None
Wanneer men ten hove verschijnt, verzuime men voorall niet, om de kris met een touwtje in de schee vaat te bin-den, dewgl die, wanneer men zich voorover buigt, zeer licht daaruit valt, en den Koning het recht geeft, om te vermoeden, dat de man van plan is, om amok te maken, en zgn' heer en meester overhoop te steken. Het is dan ook overeenkomstig de wet, dat zoo iemand op staande voet door de aanwezigen gedood worde. Ja zelfs diens naaste betrekkingen, bgv. vader en zonen, worden oumiddellgk als medeplichtigen ter dood gebracht, indien zg aarzelen om mede te werken tot voltrekking van het doodvonnis. "Maar" zal men zeggen als is zoo'n kris niet vastgebonden, bestaat er toch weinig gevaar, dat die uit de schee valle." Het tegendeel is waar. Zoo- dikwerf als de Inlande entschuldigt aan den vorst overhandigen, of van zgne Majesteit in ontvangst, nemen moet, buigt hij zich geheel voorover op den grond. En wanneer hg den monarch slechts een- voudig zgn' hulde te brengen, of vergififeuis te vragen heeft, krupt hg over den grond voort, om onder het bezigen van de woorden »oesômpaï, d. i. hulde z^ u gebracht, lett.: ik aanbid u, o Heer!" en de handen vlak tegen elkander voegende, die zóó naar het voorhoofd te brengen, dat de punten van de duimen den tip van den neus raken, en daarmede vervolgens de hem toegereikte rechterhand van zgne Majesteit te drukken (B. màdjoemâtângâng, M. â djâmatângang. Het uiten van de woorden oescompaï (of zoals de Makas-saar zegt: sombangkoé) ik aanbid u^ o Heer/, zou eigenlek alleen plaats mogen hebben, wanneer de monarch naar behooren op plechtige wijze als vorst gehuldigd is (B. rilanti), Gelgk ik echter reeds vroeger in mijne verhandeling over de bissoe's vermeldde, heeft deze plechtigheid reeds geruimea tgd in Bdne niet meer plaats gehad, dew^l men thans niet meer in staat is, om vele daarb^ vereischte ceremoniën in nacht te nemen. Eene uitvoerige beschrgving van dit feest, zoals het in Loewoe gevierd wordt, deelde ik ook in dat stuk mede. Ik neem dus de vrgheid, hiernaar te verwijzen. Het m&djoematângang, of drukken van *s Vorsten rechter-hand, heeft voort vooral plaats bg groote feesten, niet alleen de wereldsche, maar ook de kerkelgke. Zoo bgv. op de receptie ten hove bg gelegenheid van het feest ter eere van Mohammed's geboortedag. Men zie mijne ËthnoL, bl. 82. Zoo ook op het feest ter herinnering van Mohammeds hemelvaart. Zoo ook nog b^ vele andere gelegenheden, waaronder ik ten  en ulied.! En hiermede meen ik thans genoeg gezegd te heblben, óM aan te toonen, dat het voor den Inlander van het uiterste belang is, om te zorgen, dat hg zgn* kris toch stevig en geheel volgens de voorschriften aangorde. Doch, gelyk het in de Latowa luidt, ten hove verschijnende, moet een ieder, doch inzonderheid hg, die bij uitnemendheid geroepen is, om 'skonings bevelen te volvoeren, ook niet verzuimen, achtte geven op zgn hoofd^ zgn* oogen^ zgn* oogen^ zgn* oogen^ zgn* mond en zgn* tong^ alsmede zijn hart of gemoed^ Indien hg bgv. met zgn hoofd heen en weder draait, in- stede van naar behooren dekt. Ig stil te zitten, zal hg onwil-lekeurig naar allerlei nietsbeteekenende praatjes luisteren, en daardoor in gebreke big ven, zoowel om's vorsten woor-den nauwkeurig te vernemen, als om elke beweging stipt gade te slaan. En dit is toch van het uiterste belang van wege de 5 volgende redenen: 1. zal de vorst, wanneer hg iemand iets te gelasten heeft, hem dit zelf zeggen; 2. zal hg, wanneer er iets is, dat hg niet wil, dat an-deren weten, zulks aan den persoon zelven, wien het geldt, met zga' wgsvinger aanduiden; 4. zal hg eenv Ondig met een' oogwenk zgn verlangen te kennen geven. De reden, waarom men vermaand wordt, om ook op zgn' neus zorgvuldig te letten, is de vïees, dat de jeugdige hove-lingen door de welriekende reukwerken der jonge prinsesen als 't ware bedwelmd, en dientengevolge bg den eersten anblik smoorlgk verliefd raken. Dit klinkt zeker nog alvreemd. Juister is het stellig, wanneer mond en tong beide als bron van zoet en büter van leven en dood^ voorgesteld worden; zoodat men niet voorzichtig genoeg in het uiten zgn kan. Teu slotte wordt men gewaarschuwd, om toe te zien, dat de rust des gemoeds niet verstoord worde; want ach I"zo9 (154) Hei hei hei wanneer eenmaal de zalige rost mt hetbinn^iste Terbannen is, ontstaat er een toestand, gelgk Aan dien, jeugdigen boom aan den grand van een groot wond, dat door Tnnr yerteerd wordt. Tot zelfs de wortelen van dien boom loopen dan geraar, geheel Yemield te worden. Na deze uiteenzetting volgt er in de Latowa een verhaal, om aan te toonen, hoe gevaarlek het is, om op een* respectie ten hove te veel om te kgken. Er was eens' zoo het daar in vroeger' dagen een feest bg den Koning van Bone; en onder de genoodigden behoorde ook de groote vorst van Loewoe met zgn^ zwi^r, den kroonprins van dat rgk. Wanneer de gasten in de feestzaal gezeten waren, merkte een van de bgwgven van den Koning van Boue, met name I-Sarampa, op, dat die kroonprins, evenals zg, geheel in het purper gekleed was, en vestigde daarop de attentie van een' hofdame, die bghaar zat. De kroonprins keek hierdoor ook onwillekeurig naar I-Sarampa. En o! wee! dat werd door den koning van Bone opgemerkt. Zelfs verbeeldde hg zich, dat zg tegen