Louis Constant Westenenk (3 Februari 1872-2 Mei 1930)
De maand April ging rustig voorbij, Dan in Mei maakte Louis een militaire wandeling mee, waarover Adri bewonderend schrijft: „Louis is weer op tournee geweest. EQj had eerst 14 dagen weg willen blijven, maar kwam gelukkig twee dagen eerder thuis, niet zooals zijn plan was weer over zee terug, maar geheel over land, een weg nog noort door de patrouille geloopen. Louis had zoo'n lust de bevolking, die daar nog verre van zuiver is, te overrompelen, dat hij, alleen met een onderluitenant en wat Ambonneezen, zonder gids, hij zelf op goed geluk af maar als gids dienende, gegaan is. Hij heeft wel succes van zijn tocht gehad, tweemaal vrij flink vuur gehad en zelfs eetiige dooden en gewonden gemaakt en een massa belangrijke gevangenen. Hij kwam opgetogen thuis over de flinkheid, niet alleen van den onder- luitenant, maar ook van de Ambonneezen. Een verschil van dag en  tot inleiding roofden ze 47 geweren uit de versterking van het landschapshofd. 15 Juli kreeg het controleursetablissement inderdaad bezoek, maar de bezoeker was ditmaal enkel een coievaar, die het gezin Westenenk met dochter Pauline kwam verrijken. 31 Augustus: nieuwe visite, en nu knetterden de geweren. „Eergisterenmiddag," schreef Adri op z September, „tegen halfeen werden we opgeschrikt door een hevig geweervuur. We hoorden de kogels over en langs het huis fluiten. Louis vloog natuurlijk dadelijk naar buiten en riep mij toe, zoo gauw mogelijk met de kinderen naar het logeerhuis te gaan. Dat ligt aan den kant van de benteng; aan den voorkant zullen ze dus niet licht wagen te komen; dan ligt het in de laagte, van achteren beschut door den heuvel, waarop ons huis staat. We zijn daar dus zoo te zeggen kogelvrij. Ik mijn kleine diertje gauw in een dekentje gewikkeld, het kinder- meisje nam Willem op, de baboe Liesje, en zoo vTuchtte de optocht naar beneden. Ik had nog van niets gehoord en dacht niet anders dan dat het Polim in eigen persoon was, die de benteng aanviel; anderen zouden dat wel uit hun hart laten! Ik vond het dus geen grapje, stopte de kinderen bij elkaar in bed, en bouwde een barricade van kussens om hen heen, om ze nog eenigszins tegen eventueele kogels te kunnen beschermen. Maar Louis kwam ons gauw gerust steUen en lachte om mijn zwarte voorstelling. Toch is het al erg genoeg: een bende met 20 beaumonts, een repeteergeweer en wat voorladers en donderbussen, was blijkbaar van plan den Atjeh-pasar aan te vallen, maar stuitte op de wachten in een gampong vlak voor ons huis. Die wachten had Louis er juist dien nacht voor het eerst gezet. Dat was een geluk, want waren ze op den pasar gekomen, dan was de paniek veel grooter geweest. Nu werd er net in on ze richtige geschotenen en kregen wij 3 kogels in ons dak, een in een boom voor het huis en een paar in het wachthuis. De wachten hebben zich flink gewerden en de djahats waren al gevlucht met achterkting van een doode, toen de soldaten uit de benteng kwamen. Bij de achtervolving heben die natürliche pech gehad en juist den weg gekozen, dien de kwaadwilligen niet genomen hadden. Ze kwamen dus met leege handen thuis." Geruchten omtrent te verwachten nieuwe aanvaUen maakten, dat het wel eens „vervelend naar bed gaan" was voor Adri die aan haar drie kinderen had te denken. Ja, er was ongekend veel leven gekommen in de Idische brouwerij, maar anders dan Van Heutsz het had bedeld. Kwam het doordat het landschapshofd te Poelo Pinang