Corporate financial management
Wij zien daamit, welke hoogte de opbrengst van sap des noods zou knnnen bereiken. Wel is het niet aan te nemen, dat van alle gron- den op Java zonder onderscheid dezelfde op- brengst te wachten is, alsof er voor dezelve geen verschil in vruchtbaarheid of in geschikt- heid voor de soikerkultaor zou bgstaan, maar het is toch een gewigtig resuitaat, te weten hoe ver de verwachtingen dienaangaande zich des noods knnnen nltstrekken* De zeer aanzienlijke opbrengst van het sap op Kedawoong, — en dit is het derde gezigts- punt, dat ons de mededeeling omtrent hare produktie van 1864 aanbiedt, — is wel ver- kregen door bemesting der gronden ; — * uit de stukken, omtrent het indertijd gedane onder- zock naar de suikerteelt gepubliceerd, blijkt althans, dat daar bemesting met stalmest, guano en oliekoeken plaats vindt, -« maar er is geen reden, om niet te mogen verwachten, dat 00k zonder bemesting, mits met eene ruime ver- wisseling der gronden, vooral wanneer die be- staan uit velden, welke geirrigeerd kunnen worden, eene gelijke opbrengst te verkrijgen is. Uit onze tabel N**. 2 betreffende de Soerabaja- t sche suikerprodaktie blijkt, dat in dat gewest de gemiddelde opbrengst per bouw, in 1859, is geweest voor: Tjandi. • . . 38,236 Nederlandsche kannen Ketegan • . . 36,144 # # Tangoclangin . 35,766" , , Eroeni. . . • 35,168 # , Krian .... 34,804 , , 570 su. terwijl wij onder de Pasoeroewanscbe &hrieken in dat jaar aantreffen: Ardi Redjo met 38,194 Nederlandsche kannen Kloerahan , 34,420 , Bekassi Oost , 34,041 m 9 Hier hebben wij dus reeds een 8tal fabrie- keD, die 6 jaren vroeger eene yrij aannenlijke opbrengst van sap per bouw, niet rer be- neden het resultaat van Kedawoong in 1864, yerkregen. Het resultaat yan Kedawoong ligt dus voor de aanplantingen yan dat 8tal niet alleen niet yer buiten bet bereik; maar bet komt ons zelfs yoor, dat beboudens eene ruime yerwisseling yan gronden, eene des- sa'sgewijze beplanting en eene rednctie der aanplantingen tot een redelijk peil, waar dit noodig is, de mogelijkbeid om tot eene ge- l^ke opbrengst te komen voor de gemelde on- dernemingen, -« on wie weet yoor hoe yele andere? -« grooter is, dan de waarscbijnlijk- beid, dat Kedawoong zicb op de in 1864 be- reikte koogte yan opbrengst lang zal kunnen staande bouden, aangesien op dat land elecbts yoor eene driemalige yerwisseling gelegenheid bestaat, een deel der aanplantingen op drooge gronden moet gescbieden, en yan bemesting, -— ongeacht het kostbare er yan en het onzekere, of wel die bemesting plaats yindt, welke voor den aard der gronden en de yoeding yan het suikerriet de meest gepaste is, — op den duur, naar ons inzien, niet zoo yeel goeds is te yer- wacbten als yan gedarige yerwisseling yan gron- den, die behoorlijk kunnen geirrigeerd worden. Eindelijk yerdient de mededeeling yan den Heer Lsbbkt nog onze aandacht, yoor zoover daaruit weder blijkt, dat, om tot eene zoo be- langrijke produktie te komen, als hij, ten be- drage yan 19,286.68 pikols, in 1864 hceft ge- had, zulke uitgestrekte aanplantingen, als die yoor yerreweg de meeste der in kontrakt met het Oonyernement staande ondernemingen in gebroik ziJD, geen onmisbaar yereischte zijn. Op betgeen in die mededeeling yoorkomt ten aanzien van het kostende der prodnktie van Kedawoong in 1864 zuUen wij waarschijn- lijk gelegenheid hebben later terug te komen. Probolinggo. In deze residentie heeft men een lOtal fabrieken, die kracbteus met bet Gonvememeut aangegaue kontraklen wer- ken. De namen dier ondernemingen, met op- gaaf van den daaraau verbonden aanplaut, out- leend aan den Indischen Almanak voor het jaar 1862, zijn de yolgende: Bayoeman met Soember Kareng .... Oembool Wonolangin Gending PedjaraLan Kandang Djati Djaboong Pahiton Lemadjang Te zamen. .. 516 bottws 500 528 475 600 660 580 265 600 250 4,973 bouws Wanneer men dit cijfer voor de oitgestrekt- heid van den totalen aanplant» welke, volgens den IndUchfiH AlmattaJk van 1864, ook voor dat jaar dezelfde is gebleven, vergelijkt met de op- gaaf van den aanplant, in de tabel N"". 