elkan-der lachten. Nauwelgks was nu de receptie afgeloopen, of de vorst g Auf order, dat men zgn bgwgf maar namens hem an den kroonprins tot vrouw zou brengen. Terstond vergaderden de Loewoereezen, om te beraadslagen; en het resultat hunner overwegenden was, dat zg het leven van hunnen kroonprins moesten opofferen; want het was beter, dat zg man omkwam, dan dat velen dientengevolge bezwecken. En toch dit laatste ware stellig te duchten, indien de kroonprins niet overgeleverd wierd; dewgl er dan stellig een groote oorlog uitbarsten, en de koning van Bone voor een' billgke zaak strgden zoude, aangezien de kroonprins van Loewoe tegen de voorvaderlgke gewoonten gezondigd had, toen hg naar het bgwgf van den koning van Bone uitkeek. Ook was dat iets, hetgeen door de Latowa verboden Word. Alzoo geschiedde het, dat de kroonprins uitgeleverd, en tegelgk met I-Sarampa te Palatte gewuifd werd; en dat, off-schoon het geenszins een' uitgemaakte zaak was, dat hg met opzet tegen de gewoonten des lands gezondigd had. Wat hebt gij' zoo het ten slotte in het aangehaalde stuk dan niet te duchten? gg anakaroeng's, of prinsen van minder rang, en gg huisslaven (ata-riboläng), alsmede gg geringe menschen! Verder vindt men in de Latôwa vele voorschriften voor hen, die ten hove verschenen. Zoo lezen wg bv. : Spreekt toch niet te luid, g^ die bevelen uit te vaar-digen of te volbrengen hebt! in *skoning*s tegenwoordig-heid Vooral, indien hij gasten uit het buitenland het buitenland het buitenland het geeft een' indruk van macht en gezag, wanneer bet doodstil is, en toch alle orders stipt volbracht worden. Op eene andere plaats luidt het aldus: Spreekt toch niet in's vorsten tegenwoordigheid over ieis, dat geg niet wilt, dat hij verueme; want het zou kunnen gebeuren, dat hig u praten zag, en u vroeg, wat gg toch te vertellen hebt? Indien gg dan niets anders wist te antwoorden, dan: »och niets, Sire!", zou u dat het leven kunnen kosten; want allicht zou de koning het er voor houden, dat gg hem bedroogt; aangezien hg u toch duidelgk had zien praten; en thans ontkent gg zulks. Voorts laat ik hier nog eenige voorschr Iften uit de Latowa volgen, die men voorzeker niet van een volk nog zoo weinig beschaafd als de Boegineen verwacht zou hebben: Ontziet u wel, om al lachende te praten in tegenwördigheid van den vorst; tenzg zoo hg zelf beginne te schertsen. In dat geval kunt gg hem schertsende antwoorden. Doch zoodra de koning zwggt, of over iets anders begint te spreken, is dit een teeken, dat hg niet langer wenscht te schertsen. En dan moet gg ook allen zwggen, gg die ter audiëntie verschenen zgt! — Ziet liever nauwkeurig toe, en listert aandachtig, *ten einde *s vorsten verlangen te leeren kennen." Begint gij niet te praten tegen den vorst, maar wacht af, tot dat hij u iets vraagt, en dan pas kunt gg hem daarop antwoorden. Inziens gg voornens zgt, den koning het een of ander mede te deelen (en gg daartoe gelegenheid hebt); ziet dan naar een' panjtjannängang, hetzg man of Vtoiiw, uit, en draagt daaraan op, om na afloop der receptie uw' boodschap (156) Vtoiiw, uit, en draagt daaraan op, om na afloop der receptie uw' boodschap (156) Over te brengen, wanneer het ten minste iets voegzaams is. Mocht dit om de een of andere reden uiet bet geval zgn; zoo zal de panjtjannangang u dit wel terstond aan het verstand brengen; want dat is altoos de gewoonte der panjtjannangang's. Laat uw stem niet gehoord worden, wanneer er niet tegen u gesproken wordt; en gi daartoe ook geen' order ontvangen hebt; want^ indien gg dat doet, handelt gg, alsogij koning waart, en de vorst uw slaaf ware. Indien g^ den vorst aan anderen naar iets hoort vraigen, dat u zeer goed bekend is; wacht u dan toch wel, om zelf het woord op te vatten, zoolang als de vraag niet personlijk tot u gericht wordt. Indien de koning u toespreekt. Terwgl gg staat, ga dan erst zitten, alvorens te antwoorden, zelfs al mocht gg daar-door op een' alles behalve zindelgke plaats terecht komen. Uit het bovenstaande bl^kt zeer duidelgk, dat een Boe-giueesch vorst (trouwens met een Makassaarsch' is dit niet minder het geval) op een zeer hoog standpunt tegenover zgnonderdanen staat. Zoo zal dan ook bgv. een gering man tegen den vorst niet over zgne vrouw, maar over z^n* huisgenoote (sibolana), of haar die uit éen rystpot met hem eet (siyoerikoe = 't Mak. siyoerïngkoe) spreken. Ja zelfs heeft de vorst de macht, om iemand te gelasten, dat h^ z^'ne dochter niet late trouwen, zouder A^m daarvan vooraf keunis gegegeben. Ven te hebben. Dit geschiedt böv., wanneer Z. Majesteit er over denkt, om zulk een meisje tot bgzit, of ook tot vrouw van minder' rang te nemen. Dit neemt echter niet weg, dat een goed vorst zich toch verplicht zal achten, om zooveel mogelgk de belangen zgner (157) onderdanen te behartigeiu En zoo zal hg dan ook bg het honden z^'ner receptie's er op uit zgn, om zich zooveel mo- gelgk in de positie zgner onderhoorigen te verplaatsen, op- dat h^ een* ieder naar gelang van z^n' stand en beroep, alsmede 7an zgn' leeftgd toespreke. Zoo zal hg bgv. met de ada's, of leden van don Rgksraad, over ada's of voorvader- Jgke gebruiken, met bejaarde lui over zaken van vroeger' dagen, met jonge menschen over onderwerpen, waarin de zoodanigen belang stellen, met