verblecf? of was Teukoe Tjhi" in Mei op een certificaat van den dokter daarheen weggeglipt, omdat hij de politieke atmosfeer te Idi te drukkend vond worden? Het laatste is wel het meest waarschijnlijk. Van Heutsz veroorzaakte deining in het Atjehmoeras en de golfbeweging plantte zich nu eerst voort tot in het Idische, dat vroeger slechts plaatselijk en voorbijgaand van het geoorlog had gemetkt. Nu in de dagen van Westenenen ging Teukoe Tjhi'' ze voelen: aan den eenen kant de benden die zijn geweren namen, oor Logsbijdragen eischten en brandden en mordden, aan de andere zij het kaphe-bestuut dat omtrent die benden wenschte te worden ingelicht en alien daaraan verleenden steun streng strafte met boete of dwangarbeid. Teukoe Tjhi" vond het aangenamer wonen te Pinang, en aan den assistentresident V. die hem daar opzocht, vertelde hij, dat hij het met diens opvolger te Idi, met den controleur Westenenen alzoo, heel niet kon vinden. Och 't was alles zoo heelanders dan vroeger! Zooiets vindt een voorganger altijd prettig te hooren! en het gelof vat makkelijk post, dat de opvolger gefaald heeft. Dat Westenenk dien Teukoe Tjhi op zoo'n doktersbriefje naar Pi- nang had laten trekken! Hij had toch op z'n tien vingers kunnen na- tellen, dat dat maar een foefje was? En de houding van Westenenk tegenover hem, den assistentresident, zijn superieur... Niet bescheiden, neen, v^rre van bescheiden! De general Van Heutsz vond ook, dat Westenenk maar van Idi weg moest. De zaken daar waren crop achteruit gegaan, en die onnoo- zelheid om het landschapshofd van Idi naar Pinang te laten gaan, deed de deur dicht. Dus werd „ovetwogen" de wenschelijkheid om den controleur W. nog maar weer eens onder direct toezicht te laten dienen en „goedgevonden en verstaan" hem over te plaatsen van Idi naar Koetaradja. Hoewel die overweging niet te lezen stond in het aan Westenenk gezonden uittreksel, - zij werd eerst vernomen van het Koetaradjasche publiek! - bracht wat wel uit het besluit naar Idi overkwam daar toch al voldoende verslagenheid. Wat Adri op i October naar huis schreef, klonk niets vroolijk "Een tijding die mij slapelooze nachten heeft bezorgd: Louis is overgeplaatst naar Koetaradja en over veertien dagen moeten we daar zijn. Op een buitenpost geprobeerd en ervoor afgekeurdl Dat heeft hij te danken aan dien... 't Is een bittere pil voor Louis bm te 194 Slikken, hij die altijd zoo met hart en ziel bij zijn werk is! En nu moeten weer aan het pakken en weer vendutie houden en weer op zee. En we krijgen een krot van een huis, zonder een snippertje erf. Ik kan zoo down en moe worden van al dat gescharrel. Ik kan zoo down en moe worden van al dat gescharrel. Die kan zoo down en moe worden van al dat gescharrel. Die heerlijke Atjehtijd zal ons heugen! Westenen vroeg verlof naar Koetaradia. 't Werd geweigerd. Toen diende hij in een schriftehjke verdediging van zijn Idi-beleid. En toen hij te Koetaradja kwam? toen werd hij ontvangen door den generaal zoo vriendelijk als ooit! Die overplaatsing? nu ja, als gouvemeur heb ik natuurlijk af te gaan op de rapporten van den assistant. Maar je zit hier veel aangenamer en er valt hier nog een heelen boel te doen! En dan gaan we veel samen paardrijden. Ik hoor dat je over een jaar al recht hebt op verlof? Maar daar maak je toch niet dadeHjk Gebruik van?... "Hoe vindit u nu zulke praatjes tegen een controleur die het afgelegt heeft?" vroeg Adri aan haar ouders. "Dat komt van overhaast