1, op pag. 478, dan ziet men, dat de uitgcstrektheid heeft bedragen in de jaren 1857—1859 6,001 bouws, en in de jaren 1860 — 1861 4,693 b<mw8 maar dat zij in het jaar 186j2 weder is ver- meerderd tot 4,973 bouws, of bet otjfer hier boven aangegeven. Deze af- en toeneming beeft meer bijionder den aanplant der fabrieken Soember Kareng en Kandang Djati gq;olden, waarvan de eerstge- noemde van 528 bouws, welke zij in de jareu 1867—1859 had, in de jaren 1860^1861 werd gebragt op 400 en in 1862 op 500 bouws; terwijl de aanplant van Kandang Djati, die in 1857—1859 had bedragen 580 bouws, na in de beide daarop volgende jaren mede tot 400 bouws te zijn gereduceerd, in 1862 weder op de vorige uitgestrektheid van 580 bouws is gebragt. Bij slot van rekening bedraagt dus het verschil tusscben het eerste en het laatste jaar van het door ons behandeld tijdvak sledits 28 bouws, waarmede de aanplaut van Soember Kareng verminderd is gebleven. In een gewest, waar de gemiddelde aaoplafli van een lOtal fabrieken ruim 500 bouws per fabriek bedraagt, oEschoon er daaronder Szijo, wier aanplant niet grooter is dan 265 en 250 bouws, zoodat de gemiddelde aanplant voor de 8 overigen nagenoeg 561 bouws is, bepaalt zich dus bet gevolg, aan het indertijd gedane ouder- zoek gegeven, tot eene vermindering, die bij slot van rekening op 28 bouws neerkomt; — en dat, in we^rwil tijdens het bedoeld ouderzoek van de zijde van het gewestelijk bestuur werd aangedrongen op eene vermindering met 1,000 bouws van ,den totalen aanplant ad 6,001 bouws, met dien verstande, dat de resterende 4,000 bouws zoo zouden worden verdeeld, dat alle fabrieken, -~ die met grooteren aanplant 8U. 671 door TerEundering, en, die met minderen aan- plant door vergrooting, — zouden worden ge- bragt op een normaal cijfer yan 400 bouws. Het gewestelijk bestaur ging zelfs ten aanzien van dit normaal cijfer in sijne voorstdkn nog voider; daar bet van oorded was, dat, zoo men bet getai ondernemingen wilde vermecrderen, daartoe niet moest 'vorden ov^^egaan met eenen grooteren totalen aanplant dan van 4,000 boQws, maar met reductie van den aanplant der bestaande ondernemingen tot beneden bet cijfer van 400 bouws. XJlt bet overzigt betreffende deu staat der suikcrkultuur in- Probolinggo, te vinden onder de atukken, nopens het meergemeld onder- zoek gepmbliceerd, blijkt, dat de vermindering van den totalen aanplant meer bijsonder om tiree redeuen als venschelijk werd besckouwd. Vooreerst wegens de moeijelijkheid, om alle velden, voor de suikerkultnnr gebezigd, be- boorlijk te knnnen besproeijen, en vervolgens om een einde te knnnen maken aan de zoo dnikkende indeeling bij de kultuur van een aantal landbouwende buisgezinnen zonder vel- den, die alzoo, gedwongeo om aan de kultuur deel te moeten nemen en de beplanting te moe- ten bewerkstelligen op gronden, aan anderen toebehoorende, overecDkomstig de plaatselijke adatf als in paroan werkende, van het ver- diende plantloon slecbts de helft kouden ge- nieten, daar de andere helft r^ens toekomt aan den bezitter van den grond. Zon men, in verband tot het voorafg^;ane, niet met eenig regt de vraag mogen doen: waartoe toch wel dat kostbaar, langdurig on- derzoek moge gediend bebben? Toch wel niet om aan den dag te brengen bet lastige van die zoogenaamde opschuiving van velden, waardoor dessa's, die gedurig in de ternien vallen van bare gronden ten behoeve der suikerrietaan- plantingen te moeten misscn, schadeloos ge- steld worden met verder afgelegen gronden van dessa's, die daarvan beyrijd bleven; — of wel om te wetcn te krijgen, wat voor de be- volking aangenamer moest ziju, ie gaan plan- ten en arbeiden in groote geconcentreerde tui- nen, ver van hare woningen, maar in de nabij- heid der fabrieken, dan wel om in degelegen- heid te worden gesteld haren arbeid digt bij hare woningen te kunnen verrigten? Maar £ulke kwestien kan de eeuvoudigste, Keifs zon- der eenig onderzoek, bc^rijpen en uitmaken. Sea verwarde en misselijke staat van zaken is nOg zoo treurig niet als het openbaar maken van zoodanigen toestand, zonder vasten wil om daarin verandering ten goede te brengen. Aan de redenen, waarom door bet geweste- lijk bestaur eene belaugrijke inkrimping van den totalen suikerrietaanplant van Proboliuggo wenscbelijk werd geacht, kunnen wij er nog twee bijvoegen. De eerste is, — en hier moeten wij ons weder gedragen naar het op pag. 502 mede- gedeeld staatje, — de eerste is, dat, ofiachoon tijdens bet onderzoek eene nitgestrektheid van 21,669 bouws als voor de suikerteelt gescbikt werd opgegeven, zoodat met eenen aanplaut van 6,001 bouws er gelegenheid bestond tot eene ruim 4malige verwisseling van gronden, waarschijnlijk wegens den zoo grooten aan- plant althans van 8 van het lOtal fabrieken, en wegens bet