Philip Massinger and John Fletcher; a comparison
luf Op te doen Toor ,.open te doen." iiM Dobbel tsjlatnent: *t 0. en K. Verbond. Zoo in den Henric. de Gr. biz. 84, ra. 2l2tiobbel SMungeti. iiu Momarche: rr. vorm, eren als Hepdeme^ voor „monarehinne, heldlnne.'* iiH Jhreer/t voor ,,dwars doortrekt.** Koji: ttaaods in dien tin nlet meer gebrnikelUk, enk. van kotten, Zttieren: ,fheen en we6r trekken. ' I IK Dieren: t. w. „wilde." lis? Hemel: hier voor „lachtftreek." I lis Uf/tgetondert voor „baitengewoon,'* en als a<U. by tempel behoortnde. lies ikur: lees htm. no en volgg. Verrts: „gelijk de beweging van den daim aan de fnaren der gnitarre iQmUeme) hetle- vea geeft en allerlei klanken doet ontftaan» zoo beheerfctit Salomo met een woord, een gebaar, een wenk, den ftoet z(jner dlenaars." 384 DB HBEBLIJCKHEYD VAN SALOMON. Met een woord, Salomon, met een gebeer, met wencken Beroert de ftoeten van zijn knechten, die gedencken Heel gaeuw aen haren plicbt: elck neemt zijn les in acht, En yder gaet gekleed met een byzond're dracht 1 113 Eer zy vertrock van haer welrieckende Ey lands kufte Met zware raedielen haer dees' Prinfes toerufte, Belui't den Koningh met verwerde vragen knap t'Ontmoeten, om te zien zijn groote wetenfchap. Ziet welcken Oedipus! de Voorfpraeck, die ervaren 1180 Voor 't vyerfchaer heeft by nae verfleten al zyn jaren, En eyndigt niet zoo haeft, een twyfel lang bepleyt. Die 't ouwd gebruyck haeft wijft, of 's lands gewoonheyd fcheyd, Of geeltigh liy ontknoopt dees' Gordiaenfche ftricken, Ziet door dees' nachten been, en fpeelt alle oogenblicken 1185 Met twyfelingen, die eer zweeten de'en met pijn Een dapper School-Sophift, Druydes, of Bramijn : En wetende dat hoe een goed zich uytbreyd ftyver Hoe 't altijd grooter word, 't geloove by vol van yver Haer in te fcberpen tracht, en gaet nae wenfcb gemeyn 1100 Haer maecken 't kol't'lijck goed van zijn gezegent breyn. Hoe zeer beklage ick u, afgodifcb voick, die zotlijck Goud, Zilver, bout, fpreeckt by, en kalck aenbid beijpotlijck. En door de rchijnre'en laes! der Magi onderrecht Zoo vele packen bebt den menfchen opgeleght: 1193 Daer is, Mevrouwe, een God, een boogbfte, een ongeboren, Een Vorft van d' Eeuwigheyd, zelf d' Eeuwigbeyd verkoren. Oneynd'lijck, afgefche'en van als, in alien doch, BeginlT'len aenvangh, en 't eynd van alle eyndcn noch, Der licbten fcboonfte libht, der wezens boogbfte wezen, 1200 Der macbten zuyv're daed, der daden macht geprezen, Oorzaeck van alien oock, alziender, goedheyds zee, Des levens leven, en bet meyr des fcboonbeyds me', Onoverwinnelijck, en fterrenvooght bequame, Die zelf eenvormigb vormt zoo veel geCtalten t' zame : 1203 Een zelve is 't een en God, wie d' Eenbeyt locbent ziet Maeckt Godlooze Atbeift de Godbeyd gants tot niet, In Gode d'eenbeyd I'taet, de Satan tweebeyd ftichtet, De groote weereld beeft een Zon maer die haer lichtet, 1 179-1 183 Versta: „xoo fpoedig loit geen rerruindig en geVefend advokaat (voor/prafci), die bykaos E^ln geheele leven by de balie heeft gefleten, een alledaagfcbe, door een ordonnantle of kostamn reed« nitgemaakte rechtsquestle op, als hy hare gordiaanfche knoopen (ftrifcTi-agen) op fchimndere wijjte ontwart." I IK De'en: famentrekking van deden. 1 1 B9, 1190 Oaei . . . gemepn haer maecken: d. i.: „deelt haar mede." ii9fi Verkoren: vry overtollige ftoplap. 1198 Begin/flen aenvangh: verkeerd voor ,.der beglnfelen aanvang." 1200 Qepreten Is eren overbodig als vb. 1196 verkoren. iaoft,i20« Vorfca: „de Eenige*" en God Is 't eelfde; wle Qoda Eenheid loochent, treedt, h1« een athclat, a] wat goddeiyk is met voeten. DE HEERLIJCKHEYD VAN SALOMON. 385 De kleyne maer een ziel, en beyds zy hebben een 1210 Groot God in wezen een, in dryen onderfcheen. De le'en die wel gedeylt ftaen dit gefticht gelaten, Dit lijf vervult met vre met we'erliefde en met maten, Dees' welgefcliickte Kerck met rijckdom rijck begift, Deze uytgegoten kunft, en magh niet zijn gefcliift 1213 Als met een zin, en hy maer van een Meefter worden Gedeylt, gelijck zijn werck een Meefter houd in orden : IVant anders zonmen in flaghordeningen zaen Wel honderd duyzend zien malkand'ren randen aen, Een burgerlijcke krijgh zou 't aerdrijck onderliouwen, 1220 En dees' beroerden Al zijn ondergangh flucx brouwen : Dewijl van eeuwigheyd God is oneyndlijck dan, En in zich meer als een eyndloofheyd vaten kan, Vermids de macht van d' een geen mate ftelt den and'ren. Of eer zijn naem vernielt en wezen met malkand'ren : I2M Wat houd ghy heyd'nen dan als in't gevangenhuys D'oneyndlijcke bemuurt in een benaeuwde kluys? Of waerom fluyt ghy hem in eenen ftronck verachtlijck? Of waerom fchilderdy d' onzien'lijcke onbedachtlijck? En waerom offerdy den drymael Hoogen meeft mo Al t' zamen vleefchlijcke eer, daer hy is zuy ver geeft, Maer, zeghtze, waerom dus geftut door onze wercken Band ghy de onl'terflijckheyd in't binnenfte eender Kercken? Befluyt hem in een Arck, en beeft'lijcker hem voed Met beeftenvleefch, en niet met myrre en wieroock zoet? 1235 Dit Huys zoo heyligh als in fchoonheyd uytgenomen God, zeght hy, niet befluyt, maer wel de fchaer der vromen Die hem aenbid, en eert, en wanen niet och arm I Dat dien die d'aerde neemt, en Hemel in zijn erm Een kofFerken vervaet, maer 't bond van durige eeuwen, mo Het ftatige verbond, dat d' afkomst der Hebreeuwen tm De kleyne (waereld): „de mensch." Ill I OnrerfUaobftre narolging van De ee grand hajiiment U» parts /i bien parties. 1313 Dil UJf : t. w. „*t menfchelQk Hchaam, de klelne waereld." *t Fr. heeft Ce corps rempU dCaccords^ me/ures, fympathies. 1213 D*e»* welge/ehickU Kerek Is vrederom „de groote waereld," en dc zln : „d{e groote tempel, waarin maat met pracbt vereenlgd ia." 't Fr. heeft: Ce temple de tant d'ordre et richef/e a//orli. i3ii-i2tc Verfta: ,yAlt kunst, overal ten toon gefprcld, heeft haar ontftaan aan een enkel plan en hy (de mensch) het z^ne aan een enkelen Meefter te danken.** i2tr Zaen: ,XpoedIg, welhaast," een rlfmlap, zeer gellefkoosd by de zoogenaamde Middelncdcrlandrche Dichtera. tJif Lees hier ae/'drffek in norain. en kr(^h In accua. — 0»tf#rAotiir*n Is hler „kweeken," In 't Fr. nofirnr. i33» Zifm ondergangh: lees, ter verdnideiyking van den zin: „xijn eigen ondergang." XTB Strondt voor „rcmp, lichaani," *t Lat. truncus. 