handelen!" Een week later leverde de echtgenoot zelf eenige critiek: "Doux pays! zeggen we altijd tegen elkaar van Atjeh, maar het is me dan ook een land! Verbeeldt u wat er nu weer gebeurd is. Er zijn hier races geweest, en er werd geknoeid van de zijde van een loge Engelschman van den generaal. Hiertegen kwam een dapper luitenant van de cavalerie Boon op. De man is telegrafisch overgeplaatst, en de generaal heeft hem in tegenwoordigheid van andere officieren gezegd, dat hij niet fair gehandeld had enz., en telkens als Boon zei: "Maar generaal", werd hem het zwijgen opgelegd. 't Is vreeselijk prettig officier te zijn! ledereen schreeuwt erover, en dat zegt wat in deze miUtaire strooppotterij." At verder in denzelfden brief lezen we: "Weet u wel, dat mijn optreden te Sawahloento toch goede gevolgen gehad heeft? De resident der Padangsche Bo" Vennlanden heeft gezegd mij gaame terug te willen het, en de resident van Bali en Lombok heeft twee malen om mij gevraagd. 't Lijkt pedant u dat te vertellen, maar ik vertel het anderen naturlik nooit. En ik schrijf u dit, opdat u niet de overtuiging zou krijgen, dat ik eigenUjk anders moest zijn."... „U begrijpt welken steun ik in dergelijke omstandig beden aan Adri heb. En we gaan op in onze kinderen..." Het volgend jaar vinden wij Westenenk weer opgaand ook in zijn paarden. In 1900 was er een renvereeniging opgericht, maar de erste races te Lho' Nga waren een mislukking. Westenenk, tetug te Koetaradja, zette er zijn schouders onder, en toen werd er aangepakt. Hijzelf ging in Japanen paaten können, een renhaan werd aangelegd viel konstitut, en de races, op i, 2 en 3 Mei 1902 gehörend, waren een groot succes, ook voor Westeneii persönliche, want al zijn paarden haalden prijzen. Behalve voor de paardensport, wist hij tijd te vinden om de eerste viool te spelen in een muziekvereeniging; dat blijkt uit den aanhef van een brief, die tevens een kijk geeft op de verscheidenheid van bezig-heid, die de controleursbetrekking kan verschaffen: „Ik zit hier in de landraadszaal van mijn kantoor (waar wij ook repetities houden van onze muziekvereeniging; ik speel daarbij eerste viool!) als voorzitter der commission van toezicht bij 't afleggen van admissie-examen van 9 kinderen voor de HBS te Batavia. De finderen zijn bezig met hun werk, zoodat ik eindelijk eens tijd iieb voor het afdoen van mijn particuliere correspondentie." Ja, er zijn maar weinig baantjes, die een controleur niet zou kunnen krijgen op te knappen, en treft het niet dat hij er Mein kennen mächtig, mächtig, dan kommt dat wenig de volgende of op de daarna volgende, want overgeplaatst te worden is ook een veel voorkomende ondervinding. Westenenk deed ze weer eens op: hij werd overgeplaatst naar Oeleelheue, terug naar het punt waar hij zijn Atjeh-carriere was begonnen. Maar het oude huis, waar zijn zoontje Willem op den dood had gelegen, op dezelfde plek waar het kind van controleur James later was gestorven, - daar wilde hij niet meer in! Tijdelijk kwam het gezin onder dak in een kapiteinswoning in het kampement. Deze verhuizing de vijfde in twee jaar tijds - gebeurde onder onvrooUjke omstandigheden: Adri was ziek: knokkelkoorts? influetiza? malaria?... De militaire medicijnmeesters waren het er met elkaar niet over eens. Maar de kinderen hadden wel vast kinkhoest en vermähren. Maar de kinderen hadden wel vast kinkhoest en vermähren. Hun vader schreef naar Deventer: „Wij hangen en verlangen meer dan