bewerkstelligen van dien aan- plant in digt bij de fabrieken gecontreerde tui- neu, daarYoor niet meer dan 12,236 bouws afgezonderd waren, zoodat de verwisseling van gronden niet eens 2^, maal kon plaats hebben. Het getuigt voor groote vruchtbaarheid van den grond, dat, althans in 1859, gelijk blijken kan uit de tabelleu, die wij later betreffende Probolinggo zullen geven, de opbrengst van sap per bouw gemiddeld zelfs iets hooger staat dan in Pasoeroewan, waar de verwisseling van gronden 47s o^^^en kan plaats grijpen; maar een minder gunstig verscbijnsel is het, dat die niet onaanzienlijke opbrengst van sap per bouw daaraan moot worden toegeschreven, dat men in Probolinggo gemiddeld 2,469' bossen suiker- riet per bouw heeft gehad, tegen gemiddeld 1,987 bossen in Pasoeroewan, dus niet meer of minder dan 482^ bossen meer; gelijk dan ook tegen 13.66 Nederlandsche kannen per bos suikerriet in Pasoeroewan, men in Probolinggo gemiddeld niet meer dan 11.08 kannen heeft verkregen, weshalve het Probolinggoscbe sui- kerriet in saprijkheid heel wat achterstaat bij dat van Pasoeroewan. Yaudaar ook, gelijk mede door het slechter werken der Probolinggoscbe fabrieken, — zoo als ons later blijken zal, — dat die fabrieken gemiddeld uit 54,82 bossen suikerriet ^6n pikol suiker hebben gekregen tegen slecbts 36.66 bossen voor de Pasoeroewansche fabrieken. Een tweede reden tegen den te grooten aan- plant der Probolinggoscbe fabrieken, — wij hebben er zoo even reeds op gewezen, — ligt naar ons inzien in het niet gunstig werken dier fabrieken, dat niet alleen verre achterstaat bij dat der Pasoeroewansche fabrieken, maar zelfs nog minder is dan dat der Soerabajasche, hoe veel 'die ook, gelijk ons is gebleken, te wenschen overlieteu. Om dit een en andcr te doen uitkomen^ge- €73 8U. Yen w^ van de Probolinggosohe suikerpro- duktie het gewone drietal tabelien, met weg- lating der zes tabellen, zoo als wij die van de Soerabajasche en de Pasoeroewansche fabrieken hebbeu geleyerd. TabelleD, als de zee bedoelde, ontleenen hare grootste waarde daaraan, dat zij betrekking hcbben tot een groot getal on- dernemiDgen, zoodat men, zonder ia een on- derzoek te behoeven te treden van een aantal onbekende bijzonderheden, waarmede men uit- sluitend in gissingen vervalt, ze slechts in groote groepen Jieeft te verdeelen, om enkele belangrijke zaken er door te doen uitkomen. Dit nu is met de Probolinggosohe fabrieken, 10 in getal, doch waarvan er 3 aitvallen we- gens fautive opgaaf van het getal werkdagen, niet het geval. Ondertusschen hebben wij yoor ons de proef op de som genomen, gelijk wij later door eenige becijferingen znlien aantoo- nen, om ons verzekerd te houden, dat door de resultaten der Probolinggosohe saikerCabriekeii in 1859 niet worden omrergeworpen de zoo belangr^e uitkomsten, die wij ten aanzien van de Soerabajasche en Pasoeroewansche fidbrieken yerkregen hebben met opzigt tot het verbaad tnsschen een minder of meerder rendement van sap per bouw en de meerdere of mindere nit- gestrektheid yan den aanplant, — tnjMehen het rendement van sap per bos suikerriet en de dagelijksche vermaling yan het getal bossen, — eindelijk tnsschen de hoeyeelheid sap, dagelijb yerwerkt, en de resultaten door de prodnktie, wat bet gewigt betreft, nit de in het sap aan* wezige zuivere suiker yerkregen. su. 573 O e o M m o M ^ I 00 H P Q O (4 M M M GQ •1 1 1 1 o • CO 9 • OO rH o • CO '* •* eo CO rH 0> s s s rH ao t^ »k t m CO eo • CO eo eo 00 • OO CO « .• 8 2 to. OO CO CO OO rH i>r CO ^ • ?2 1. CO "itfl 1^ & kO f-H CO • "* Ot O) 00 o« 00 a> r-l a 1 1 o 1 * 5 CO O • rH eo o" r± ^5 CO kO 04 04 CO o ^ O* r-t rH »^ m m 04 04 CO 04 CO** CO rH m s lO CO O CO CO 0> • Ot fc^ sS • • ^ s r-l • o 'o CO 1 1 1 O , rH \ 1 Ot ^ Oi o" 00 rH o^ ^ r-l ot m 92 t^ s rH "* ^ «o a» "^ ko % 04 CO • • la o» P^ CO kO b^ o GO J m 00 tc • o» • t>: * ■. 0» rH kO _■ • rH !>: 1 1 o o CO CO CO a« OO ko CO 04 t^ • rfj n CO CO o« OO » eo ri M .« n kO OO ^ a* CO CO CO CO  OO rH-- oS ^ & o« eo rH rH OH ^ &. kO b« •S # ^ OO CO eo OO rH OO rH rH a» o» 1 ^ • CO • • CO • * « a CO O 09 ^ o> ■ 04 q O^ o .