de heldhaftigen over oorlogs- zaken, met dobbelaars over het dobbelen, met visschers over vischvangstj met ruiters over paarden zich onderhouden, enz. enz. Dat het bevögengemeide receptie's ten hove evenzeer als Bg feestelgke bgeenkomsten geenszins aan het noodige tot versterking van den inwendigen mensch ontbreekt, zagen wg reeds bovea. Thans willen wg zien, van hoe groot belang het voor de gasten is, dat zg zulk een maal niet versmaden, door zich vóor den aanvang daarvan te verwgderen. Zulks is bij de Boegineezen bekend onder de uitdrukking van de reeds gekookte rijst te overschrijden (madjalekâï inânre-mânâsoe, = 't Mak andakkaï kadó-tinó; en dit wordt niet alleen onder de Boegineezen, maar ook onder de Makassaren voor iets gehou- den, dat zeer veikeerd is, en de nadeeligste gevolgen na zich sleept. (B. pemdlif Mak. kassipalli, MaL Pämählig Daj. pali Bat. hoemmal) Een sterk sprekend voorbeeld hiervan vindt men in de Latôwa : »Er was in oude tgden een Koning van Bone, met name La-Oeliyo Bôtéë, welke een' bloedverwant van hem verdacht van huwelgksgemeenschap met éen zgner bgwgven, en dientengevolge order gaf, om hem ter dood te laten brengen. Dit vermoeden was echter bezgden de waarheid; het was slechts een' vrouwelgke bediende uit het paleis, waarmede hg op een' eenigenszins intiemen voet verkeerde. Van daar dan ook, dat de man, die met de voltiekking van het doodvonnis belast was, de ware toedracht der zaak kennende, hem uit vriendschap waarschuwde, en in de gelegenheid stelde om te ontvluchten. Doch daar hg zich nouschnldig achtte, bleef hg niet alleen in het laad, maar woonde zelfs te Mampoe, waar de Koning ten feest geoundigd was, een onder de Inlanders zoo geliefkoosd hanen-gevecht b^. Toen nu na afloop daarvan de groote menigte zich verwiderde, viel h^ weldra in het gezicht van den Koning, die woedend werd, als hg bespeurde, dat men zgn bevel niet ten uitvoer gebracht had. Onmiddellgk liet hg denongehoorzamen beul ter dood brengen, en beging NB Boos als hg was, de onvoorzichtigheid, om nog vór het middagmaal, dat reeds gereed stond, van Mampoe huiswaarts te keeren. Onderweg deed hg met zgn' draagstoel een' woning in de vlakte van Tarroeng aan, om een weinig uit te rusten. En daar bevond zich nu juist toevallig de persoon in quaestie, die, na den dood van den beul, begrepen had, dat het thans hoog tgd was zich uit de voeten te maken. Geen' kans meer ziende, om te ontkomen, maakte hg met een' kameraad van hem amok, en legde den Koning van Bone nieder, die van nu af aan volgens Boegineesche en Makas-saarsche gewoonte de te Tarroeng ontslapene genoemd werd. (B. To-mdtîrôwe ri-Târroeng.) NB de Makassaren bezogen hiervoor de uitdrukking: Toe-mamênanga ri...., met bg-voeging van den naam der plaats, waaronder, of ook wel van de omstandigheid, waaronder, de vorst overleden is. Dat de beide amokmakers ook spoedig voor de wapenen van's vorsten gevolg bezweken, valt licht te begrößen. En zoo had men dan het verlies van drie (of eigenlgk 4) men-schenlevens te betreren; doch alle drie hadden hun noodlottig uiteinde aan overtreding van de voorvaderlgke gewoonten te wgten. Dat dit bg den vorst het geval was, behoef ik niet uiteen te zetten. En wat den beul betreft; die had volgens de Latôwa daardoor tegen de oude gewoonten gehandeld, omdat hg de stem der vriendschap had laten spreken, en volgens de oitde gewoonten moest men een vorstelgk bevel om iemand ter dood te brengen onmiddellgk volvoeren, zelfs al gold bet zgn' eigen' zoon of vader. Maar nog erger had de derde man gezondigt; hg had zelfs 2 Yooryaderl^ke gewoonten overtreden. De eerste luidt, dat men niet het onmogeligke, lett. uit- oefening van huwelgksgemeeenschap met een I^k, of nog letterlgker : het bezige van den penis van een Igk als penis tot coûtus (mapelaso laso-bakke) moet willen beproeven; en dat had hg gedaan, toen hg meende, dat hg zich, in weer- will van'sKoning's toom, niet behoefde te verbergen. De tweede overtreding der voorvaderlgke gewoonten is bekend onder de benaming van pattoe-bSttji, lett. het verbreken van een meetsnoer^ v. d. de voorschriften vandeâcWs. En het voorschrift, waaraan men dan hier te denken heeft, luidt volgens de Latôwa, dat Men zich, wanneer de vorst vertoord is, in het buitenland schuldhouden moet, zoolang tot dat men vergiffenis erlangen heeft. Dat het in Bone diepen indruk maakte, dat de Koning voor die overtreding van de voorvaderlgke gewoonten zoo zwaar moest boeten, laat zich zeer goed begrgpen ; en geen Koning van Bone schgnt zich na dien tgd ooit weer aan dat vergröß schuldig gemaakt te hebben. Gegen wonder, dat niet alleen de onderdanen van den Koning van Bone, maar ook die van de andere vorsten van Zuid-Celebes, hetzg Boegineezen of Makassaren, zich thans wel wachten, om, zooals het het het, de reeds gekookte rgst te over-schrgden (madjalekaïwi inanre-manasoe). Bovendien wordt daar het rgstgewas overal als uit de asch van We-Odanrïwoe, of Sangïyan-sarri, de dochter van Batàra- goeroe en We-Saoe-riwoe verrezen, als iets bgzonder Heiligs beschouwd, zoodat het zelfs reeds een erge overtreding van de ada's zou zgn, indien de vrouwen zonder baadje of niet behoor- Igk aangekleed, naar den zolder gingen, om de padie te halen, of zoo zg de rgst kookten in