1229, in* Offerdy ... Al t^ somen ia eenvoadig offisrt gy alien. Dit heeft wel eenige ovcreenkomst met het tons autret der Franfchen. t»i Gejivt door onze wercken: d. 1. : „op grond van 't geen wy doen." lac Em Konen niet: min Jnlst roor „en vy wanen niet." I2M Sfatige: verkcerd, voor „geftiidlge, bertendfge." Stadig en flafig ia wel in den grond hetzelfde wonrd; doch door 't gcbruik vr\j wot verfchillend van beteekenis gcworden. *r WTmrx Tis s. Taw ro-xnri- I. 386 DE HEERLIJCKHEYD VAN SALOMON. Met God den Heer verbind, de vrome aen 'svromen zaed. En aerde, en Hemel met dees' plaets verknoopen gaet: Kort om onze ofFerhande, ons walTchingen, ons I'moken Is geen verzierde dienft zoo dickmael word gefproken : 12*3 God is d' infteller, die ons innerlijck gemoed In d'hoop zijns Zoons met al deze Elementen voed, En zichtlijck ons hier mede aen d' offer doet gedencken Die eens in Chriftus bloed zai onze zonden drencken. Komt komt o Heere dan, o eynder van de wet, 1230 Groot Koningh, groot Propheet, Hooglipriefter onbet'met, Komt drymael Groote, komt, ons toevlucht die wy wenfchen, Voorfpreker, en rantzoen, en Rechter aller menCchen. Zoet flachtlam, ftercke Leeuw, genezende Serpent, Noodfcheydfman tulVchen ons en d' Hemel in het end. 1233 Komt komt o waerheyd, wit, en byftand, en verlangen Van onzen offer, o MeQiasI wilt aenvangen In Sion te gebie*n, en in den geeft ge-eert Dees' booze weereld in een guide tijd verkeert: Dees' Koninginne aenveerd, en wilt als d' eerft'lingh dulden I2C0 Van 's weerelds Koningen, leght op u onze fchulden Zoo wel dat wy ontkleed van Adams quaden aerd Met d'heylige Eng'len inden Hemel zijn verklaert. Zeer nae flaeuwt de Vorftin bezweken van verwond'ren. En fpreekt, Hecr Koning, fteeds in't vliegen, en ftijf dond'ren 1203 De Faem al grooter word, en fnaterbeck in fchijn De Deughden grooter maeckt als zy wel daedlijck zijn: En d' ed'le geel'ten zijn geiyck de tafereelen Die wel gedaen in't oogh met meer verwond'ren fpelen Van verre als van naeby: maer zoo veel s\b voorwaer 1270 Uwe eere elcx kroon verdooft blinckt uw deugd boven haer : Uw lof oon weergae noch uws leernens prijs beliindert. En 't nydige Gerucht uws wijfheyds roera vermindert. I I I I I2«t Zoo diekmoil word gtjproktn voor .tgeiyk men dlkmaala zegt." *t Fr. heeft ecnvondig: eomme on croiL 1216 Elementen: bier „Toorbereidonde leeringen, grondbeginfclen." I2«8 Drencken roor „Terdrenken/' I2S3 Oenesende Serpent: toen>eIlng op de koperen riang ran Mozes en op J OH. ni : 14. I2S9, 1260 En teilt enz. : onjniat overgebracht. Het !■: t,en wll onze fchulden op u nemen ais de eerfte- lingen van die der aardrche koningen.** *« Weereldt Koningen is eren mln goed te kcuren nia 1 oorf^ronkl. Sops de Vttniutrs. 't Is God alleen, wien de tytel van Koning des Heelato toekomt. I2CI, 1262 Zoo wel dat vy . ..xijn verklaert: verfta: „en wel zoodanig, dat ... wy mogen rehittoreD, bUn- ken, d. i. rein, blank zUn." *t Fr. heeft: Ji hien que ...notu fiambione. 1266 Dae^ijek: hiermede verftaat men thands algomeen ^.terTtnnd, onmiddelu'k," hier echter beteekent het „ln de daad, wezenlUk, wcrkcl^k,'* en in dcze beteekcnis Is het naar den aart ztinor Camen. ftelling even zuivcr als belde laatatgenoemde woorden. Kil. vertaalt hot alleen met re ip/a^ ip/o facto, 1268 Die wel gedaen: d. !.; „die goed, naar eisch vervaardigd.** 1271 Veifta: „de weerga^Iooze lof (die ran n nltgaat) doet nog hinder aaa den pr(js van mre wQze leeringen {leemen):' 1616. 387 In alle aizonderlijke uitgaven van „de Heerlijckheyd" komt op de laatftc bladzijde het hieronder geplaatfte, oorrpronkelijke klinkdicht voor, waar- toe de dichter door het laatfte gedeelte zijner vertaling werd opgewekt. OP DE AENKOMSTE VA3f DE KONINCtINNE VAN T ZUYDEN TE HIERUSALEM. K L I N C K E R T. Y ziet wat fchoonder Zon verlaet de Zuyder palen, Opheffende haer perruyck die op de Vorften I'maelt Met fteeneu, daer Natuur op't Goddelijcxft' me' praelt. ^J Wat yver perft haer doch zo wijd te loopeu dwaien ? s Hoe nu, is't om een peerl noch aen haer kroon te halen? Ach neeni de liefd die heeft haer ed'le borl't gewond Ora fmaken hoe den douw uyt 'swyzen Koninghs mond Veel lieffelijcker vloeyt als honingh inde dalen. Een Vrouwe, een Koninginne, en Heydene die komt 10 Beichamen onzen roem, hoe fchoon die is verblomt: 't Licht van dees goude lamp wifcht met zijn groote klaerheyd Al onzen luyfter uyt, vermids wy zwaer gejockt, Ons Chrirtas wijfheyd noyt zo wijd heeft uytgelockt: Dies derven wy het heyl van d'aengeboden waerheyd. DOOR EEN IS'T NU VOLDAEN. I Wat /ckocnder Zon : hiermeda wordt „de koningin xelTo" bedoeld, gel^k met tU Xtqfder paUn „bet B0k Tan het Zalden." 2,1 IMe op d€ Vor/kn fmaelt Uet/Uene»: de diehter vll xeggen, dat hear hooftttool {perruffek) dien van aadere vorften befchaamt (op de Vorjten fmaelf) door haar fchltterend verftand (hler by fchittercnde tde^/teener^ In een dladeem vergeleken) waarmefi de Natuar op bet godde](}kst praalt." s ibe M^ is't: de rroegfte nitc^ren bebben hiervoor: hoe nae i$l^ en de latere: of is het. Er beftaat echter geen twQfel of V. heeft Am nagefcbreven, dat fteeds verkeerd gedrukt en herdrnkt ii geworden. 9 Ben Befdene: *t Tronweiyke van Heiden. 19 YtrwUde fry zwaer gejockt: dit wp U de 4*^ n. v. en moest dna one xUn: t is hotzelfde „ona" dat In Ti. 18 herhaald wordt. I I 888 VONDELS LEVEN. 