« CO b^ rH o« to O "* O ^ M M eo CO t^ 1 d o GO ■n 04 ■1 0t 04 cu CO kO u» •* 04 O) CO kA 04 o» kO £ ot 04 04 Ol 09 eo 04 rH Ol ot 04 1 ^ ^ll 8 S ri ►S ,2 « 8 g s 04 kO o 04 8 i o g s c rH s s^ o rH 2^ CO* 04 09 eo 04 OO CO 3 5 o> OO ^ o« O CO rH CO OO t^ 9 o CO •* «*1 0» CO O 09 CO OO or rH kO ftO rH rH k* rH M M M OO kO OO rH rH CO rH kO cd^ eo  o» Oi ^ '^i m M M M eo 1 1 -^ 9 1 J =i g " « vo b^ o> t^ OO Oi a^ '^ kO oT rH 00 t*. OO kO O CO o» 04 CO '^l r-* o o« rH kO  CO CO eo CO % O OO CO a* rH CO -* rH rH to 1:^ s op  O) kO S O O kO CO 00 CO g o an kO pi8in^4Ba»»tfl 1 aO m tf» ^ CO CO kO ot CO 04 11 Is. • • • S a" • • • 1 • • .s • • • 1 • • • •■•s • 111 • • i • • i • 1 1 ^ 1 ^° 1 '2 S «» 1 s & JS S » « o ■*• • 3 d a & g S ^ bO »« 5*. o a> CO >■ ^ a a ^ a F0 0 « •a «> 5 -^ a a o So ca o 8 a to •c s ■•J* z c d ^ 5 •^ «S o 4-- a S ® *%; >• S «• o o d S a ID 'fi n ^ o * ^ 00 s d ** « a •^^ «• 60 M o ^ d a a •3 o ki* o .Ji4 d 8 «> « ,M «> s 'S »5 M) s> « » •« c <» M g^ s ^ ► d ts ^ s .s « ^ d 3 ft * § II o o s -^ 8 § •^ o « ► '« d o 2 .8, .a f •si S S •• -a 5 «* 574 SU. o 0) 09 bo o o s .9 a -a ^ !2 ^^ 0 kO o« t^ 0 CO CO eo kA 0 09 "1 S CO p • 0 • t-i • « oo ■ 00 • 0 • CO • 00 eo lA CO rH 0 o« eo 0 to. e>- o« 0 i-H o» o> o» o» eo CO CO 0 « ta CO CO ud CO kO kO kA t^ kA CO ■k s &•. r ^^^ 00 1> U9 00 o« CO CO ^ 0 o> rH "^ 00 r2 ^ rH 1— « 0 rH oo t* kA 0 "«*« kA 0 3 1 §s • rH CO Oil • o» • rH • r^ • 0 o>* OO rH 1 «a r-i rH 1— « r-i r-i rH rH rH ;^ «« CO <* o> 0 to rH 52 ri 00 09 & d •« 00 04 rH CO 0 -^ ko kA t^ o r^ la rH "«*< kO b* 0 O) 0 kA CO j3 «k 0^ •« •k n ^ •» ^ •» •k •« <k •k V ao o» 0 u> b» b» 0 b» r-i b^ cu (N CN 04 CO o« O) o« CO OQ 04 09 - ^ 9* 4 ^ 0 00 'ift CO CO e^ t*. CO 0 0 C9 15 .^ ^ Th iH «>. CM o« kO b* CO CO OO •c 1 p. jj 00 • iH • QO ■ 0 • 0 • -H • 04 fcC • 0 ^ 1 -^5 & s •* ^ Ud ^ t* U3 kA kA fc^ CO kA »0 04 i •-a ot o ► ^-^ «• «• « 'g a S kO o> S rH t* 00 a> t^ kA CO o> 1 to ^ 0 a» 9 "«*« o» b* oo CO ► JO r-t 0 "«*« lA »^ eo c» 00 kA ^ Q> 5f p^^ «« _^ •« ^ _^ « « ■t M n •k O 2 Lrf 09 o« 01 or o« O) o« 09 09 o« 09 M .a 1. • « ^ s. i, ^« ■s a> f s — S '3 ^ ^ % ^ * % « « 0 'CJ is} H "3 1 Js J s =§ 1 ^ i •^ s 99 00 1 I CO CO o> 0 CO 00 X. 0 • • CO • 00 CO • « • o ^ 1 eo eo Clu Ct^ CO eo CO 04 eo eo eo 0) S -2 1 "^ bt> « flB a c> ««-l ^3 o •» •» « d o^ #^s |l 1.1 g S ^ 3 11 CO •> r-t 1 00 0 ^ C9 CO 1 • CO rH CO J kA o r-i .9 CO • 00 00 GO • • 10 C4 • kO • 09 • • 09 kA g 1 ^-i^ O a o s  • • 1 0 • I 1 1 1 • 1 • § 1 0 f ;g 1) bo a cs o u 3 0 bo a o V & « d d .'5) •o g d r* o o I O S •} 0) a S ^ d tn) S d i, ^ k« o d r^ su. 576 M S) .a g CO >• J3 o o I <1 i 1 8 1 1 6 1 o o • g a 3 a . CO ^ 1 -^ § 2 ^ s • • kO 00 t* «o kO CO kO 1 fc^ 00 • * QO OO a> kO CO CO O CO t-\ Terwijl gemidd nummer geproduoi suiker ^ moedelij 1 m o • kO r-t • rH « CD rH • rH • rH • CO • OO • CO CO r-i • o /^ 5 ^ « § » ft -^ J3 ^ 1 ► o e kO ^ -* OO O CO © ^ "* rH C3> .o e OO ■ eo Od • o kO • o CO • o OO 09 • CO O) • OO  Ud kA OO 00 o lA CO O -* kA 1 4 51 o ■ o kO • kO OO !>: CO CD • kO kO CO ■ o» • CO eo Ol kO OO • CO kO S. SP & M werkelijke beeft bed ?>. 04 la o» f-l s» t-< eo ^ o« p4 to i OO • o • • CD rH • CO OO • 00 • CO • CO eo CO m 0) CO 09 <o 09 i-H O t* CO CO O • t^ 09 •* "* kO o o r^ CO o o o« (5 M 04 ©f «r oT eo of kO oT ^•^ kO »A kA O) 04 Ol CO 0^ 04 o« r-i o« 04 .a o« & 1 ^ ^'^ 60 ® yftd 1 J3 • % o o» CO 00 •* kA kO CO o kA o • OO « eo CO o ■ o OO « OO ■ OO kA • kA • • 04 r-i m » -a 1 I El l>- 00 CO fc* OO t^ Ud t^ OO CO t^ m 1 8 s 1 OQ rH OO 00 CQ r^ CO l>i o> kA O 1 i ^ -g • <Q • kO • • • 00 ■ • 04 • to ■ kA ■ OO • o> • 60 -3 00 Oa CO a> iO r-t Oil kO OO kA o 8 ^ -&> 4^ OO CO s an OO O rH CO eo OO s OO ^ s ^ P4 kO oT ko OO 91 kO ^ oiT 09 o" ^ 1 & .9 -* ■* rH CO kO ^ eo CO o« eo 00 ' g.i, &I 1 i & t ,« '«D d M is •• o. o o 0. O. 0. 0 o o. 0. o f2 111 fsl ^ 1. 1. O r-t kO • 1. 1. 1. o» kO • Ol • 00  1 • • 1 1 1 67C 8XJ. Onze bewering, dat door de resultaten der Probolinggosche fabrieken niet worden gelo- genstraft de uitkomsteD, die wij ten aanzien der Soerabajasclie en Pasoeroewansche fabrie- ken hebben verkregen, villen wij nu met de Yolgende becijferingeu stayen. Met eenen totalen aauplant yan 5,001 bouws voor 10 fabrieken bedraagt bet gemiddelde yan aanplant per fabriek ruim 500 bonws. Naar dat gemiddelde zijn de fabrieken, die minder hebben gehad: Lemadjang met 250 boaws I)jaboong , 265 » Wonolangin # 475 § Te zamen. 990 bouws en die welke meer hebben gehad: Sayoeman met 515 bonws Soember Kareng .... # 528 Oembool , 528 Kandang Djati , 580 Gending , 600 Pahiton , 600 Pedjarakan , 660 Te zamen. . . . 