een, oogenblik, dat zg wegens het een of ander ontstemd waren. Desgelgks is het streng verboden, om van de rgst te eten, terwgl die nog op het vuur staat. Indien iemand zich verstouten mocht, zoo iets te doen, loopt hg groot gevaari van door een kaaiman, die volgens den Inlander zeer dikwgls een lid der familie is, bestraft en zelfs opgegeteu te worden. Ook worden de toesp^zen bij die rgst met zeke- ren eerbied beschouwd als de volgelingen van Sangïyan-sarri. Geen wonder alzoo, dat het streng afgekurd wornt, om na zonsondergang in huis te vegen, omdat men daar-door gevaar loopt, om r^st en ander eten door den vloer naar beneden te laten vallen, zonder dat kippen of andere nuttige huisdieren daarvan tot voeding gebruik makeu. Het laat zich alzoo hooren, dat het als een ware over-treding van de ada's beschouwd wordt, wanneer men zulk een kostelijk maal als rgst met toebehooren lichtzinnig versmaadt. En thans hebben wg lang genoeg stil gestaan bg de gewoonten binnen het vorstelgk paleis; en noodig ik u uit, om zgne Majesteit ook een's daar buiten gade te slaan. Wanneer de vorst voornens is op reis te gaan, of zich voor een' moeielgke eenigszins gevaarlgke zaak van huis te begeven, bezigt men gewoonlgk, evenals voor eder* ander* Boeginees of Makassaar, een' toelà-bàla, oi middel tot a fwe-ring van ongeluk* bestaande in een koperen schenkblad (kap-para), waarop men sierih, pïnang en meer der gel., voorts een potje drinkwater en een mandje gekleurde rägt (B. tjoetjoebanna^ M. beraad râgi-râgi) alsmede geroosterde rägt en dagong (B. wâno-âse en warlle^ M. bênte-ase en birâllé) met een' aangestoken' inlandsche kaars (Boeg. pM-lâng^ M. kanjdjôU) er in, geplaatst heeft. En dit wordt dan op de slaapplaats gesteld van den afwezige. Het afbrokkelen van de kaars is een slecht, het tegenovergestelde een goed teeken. In het eerste geval begeeft men zich naar de moskee, om een offer te brengen, waarvoor meestal suiker met de tot het bereiden van olie aangewende kokosnoot gebezigd wordt, in de hoop, dat zoo iemand daardoor als ware het zoete En vette der aarde deelachtig worde. Als nu verder alles tot den tocht gereed is, wordt of Seu draagstoel of een r^paard vór het paleis gebracht. In (161) Leastste geval had er la vöger dagen nog iets zeer zonderlings plaats. Dan zag men vór bet vorstelgk paard eenige menschen als honden over den grond kraipen, om zijne Majesteit over hunne ruggen te doen opstegen. Dit was dan de heerendienst van een zeker aantal menschen van Äroeugkêke, eene plaats bg Bantaëng. Doch nadat die streek onder het Gouvernementsbestuur kwam, is deze gewonte geheel vervallen. Wat echter tot op den huidigen dag nog in Bone bestaat, is de ouaËsienbare stoet van menschen, welke den vorst, onverschillig,  vooruit ziet men reeds een man aanko-men met de onder den naam van bâssi'kaliyâwoj of bassi-sanrêsâig bekende lans. Dit is een' zeer lange piek, waarvan het lemmet bedekt is met een foedraal van rood of groen laken, waaraan een belletje is vastgemaakt, en dat er den naam van koempa-bâssi bekend is. Dit wapen moet vooral in de hoogte gehouden worden, opdat een ieder reeds op verren afstand aan die eigendommel^ke soort van lans en vooral aan dat foedraal, bespeure, dat zgne Majestie in aantocht is, en alzoo in staat zg, om, zoo hg niet behoorlek gekleed mocht zich bg tgds uit de voeten te maken of zich anders net. jes gekleid, zoover mogelgk op z^ van den weg neder te zetten. Ook moet hg, die te paard gezeten is, onmiddellgk afstegen. Voorts zorge voorzien is, onmiddellgk afstegen. Voorts zorge voorzien is, onmiddellgk afstegen. Voorzien zal, dit wapen met het lemmet naar boven te houden, of, zooals het woordelgk heet, die piek vorstelijke hulde te laten bewgzen aan den monarch (pasômpaï bassina). Dit voorschrift is hieruit te verklaren, dat, indien hg het lemmet naar beneden gericht hield, zulks een teeken ware, dat hg zgn wapen zoo aan- stonds dacht te gebruiken, hetgeen dus natuurlgk tegenover den vorst een' alles behalve vredelievende gezindheid te kennen zoude geven. Een verzuim in een van deze opzichten zou streng gestraft worden. Niet minder slim is f162) het, zoo iemand vór den aankomenden stoet den weg kruist. ffierop staat een' zware boete, zoo niet de dood. Na die lans worden achtereenvolgens vooruit gedragen een hoog zonnescherm (taddoeag-ianre), zooals alleen de vorsten van een gebruiken mogen, een schild, een gewer, een gehören een lange veeren aan het een uiteinde (bâssi-banrânga), wederom een gewer, en nog een soort van zwaard (paddang). Vervolgens komen prinsen met een keteltje helder koud water (tjêre), een kwispeldoor en een sierihdoos. Deze drie moeten vooral niet te ver van den Koning verwäderd zgn ; want het zou kunnen gebeuren, dat Z. Majesteit water verlangde te hebben, hetzg om te drinken, hetzg om zich te reinigen, of dat hg van de sierihdoos en het kwispeldoor, dat bg het Betelkauwen zoo onmisbaar is, gebruik wenschte te maken. Doch nog dichter beden den Koning bevindt zich de prins, welke van 2 lansen voorzien is, een lange en korte (de bissièpâke en de bissièpâpadeewa). In geval van nood moet deze prins terstond bede de hand zgn, om den vorst dat eerste wapen te overhandigen, en met dat andere zelf als verdediger op te treden. Behalve de hier opgenoemde prinsen is er nog een' menigte van hoofden, die den vorst met hun gevolg vergezelnen, om hem onder alle omstandigheden ter zøde te staan. Als bev. den Koning eenig ongeluk overkomt, moeten alle omstanders te hulp snellen. Dit laatste is naturlgk vooral bev. den geval, wanneer zich een amokmaker of kwaadwillige vertoont. Verder vindt Men in de Latôw een' menigte voorschriften voor de degenen, welke den vorst bfl dergelge gelegenheit volgen, luidende nagenoeg aldus: 10. Gig moogt niet vooruitloopen, onverschillig, of de vorst te paard of palanquin loopen. 