend. Ook de kaart van Marsden vermeldt goudpro- ductie in die streek, en het is bekend dat van Analaboe veel stofgoud van zeer goede hoedanigheid wordt uitge- voerd. Noordwaarts van Analaboe zou, volgens Marsden, geen goud meer gevonden worden, maar dezelfde schrijver teekent op zijne kaart eene kopermijn aan in de nabijheid van Moeki, en zegt in den tekst van zijn werk dat zij zeer rijk is en met groot voordeel bewerkt wordt, dat het erts de helft van zijn gewicht aan zuiver metaal bevat, en dat dit laatste 20 dollars per pikol opbrengt. Groote rivieren kunnen natuurlijk in dit smalle en van eenigszins uitgestrekte vlakten verstokene gedeelte van Sumatra niet voorkomen. De meeste zijn bergstroomen, die op korten afstand van het strand van de bergen afvloeien en met sterk verval een korten weg naar zee vinden. Echter zuUen er ook wel onder zijn, die, in het hart des lands ontspringende, dwarsdalen of kloven door het gebergte gegraven hebben. Doch hiervan is ons niets bekend. De langste loop wordt door onze kaarten aan de Langsa-rivier toegekend, die het breedste gedeelte der oostkustvlakte, voor zoover zij tot Atchin behoort, door- stroomt, en zich bij kaap Koeala Langsa, eenige uren ten noorden van kaap Tamiang in de baai van Langsa stort. De overige rivieren, waarvan toch doorgaans niet veel meer dan de mending bekend is, zuUen wij vermelden bij de beschrijving der kusten, waartoe wij thans willen overgaan, en waarbij wij ook de beschrijving der meer aanzienlijke bewoonde plaatsen willen voegen, die alien in de nabijheid van het strand gelegen zijn. Het belangrijkste gedeelte van Atchin en dat, ook met het oog op de thans tegen dat rijk ondernomen expe- ditie, het meest onze aandacht behoort te trekken, is de noordwesthoek, waarop de hoofdstad gelegen is, die met haren onmiddellijken omtrek de eigenlijke kern van het rijk, het meer rechtstreeks door den Sultan beheerd ge- bied, uitmaakt, daar alle andere nederzettingen bestuurd worden door hoofden die, ofschoon zij slechts leenman- nen van den Sultan zijn, zich een schier geheel onafhan- kelijk gezag aanmatigen. Aan de westzijde van den hoek die het noordwestelijk uiteinde van Sumatra uitmaakt, vormt zich een klein drie- hoekig schiereiland, waarvan de noordwaarts uitstekende punt bekend is bij den naam van het hoofd van Atchin, de westelijkste dien van Koningspunt draagt, en de naar 10 het zuiden gekeerde, die een ver uitstekende landtong vormt, Oedjong Masamoeka wordt geheeten. De baai aan de noordzijde der landengte wordt ten oosten begrensd door een kleinen hoek, Oedjong Gigi genoemd. Van daar af heeft de kust over een afstand van een paar uren eene noordoostwaartsche strekking, tot zij zich met een afge- ronden hoek, die Oedjong Batoe of Pedro-punt wordt gehee- ten, bijna recht oostwaarts wendt. Van Oedjong Gigi tot Oedjong Batoe *) strekt zich dat gedeelte der kust uit, dat de reede van Atchin wordt genoemd. Het kustland bestaat hier voor een groot gedeelte uit de delta der rivier van Atchin, die, aan de noordwestelijke helling van den Ja Moeria ontspringende, in weerwil van haren korten loop, vrij wat water afvoert, en zich met drie mondingen in zee stort. De middelste wordt als de voortzetting der hoofdrivier zelve beschouwd, de westelijke beet Koeala Gigi en de oostelijke Koeala Marassa. De Groote rivier heeft bij hare uitwatering eene breedte van omstreeks honderd en eene diepte van 6 tot 10 meters, doch de ingang is zeer ondiep en door de sterke branding moeilijk en soms, vooral bij noordwestenwind, zeer gevaarlijk. Op de bank voor de monding staat bij laag tij slechts vier voet water, zoodat dan slechts zeer kleine vaartuigen kun- nen binnen komen; bij vloed is er echter water genoeg voor prauwen van tien tot twaalf kojans. Maar ook hooger op verliest de rivier spoedig hare diepte en krijgt zij sterke kronkelingea en hooge, steile oevers. De beer Ritter moest met de sleep, waarmede hij naar de hoofdplaats opvoer, telkens van de eene zijde naar de andere overste- ken. De beide andere