4,011 bonws Het yerkregen sap heeft bedragen: in de le kategorie, Yoor Lemadjang. . .. r Djaboong .... w Wonohmgin . .. Te zamen. • • 5,388,000 kannen 8,013,802 , 14,449,152 , 27,850,954 kannen of gemiddeld ruim 28,133 nen per bouw, en in de 2<^ kategorie, yoor fiayoeman .. Soember Kareng Oembool .. Kandang Djati Gending. .. Pahiton . .. Pedjarakan.. Nederlandsche kan- 9 W » W 9 Te zamen. 12,433,600 kannen 15,092,400 15,380,036 15,662,000 15,326,220 16,232,000 18,902,400 109,028,646 kannen of gemiddeld ruim 27sl82 Nederlandsche kannen. . Wat nu de yeilnaling yan het suikerriet be- treft, zoo bedraagt het getal werkdagen, — on- gerekend de febrieken Oembool en Wonolangin, wier oi)gaaf stcllig fieiutief is, — yoor de acht oyerblijyende Probolinggosche ondernemingen 1^171 dagen, met een getal yan 9,882,679 bos- sen riet, zoodat gemiddeld nagenoeg 8,440 bos- sen per etmaal zijn yermalen. Naar dat gemid- delde de 8 fabri^en in twee afdeelingen split- sende, bl^kt het, dat in de 1^ afdeellng komen: Bayoeman, met eene dagel^ksche yermaling yan Soember Kareng, met. Djaboong, met. . . • Gemiddeld. . 6,678 bossen . 6,762 , . 7,165 , . 6,826 bossen dat het getal bossen suikerriet, in het geheel yermalen, heeft bedragen: yoor Bayoeman 1,115,282 bossen w Soember Kareng . . . 1,087,152 , w Djaboong 794,206 » Te zamen, . . . 2,996,589 bossen waaryan eene hoeyeelheid sap is yerkr^n, bij Bayoeman. ... ad 12,433,600 kannen t Soember Kareng • # 15,092,400 9 t Djaboong. . . • # 8,013,802 t Te zamen. . . . 35,539,802 kannen of 11.86 Nederlandsche kannen per bos; terwijl in de 2« afdeeling yallen: Lemadjang, met eene dagelijk- sche yermaling yan 8,524 bossen Gending, met 8,657 # Kandang Djati, met «... 9,144 # Pedjarakan 9,580 # Pahiton 10,716 #_ Gemiddeld. . . . 9,407 bossen Het getal bossen suikerriet, in het geheel door die afdeeling yermalen, heeft bedragen: yoor Lemadjang .. Gending . . • Kandang Djati Pedjarakan .. Pahiton • •. w w Te zamen. 630,750 bossen 1,558,200 » 1,362,420 # 1,609,410 # 1,725,300 # 6,886,080 bossen en de daaryan yerkregen hoeyeelheid sap> yoor Lemadjang.. Gending. • / Kandang Djati Pedjarakan . • Pahiton • .. Te zamen. 5,388,000 kannen 15,326,220 r 15,662,000 # 18,902,400 # 16,232,000 _f_ 71,510,620 kannen of 10.38 Nederlandsche kannen per bos. t^. 577 Blijkt derhalre uit de gegeven becijferingen, dat ook door de Probolinggosche fabri^en vorden bevestigd de resultaten, ten aanzien der Soerabajasche en Pasoeroewansche fabrie- ken verkr^en omtrent het verband tusschen de meerdere of miudere nitgestrektheid yan den aanplant en de meerdere of mindere op- brengst ran sap per bouw, — als ook tnsschen bet grooter of kleiner getal bossen suikerriet, dat dagelijks is vermalen en de opbreiigst Tan het sap per bos, — niet anders is het met betrekking tot den iuvloed, dien de «dagelijksche verwer- king van eene grootere of geringere hoeveel- beid sap op de resultaten der snikerbereiding heeft, gelijk men uit de volgende becijferingen betreffende het werken der Probolinggosche fikbrieken kan zien. Ongerekend Oembool en Wonolangin tocb, heeft het getal ^erkdagen voor de acht andere fabrieken, gelijk wij zagen, 1,171 bedragen en is door haar eene hoeveelheid van 107,050,422 Nederlandsche kannen in het geheel, of van' 91,418 kannen sap gemiddeld per etmaal ver- werkt. l^aar dat gemiddeld de acht fabrieken ver- dedende, krijgen wij in de 1^ afdeeling, welke daarbeneden is gebleven: Djaboong .... dagelijks 72,196 kannen Lemadjang ... , 72,801 , Bajoeman. ... , 74,462 # Geoding • . • • # 85,146 r Gemiddeld. . . . 77,871 kannen en in de 9«a£deeling,bi} welke meer iarerwerkt: Soember Kareng. • dagelijks 93,742 kannen Pahiton ^ 100,820 g Kandang Bjati . . , 105,114 , Pedjarakan ... # 112,514 # Gemiddeld. . . . 103,1] 2 kannen In de le afdeeling heeft het gewigt aan zui- vere Buiker, in het sap aanwezig, bedragen: vooi Djaboong pikols 22,408.59 , Lemadjang , 15,973.48 , £ajoeman , 38,949.98 , Gending , 35,312.26 Te zamen. . . • pikols 112,644.31 en de werkel^e produktie: Toor Djaboong pikols 15,062.14 , Lemadjang • • • • . # 9,469.95 , Bayoeman # 23,526.42 , Gending 0 22,177.81 Te zamen. . . . pikols 70,236.32 ra. of ruim 62.35 •/<, van het gewigt aan zuiveri sniker. Daarentegen heeft bij de 2^ afdeeling het gewigt aan zuivere suiker bedragen: voor Soember Kareng. . . pikols 41,101.11 # Pahiton , 45,388.72 , Kandang Djati . . . , 49,069.