ooit naar Holland. Wij be- schouwen Holland als „de verlossing", daarmee is alles gezegd. Ik zou niets liever willen dan in Holland een geschikte betrekking te krijgen en daar te blijven. Kunt u er mij aan helpen? Biedt zich aan: Controleur B.B. (niet van de tram dus), oud 30 jaar, sterk, voorzien van levenslust (mit onder goede omstandigheden) en goeden wil, is zelfs ijverig en niet bang zijn handen uit de mouwen te steken, heeft eenig verstand van de oerbeginselen van den landbouw, 196 van paarden, koeien en pluimgedierte en van aannemerswetk; buiten- gewoon sportliefliebber... Ja, veel meer is het niet! Dus juistgeschiktvoor bo Google Ernkenknecht, book-maker, der hier der Werk van burgemester van een kleine plaats. Frau is het niet, en die M. W. O. en Atjähmedale zidlen ons het brood ook niet geven. Wat dan? Maar nu in emst. Ik zou gaarne worden: burgemester Tdat is tien jaar lang zoo mijn baantje geweest), boomkweeker, rentmeester (minstens bij een halven Vanderbütt of bij de Koningin). Als er maar gouvern, boomen en planten, of paarden en koenien bij te pas komen. Want we leven toch voor onze kinderen, en o God, die kinderen in Nederlandsch-Indie!" Een half jaar later had Westenen zijn eerste tien Indische jaren vol. Dat gaf recht op een jaar Europeesch verlof, en i Maart 1903 kwam het gezin in Deventer aan. In zijn laatste Oeleelheuesche dagen had Westenenk nog den majoor Van Thaltn, toen assistentresident der Onderhörde, vergezeld op een reis naar het eiland Simaloer. Het was maar een tocht van eenige dagen, maar het waren er genoeg voor Westenenk, om over het eiland en zijn taal de gegevens te verzamelen voor zijn artikel „Simaloer" in het Tijdschrift van het Aardrijkskundig Genootschap, en zijn „Simaloer" werd van 1904. Al eer, nog in 1903, zag te's-Gravenhage bij Martinus Nijhoff het Ucht een „Atjehsche Tolk", een lijst der meest voorkomende woorden en kele samenspraken, bedeld voor gebruik te velde door officieren vooral. Maar likte de verlofganger tot nuttig tijdverdrijf zoo al eens aan de pen, - de sport werd niet vergeten! In de te Deventer op i en 2 October 1904gehoudenonderlinge tenniswedstrijden behaalde Westenenk de eerste prijzen heerensingle, heerendouble en mixed double. Het verlof werd tweemaal telkens met een half jaar verlengd, maar half December 1904 Ging het geplaatst der Indian terug. En Westenenk werden geplaatst der Sumatra's Westkust, omdaf en om de redenen waarom hlj daar in 1900 was weg gewerkt! Het neusje van den zalm zou hij nu krijgen: Fort de Kock zou zijn woonstee zijn, controleur van Agam zijn waardigheid. En in afwachtag dat de omstandigheden zouden mogelijk maken die weldaden overhem uit te storten, mocht hij verblijven te Koebang nan Doe, een zacht, koel plekje met een gezegend khmaat, hoog boven Solok. Kon men het möchter met het maken? Westenk was den ook best 197 tevreden. Alle Atjeh-leed was vergeten, en de oude wonde van Sawah-loento hield op te branden. En toen op i April 1905 het besluit afkwam, dat hem tot controleur van Oud-Agam promovererde met als standplaats de hoofdplaats der tesidentie: het om zijn prachtige natuur en zijn verrukkeltjke bergklimaat wijd vermaarde Fort de Kock, toen viel hem toe beste deel, dat er voor een BB-ambtenaar op dit ondermaansche met mogelijkheid zou zijn te winnen. Een paar gelukkige jaren zetten nu in. Het gezin prospereerde in de pittige berglucht op 1000 Meter hoogte, en Westenen vond volop bezigheid, waarmee