mondingsarmen zijn echter nog ondieper en nog minder bruikbaar. De reede van Atchin is als de wind uit het noorden 1) In een der stnkken die ik geraadpleegd beb, wordt ook dese hoek Diasa- n^oeka genoemd en Oedjong Batoe genomen yoor een anderen naam yan den eerstyolgenden hoek, kaap Fedir. Ik heb my hier gehonden aan de kaart yan Sumatra yan Berghaus, die hoofdEakelgk op de berichten yan Engelsche reinigera gebaseerd is. 11 en noordwesten waait niet zeer veilig, doch tegen alle andere winden genoegzaam gedekt. Groote schepen moeten echter op meer dan een uur afstands van den wal blij- ven, waar zij een zachten ankergrond met elf vademen water vinden. Voor schoeners, brikken en andere lichte vaartuigen kan men dien afstand tot op ongeveer de helft verminderen, waar ze in vijf vademen water ten anker gaan. Om de reede van Atchin te bereiken, kan men ge- bruik maken van verschillende passages, gevormd door de talrijke eilanden die om den noordwesthoek van Su* matra gegroepeerd zijn. Langs de kust die zich van Ko- ningspunt tot Atchinhoofd uitstrekt, ligt de Suratte-pas- sage, die aan de andere zijde door Poelo Gomez, Poelo Batoe en Boelo Tjintjin begrensd wordt. De voor niet te groote schepen vrij veilige Geder-passage scheidt de ge- noemde eilanden van het Midden-eiland en de drie zeer kleine eilanden nabij zijne zuidkust en van Poelo Nancy, op sommige kaarten misschien juister Poelo Nasi ») ge- noemd. Tusschen Midden-eiland en het ten noorden daar- van gelegene Poelo Bras (of zooals doorgaans de kaarten hebben, Brass) schijnt het vaarwater door vele rotsachtige eilandjes belemmerd en daarom niet gebruikelijk te zijn; maar langs de noordzijde van Poelo Bras loopt eene schoone, 3^/4 mijl breede straat, die aan de andere zgde door Poelo Wai wordt begrensd en den naam draagt van Bengalen-passage. Zij wordt dikwijls gebruikt door de schepen die van Atchin om de noord zeilen, maar toch veel minder dan de van de reede van Atchin oostwaarts gaande, omstreeks 2Va mijl breede Malakka-passage, die tusschen Poelo Wai en de Atchineesche kust beoosten de hoofdplaats gelegen is. Midden in die passage ligt het eilandje Malora, en het is vooral door het vaarwater ten ') Bras is in het Mai. ontbolsterde en nasi gekookte rijst. Een Poelo Nasi schijnt bij een Poelo Bras te behooren. Nancy en Brass hebben hetaansien yan Engelsche corrupties. 12 zuiden van dit eiland, dat de van Poelo Pinang en Sin- gapore komende schepen den weg naar de reede van Atchin zoeken. Van de genoemde eilanden zijn Wai en Bras de voornaamste. Beide zijn hoog, ver uit zee zicht- baar, sterk geaccidenteerd, en Wai schijht sporen van vulkanischen oorsprong te toonen. Het noordelijkste eiland der geheele groep is het kleine Poelo Rondo, eene schier loodrecht omhoog rijzende torenvormige rots, die op vrij aanmerkelijken af stand ten noord-noordwesten van Poelo Wai ligt. Het vaarwater tusschen de beide eilanden levert geene bezwaren op. De delta der rivier van Atchin is grootendeels zeer moerassig en dicht met nipapalmen en andere strandboo- men begroeid, maar als men de rivier een half uur is opgeroeid, begint het land langs hare oevers hoog en be- gaanbaar te worden, en spoedig beginnen zich dan ook kleine kampongs te vertoonen, die als het ware de voor- posten der hoofdstad zijn. Deze kampongs bestaan uit eenige weinige, soms niet meer dan drie of vier ompag- gerde woningen, onder boschjes van vruchtboomen ver- scholen, maar door bruikbare voetpaden met elkander verbonden, en zijn deels door Atchineezen en Maleiers, deels door Klingaleezen en Chineezen bewoond. Wan- neer men deze kampongs voorbij is, ziet men aan zijne rechterzijde een kanaal dat in de rivier uitmondt en Koe- rong Daroe geheeten wordt. Het is ongeveer 20 schreden breed en 400 schreden lang en voert naar den kraton of de verblijfplaats van den Sultan, die in het geheel omstreeks 2 uren roeiens van den mond der rivier ver- wijderd is. De kraton is aan de noordzuid- en westzijde voorzien van eene uit klipsteen opgetrokken