1616. Welliclit zal de Lezer, ,.de Vaderen" en „de Heerlijckheyd" vergelij- kende met den vroeger vervaardigden „IIyninus over de Scheepsvaert/' by den Dichter eerder teraggang dan vooruitgang meenen op te merken. Wei ontbreekt liet in beide niet gelieel aan enkele, goede, krachtige, (childerachtige regels, ja zelfs, aan bevallige plaatfen,niaardeverfifikatie is over 't geheel I'troef, gewrongen, ftooterig, de zin dikwijis verward, onlogisch en duifter: en wy misl'en fchier overal die klaarlieid, dien gemakkelijken gang, die frischheid, welke later de kcnmerken werden van Vondels poezy, en waarvan wy in den Lofzang op de Scheepvaart den dageraad mocliten begroeten. Met dat al, wy moeten ons ten deze voor alle verkeerde gevolgtrekklng wachten, en niet vergeten, dat een vertaling naar een anderen maatftaf meet beoordeeld worden dan een oorfpronkelijk werk. In den Lofzang bewoog Vondel zich vrank en vrij en volgde de inCpraak van een vernuft, dat, hoezeer nog onbefchaafd en ongelouterd, niet te min edit en oorfpronkelijk was : in de Vaderen en de Heerlijkheid daarentegen lag hy gekluifterd aan de boeien van den Franfehen fclirijver, wiens poezy hoezeer niet van verdienften ontbloot, overvloeit van vreemdfoortige, gezochte, dikwijis aan bombast grenzende uitdrukkingen, en een opftapeling vertoont van geleerdheid, dikwijis vrij zonderling te pas gebracht. Het woordelijk teniggeven van liet oorfpron- kelijke, hier en daar niet, of maar ten halve, begrepen, was een arbeid, die met groote moeilijkheden gepaard moest gaan en voor welken Von- dels krachten, althands toen nog, niet berekend waren. £n toch, niemand wane, dat die arbeid voor Vondel nutteloos geweest zij. Niets is er, dat den Dichter by den aanvang zijner loopbaan meer dienst doet, dan der- gelijke oefeningen. Ook al flaagt hy er niet in, een overzetting te leveren, die der uitgave waardig is, hy heeft geleerd, te onderzoeken, te vergelij- ken, de kracht van woorden en uitdrukkingen te beproeven en te toetfen, zich aan een heilzamen band te gewennen, de uitfpattingen van 't vernufl te bedwingen. Even als de fchilder moet hy, om wel te llagen, beginnen met na te vol gen, en niet terftond louter oorfpronkelijk werk willen leve- ren, Wie nooit anders dan vertalingen geeft, al zijn zy nog zoo cierlijk, zal nimmer hoogeren roem verwerven dan dien van een goed vaerzenmaker te zijn : wie nooit vertaald heeft, zal nimmer op den naam van volmaak- ten Dichter aanfpraak kunnen maken. 't Zij alien jeugdigen fchrijvers, die aanleg in hun binnenfte gevoelen, op het hart gedrukt. De aftrek, die aan den Gulden Winkel was te beurt gevallen, had omtrent dozen tijd, den Boekhandelaar Dirck P. Pers, aangefpoord, een werk van gelijken aart in 't licht te zenden. Hy noodigde Vondel uit, byfchriften te leveren by de kunstplaten, door Markus Geeraerts, den bokwamen plaatfnyder van Brugge, in 1566 vervaardigd by het toen in fchier alle Talen bekende „Boeck vande Fabulen der Dieren." Deze ar- beid zag, een jaar later dan „de Vaderen," het licht, onder den nieuwen tytel van Vorftehjcke Warande der Dieren. 389 VORSTELUCKE WARANDE DEE DIEREN: WAKX la DE ZEDEN-RIJCKE PHILOSOPHIE, POfiTISCH, MORAEL, EN HISTORIAEL, VERMAKEUJCK EN TREFFELIJCK WORT VOORGHESTELT. UBT EXEMPLEN YYT DE OCDE HISTURIEN, IN PKOSK; VrTLEOOINOHEN, IN RUM VERKLAERT, MET AEBDIGHE AFBEELDINGHEN VERCIERT. ALLEB TOT 90MDBXLIKOHKX DIKNST KUDK MVTTICUCTT VOOE ALLE 8TATBN VAK MBX9CHXN TTTQHEQRBVXy. I I I ENDS \ I I D'AENSCHOUWERS W A R A N D E. ^ OOMT Try fchouweu dafa Bttmd, n Siel hoe wonderlijck en Treemd ^ Dil lie Dierkeai i' ramon leven ; KHoe de trotTe Lteutne prair, 9't Re^nijen laoa in ririckcD rait. Hoc 'I StAag) »oor d« Wo//" moet I W«er den menri:he in wort gboleerl. Hob ies werelu hooghejd keert: Hoe lich jder heeft te draghen : It 't ZjJ tot eerbaerhejd an deughd, 'l ZjJ tot tegbenrpoct of Trenghd, Wilt dat hier de bt^'tnt Traghen. VOOR-REDEN AKX DEN KONSTLIEVENDEN LESER, ABNGABXDB DE STICHTIGHE VRRMAK CLICK HEYT ENDE NUTTICIIEYT DRK FABULEN. 391 * 1 B treffulgckheyt ende nnttichejt derFabnlen (VeiTtandigho Lefer) is Too groot, dat die felve met geeno woorden kan uitghedruckt noch befchreren worden ; t' weick aldns door hem felven ^) klaer is : want ODder die felre lejt die wijfliejd, als ondcr een fchorlTe, verborghen. WaeroTer oock de Oude gheoordcelt hebben, dat niemand die felve te rechc konde verftaen, ten wacre by met een doorluchiigh ver- ftandt van Qodt was begaeft. Want plato, die onder den Heydeoen >) dc Qodl(jcke ghenaemt wordr, oordeelde datmen vande eerlijcke Fabalen behoorde to begin ncn : Dat oock de Voedfters dt teere en buyg^fame ver/tanden met /oodamghe UeJUjckheyt meer behoorden te koe/teren ende op te queecken, ah zy haere lichmnen gkewoon zrfn te cieren en op te proncken. Wie ilTet niet bekent dat alio ghebcymuiden der Onden bier onder bebben ghcfcbolen? want zy gaven daer mode de dommo werelt te ver- ftmen, datter moft eenighe 6odts-dicn(i syn, urn alfoo de berten aflT te fchricken vande on- deogden, en ten wcderfijden een fpoore of prickcl te geven de deoghden te omholfen. DiOMTS. BAUCARM ASS. boeft feor klaerlijck der Fabulen nootwcndicbey t to kennen gbcge- veD, als by feyt: Wie iffer die niet en Jbude meenen, dat der Griecken fabulen den men/cAen kooghnoodigh ztjnf eenighe xijnder die de wercken der nature onder feeckere verbloemde redenen voor/teilen, andere die der men/chen Droffheden ende Ellendicheden boven maten vertraqften^ andere dnjoen van haer wegh vree/e en allerley ver/tooringhen des ghemoetSy en verjaghen de on- etrlifckeghedachten ;jae een ygelijck is tot haere be/ondere nuttichegt ghevonden, 'T is oock feecker dat de fabolen den menfchen aenbrengben een vafte overlcggingbe tot fcherpfinnicheyt on opmercklnghe des vcrftandts, want foo baeft en wordt do fabcl niet voorgbeftelt, off 't kloecke vemnft let terftont op 't oogbmerck deffelver : foo dat int voorftellen en begrijpeu fonderlingbe aerdicheydt ghelegben is. Sli€kHgk9 Toor .^ftichtelpe." A. 1) Doin' hmn /then Toor „Tao self." S) Onder dem Bejfdemen: deze n-paragoff, is om de ineenvlcMjtng met de h te rerhoedcn, welke A, door 4esea gebeelen buDdel heen, nog doorgasnda aJs ftom wordt aangeinerkt. I I I 392 VOOR-REDEN. Daer en is by nae gccne faccke die yemant mocht overkomen, of men vindt daerinneftoffei 't zij ter leeringhe of ter waerfehouwinghe voorgheftelt : jae met fodanighe ▼ermaecklijckhejt, dat veele gheoordecit hebben, do vindingh der felre to wefen een lieflijcke en verheughlijcke confiture van't menfchen leveu, en geen kicyne vcrtrooftinghe onfcr fwaricheden, waer toe die oock (Tunder twijfel) vnnden ondcn *) zijn bedacht en ghevonden. De edele en treffelijcke Tcrftanden fclieppen hicr uyt een groote nutticheyt en fcherpfinnichcydt: maer den gcenen, die flechts by haer neufe heen flen, fchijuen dcfe dingheu bclachelljck, jae connen uiet God- lijx daer uyt raercken en verftaen ; gelyck d' ouverftaudighe, die alleen op de fchorfle^eD niet op de deugbd en vruchten des booms letten : defe sijn den kinderen ghelijck, die by den viere een deel Poetifche klocbten vertellen, en