&1 , Pedjarakan .... # 62,855.88 Te zamen. • • » pikols 188,416.16 en de produktie: voor Soember Kareng . . pikols 25,001.89* , Pahiton , 22,234.17* 0  ■ ■ __ L **» of iets meer dan 56.08 <^/o ran het gewigt aan zuivere sniker; zoodat de produktie der S^af* deeling, bevattende de fabrieken, die meer dan 91,418 Nederlandsche kannen sap per etmaa* hebben verwerkt, ruim 6V4 */o beneden hetre* sultaat der 1« afdeeling is gebleven. Wanueer men voorts nog het oog slaat op de voorlaatste kolom der 3^ tabel en ziet: 1**. dat Oembool, de fabriek die het beste gewerkt heeft, slechts even boven het gemid* delde voor de 17 Pasoeroewaiisobe &briekeii staat, 2^. dat het gemiddelde voor de 10 Probe* linggosche fabrieken 14 dk 15 */o staat bene* den het gemiddelde der 17 Pasoeroexransdie fabrieken, en 3^ dat het gemiddelde der 10 Proboling- gosche fabrieken lager is dan zelfe dat der 18 Soerabajasche fabrieken, hetwelk reeds vrij on- gunstig waSj dan meet men wel tot de gevolgtrekking kc- men, dat het werken der Probolinggosche fabrieken veel te wensohen overlaat* Let men tevens op het aaonenligk oijfer der werkdagen, dat, — ongerekend Oembool en Wo- nolangin, wier opgaaf fautief is, alsmede Dja- boong en Lemadjang, die eenen aanplant van slechts 265 en 250 bouws respectireiyk te ver- werken hadden, — voor de 6 overige fabrieken heeft bedragen 996, of gemiddeld 166 dagen per fabriek, zoo zal men het ongunstig resul- taat, — behalve misschien aan ondoelmatige inrigting, of ook wel aan slecht onderhoud^ door welk een en ander zoo veel verloren gaat, •— wel aan niets anders dan onvoldoende 37 «f6 SU. fiapaoiteit der fabrieken knimen toeschrijven, oiiTerinmderd de Badeelige invloed, diea een te groote aanplant en misschien ook eene niet seer krachtige persing op het rendement yan sap per bouv en per bos snikerriet kunnen gehad hebben. Niet bedenkeude, dat eene groote prodnktie wel eens te dunr kan gekocbt worden en dat Toor het bestaanbare eener niJTerheid niet zoo seer eene groote, als wel eeue goedkoope pro- dnktie een eerste Tereisehte is, meent men, om de prodnktie hooger op te drij^en, de toevlngt te moeten nemen tot allerlei kostbare toestel- len en knustmiddelen, waarran men niet eens zeker is of zij de kosten eener hoogere prodnktie snllen goedmaken, «— ■ en terwijl men zich zoo doende hoe langer hoe meer vastwerkt, wordt er niet eens onderzocht of en in hoe ver de oorzaak der min gunstige resnltaten soms te Eoeken is in de gehcele inrigting der ondeme- ming. Doch hieroTer nader, -^ wij maakten aleohts de opmerking, om in verband daarmede tevens te kunnen wijzen, op hetgeen ook de Probolinggofiohe fabrieken veder aan den dag brengen. Dit namei^k, dat Tan het tiental slechts twee, Djaboong en Lemadjang, op de gewone wijze werken, dat is uitdamping en af koking in open panuen ; terwijl de acht ove- rige Toorzien zijn yan stoomtoestellen. Yan die twee fabrieken nu beeft Djaboong, na Oem- bool» het beste gewerkt, en als men daarb^ in aanmerking neemt, dat de prodnktie Tan Djaboong waaraobtjnlijk heeft bestaan uit sni- ker, die 27t nnmmers gemiddeld hooger staat dan die ran Oembooi, zou het misschien nog te bezien staan, wie van beiden in wer- kelijkheid het beste resnltaat heeft yerkregen. Wed heeft Lemadjang yrij alecht gewerkt; maar wij beweren ook niet^ dat men met fa- brieken op de gewone wijze ingerigt niet alecht kan werken; — wel daarentegen, dat, om goed te kunnen werken, stoomtoestellen niet onmiabaar zijn. Gelijk uit de tabel N". IVa (pag. 483) blijkt, heeft gedurende het tijdyak yan 1857--1862 het plantloon in deae residentie gemiddeld bedragen / 118,28 per bouw, waaryan, na af- trek der landrente ad gemiddeld /16.69 V, per bouw (zie de tabel N"", Vtf, pag. 486), yoor den pknter mitsdien oyerblijft/ 101.68^/,, on- gerekend nog de kosten, welke hij yoor de teelt zelye te maken heeft Hoezeer bij eene yergelijking met de resultateu der padi-iedi, zelfs bij de stijgende prijzen yan het artikel in de laatste jaren, die som misschien niet on- Toordeelig uitkomt, en« daargelateu de yraag. of en in hoe yer de beyoUung yan de yoor de suikerkultuur bestemde yelden, die, geiyk leeds meermalen is gezegd, tot de yruchtbaarste be- hooren, niet met meer yoordeel partij kan trekken yoor de teelt van tweede gewassen, yalt het buitendien te betwijfelen, of, met zulk een niet onaanzienlijk plantloon, de suikerkul- tuur, zoo die geheel vrijwillig moest geschie- den, zich lang zou staande houden. Het in- dertijd gedane onderzoek naar die kultuur heeft omtrent de wijze, waarop zij onder de bevolking hier ger^eld is, meer dan eene bij- zonderheid aan den dag