borstwering, die aan de noordzijde ook met geschut is bewapend. De oostzijde wordt beschermd door het kanaal, waaroverhier eene brug ligt, die naar den grootendeels door vreemde oosterlingen bewoonden passer voert. Men kan dien pas- ser ook bereiken door de rivier hooger op te varen, in welk geval men, op een afstand van 400 a 500 schreden 13 voorbij het kanaal, mede aan de rechterzijde, een vrij breed voetpad vindt, dat de rivier met den passer ver-. bindt. Ter halverwege staat aan dit voetpad een groot huis, de gedong, d. i. de factorij of het pakhuis genoemd, waarheen de Europeesche handelaars gevoerd enwaarde ingevoerde artikelen gedeponeerd en met de ten uitvoer bestemde geruild worden. Tot den kraton, die als gewoonlijk een aantal gebou- wen bevat die tot de hofhouding in betrekking staan, behoorde ook de groote moskee van Atchin, die in 1614 door Sultan Iskander Moeda, den grootsten der Atchinee- sche vorsten, gebouwd werd, en onder den naam van „Bei- toe'r-rahman," het huis des Barmhartigen, bekend was. Onder de regeering der Sultane Noeroe'l-'alam is de mos- kee met den kraton geheel afgebrand; ik vermoed echter dat beide herbouwd zijn. In een Maleisch geschrift, „Madj- lis Atjih" getiteld, is het zeer omslachtig ceremonieel, in acht te nemen wanneer de vorst deze moskee in de vas- tenmaand bezoekt, met groote uitvoerigheid beschreven. Vermoedelijk is ook in den omtrek van den kraton de in 1837 door den heer Ritter bezochte woning van den gewezen Schahbandar Scheikh Salam te zoeken. Hij be- schr^ft ze als gelegen in een ruim met planken omheind vierkant, dat behalve het woonhuis, een kramat of heilig graf met daarbij behoorende moskee en een gesticht voor mannelijke weezen bevatte. Deze laatsten werden onderhouden uit de aalmoezen der geloovigen en in de gronden van den godsdienst onderwezen. „Dit is," zegt de heer Ritter, „eene inrichting die zelden bij andere Mohammedanen gevonden wordt, en wel eenig nader on- der zoek verdiend had; doch de tijd liet zulks niet toe/' Misschien is het tijdstip niet veraf waarop wij hierom- trent iets naders kunnen vernemen. Het terrein waarop Atchin gebouwd is, vormt eene vlakte, die echter, behalve aan de zeezijde, door zacht oprijzende heuvelen begrensd is. De huizen zijn, als gewoonlijk in deze landen, van hout en bamboe gebouwd, en staan op 44 palen, om ze tegen over stroomin gen te beveiligen. De bergen in den omtrek zijn deels bebouwd, deels met bosch begroeid, en bier en daar liggen daarin nog kleine kam- pongs, die naar bet schijnt tot de hoofdplaats behooren. „De bevolking der hoofdstad," zegt Anderson, „werd vele jaren geleden op 36,000 zielen geschat, doch van haarte- geuwoordig aantal zijn wij niet onderricht." De opgave is vermoedelijk nooit zeer te vertrouwen geweest ; maarmen mag wel met zekerheid aannemen, dat bet aantal derbe- woners thans zulk een hoog cijfer in lang niet bereikt. Wat de blijvende verdedigingsmiddelen der hoofdstad betreft, — over die van tijdelijken aard kunnen wij na- tuurlijk niets mededeelen, — zijbestaan volgens sommige schrijvers in een achltal in haren omtrek aangelegde ben- tengs of schansen, waarvan echter de inrichting en bewa- pening zeer gebrekkig moeten wezen. Ritter zag geene andere versterkingen dan eene kleine aarden, met vier stukken bewapende redoute, rechts van denmond der ri- vier. Het zou echter dwaas zijn den te verwachten tegen- stand naar deze gebrekkige mededeelingen te beoordeelen. Van meer bdang is wat ons omtrent de communicatien der boofdstad wordt medegedeeld, omdat daaruit blijkt dat er gunstiger gelegenheden zijn om te landen, dan de ri- vier van Atchin zelve oplevert. Aan weerszijden van de delta sdhijnen bij het strand kleine negerien te liggen, die door bruikbare voetpaden met de stad verbonden zijn. Het eene, dat aan de rivier tegenover den mond van het naar den kraton voerende kanaal aanvangt, heeft een noordoostelijkiB richting; het andere voert, onmiddellijk van den kraton uitgaande, in noordwestwaartsche rich- ting, naar de kleine baai bewesten Oedjong Gigi, waar men wellicht zonder gevaar zal kunnen landen. Van nog meer belang misschien is een derde voetpad, dat van den kraton westwaarts naar een paar kleine kampongs bij de Koningspunt gaat. Deze weg, die slechts vier a vijf uren gaans lang is, wordt geacht voor alle soorten van troepen bruikbaar te zijn, en men vindt nabij Koningspunt in het . 