letten niet eenmael op de heyligbe >) en overtrcHlijeke *) nutticbeydt die daer onder verborghen is. D* Oudbcyd defer fabnicn is foodanigh, dat den tijd daer van fchijnt haer regifter yerloo- ren te hcbben. Zy worden geraeenlijck aesopo toeghefcbreyen (boe wel die oock by veele audere ") gbelccrde Mannen verdicbt zijn) omdat zijne harffeneu veerdigher ende beqoamer waeren, waerover by ooc, als den konftichfteu Meefter daer Tan alleene den naem heeft bekomen. Dc H. Scbriftuere wort van haere Godtlijcke Heylicheyt niet ontlnyftert, als wy meufch- lijcker wijfe defe Fabulen, naer 't fegghen der Onden, verheffen : doch elcx *) moetmen in haeren fin aenmercken ; met een ander geeft is defe, met een ander geeft is d' ander befchre- ven. De H. Scbriftuere voert ons met verfcbeyden exemplen en aenwijnnghen, foo tot Dieren, Vogelen, &c als tot verbloemde ende allegorifche manieren van fpreken, die niet als met eenen verlichten geeft connen verftaen en begrepen worden , waer in den H. Geeft felve fchijnt een vermaken genomen te hebben. 800 datmen defe (foo veel een zeedclijck, burgherlijck en eerlijck *) leven belanght) niet behoort te verachten en onteeren. Verfoecken daerom, dat niemandt onfen vlijdt ') befchaldighe,om dat wy defe Heydenfche Fabolen uyt het boeck der vergetenheyt wedorom voor den dagh brenghen, als zijnde gbe> noechfaem van andere ghedicht en befchreven, maer letten infonderhcyt op de geelt-rijcke hant defes konft-rijcken bchilderSi die foo aerdigh en levendich het wefen der dingen heeft naeghebootft, dat de nature felve fchijnt ontluyftert te zijn. Waer over hy oock eenen on- fterflijcken loff by alle konft-beminders verkreghen, en met den lanren-croon, nae zijne waerdigheyt, ver-eert is. Yande dichten, fait aen den vorftandighen Lefer ftaen, die felve nae zijne beleeftheyd te verfchoonen ende ten beften uyt te legghen : maer vanden onverftandigen kan noch apbllis beeld, noch homeri rijmen, niet onghelaftert noch onghetadelt *) blijven. Tot meerdcr ver- lichtinghe ende verluftinghe defes wercz, hebben wy op een yder Fabel ghepaft en ghe- eyghent een onde hiftorie, foo uyt de Latijnfche als Griecxfche Schrijvers, om met de nienwe Hiftorien geene erghernilTe of aenftoot te geven, alfoo dit tot nicmandts boon noch fmaet, maer alleen tot aller waerfcbouwingbe en leeringhe ghefchreven is. Ncemt hiermede onfen arbeyd in danck, en verwacht hier nae (met des Heeren hulpe) wat anders. I) Vanden ouden: van regeert hler een abl&t., die in 't mann. meerr. den vordorde, gel(}k in *t vr. der. ') Heylighe: hler voor „verhcvenc." 5) Overtref/UJcke: oorrpronkol\jke vorm van voortr^ff'tlijke en die tevens den waren zin van het woord vcrklaart. A. *) Bp veele andere: Ay voor „door." 6) JSlex: namel. „eike van belde." 0) Eerlijck: niet in den tegenwoordigen, maar in den rechten, oorfpronkeiyken zin van „roet eere, earvol." 7) Vlijdt : sie wegena deze fpelllng : Nalez. en Aant. bl. 7. 8) Onghetadelt: germanismo voor ..onberispt. 'itnnaerkelijtke 'Jitileiibinglje TUT DK VORSTELIJCKE WARANDE UKIt ONVERNUFTIGHE DIEREN. 393 ci^^:^?*^ivii^v SA Mackers! 't zeyltjen ftrijckt, en ftieret 't jaclu ^ te lande, Op dat wij onzen geeft gins in die groen Waerande, Een vorftelijcke plaets, ververfchen inde fchaeuw : De Zonne fteeckt te zeer, haer hette maeckt ons flaeuw, De fchoot vau't binnen-mey r, is fpieghel-glad en efFen. Het windeken dat i'laept, geen baren zich verheffen. Koomt, volght my op het fpoor, en houd dit binnen-pat Van nuchtren morghen-dauw zijn noch de kruyden nat. Omvtmufiighe ditrtn: onvemvftig roor .^onTerrtandlg" zofi thaoda ala een germaniaine verworpen wor- deo, doch waa in het begin der 17^ eeuw nog seer in gebrnilc. Ook cats bezigt het meennalen, ala 0. a. in de Sinntbtttden op de Tytelprint. Kiuasn Terklaert het met irrationatis, rationii exjwMt JMidvt, vteors, brutms. VtmufHg bl^kt eerat in later tyd zQn meer bepaald ondcrgefchlkte beteekenia verkregen te hebben. Ook spibohkl (^Hertfpiegel^ I, 285, 237), gebraikt het voor „verCtandig'* ala : Ifatutir of f ' t9«rrttd$'Vooghd. .. Beeft &6k ternvftigh mi /uilgherigh^ ons ghe/ehapen. 2 Ontn Waerandt root „groene warande." ( Het mmdiktn dat flaept voor „het windeken riaept," plattc, maar in den gewonen Ijireektrant nog zeer gebnUkelijke Qnreekw^ze. 394 INLEYDINGHE. ) I Wy naerdren meer en meer, de lujl-plaeU loopt ons teglien. 10 Hoe aerdigh heeft Natuiir befchildert defe weghenl Hier ift daer 't wefen moPt, hou fluyter open doet! Hy word mijn ftem ghewaer, en loopt ons te gliemoet. HofF-wachter oorloft doch dees Heeren en Jonck-vrouwen, Dat zy de cierlijckheyd van defe plaets aenfchouwen, 13 V moeyt vergolden werd. Koomt vrunden treed vrij aen, Ontfchuylt der fonnen brand in fchaduwende blaen. Dat yeder een van ons zich inbeelde inde zinnen, Dat wy al Graven zijn, Baronnen en Gravinnen, Int nutten van haer weelde, en haer wellufticheyd, 20 Daer menigh d'hemel om zijn Avelluft heeft ontfeyt^ Wat haghen groen van palm zijn hier foo glad gliefchoren? Die doolhoofs wijs gheftreckt, ghekrunckelt, ons verloren Doen dolen hier en daer, zoo datmen hier int groen Van d'eel Cretmfche maeght wel 't klouwen had van doen, 25 Om volghen lancx den draed', om eyndelijck den blinden Bedrieghelijcken wegh, en d'open-poort te vinden. Wy dolen heen en weer, en worden ftaegs gheftuyt Wy zijn fchier affghemat. hoe raecken wy hier uyt? De DooJhoff fchijnt met ons zijn fpotternij te drijven. 30 Wat geeft heeft ons vervoert? 't ghefelfchap moet hier blijven. Men houdet my te goede, ick kent het is mijn I'chuld, Ick, ick fal d'oorfaeck zijn, foo ghy hier blijven fult. 'T ghefelfchap, foo my dunckt, vermoeyt, fou wel gheluft^n Te leffchen haeren dorft en erghens wat te ruften. 35 Wat raed, hoe moghen wy ontlluypen fulck ghevaer? Of erghens een weerdinne hier op te fpeuren waer, Zoo waer *t ghewonnen fpel. doch voor ons lijfs vermoeyen Ziet aende flincker zijde een fchoon prieelken bloeyen : Elck fpoeye beft hy mach. Tfa vrunden fit hier om! » Wy naerdren: door naderen^ all meer wellaidend, verdrongen. II Slvifter voor „portIer, poortwachter." De benaming y?HiY<r wordt thands alleen maar gegeven aan de dieoaara van den foppoost In een hula van arrest. 