gebragt, waardoor die twijfel gewettigd wordt. In de eerste plaats toch blijkt het uit de voor Probolinggo geleverde monograpbien, dat men hier niet alleen de grondbezitterd, ken- iien^9 geheeten, bij de kultuur heeft ingedecld, gelyk uit den aard der zaak had behooren te gescbieden, omdat de gedwongen kultuur, als in zekeren zin een last op den grond, slechts iden bezitter van den grond kan worden op- gelegd, — maar ook landbouwers zonder vei- den of parodM, en zelfe anderen, bekend onder den naam van kendo's, die noch grondbezittew, noch landbouwers zijn, doch die, zonder yan den landbouw een hoofdbedrijf te maken, daar- aan toch meermalen, gewoonlyk yoor lekemng van anderen, deelnemen. Die regeling, waartoe men van lieverlede schijnt te zijn gekomen, ten einde aan de sui- kerkultuur, voor welke de .krachten der laud- bouwende bevolking met velden waarschijnliik tekort schoten, de uitbreiding te kunnen ge- yen, welke zij hier heeft . erlangd, — brengt mede, dat de beide laatstgenoemde kat^ori&i yoor hetgeen z^j met hunnen arbeid tot de kul- tuur bijdragen, niet meer genieten dan de hdft van hetgeen aan plantloon zuiver overblyft, na aftrek der verschuldigde huidiente en ge- maakte kosten. Er ligt in die op de adai berustende scmx- king in zekeren zin niets onbillyks, — ^ het toch yoor den bezitter van een stuk grond hard moet vallen, zijnen- grond gratis te moe- ten afstaan, ten einde dien te laten bcplanten door een ander, dife met het voordeel er m geheel zou gaan strijken; maar toch is »^ niet waarschijnlijk, dat de zoogenaamde jw- rodns en kendo\ zoodra de dwang voor hen zal hebben opgehouden, zich lang zullen laten yinden, om aan de teelt te bHjven deehjemen op eenen voet, die, londer nog te spreken v*n de kosten, welke zij zelven te maken kuni^ hebben, voor eenen yeldarbeid van niet v«ei minder dan 100 dagen» zoo weinig remunew- 8V. Br«^ tief is eu blijTcn moet, soo lang het plant- loon niet hooger loopt» dan tot nu toe het geval is geweest. £u mogten nj sich daaraan onttrekkoD, gelqk vel te verwachten is, dan 1011 het Toor het minst te betwijfeleu Yallen, of de alsoo aan hare eigen krachten overgela- ten landboawende bevolking met yelden de teelt, gesteld al eens, dat die voordeelig yoor faaar kon heeten, sou knnnen en willen voort- ntten tot sohade toot de teelt niet alleen Tan andere meer voordeel afwerpende tweede ge- vassen, uaar ook der TOor hare Toeding be- noodigde artikelen, zoo als padi^ djagong en wat dies meer zxj. Behalve dat, is hierdoor en in verband met de snikerkultuur een staat Tan zaken ontstaan, die, afgescheiden van het yoon%egane, bij op- heffing Tan den dwang, de yrijwillige Toort- setting der teelt niet veinig onzdcer maakt. In de behoefte aan irater bij de labrieken yoor de yermaling yan het suikerriet en in de daarait ontstane moeijelijkheid, om, bij yer-i snippering van den aanplant oyer het geheele aan eene snikerondememing yerbonden distrikt, al de met snikerriet te beplanten velden be^ hoorlijk te besproeijen, schijnt hier een groot beewaar te hebben bestaan tegen eene dessa's- gewijze beplanting, en, behalve aan andere te- denen, is het waarschijnlijk ook daaraan toe te scbrijyen, dat men hier de yoorkeor heeft ge- geren aan eene beplanting in groote gecon- centreerde tuinen. Dese laatste wijze yan beplanting bragt eyen- wd ten aanzien van de daarvoor benoodigde verwisseling yan gronden, in yerband tot het hier bestaand indiyidueel grondbesit, zoo yele moeijeUjkheden mede, dat, om die te yoorko- men, in yele, zoo niet in alle dessa's de werke- lijke grondbezitters er toe oyergingen, om een gededlte yan hnnne gronden eens yoor altigd yoor de knltuur ten beste te geyen en om den alzoo afgestanen grond als gemeen goed te beschonwen. Yandaar waarsohijnlijk de zoo geringe gelegenheid tot yervisseling, "waarop wij reeds gewezeu hebben, daar de bevolking yer« moedelijk de uitgestrektheid, die zij alzoo prijs gaf, zoo naauw mogelijk heeft willen beperken. Kan men, nit he^een de landboavende be- yolking met yelden zich ten behoeye der haar opgel^e yerpligte suikerteelt heeft moeten getioosten, reeds eenigains uagaan, dat hare ingenomenheid met die knltnnr, althans op ha* ren tegenwoordigen Toet, niet groot kan zijn; nog eene andere omstandigheid bestaat er, welke niet heeft kunnen strekken, om haar de zaak welgeyalliger te maken. Qemk oTeral, waar op Jaya indiyidneeL grondbezit onder de beyolking bestaat, zjjn de