20. Uwe paarden mogen niet op zg van's vorsten paard of palanquin loopen. po. G^' moogt, wanji^eer gy zijue Majesteit te paard ver- gezelt, niet met het een het ros zitten, terw^l g^ het andere laat afhangen (saï-pêre). Gij moogt uw' muts of pet (songkó) niet door mid- del van een hoofddoek (pasapoe) op het hoofddoek (pasapoe) op het hoofddoek. Gij moogt niet vlak bg de hofdames van den vorst (lîsa-bôla) rgden. Zoo de echtgenoote van den vorst te paard r^dt, mag uwe vrouw niet van een' draagstoel gebruikt maken. Dan alleeu mag zg dit doen^ wanneer deze zich insgelgks daar- van bedient. Indien de koning met zgne echtgenoote geen zonne- scherm gebruikt, moogt gg en uwe vrouw Het ook niet, tenzg zoo deze zich vun een' ovordekten draagstoel bedienen. Die overdekking staat dan gelgk met een zonnescherm. Wanneer de vorst u laat roepen, moogt gg niet te paard naderen, maar moet gg eerst afstggen, en zoo kunt g dan's vorsten paard of draagstoel eerbiedig naderen. Zoo de vorst of dieus gemalin van het paard, of uit den draagstoel valt, moet gg allen ter aarde storten, hetzg mann of vrouwen. Als iemand, het paard van den vorsfe of diens ge-malin, of diens hofdames, aan het schrikken maakt, zoodat de ruiter of ruiteresse valt, wordt hg die den schrik veroorzakt heeft, gedood, tenzg de vorst zich over hem ontferme. Indien gg een Hofdame van den vorst achter op uw paard laat zitten; moet geg een baadje drageu. Ook moogt geg niet op zg kijken uaar haar die achter u zit. Ook moogt geg niet met haar praten, tenzg het geschiede, om haar te waarschuwen voor het een of ander, enz. Eindelgk leest men ook nog in de Latowa: Als een' koningin van echt vorstelgk bloed te paard gezeten is, en htiar paard uitglgdt, moet gg die haar vergezelt, trachten, er haar met de bovenste van de lagen waaruit het zadel bestaat af te lichten. Mocht u dit niet gelukken; zoo moet gg voorover vallen, en wel in dii^rvoege, dat alleen het vlakke van de handen en de toonen der voeten, gelijk ook de knien den grond raken, eu de vorstin op uw' rug terecht kome. Zorg slechts, dat g niet bg ongeluk iets aanraakt, wat de kieschheid hier verbiedt te vermelden. Ook mag uw gelaat niet stooten tegen het hare, want dan zou het den schgn hebben, alsof gghaar een* zoen Hast willen geven. Iets anders is het, zoo de vorstin, die van het paard dreigt te vallen, slechts een bgwgf van den koning is. In dat geval moet gg haar maar eenvoudig ter aarde laten storten, al mocht z^ dat ook met den dood bekoopen. Voor- eerst is zoo iemand licht te vervangen, hetgeen met de zoo- even vermelde vorstin van hooge geboorte niet het geval is. Ten anderen mag men zich met zoo'n geringe vrouw van den vorstin minder vorgheid veroorloven, dewgl de afkomst hier geen beletsel ware, om, indien zg vrg mocht zgu, met haar te trouwen. De minste gemeenzaamheid zou alzoo achter- docht verwekken. Indien de reis van Z. Maj. niet over land, maar te water plaats heeft ; zgn er ook verscheidene voorschrif ten, die vorsten en ordenen in acht te nemen heben: Zoo moet de koning evenzeer als änder ander bg het af- varen eener rivier de zeilen strijken,.en roeiende de rivier afsakken. Andeis zeilt het geluk het land uit. Voorts is het van het hoogste belang, om bg het voorbgvaren van de een' of andere plaats, waar zich booze geesten of andere gevaarlgke wezens ophouden, dit zoo stil mogelgk te doen, en alles te vermeden, waardoor men hunne op-merkzaamheid wekken kan. Zoo zal men nabg Tana-boekkoe, bewesten Zuid-Celebes, alles verbergen, wat wit of licht van kleur is, en daardoor bgzonder in het oog valt. Nu geen wonder; want op die hoogte bevindt zich de koerïta^ een zeemonster met drie armen, waarvan er één xtot bij Mandar, een tweede tot de eilanden Samatalloe (ter hoogte van Pangkadjéné), en een derde tot bij Panjikiyang reikt. Zoo dus dit monster den schepeling bespeurt, sleept het hem zonder de min Ste moeite in den diepsten afgrond mede. Wanneer men bg het voorbg varen van zulk een gevaar. Igke plaats, zoo ook bgy. van een afgodstempelje, noodzakelgk spreken moet, bedient men zich steeds van allerlei verbloemde uitdrukkingen, om de booze geesten te misleiden. Zoo wordt b^7. Tanakéke, dat letter Igk klein klein kane, beteekent, aangeduid met tânaîrâppi, zooveel als geslonken, in malkan' der gekrompen, v. d. klein land. Van water sprekende, bezigt men een zeldzaam voorkomend woord (diampe), dat letter- X. Regen beteekent. Een rijstpot (oerïng) heet dan: een zwarte man (toe-maléleng), gekookte rijst (kânre): iemand die gegeten word. Tie konnte, een viseh (djeſch) : een boomblad (lêkó-kayoe), een hoen (djängang): iemand die in een kippenhok woont (toe-ri-lêrang), een aap (dâré): een boombewoner (toe-ri-lêrang), en. Behalve deze voorschriften voor een' ieder, al zg hfl ook geen vorst, zflu er nog verscheidene andere, welke alleen van toepassing zgn, indien de vorst zich aan boord bevindt. Men verneme slechts, wat daaromtrent in de Latôwa opgeteekend staat: 1. Men verneme slechts, wat daaromtrent in de Latôwa opgeteekend staat: 2. Men verneme zijn van van den Koning varen, tenzg zoo de vorst dit zelf verlange. 