19 V moeyt vergolden werd: V moeyt ftaat bier roor uue moeite. Werd Is de oude Torm ran *t praca., waarvan 't Imperf. regelmatfg was wierd (gel0k „rterf, ftlerf, bederf, bedierf,help,bielp"enz.) Tedert de Teatiging van de o in den praes. en infln. heeft de wlllekeor van *t gebrnik verd voor *t imperf. indlc. en wierd voor t imperf. fnbj. doen gelden. — Uit dexen regel bIQkt, dat men toen reeds fooitJens gaf. 30 Daer menigh onz.: verlta: „terwUl menigeen faich) den hemei (dexer genoegens) om (of door, ten gevolge van) den wellnst (sUns flaaps of x\jner andere b. v. Ttadsvermaken) heeft ontxegd." d' Hemel voor den kernel, A. 2\ Van d" eel Creten/che maeght... 't klouwen: het kluwen namel., dat Ariadne aan Theieus gaf om nit den doolhof te geraken. Zie over kltncen of kloen bild. Verh. over de (r</7. bl. 368, volgg. 29 Om volghen voor om te volgen. 27 Staeg» : faraentrckking van Jiadig (geftadlg) met de adverbiale s. Ook by noorr trelTen wy *t aldna aan. 31 Ick kent voor „Ik 6«ken het." INLEYDIN6HE. 395 40 V aefTem wat verhaelt, ghy zijt ons wellekom. Een aengename raft yerverlcht den machteloofen, En 't herte door den reuck van lelien en roofen, Daer 't roofmaryn tapijt is rondfom mee bel'tickt, Niet weynich word vermaeckt, verlartight en verquickt. 4sMaer wat LucretiOf van maeckfel wel befneden, Verberght daer in bet groen haer blancke en naeckte leden? En dreygbt haer felfs de dood? zy dreyght niet, och zy Tteeckt! Zy quetft baer felven 't herti Ziet, ziet hoe 't bloed uytbreeckt : Hoe 't bloed de wonde ontvloeyt, en daelt met groot verlanghen ao Benedenwaerts, daer 't wordt behendelijck gevanghen, Door 's kunftenaers bedrijf. Verfchrickt niet, 't is maer fchijn, 'T en is geen vrouwen bloed, 't is enckel rooden wijn : Die Bacchus is ghewoon te fchencken voor de Vorften, En andre die vermoeyt bier inde fchaduw dorften. 59 Nu vmnden drinckt eens om, ziet bier is wel te pas Op knnft-rijck goud ghefchroeft een cryftalijnen glas. Avouft, en doet befcheyt, daer is noch inde tonne, Laet omgaen met de Maen, of liever met de Zonne. Gbefelfcbap brenght eens om, en koelt vrij uwen moot : GO 'T is niet Lucretias maer enckel druyven-bloed, 'T welck 't beeld befloten bond, van binnen in zijn adren, » Die wonderlijck gheleyt van elders haer vergadren. Zoo niemant meerder luft, zoo nemen wy verlofF. Yaert wel Lacretia: zoo yemant wat te grofF 65 Of te tyrannighlijck u 't bloed beeft afghezoghen, Denckt dat verfmachten dorft tot fulcx hem heefl bewoghen. 'T is langh ghenoech ghedwaelt, wy laten den Labrint: Die bier ervaren is wel flucx een uytkomft vind. De Bloemhoff light nu 't naeft, wiens bedden zijn als fchulpen 70 Heel uytbeemfch van begrijp, daer menichte van tulpen 41 Rao/wMrifm tapift: hler oneigenl|}k voor „welriekend UpQt." 49, M Daeli m4t groot terlm^hen Btnedemeaerts : bet bensiUmtaarti dattn Is een evengewoon en gewet- tigd pleonsMne als „naar de hoogte (tQgen ;*' near met groot 9irlanghen fchQnt bier alleen om *t lifm bjrgebracbt. ss Behemdeiifei: beter dan bet meer algemeen gebrnlkte «,bebendig]Qk." Zle bis. 838, vs. 839. S7 Atoi^fi: d. i.: „drlnkt A vom, doet elkander bercheid." Zoo in den Gulden Winkel, X, ts. 8, <imo«|r«ii Toor „ d wwi drinken.** as Lmtt om^a0H smI ds Mam ens. : by drinkgelagen was bet de gewoonte, den beker even als by (pelen een teerUng (men denke maar om den notregel der aanwQzing op bet ,,Nlea Vermaeckelyck Gan- febord'*) to doen rondgaan, als men 't beetle „met de son om;** dat Is door de benrt aan xOn recb- terbttansan over te geven. Gaf men den beker links, dan heette *t „met de maan om.** u Verloff TOor ,,afrcbeid.** „ Verio/ of oorlof nemen** is een gewone Torm in onse onde dramaas, en uit den fkireektrant ran *t dagelQksch leren genomen. (t Terfmmchkn dorft: min juUte oitdrnkking voor ndorit die verftnaehten doet.*' 71 Begrijp : „begrip, inbond.** Ufftheem/eh van htgrffy> wil zeggen : „veel oltheemfche planten bevattende.** I I I 396 INLBYDINQIIE. Als in (laghorden i'taen, en fteken liaren kop Veelverwigh nae de locht en nae de fterren op. My luft niet al de reft der bloemen te verhalen, Daer Ilora prachtigh I'chijnt op 't cierlijcxft mee te pralen : i3 Als Zephyr haer omhelTt, als zijn ghezochtl'te bru}rt. En violetten blaei't met zijnen adem uyt, Zoo dickmael by haer kuft in dalen en prieelen, Wanneer zy onderlingh malcandren 't herte ontftelen. Hier heeft zijn zetel-ftoel ghebouwt de blijde Mey HO Van thijm, van roofmarijn, en bloemen veelderley. Wat menghfels gloeyen hier? daer d'hommelende bijen Om zoeten honighzeem haer welluft komen vrijen. Maer laet ons om wat nieus te droomen zijn berejrt, Vermits 't vermaeck ghevoed word door verfcheydenheyd. 65 Tfa opwaerts met my ftijght, op defen laghen term Die uyt een eyckmhoom is wonderlijck gheboren. En feven tranlTen draeght, een eere defer ftee : Van waer ghy ziet beneen ontftaen een wilde Zee Door 't fpringhen van een torn, ghegroeyt uyt groene planteii, 90 Dat als een fchreyend beelt verfmelt aen alle kanten, In vloeyende kryftal, en 't lijckt wel aenden fchijn, Als oft de Philofooph HeraclUus won zijn : Die 't allesy wat befchijnt bet wanckel licht der Manen, Befchreyens weerdigh acht, met uytgheftorte tranen. 05 Ohy ziet hier weerzijds H ftrangh van eenen Oceaen Die op zijn glafen ftroom voert kielen zwaer ghelaen. Walvi/fchen mooghdy hier en monTters zien wanfchapen. Die vi lichen rifpen uyt en ftroomen, als zy gapen : Die 't water dobbren doen, dat Typhis is verveert, 100 En PaUnvrua felff voor 't flinghren van haer fteert 73 Verhalen voor „op to noemen." 7t.7t MythologiTche, doch elgenaartige en Hefliike Tchildering van 't ftneien Tan den lentewiud met de bloemen. na Wetlt^/i: haer veUtut (van de 6y«n namelOk) (Uat hier als apposltie ran tott^m komgfkteem, a Dt/m laghen toren: xoO men niet denken, dat Vondel hier hat buitenverbiyf van Splegbel heeft roor oogen gehad, met z^n toren der Muzen ? Onmlskenbaar is voorts van vs. 85 tot 140 de fehildertng van „Nederland," door dea lagften toren voorgefteld, uit een epekenboom (de grafelQkbeld) gegroeid, en /even tran//en (de seven gewesten) hebbende. De born^ aan aUe kanten heenvloelende, ftelt de rivieren van ons vaderland voor; terw^l by de voorftelllng van den Oceaan de berchryvlng ran het beeld met die der wezeniykheid Ineenftaelt. 