hoofden, onyerschillig langs welken weg of door welke middelen, ook Mer de gr^otstc^ bezitters yan gronden geworden. Hoezeer het bg de inyoering yan het koltnurstelsel niet in de bedoeling schijnt te hebben gelegen, om hen eenig regtstreekseh deel in de kultures te doen nemen en om hun beiang er bij zioh yerder dan tot het genot der yoor hnnne bemoajingen toegezegde knltnnrprooenten te doen uitstrek- ken, hebben zij eyenwel hier als groote grond- bezitters zich een belangrgk deel in die knltuur weten te beiorgen, -*- schgnen z|] regtstreeks betrokken te zijn geweest bij den zoo eyen yermelden afstand yan gronden en hebben zi] daartoe yan het hunne bijgedragen, ten einde dat gedeelte hunner gronden, hetwelk niet in de gemeensohap yiel, beyrijd te houden yan knltnurpligtighttd, terwiji het hun teyens niet aan gelegenheid kon ontbreken, om het a%e^ stane yoor hen, door paromu tegen de helft yan de zuiyere opbrengst te doen bewerkon. Het aandeel in de uit te betalen plantloo- nen, dat zij zich alzoo reeds dadelgk yerschaf- ten, hebben zij eyenwel gaandeweg weten ta yeigrooten. -^ Doch laat ons, om zdcer te zgn, dat de jniste toestand door ons wordt aange* geyen, hier opnemen, hetgeen dienaangaand^ in het overzigt betreffende Probolinggo aan< getroffen wordt. tHet is landsgebruik," zoo luidt het daar ^\ dat de zoogenaamde parodn nimmer meer kan genieten dan de helft der opbrengst yan zg* nen arbeid, omdat de grond, dien hij bewttkt en bebouwt, altijd is de eigendom eens ande- ren. Hig, — - de paroin, •«• maakt dan ook op niet meer aanspraak. rVele dessa's hd)ben den alstand yan den benoodigden grond yoor hare suikerrietaan-* plantingen zoodanig geregeld, dat het ge- deelte, yoor snikerriet yereisoht, als het ware gemeentegrond is geworden. #Een hoofd nu, aandeel wenschende te be- komeu in de betaling yan p]antloon,'doet eea gedeelte der aanplanttng bewerkstelligen, of hg kat de indeelbg dier parwuu op zijn naam oyer aan het dessabestuur. De parodn wee^ dat hij in geen geyal meer dan de helft van de beting kan ontyangen. Naarmate er meer parodns zijn ingedeeld, behoeyen er minder grondbezitters tot den yeldarbeid te worden geroe{(en. Deze, de grondbezittende landbou^ >) Zie op pag. 4 van het overzigt, de aohtate aliuMU 37* MO 8TJ. wen, — die aanspcaak Muden kunnen maken <^ een gedeelte van de opbrengst der suiker- rietveldeD, maar deaselve als afgestane gron- den beschouwen, waartoe ieder een deel van het zijne heeft bijgedragen, zonder dat echter ieders aandeel te herkennen is, omdat het een algemeene tain is geworden, — • deze grondbeiittende landbouwers reclameren in den regel niet. Zelren medeplantende, genie- ten zij het Tolle plantloon, omdat de grond primitief als hnn eigendom en dien Tan de mede-grondeigenaren der dessa beschouwd werd. Geen enikerriet plantende, deelen zij ook niet in de opbrengst Tan eenen grond, die eenmaal als het ware voor de sTiikerkal- tutur ten beste is gegeven. rOnder mike omstandigheden valt het dus den hoofden niet moegelijk nch een aandeel in de snikerriet-plantloonen te Terzekeren dMr, waar de bovenbedoelde regeling in de dessa met betrekking tot grondafstand be- staat, zelfs zonder dat hunne velden met sni- kerriet beplant worden. w Zijn de zoogenaamde paroans in meerdere of mindere mate persoonlijk af hankdijk ran de hoofden, op wier namen of voor welke zg zijn ingedeeld als planters; dan laat het zich denken, dat zij nog wel meer dan de helft Tan het plantloon zullen moeten af- staan." XJit de Toora^egane aanhaling blijkt, hoe de hoofden het in hunne magt hebben, om zich het genot te Tersofaaffen van een groot deel der plantloonen in die dessa's, waarvan de grondbezittende bewoners een gedeelte hunner gronden ten beete der kultunr hebben afge- staan; zoodat^ wanneer bijr. een twintigtal grondbezitters daartoe het hunne hebben bij- gedrageo eu de hoofden zoo Toel mensehen, om in paroam te werken, voor den arbeid in den gemeenschappelgken suikerriettuin weten te doen indeelen, dat sleohts een klein gedeelte der werkelijke grondbezitters behoeft te wor- den opgeroepen, de helft yan hetgeen als plant- loon Terschnldigd is of uitgekeerd wordt Toor den, arbeid der paroans of kendx^s aan die hoof- den tooTalt; maar tevens ziet men er nit, hoe storend hier op de hnishouding der JaTaan- ache landbouwende boTolking is ingewerkt door een stelsel, dat nog wel heette geheel in OTor- eenstemming met die hnishouding te zijn. 