3.  als de Eoniug zulks niet an boord van zgn vaartuig laat doen. Wfl mogen niet bfl het scheppen met de riemen zingen, vórdat zulks op het vorstelflk vaartuig geschiedt. Indien 't vorsten vaartuig ergens ankert, moeten wfl y KI. IN MKDKD. AID. LCTTIBK. 3<le RKUS. DlIL II. IS (166) daar ook ankeren, tenzg zoo daartoe gelegenheid besta. Niemand mag aan wal gaan, soolang ak de Torei bet zelf niet doet, of althans niet gelast. Craat hg echter aan wal, dan mag men niet aan boord blgren. Zoolang als de Koning eigens aan wal is, mo et een Eeder, hetzg man of Yionw, die daartoe in de termen yalt, bg Z. Maj. op audiëntie gaan. 11^. Zoowel daar als aan boord moet men steeds behoorlgk gekleed op de receptie yerschgnen. 12^. Wg mogen niet yór den vorst ondé zeil gaan, tenzg ons yaartoig te yer afligge, om bg tgds tgenswoordig te zgn; maar zoodra wg nabg komen, moeten wg, eyenals ere ieder die ergens  van Z. Maj. te naderen; moogt gg niet zonder baadje of kris zgn. Ook moogt gg niet leunen tegen het verdek (patoekoe-koeroeng); g dient dan met uw gezicht naar het yaartuig van Z. Maj. gezeten te zgn. 14^. Uw stuurman mi^ niet aan het roer staan, maar moet ook met de beenen yoor zich gekruist zitten, indien *s vorsten yaartuig nabg is. 15^. Wanneer er geroepen wordt aan boord van het vorstelgk vaartuig, moet dit op al de yaartuigen herliaald worden. 16^. Men moet *s vorsten yaartuig niet aan den buitenkant laten liggen, maar midden tusschen de andere vaartuigen, opdat er spoedig hulpe zg, in geval dat vaartuig mocht zinken. En indien er van de lading overboard valt, kan (187) het spedig gegrepen worden. Ook wordt een yorstelgk bevel dan terstond vernomen. 17. Wg moeten oppassen, dat wig met ons vaartuig niet te dicht bg dat van den vorst komen; want dan zou bet kunnen gebeuren, dat beide vaartuigen tegen elkander stootten. En in dat geval zou o^is vaartuig in den grond geboord worden, of zouden al de opvarenden gekastgd of beboet worden. Zulks zou geheel van den vorst afhangen. Men zorge slechts, op zulk een afstand van het vorstelgk vaartuig te zign, dat men het goed hooren kunne, wanneer er op dien bodem goed wordt. 18. Wanneer het vaartuig van den Koning vastraakt, moeten alle mannen aan het duwen, vorsten, prinsen, huis-slaven (âta-ribolâng's), geringen (djêmmâ-lâppâ's). De vorsten die in gebreke bleven, worden beboet, de prinsen worden wor- den lichamelijk gekastet, de geringen worden zelfs gedood. 19. Zoo er een vaartuig is, het welk vór dat van den Koning kruist, of hot voorbij vaart, onverschillig, of het van voren, dan wel van achteren kome; worden de opverrenden gedood, of lichamelijk gekasigd, of beboet, al naar dat de vorst zulks verlange. 20. Indien het vaartuig van den Koning zinkt, moeten alle vaartuigen mede zinken; alleen dat niet, het Z. Maj. hulp geboden heeft. 21. Zoo'sKonings vaartuig in zee ankert, mogen de andere vaartuigen niet de rivier invaren, om te ankereu. En omgekeerd, indien's vorsten vaartuig in de rivier ten anker komt, mogen de andere vaartuigen niet in zee ankeren, tenzfl er in de rivier Geen' plaats meer zij, of die vaar-tuigen dooir andere omstandigheden verhinderd worden, bin-nen te varen. 22. Indien het vartuig van den Koning in de rivier ten anker komt, mogen de andere vartuigen niet daarachter komen te liggen. Iets anders is het, wanneer dat vartuig van den vorst in volle zee ankert, zoodat de bodem niet te peilen is. In dat geval is men te veel afhankel van storm en wind. Wg hebben alzoo gezien, dat men den Koning yanBône niet alleen binnen zgn paleis, maar ook daar buiten, wanneer hg bgv. op reis is, ware vorstelgke hulde brengt. Dat dit niet alleen bg dergel^ke gelegenheid, maar ook in andere opzichten ruimschoots het geval is, kan ons bgy. blijken, wanneer w^ slechts een* oogenblik stilstaan bg het bebouwen der rgstvelden. Niemand zal z ich in Bone verstouten, om een' aanvang met het beploegen z^ner landen te maken, zoolang als dit niet met'sEonings velden, of de zoogenaamde orna-mentsvelden geschied is. Trouwens ook in andere vorsten-landen, zooals b^v. Gôwa, wordt bg aanvang van den ploeg-tgd de ploeg het eerst om de ornameutsvelden Lonjdjóboko en Lântâbôko gevoerd. Dit gaat dan met allerlei feestelgk-heden gepaard, waarb^ de bissoe's, die heidensche priesters en priesteressen, doorgaans een' groote rol spelen. En wee hem, die zgn' akkers durft te bewerken, vórdat's vorsten velden op deze wgze als 't ware gewgd zign. Hg wordt minstens zwaar beboet, zoo hem zgn' landergen niet ont-nomen worden. Ook in de gouvernementslanden acht men zich tot op den huidigen dag ten strengste verplicht, om te zorgen f dat de ornameutsvelden het eerst bearbeid worden. Vooral in Segêri geschiedt zulks op zeer eigenaardige wijze. De ornameuvelden dragen daar, evenals de ploeg, waar-mede zg bewerkt worden, den naam van Polönggi, of