93 Oft: hier niet het gewone o//«, maar een Camentrekking van „of het." 95 't Strangh voor ^arand." Zoo HnroBBxa, Zeejtraat: AU H woejU Noorder Natt /al teoeUn teghen U ftrangh." Dezelfde verwisfeling van nd met ng biedt ons ook de Amit. uitfjpraak aan van „(tong" voor „rtond.*' 99 Typhis: bcter Tiphys, was de ftunrman van 't Tehip der Argonanten en werd later even als Pallnnrus voor elken Itnunnan gebezlgd. Vtrveert: is „vervaard.'' INLEYDINGHE. 397 Neptunus ziedy 't hooft en natten baert opfteecken, En dreyghen met zijn vorck de baren die hem fmeecken. Op zijn kinckhooren maeckt den Triton heefch gheluit, Dat al de Water-Goon en Nimphen kijcken uyt. 105 Maer och hy wort verluft en bijfter fchier van finnen, Die dees Zee-juffren fiet, dees fpiegh'lende Meyrminnen : Die met hayrftreelen ftaegh bedrijven al haer pracht : Dees, fnoert haer vlechten op : die, om haer fchaduw lacht : Dees, laet aen haer pamyck 't goud en ghefteenten blincken, 110 En pecrlen die zy raept wanneer de fchepen zincken : Die, kemt haer gouden hayr, en waft in't foute nat Haer blinckende aenghezicht en voorhooft altijd glad. Help Nimphen die u ziet, wie ift, die niet fouw wenfchen, Dat ghy mocht zijn gheteelt van't bleed en 't faed der menfchen; 113 Wie ift die niet beklaeght dat u gheftaltenis Is boven navel menfch, en onder navel vifch? Maer ginder, zoo my dunckt, uyt een verburghen haven Vlieght een Galey in't ruym, door 't roeyen vande Haven; Rand een Koapvaerder aen, die op't verbolghen Meyr 120 Zijn boeve-netten fpand, en kloeck zich ftelt te weyr. Wacht mannen, 't geld u I\jfFI Matroofen houd u onder! Daer gaet een roock-wolck op, ghevolght van eenen donder En blixem des ghefchuts, dat eyflijck van gheluyt Vuyr, water, aerd, en locht blaeft t' zander kelen uyt. 12) Het ijfer plompt in't nat, nae dat het een ghefchreye Heeft fchielyck opgheweckt in't midden der galcye, Die alzins is gheverwt, met klibber, breyn en bleed : Hier rolt een menfchen hooft, en ginder eenen voet, In't midden vanden ftorm groeyt 't herte vande Tarckeiiy \?A Die op haer halve maen en dicken tulband fnurcken, 4F Hollander onverfaeght, bralt met zijn Princen vlagh; d Hollander die noch noeyt verwonnen t' onder lagli. Eer zouw de lont in't kruyt in't midden vande baren, Met zijn en 'svyands hulck recht nae de i'terren varen, 1*1 Neptumus gitd^ toot ^gy siet Neptanna." iM Veriu/t: niet M^ttrlnstlgd" als men meenen soft, maar „orerbeIa8t, ran lust vervoerd." i«7 Mt fmet hoffrfirttlfn enx.: de sin is: ,,'wler gandfche pracht beftaat In het ftrijkcn en gladden der halren." xm Paru^ek roor „taair*' (als elders). 120 B»tr**netttn: een boevenet Is een Mnet,** nit trallewerk van hont of tonv Tamengerteld, dat orer het want en de openingen dor fchepen geljpannen word, om den ,.boeren (xeproorers)" hot enteren te be- letten. Zle kil., wmacROTBy, Steman en Uitl. Woardenb. op hoopt. tt% f Zijndfr: onde ablatlefronn. 111. lu Pichterluke terngflag op den hekendcn Refnier Claenzcn. 398 INL£YDINQUE. '. 135 Eer by zich dwinghen liet van een Mahumetaen^ En 't ijTer aen het been Too fchendelijck liet flaen. Mars raeft noch even dol; boe zal dien ftrijd zich enden? De Turck het hert ontvalt, by gaet het hooft flucx wenden Weer nae zijn roof-neft toe. by reyft weer op een nieuw : uo En d' HoUandfcbe kartouw die fcbenckt hem den adieu. Ghewis eens menfchen oogh en kan zich niet verfaden. De geeft en 't hert zijn met verwondren overladen. Beft dalen wy om laegh, en zien waer zich nu rept '^ Ghevogheli dat de locht met zijne vleuglen fcbept, U.3 En hooger niet en ftijght alft net en wil ghedooghen, Dat haer ghevanghen bond en alzins overtoghen. Den Arend krom ghebeckt is Keyfer van dit rijck, Die lupijna blixem voert, daer elck voor knielt in't flijck. De Kraeti, de blancke Zwaen, de roode Kalikoenenj 150 De Gier en Paeuw dat zijn iljn heeren en baroenen. Den Haen wil Koningh zijn, om dat by is gecroont, Om dat by moedigh flch in't bloedigh oorlogh toont, En ficb met d' bandfcboen licbt laet tot den kamp bekoren, Vertrouwende op fijn moot en op Iljn fcberpe fporen. 135 Hy heett der boelen veel, fijn geyle rain by blufcbt, Recht oft een Koningh mocht al doen wat hem gbelult. De Papegaey is Tolck, die aen d' uytheemfche volcken Moot brenghen 's Konincx wet en (Ijnen fin vertolcken : De Struya fijn recbter is, die 't vierfchaer fteeds bedient, 100 En oordeelt in fijn naem wie vyand is of vriend. De Valck als beudel ftraft, die *t vierfchaer -beeft verwefen, Verbidden bier niet geld, als 't vonnis is gbelefen. De Zwaluw, Mufch, en Gana^ de Duyffj de Nacktegael En d^ Exjter brenghen cbijns den Keyfer altemael. 105 De Vleermuys en den Uyl^ als bloedighe Tyrannen, Zijn eeuwigh uyt het hofF in ballingbfchap ghebannen. Wiens lierte niet ontluyckt, die fulcken vlucht by een Gbevlerckte borgers fiet, van maecxfel onderfcheen? Eenparigh d'een verfcbijnt, en d'ander bont van pluymen. Wk Sehept: elgenautlg gckozen woord.*' IBS Mtt (thamd/ehctn: geeftlge toepasdng ran *t middeleeawseh rlddergebrulk bj nltdoglng tot gerechten. lii Beudel : bodel^ thands ftlleen In de famentrekklng bevl gebrulkt, welk woord self mbfchleii eerlang niet meer ul Teiftaan worden. Zle bild. QeJJ. in 9. en butobc. op mblm stoxb. Ill, 471. IM Okifns: onlingt ook ehemtt to «^f, ran *t Lat. em/io of cen/nm nfchattlng.** ic» Eemparigh: d. 1.: „gelQk, eenklonrlg van vederdotch." Deanlken sUn echter talden to rfaden: de Katnnr biedt overal en In allea ver/ehetdenheid; het Is de menfcheiyke w\}8held alleen, die al]«a tot „eenparlglieid" dvlngcn «il. INLEYDINGHE. 399 no Hoe kanmen hier fijn tijd verfpillen en verfuymen! *t Sa! gaen wy nu befpien waer ^t mlt en onghediert Verfchuylt in't donker wout, en ons voor d'oogen zwiert. Dien heuvel wel beplant verftreckt eens Princen wooningh, Voor d' onverwonnen Leeuw der dieren hooft en Koningh : 173 Die hier fijn hoff ophout, en met een fier ghemoed, Nae fijn raed-kamer treed, ghevolght van eenen ftoet En uytghelefen hoop van wel-ghebooren dieren, Die hoogh gheadelt zijn, en die fijn hoogheyd vieren. 