1 rtfea^ 2 / 15 goede Jaargetijde eene zeer voldoende aiikerplaats en ge- legenheid om te debarkeeren. Ten zuiden van den kratoh voert nog een ander vrij goed voetpad naar de bovenlanden. De verbindingen met sommige plaatsen aan de westkust zuUen wij bij de beschrijving van deze nader leeren kennen. Onmiddellijk rondom de hoofdstad en zoodat zij haar van alle kanten behalve de zeezijde insluiten, liggen de drie kleine districten of vereenigingen van gemeenten, die met de hoofdstad zelve bet oorspronkelijk gebied van At- chin uitmaken. De verdeeling, zooals zij thans beslaat, is, naar men zegt, af komstig uit den tijd der tweede Sultane Noeroe'l-'alam, die van 1675 tot 1677 regeerde. De distric- ten ontleenen bun naam, evenals wij dat in de Menang- kabauscbe landeh op Sumatra aantreffen, aan een aantal gemeenten die zq bevatten, en worden de XXVI, XXII en XXV Moekims, Sagi's of, met een Maleischen naam, Kotta's genoemd. De XXVI Moekims, waarvan bet boofd te Silang, op een dagreis afstands van de boofdstad, woont, begrenzen deze ten Oosten ; de XXII Moekims, waarvan de boofdplaats Roedoep aan den voet van den berg Ja Moeria ligt, zijn ten zuiden van Atchin gelegen; de kleine ruimte die zicb ten westen der boofdstad tot aan Koningspunt uitstrekt, wordt door de XXV Moekims beslagen, waarvan Moekim Poetih tot woonplaats aan bet boofd verstrekt. Uit dit zeer beperkte, maar, zoo bet scbijnt, vrij dicbt be- volkte stamland zijn alle eigenlijke Atcbineezen af komstig, die zicb ecbter, zooals wij later zuUen aantoonen, door kolonisatie of uitzwerming, over een groot deel der kusten verspreid en nieuwe vestigingen gesticbt bebben. De Pe- direezen, die voornamelijk de vestigingen verder oostwaarts langs de noordkust bewonen, worden steeds van deecbte Atcbineezen onderscbeiden, en bebben eene andere orga- nisatie, en betzelfde geldt van de Maleiers die zicb te midden van de Atcbineezen en Pedireezen op vele plaat- sen aan de stranden bebben gevestigd. De bevolking der diepere binnenlanden, die waarscbijnlijk zeer goring en 16 waarvan ons niets bijzonders bekend is, zal wel tot de Bataks mogen gerekend worden. Wij zuUen thans de beschrijving der westkust laten vol- gen, beginnende bij den kleinen inham die de zuidzijde der landengte van het bovenvermelde schiereilandje be- spoelt en door den hoek van Masamoeka gedekt wordt. Hier vindt men in de eerste plaats de kampongs Langei, Koerong Raba en Sedoe. Bij de eerste, die aan een ge- lijknamig riviertje ligt, is de ankerplaats goed en de wal zeer genaakbaar, maar de langs een heilig graf naar At- chin voerende weg is over een steilen bergrug gelegd. De plaats zelve is onbeduidend. Koerong Raba daarentegen is eene aanzienlijke en welvarende kampong, door uitge- strekte rijstvelden omgeven, en door een smallen, maar met zorg langs de berghellingen aangelegden weg met de hoofdstad verbonden. Zij heeft een eigen hoofd en kan 400 a 500 weerbare mannen steilen, maar de bevolking wordt als zeer vreedzaam geroemd. Sedoe is van weinig beteekenis, maar heeft eene uitmuntende ankerplaats en is, wanneer men het strand volgt, slechts een paar uren van Koerong Raba verwijderd. Men beweert dat hier in alle jaargetijden eene aanzienlijke vloot eene veilige lig- plaats kan vinden. Kloeang, dat nu volgt, is een kampong die tot de XXV Sagi's behoort. Zij drijft belangrijken handel in peper, die hier in groote hoeveelheden geteeld wordt. De kampong zelve ligt een weinig landwaarts, maar de uit een 20tal huizen bestaande passer wordt vlak aan het strand ge- vonden. De ankerplaats, door het eilandje Poelo Kloeang gedekt en door hoog gebergte beschut, is goed, de landing