Polönggi, naar den persön, die met zgn' ploeg uit den Hemel gedaald, de eerste rgstvelden in het land van Segêri aan-gelegd zou hebben. Deze ploeg wordt zorgvuldig bewaakt in een in het midden van een rgstveld gelegen godshuisje (bâllâ-karewatâng), waarin men niets anders vindt, dan een' platten steen, die vroeger een' andere gedaante zou gehad hebben. De zorg daarvoor is opgedragen aan een' Anre-goeroe of Hoofd, die daarbg dag en nacht een' inlandsche kaars laat branden; zelfs worden er op Vrgdag drie te gelgk aangestoken. Ook plaatst men dan rgst van allerlei kleuren (bêrasa Rägi-râgi in de nabgheid. Dit Hoofd geniet tot loon yoor zçne moeite de opbrengst van de belasting op markt-waren, op regi en op- prauwen (sassoeng-päsäi -barra eil -lôpi). Drie dagen YÓor den aanvang yan bet ploegen wordt die Hemelscbe ploeg buiten de kamer gebracht, waarin héewonlgk staat, en door het Hoofd met wit linnen overdekt. Alsdan bént de feestelykheid met bet bespelen van de gânrang of inlandsche tromé en wordt er door de bissoes drie dagen en nachten gedanst. Tevens wordt de ploegoowel nu als later na het ploegen met bast van den langierboom, de Inga Saponaria D. C, gereinigd, en vervolgens met olie ingewreven en Bewierokt, om ten slotte met bädaq, eene soort van poeder uit r^stemeel, bestrooid te worden. Als eindelgende de tgd van het ploegen aangebroken is, voert men den ploegen met twee buffels bg herhaling rondom het zoo even vermelde huisje. En als de buffels dan stilstaan, om aan zekere behoefte te voldoen, wordt zulks als een voorteeken beschouwd van den voor den oogst zoo hoogst noodigen regen. Mocht deze echter later uitbleven, zoo gaat men vervolgens offeren onder een wariengien-boom of Ficus indica, die in het Boegineesch po-marandj lett. boom met kinderen het, en dus de hoop geeft, dat het rigstgewas een menigte vruchten zal voortbrengen. Soms bedient men zich ook b^ langdurige droogte van een ander middel. Men bindt een' kat (mannetje of wgQe) met een touw om den hals op een' draagstoel vast. En denn Wordt het beest tot drie keeren toe rondom het uitge-droogde land gevoerd, terwel men het gedurig met spuiten van bamboes (awo-tallang) natmaakt. Als dan de kat begint te miauwen, zegt men: o! heer! (lett. o! gg, wien ik anbid!) doe regen op ons nederdalen (oesômpai, patoe-roengakkang bôsi). Ten slotte wordt de draagstoel vór de trap van het huis neergezet, en de kat nog eens terdege nat gegooid, die inmiddels losgemaakt, met spoed boven in huis de w^k neemt. Na afloop van dit alles, neemt ieder een bad. En nu is men er zoo goed als zeker van, dat de r^en wel komen zal. By den oogst zelven en het stampen heeft er weder een feest plaats, dat drie Dagen en nachten duurt. Alsdan blätte (1^0) de Hemelsche ploeg Linnen de kamer; doch ook deze feestigkeid heeft ten huise van bovengemeld Hoofd plaats. B^ die gelegenheid is het schommelen een van de yoomaamsie amusementen der schoonen sekse van de yoomaamsie amusementen. De visscherte, die men sedert het eerste ploegen met dien het gesagt, den Donderdags met de bamboezen vischfuiken (Boeg. balla, Mak. bila, Mal. sêro) an strand vangt, zgn allé voor den regent van het district. Zulks geldt zelfs tot in Pangkadjéné. Bg gelegenheid van het eerste ploegen vindt men naturlek een menigte köndo's of reigers (B. tjambong), die trouwe gezellen der buffels. Wanneer deze in Segéri Ostwaarts vliegen, wordt zulks als een ongunstig voorteeken beschouwd, dewijl men bij mislukking van oogst gewonlgk naar het Ostelgk gelegen gebergte gaat, om sikapa's (Helmia hirsuta BI.) en andere wortels ter vermenging met de rgst te zoeken. Yliegt de reiger naar den West of zeekant; zoo verwacht men een' goeden oogst, als zeide de vogel, dat h' vele menschen, vooral Mandareezen, over zee zag aankomen, om van den groeten overvloed van regst in Segêri op te koopen. Ën thans genoeg over het bebouwen der r^sivelden op Zuid-Celebes, Gaar besprak ik ook eens met u de jacht- en visch-parten van Bone's Koning, of liet u een vorstel^k hanengevecht^ dat grootste aller vermaken voor Boeginees en Makassaar, in gedachte bewonen; maar dit alles werd reeds vrg uitvoe-rig tot in de kleinste bgzonderhedeii door mg beschreven in ngne »Bgdragen tot de Ethnologie van Zuid-Celebes. Lever verlaat ik thans het terrein des vredes, om voor eenige oogenblikken het oorlogsveld met u te betreden. Ik zeg slechts eenige oogenblikken; want vooreerst ben ik geenkragsman van beroep, ten anderen vindt men de wgze van oorlogvoeren op Zuid-Celebes, vooral in Bone, zeer nauwkeurig beschreven door Majoor M, T. H. Perelaer in diens Bonische expedienen en in het werk ran den Gouremeuen en oud-militair Bakkers over Bone. Ik bepaal me alzoo tot een paar eigendommeligke gewoonten bei het begin en het einde van den oorlog. Wanneer de Koning van Bone oorlog will voeren, zendt hg den vgand eene oorlogsverklaring (tïmoe-timoe). De man, welke die overbrengt, neemt den brief, waarin zij vervat is Tusschen den duim en middelsten vinger van de rechterhand, terwgl hg den wgsvinger vooruitgestoken daarboven oplegt. Op deze wgze overhandigt de gezant het stuk zonder een woord te spreken, het alleen eenigszins oplichtende, en dan als 't ware uit de hoogte en met zekere verachting overreikende. Wauneer nu van