't Langh-halzighe Kameel; Heer Bockaert langli-ghebaert : i'*o Het felle Panter-dier^ en 't welbellaghen Paerd; Heer Wolffaert en den Beyr zijn 'sKonincx opper-raden, Die letten wat het rijck kan voordren en befchaden. De Tygher veld-heer is in't ruim van dees valley, Daer hy het opzicht heeft van 'sKonincx veld-armey. IS5 Dien vreeiTelijcken Doghy die d' oogen wijt op fperde, De trotze Capiteyn is van des Konincx guarde. 't Loos Ret/ntjen is fpion die altijds op de ftraet DoorfnuflTelt watter inde wereld ommescaet. De Brack is Conrtifaen, en d* Ha/en zijn lakeyen, 190 Die proncken aen't palleys met 's Konincx levereyen. Den afghejuckten Stiery den Ezel en het Zioijn Aen hofdienft met de Kat van ouds verbonden zijn. De jBavtaerij de St/n, en d* Aep hier op tonneelen Cam edtanten zijn, die 's Princen farcen fpelen. 195 Wie zach oyt fchoonder jaght van alderhande WiU? Ziet hoe d' een in ghedaente, in verw van d' ander fchilt. Hoe ruygh den eenen is, en d' ander tarn van zeden. Zoo yemand maer wat tijds of uren wil befteden la't groen van dees Warandcy en gae flaen over al 200 H GhevogheUe en 't ghediert : eerlanghe hy worden fal Een treflijck Philojbophy vermids des wijfheyds leeften Ghevormt zijn nae 't bedrijff van voghelen en beeften. Wie dan leergierigh is, die voeg zich hier by my, En laet geen leerens tijd onachtfaem gaen voorby, J. V. VONDELEN. 173 Vtr/cMviflt : bet intrans. gebrulk ran dlt w. w. Is ongewooiif imtar taalknndig allezlns geoorloofd. i8t Yoitrdrtn : „Toordeel doen, bevoordeelen/* m Fmrcen: Ft. roor f,1clachten.** If? Bt^gh Toor ^wlld, woest.*' Zlo biz. 92, vs. 1802. ail Lttfltnz ^Tormen.** waaraan, waarom, hnn de lesfen gerehoeld worden. WARANDE DER DIEREN. ^an't \^mlt utt hz l^nmiflu. WARANDE DER DIEREN. 401 I. 10 15 20 ET flaeffche laftbaer Peerdy afwijckeiide te verre Van't rechte wagen-fpoor, geraeckte met zijn kerre In't diep van een morafch en flibberigen plas, Alwaer *t by nae verfmoort en heel verzopen was. De Voerman al vergramt, zijn geeflel-zweep doet kladen, En roept, o krengi ontl'laet ons d' afgrond der morallen. Het ongeluckich dier troft wat het trolTen magh, T' hijght bykans ademloos en voelt vaft flagh op flagh : Ten laetften fpreeckt het dus: O beudel! wilt u fchamen, Dat ghy foo armen guyl (als ick) flaet 't lijf vol ftramen, Daer ick my zelfs niet fpaer, maer hale tocht op tocht, Op dat ick uyt dees' gracht op't droogh geraecken moclit. Zacht (zeght den voerman) zacht! zult ghy my wederftreven ? Ick zal u ftocken-brood in plaets van haver geven. Zoo fprekende hy den zweep rept met een groot geraes, En touwt het taeye vel van't mager honden-aes. ^Onzaligh is het land, daer van een woeft verwaten „Ondraeghlijck wreed Tyran verheert zijn d' onderfaten. „Hy zuypt haer't vleefch en 't bloed, en knaegt tot op 't gebeent „T' verfteken overfchot der fchameler gemeent. „En zoo daer yemand kickt, die moet (wat boofer plagen!) „£en dryemael fwaerder juck als oyt voor henen dragen. I LaJ^aer Petrd Toor „treki>aard/* als *t H. D. Itutbar. s Kl^/fen of .^klesTen." Zie biz. 31, ys. 107. c OtU/lu«t ons ens.: d. 1.: „trek om nit." enz. 7 Tro/t. . . tro/jTen toot tor/eht, tor/eken^ by letterYerzettlng. Zio biz. 337, vs. 467. !• (hijfl: ttpaard/* als *t H. D. Gaul en 't platdaltscli Gdule. Zie kil. en bild. in v. "t Wordt cchter roeest Yoor een ziek, drufllg of oad paard genomen. Men denke aan 't bekende : Die zffn doehter loot gaan op alle /eejien, En zifn paard laat drinken met alle bee/ten^ Httft hinnen 't Jaar het ongeval Ben floor in htttt^ een gnil op Jlal. II ToKki op to^t Is hier „nik op nik.** Van tijgen^ „trekken." Zoo is harittocht^ minnetoeht enz. op ge- IQke wQze te verklaren. IS Zoo fprekende hp enz. Ook In deze Warande laat V. nog de toonlooze e In de A wegfmelten. 9 r verfteken overfchot t verfteken Is hIer repulfus^ r^eetm, „vcrrtooten, verrchopt;" zoofprak men ond- tyds Tan een verftekeling voor een „verfchoyeling." Steeken voor „ftooten'* treft men by onze oudfte rchryTcra aan. »B VLftkCH VAK i. VAN VOMDCl. I. 30 WARANDE DER DIEREN. lianii™ IwniD rnh Hds. [I httn den Kejfer RuiMpAta d« tttlt9 gebrayetL Wut alt by T»nd« Varftcn gBTi»«(i ir<Ha bj BlEt In lUUen. tit de voo^iendt K«yrm rnde Kanla|«n, qounr Iih im( kj hug -L: hy hid da tredan anda ToaUUppan veler Kayraran gcflan. die Id ItaUcn varan flHta. oeynlali loetruppan dar guar dJa Tra1|>o1i anda «al te indcn vedcr t boya ibckoniea I IihR ban Our ap dais Fibel carialt. CTiPiMAira. WARANDE DER DIEREN. 403 IL EN onverwonnen Leeuwj der dieren opper koningh, Zich veynfde doodlijck kranck in zijn gewelfde woo- niiigh : En daeghden al t' ghediert ten Hove op groote peen Wie daetlijc niet verfclieen tot voorl'tand van't ghe- meen : 5 Vermits hy zaecken hadde' haer alien te verbreyden, Nut tot den ftand zijns Rijcx als hy zou zijn verfcheydeu. EIck volght zijns Koninx laft, al bevende uyt ontzagh Verfchijnt in 't groot Palleys op den gezetten dagh. Elck komter, uytghezeyd de Voa^ de looft' van alien, ut Die heeft in al dit fpel een wonder quaed ghevallen, Neemt op de I'tappen acht, die hy in't zand ziet ftaen, Verneemt dat niemand keert van al die derwaerts gaen : Dies fpreeckt hy by zich zelfs, al toornigh en yerbolgen, Te recht zy beeften zijn die blindelingh dus volgen. De I'tappen die in*t zand gheftreckt nae *t groot palleys Klaer toonen waer toe wil gedijen zulcken reys, Vermits van veel niet een van onfe meed-gezellen • Weerkeerden veyligh om 't gefchiede te vertellen. „Geluckich is de man, die uyt een rijp beraet „Van s' Princen tyrannije en wreetheyd 't net ontgaet ,.Die uyt t'gevaer zich houd van ftricken opghehangen „Daer 't arme flechte volck te licht zich in laet vangen. fi io 3 Feen: 't Lat. poena^ »,ftraf." \ Tot voorjtand van't ghemeen: een zegsw^lce, die wy by onzcn dichter en by zijn tydgenooten dik- wQU aaatreffen en die de beteekenis heeft van „toC befcherming, verdediging, (hter — tot bevordering) Tan bet geraeene welsQn.** Wy gebrniken „iemand wtorjlaan"' voor „berchernien," en voorjiandev Toor f.befckennerf' maar het zeer pasrende voorJ7and Is In onbruik geraakt en door „voor(^raak" Terdrongen. In 't H. D. verftaat men onder der Vorftand^ „het beftnur, de overheid." 5 Vgrbrtyden Yoor „in *t algemeen bekend maken," als ook onder 't H. D. ^,verbrfifen^ atubi'fifen" Terftaan wordt. f JFmt tot den /laHd zifn* Rijcx: d. !.: „nuttig voor de inrtandhouding xQna r^ks." 9 Dptghesepd voor „uitgezonderd." 