niet gevaarlijk, maar de weg die over de bergen naar Atchin voert, is zoo moeilijk, dat de communicatie door- gaans te water plaats heeft. De weerbare manschap wordt op 100 a 150 man geschat. In de nabijheid vloeit het ri- viertje Tapehin zee, waaraan een gelijknamige kampong ligt. Ten zuiden van Kloeang, op twee uren gaans afstand van daar en voorbij kaap Flat, ligt aan een gelijknamig 17 riviertje Lambosoi, een zeer yerspreide kampong, met een kleinen passer, maar eenige goede planken huizen en on- geveer 200 weerbare mannen. De zware branding zou hier het landen zeer bemoeilijken; doch een weinig meer zuid- waarts vindt men bij kaap Siddo een veilige kreek, ge- woonlijk de Siddo-haven genoemd. Voorbij kaap Siddo komt men eerst aan Poelo Roesa en daarna aan de nederzetting Oenga, weder aan een rivier- tje dat denzelfden naam draagt. De passer en de huizen van Oenga liggen viak aan den mond der rivier; doch de bevolking heeft hare rijstvelden en pepertuinen in het achter de kampong oprijzend gebergte. Gedurende den peperoogst is het grootste deel der mannelijke bevolking afwezig. De reede wordt door vele rifFen gevaariyk gemaakt. Trouwens op vele plaatsen van deze kust wordt de vaart door riffen en klippen belemmerd. Het Zadeleiland, een wei- nig ten zuiden van Oenga, tegenover de piek die onder den naam van Groenen Heuvel bekend is, wordt door een menigte rotsige eilandjes omring, en is het begin eener zeer lange koraalbank, die zich langs de kust tot Poelo Riah uitstrekt. Ten zuiden van het Zadeleiland vertoont zich eerst het rotsachtige voorgebergte Dawai met den heuvel Timboga en de daarvoor liggende eilanden Batoe Roesa, en daarna de uit twee schiereilandjes bestaande hoek van Po, waarna men de testiging Diah, eene kleine peperhaven aan een gelijknamig riviertje, bereikt. Het met roodkleurige, 60 a 100 voet hooge rotsen bedekte kusteiland Limpan, en de door kaap Sobang en kaap Barbaproah begrensde baai van Barbawi, waaraan een gelijknamige kampong ligt,. geven geene aanleiding tot bijzondere opmerkingen; maar een belangrijk punt is de vestiging Telok Kroee met een goede anker- en lan- dingsplaats, door het eiland Riah gedekt. Er wordt hier veel peper en een weinig rijst geteeld. De passer bestaat uit een lange rij planken woningen. Het aantal der weer- bare manschap wordt echter op niet meer dan 50 ge- schat. 2 1 18 Van Telok Kroee tot voorbij het meer bekende Telok Gloempang, waartusschen nog de kleine peperhaven Patti ligt, is de kust door eene opvolging van eilandjes om- zoomd. Eerst heeft men Poelo Kaso, tusschen kaap Tjenani en kaap Proeng, dan Poelo Ketjil, daarna de talrijke, dicht bij elkander liggende Pedjaba-eilanden, vervolgens, tegenover Telok Gloempang, de eilandjes Tjinting en Epo Tjintjing. Telok ' Gloempang is eene kampong met vele goede huizen en een passer met ongeveer 20 woningen, veel peper- en een weinig rijstcultuur, en eene goede doch bij noordwestenwinden door de sterke branding gevaarlijke ankerplaats. Tusschen deze nederzetting en de eerstvolgende Ranoe, tegenover het 50 a 60 voet hooge rotseiland Epo Ranoe, verheft zich de berg Boekit Koeali. Ranoe was vroeger eene belangrijke peperhaven, doch is thans zeer in verval en geheel in de schaduw gesteld door het nabij gelegen Rigas, dat, aan de baai van Rigas gelegen, eene schoone reede en gemakkelijke landingsplaats heeft. De baai van Rigas is ten noorden begrensd door kaap Rigas, of liever haar binnenwaarts gekeerden hoek kaap Ramboen, en ten zuiden door kaap Tjelloeng. Op eenigen afstand voor de baai ligt Poelo Rangas, en in de baai zelve het eiland Rosam en een aantal kleinere eilandjes en klippen. Rigas heeft vele sav^ahs, een belangrijke pepercultuur, een rijken veestapel en een passer aan het strand. De kampong zelve ligt dieper landwaarts, heeft goede huizen, 500 a 600 weer- bare mannen, en is door een weg over het gebergte met Atchin verbonden, die echter zoo moeilijk is, dat, naar men zegt, meer dan 14 dagen noodig zijn om daarlangs de hoofdplaats te bereiken. 