weerszgden tot den oorlog besloten is, zendt de koning van Bone aan diegenen van de leenmannen (palälis), welke tot de bloedvervanten behooren, ten minste als zoodanig beschouwd worden (paseadjïngang's) een' bila-bila, d. i. een' reep lontarblad, waarin men zooveel platte knoopen gelegd heeft, als er nog dagen verloopen moeten, vórdat de oorlog begint, gelgk ook het woord bHa-^bHa^ dat waarschgnlgk een' verbastering van bilang-bilang is, op het boeg. bilang^ tellen^ doelt. Hg die deze bila-bila voor den koning van Bone aan den vorst-leenman overreikt, doet zulks met de rechterhand. De vorst neemt haar dan met de linkerhand aan, tegelgkertgd de rechterhand aan zgn Wapen Slaande, ten einde vervolgens te mangaroe, of al dansende, en met heyigheid op den grond stampende, onder het zwaien met de kris, zgne gehechteid aan den leenheer te betuigen. Wil de vorst van de oproeping niets weten, zoo zegt hg bgv. : »laat het maar zoo big ven. Het komt op hetzelfde neer, of ik de bîla-büa aanneem, al dan niet (Pakô-nitoe oetarimana sibawa ta-koetarimana).' Indien, men echter zonder geldige reden weigert, om zich op het ontvangen van znlk een' bîla-bîla tot den leenheer te begeven; mag zulks niet ongestraft blgven. Zoowel deze oorlogs-bîla-bîla, als een' an- dere bîla-bîla bg gelegenheid van een feest, heb ik reeds meermalen, maar vooral bg mgne uitgave van een Bo^- neesch Heldendicht op den eersten Bonischen veldtocht van 1859, bl. 5 vigg, zeer uitvoerig besproken. Ik ben daaroiü zoo yr^ hiernaar te verwezen. AUeen 1859, bl. 5 vigg, zeer uitvoerig besproken. Ik ben daaroiü zoo yr^ hiernaar te verwezen. AUeen 1859, bl. 5 vigg, zeer uitvoerig besproken. Ik ben daaroiü zoo yr^ hiernaar te verwezen. AUeen 1859, bl. 5 vigg, zeer uitvoerig besproken. Ik ben daaroiü zoo yr^ hiernaar te verwezen. AUeen 1859, bl. 5 vigg, zeer uitvoerig besproken. Ik ben daaroiü zoo yr^ hiernaar te verwezen. AUeen 1859, bl. 5 vigg, zeer uitvoerig besproken. Ik ben daaroiü zoo yr^ hiernaar te verwezen. AUeen 1859, bl. 5 vigg, zeer uitvoerig besproken. Ik ben daaroiü zoo yr^ hiernaar te verwezen. AUeen 1859, bl. 5 vigg, zeer uitvoerig besproken. Ik ben daaroiü zoo yr^ hiernaar te verwezen Ligk maak ik hier nog de opmerking, dat die platte knoopen van zoo'n bîla-bîla elk an beide z^den drie vouwen vertoonen, zinspelende op de onder den naam van Lamoem-patoewe ri-Timoeroeng bekende triple-allianüe^ waarb^ Bone, Wadjó en Sôppeng als broeders te zamen vereenigd zgn. De naam Lamoem-patoewe ri-Timoeroeng beteekent lett. : het in den grond planten van steenen te Timoeroeng (in Bone), en doelt op de symbolische hande-ling, waarmede de vorsten van bovengemelde rgken naeene menigte ontboezemingen hun verbond van vriendschap te Timoeroeng bezegelden. »Zg traden*' zoo lezen w^ »voor-waarts, en wierpen ieder een een een een, daarmede te kennengevende, dat h^ die ontrouw mocht worden Aan deze verbintenis, op gelke wäze te niet zou gaan. En om de duurzaamheid, ja het onherstelbare, der ramp duidelk te kennen te gven, legden zg, na de geesten des Hemels en der Onderwereld als getuigen aangeroepen te hebben, op die verpletterde eieren een' zwaren steen, om er ten slotte tot bevestiging nog aarde tegenaan te brengen. [NB. Dit stukgooien van een een ook aangetroffen in een' oud-Javaan- sche oorkonde van Çaka 782, meegedeeld door Prof. Kern in de Verslag, der K. Akad. 2^ reeks. Deel X, St. 1, bl. 87.] Behalve dit zenden van bïla'-lilaa hebben er in Bone nog verscheidene andere toebereidselen voor den oorlog plaats, welke ook b^ de overige vorsten van Zuid-Gelebes aange- troffen worden. Zoo zal bv. de zeer krägshaftige Aroe-Padali, vorst van Têmpe, drie of meer dagen vórdat hfl ten stryde trekt, zfln vaandel, bekend onder den naam van Babae ri- Têmpe, d. i. : de moedervlek van Têmpe, dus genoemd naar een' zwarte vlek in het midden van een' cirkel, met het bloed van een' buffel of ander offerbeest besmeren. Ethn. AÜAs, PI. IX, F. 25), houdt dien boven doepa^ eene soort van wierook, en brengt hem insgelgks achtereenvolgens in anaraking met het hoofd, den navel en het onderste der voeten. Na afloop hiervan krggen de Hoofden saguweer te drin-ken, en vervolgens beginnen z^ te mangaroe, of al dansende en met de kris zwaaiende hunne verkleefdheid aan den vorst en hun moed tot den strgd te betuigen. De woorden waar-van z^ zich hier meestal bedienen zgn de volgende: I7& La-Iyanoe to-ripaletjémoe, mâmanasawa-ro mapadoepa gaoe ri-tanga padang. Bàrà mângîrî, bâra oetâmang. Boeloe tâpa, boeloe oetîmang. Nîga-nîga ta-pakoewaï ri-akadânna Aroeng lyâuoe mâpasitépakà, d. i.: »Ik Bien uw gunsteling NBI; En het is mgn verlangen, om u in het midden van het slagveld de bewgzen m^ner trouw te geven. Als de westen-wind blaast, wil ik dien weerstand bieden. En zoo de bergen naar beneden komen, wil ik ze opvangen. Al wie niet overeenkomstig uw* bevelen handelt, met hem zal ik opvangen. Als eindel^k de dag aangebroken is, waarop men ton stride trekt, wordt er weder gemangaroed door de Hoofden, en thans binnen het paleis in de groote voorzaal, op den bamboezen vloer. H oe dan alles dreunt, behoefik nauwelgks te zeggen. Ik woonde zulk een' plechtigheid eens bg in Gôwa ; doch ik dacht niet anders, of de vorstelgke woning stortte zoo aanstonds 'iu. 