10 IHe heeft in ai dit /pel een wonder quaed ghevallen: verfta: „dle heeft in dit gandfche Tpel maar by- zonder welntg zin.** Ghevallen tttsx. hier als 't H. D. dot Or<e/a//m voor „xin, Inst, Tchlk." Nog zeggnn wy „het gevait my niet** voor „het hevalt my niet." 15 Qkeflreekt 1« „gertcht/' direettti. 31 Van Jtricken opghehangen voor „van opgehangen (trikken." 33 SUehU: d. i : „onwetende. onnoozelc." Vcrgol. bk. 219, vs. 7 en Ps. XIX : H. WAKANDE DER DIEKBN. I'miiini *fi|fkr rnir (f^lnitinnni. racflt gif Sofiflraiui den ^Boyonni. W>nt all SafiJIralia T»gh itx JyalMulii Tiieudta In le flBdl a^acn/a, lol grootan nul endc belcbBltlnae ijet ftlTcr ft*lt, irUdl cnde bicedt W I ! I I I WARANDE DER DIEREN. 405 III. EN fchaduwenden Olm bad dtEyck der bomen koningh, Dat zonder langli verdragh oft eenige verfclioningh, Hy *t bladerijck geboomt dat om hem ftont ghegroey t Ter aerden vellen zou : op dat hy fchoon ghebloey t Zich heerlijck toonen mocht, en zonder eenich koramer J^'^^'^^Zijn groente breyden uyt en veel begeerde lommer. Maer als den rijpen Eyck zyn fchalckheyt wert gewaer, Sprac hy : waer blijve ick dan op 't ftrenghfte van liet jaer, Wanneer den zuyren herbft en winter met zijn buyen 10 Als nytgelaten heel zoo fel begint te luyen? Dat mijn volwall'enheyd noch dickte komt te ftae? Hoe diep in d'afgrond ick myn kromme wort'Ien flae; Ten zy een dicke fchaer van Beucken, Elfen, Linden, Aflchutten t'mijner baet 't gebulder vande winden: Dies ick u I'chalckheyd fpoor wel taftelijck en groff, En t' uwer ftraff verban u eeuwigh uyt mijn hoff. „Ghy Vorften luyftert toe, en wilt dees leeringh vaten, ,,Dat s' Princen heyl beftaet in't heyl van d' onderfaten : y,Dat hy geluckigh is die s'vleyers tongh ontgaet, „En van't gefelfchap der lof-tuyters zich ontflaet, ,J)iens eenigh doel-wit is den plas-danck van haer heeren. „En tot den bodem toe de rijcken om te keeren. 19 20 2 Vtrdragh U hier „verwUl, oponthoud." Zie kil. in v, en vooral 't Vitl. Wo9rd9nb, op iioorT, in v. 7 R^fp4m: hier by aitnemendheld voor „rj]p xKtk verjtand** 13 Ho4 diep in d^afgrond iek ens.: d. 1.: „hoe diep onder den grond ik" enz. Afgrond moet liler wor- den berchoawd In de beteekenia van ,,ondergrond, benedeoRrond" ens.; geU]k wy die krachtvan't ToonetTel of kennen in „a/laten** Toor „iitfd«rlaten;" i^dalen voor „nederdalen** enz., terwyi in <Kf- grom4^ abfftfiu^ *t roorzetfel o/ een beroovende eigenfchap heeft, namel. van leta ^^tonder grond/* hetwelk try rooral in *t Or. abut/ot^ famengefteld nit 6im/o« „bodem" en do gewone aJpha privatu wederrinden. Deze laatfte beteekenis bezlt a/ In a/keer (wegkeer), q/braak, i^rchenren, cnz. Zie over een andere beteekenis van a/ Hlemfalem verw., vb. 724. nDies ick u /ehalckhepd Jpoor : d. i.: „die8 ik uw loosheld beO;>ear, merk,** met den gewoncn klank visfBl van oo eneu. 17 Vatem voor vatten. Zoo by hooft, (keraert van Velten : Of ali ijf jfverigh den klaren honigh vcUen. Zie overigens biz. 845, i). 21 Pfas-daMek: Zie over dit woord bild. op HUTOiisNe, V, 110 en VI, 291, en hct aartige Tneldicht van mTTGRBXS, B. XXI, NO. 170. 22 0m te keeren: hier voor „le6g te maken,** als een sak vaarvan men den bodem buitenwaarls brcngt. Ook man *t H. D. umkehren is deze beteekenis vast. WABANDB DEB DtEREN. ^nnira ^nsilism nh 't ^mlktn. hebbcn |Ddun deKncchlen eDdaEoeren. dia in ^yihia blevtn. W^nt <tDa du lleercn dcaLuiC de inftiihftfUi;o w>-iren» Anajifmi fehftlen. krUch Toerden, Tao x^n de hnechtcn (om dit de Hhtb eren. Dies dc Htcren tegen de Knechtcn moerten kr(|gh roercn. Uiar d« knechten hebben i un> het teldt bebonden. ErndlUc htttl eener gcnden, men [oaHe de knechteD niet met -i I. Ik inicbtlga vymden, mur met reedcn ende geerTercn. als Slaven. nengTOpen. ncfeo net n ry (lie gecolght. ende beer met SpLN-meden ende geelTela tosgenin. ende ildiu teghen i WARANDIS DER DIEREN. 407 IV. 10 h £T wreede onmenfclilijck dier, dat eylelijck en Itraf Den menfchen blixemt met een oogenwenk in't graf, De felle Bafilijc^ beloerden en bewaeckte Een WefeUcen 'twelck ftaegh zijn duyfter hoi genaecktc. Een WefeUcen 'twelck ftaegh zijn aes aldaer ontrent En dagelicxen roof te halen was ghewent. 'Twelck als het nu gewaer wert \ BaJUifceii treken, Zoo heeft het hem beraen om 'svyands macht te breken, En met een tacxken groen van ruyten zich bedeckt, Van ruyten 'twelck voor 't gift een tegen-gift verftreckt: lae eyndelijck vermagh den Bafilifc te dooden : Dies heeft het dagelijcx zijn vyand 't hooft gheboden. „HGt welck den zwacken leert, dat hy zijn zaeck gewis „En wijs beleyden zal, om hem die ftercker is „Met uyterlijck ghewelt foo feer niet te befpringhen; „Als door voorfichticheyd en kloeckheyd te bedwinghen. „Veeltijdt8 de ftercke zijn door kloecker t' onderbracht, „\Vant lift (gelijkmen zeght) gaet dickwils boven kracht 1 OtiwuM/cklifei eUer: hoogst nalef; doch flechts op te vatten in den sin van „wrecd.'' 9 De feile BaJUiJic: Zie hetgeen omtient dlt fabelachtlge dier ftaat aangeteelcend Gulden Winclel, IX, vr. 4. BewtuckU: hler 't zelfde alt beloerden. s Zifm aet aldaer onirent: d. 1.: ^^tQa voeder daaromtrent, daar dicht by." • Uem beraen ia „zich beraden," als meermalen opgeteekeod is. f Rufflen: t. w. w(f»ndf. 16 Kloeekheifd is hier geen „dapperheid," maar „rchranderlieid, riimheld,'* even gel^k *t H. D. Klugheit. Oit flaat ook op kloecker In 't volgende vs. Deze beteekenis van kloek M'ordt gcrtaafd door dio van bet nog in gebmlk sQnde verkloeken. WAKANDE DER DIEBEN. Dr jlrp Hift jinpr ^nngjirn. WABANDE DEB DIEREN. 409 V. £B Bamanen Nickt vol cluchtige pracktijcken, c Diebaerden t'eenderdrachttweekind'renhaersgelijcken, Die welck zy ongelijck heeft 't famen opghequeeckt: 'T een zy met liefde omhell'de en lieflijck heeft ghe- fmeeckt : Het ander zy verwerp en liet het in groot lijen, Als of het waer geweeft onecht van baftaerdijen : Daer 't nochtans wet'Iijck als het ander dalen quam Van 't Baviaenfche bloed, den rechten Apen-ftam. Het ander dertel dier zwom vaft in duyfent weelden, H) Het buytelden op 't hooft, het danften en het fpeelden, Tot dat by ongheval, o droevigh Apen-weel Het zijnen lincker poot feer deerlijck brack in twee : De moeder Simme was begaen cm 't kind te fuITen, Maer laes! t' en holp al niet, t' en vraeghden nae geen kuHen. 