hij zich nuttig maakte niet alleen, maar waardoor hij ook van zich deed spreken. De „pakan malam" (een soort jaarmarkt) twee jaar achtereen, in 1906 en 1907 door hem georganiseerd, waren groote successen, waarvoor hem per gouvernementsbesluit de tevreden-heid der regeering werd betuigd. Op 23 April 1907 kwam een 4de spruit, een dochter. Die naar de moeder Adriana werd gezellige, de gezellige, in den huize Westenenk vergrooten. En de successen van dat jaar 1907 werden afgesloten met eenige prijzen, die Westenenk in December op de tennisbaan bevocht. 1908 bracht ernstiger bezigheid. Met ingang van i Maart 1908 werden ter Sumatra's Westkust inge-voerd een belasting op de bedrijfs- en andere inkomsten der inlandsche bevolking en een slachtbelasting, waartegenover werd afgeschaft de „rodi kopi": de verplichte cultuur van koffie met levering van het product aan het gouvernement. Dat het daartoe zou moeten komen, stond al jaren en jaren lang vast voor wie zijn verstand wenschte te gebruiken: De koffie deed het niet meer als vroeger, met het gevolg dat de welvarende Sumatra's Westkust een financieele lastpost was geworden. Er waren geen inkomsten die de bestuursuitgaven konden dekken. Gevolg: een schriel beheer enongezonde bezuinigingen. Zoo werden er wel gemeenten vereenigd, tot uitsparing van tractementen van gemeentenhoofden ad 20 per maand! De tegenstanders van de bekstinginvoering zeiden, dat ze in strijd was met het „plakkaat pandjang", een officieele verklaring uit 18.., dat de bevolking enkel maar kome had te planten en te leveren, en dat er geen belasting zou worden geheven. De voorstanders zeiden, dat andere tijden andere eischen stelden, en dat waar de koffie het nog maar erg plaatselijk zoowat deed, die cultuur moest worden vrijgegeven, en een norrnale belastingheffing daarvoor in de plaats diende te komen. Daartoe was dan tenslotte besloten: de invoering van de beksting met ing Ang van i Maar stond in het staatsblad. Maar wie kenden den Minangkabauer en zijn vooropgezetten tegen den het betalen van directe belasting - voor hen leed het geen twijfel, of moeilijkheden waren op komst. De invoering gaf in de meeste afdeeUngen aanleiding tot ernstige rustverstoring. Met de slachtbelasting schikte het nog al. Alleen het waamemende larashofd van Nangalo verloor daarbij het leven. Maar het verzet tegen de invoering van de bedrijfsbelasting was het leven. Maar toen het bestuur toch werkelijk aanstalten maakte om te doen wat zoo lang gedreigd had, toen ging het gisten, vooral in de bovenlanden. Wanneer de controleurs in de nagari kwamen om de bevolking de zaak uit te leggen en inlichtingen te gven en voor den aanslag inlichtingen te verzamelen, dan hield men zich doof en stom; of er waren enkel ambtenaren, vrouwen en kinderen aanwezig, maar geen adat en familiehoofden; of men toonde onmatig veel belangstelling, liet den contraen en inlichten honderd uit, om - als hij 66k eens wat wilde vragen: gegevens voor den aanslag! - joelend en schreeuwend uiteen te gaan. In Westenenk's ressort Oud-Agam gaven een aantal nagari's in de IV Kota het voorbeeld: Vergaderingen werden gehouden, waarin men zwoer de belasting niet te aanvaarden en geen inlichtingen voor den aanslag te verstrekken. Toen den 2isten Maart te Koto Toeo de voorloopige aanslag zou geschieden, bleek de mannelijke bevolking dan ook afwezig. Den volgenden dag werden de leiders der vergaderingen gearresteerd. Maar Datoe' Mangkoedoem had weten te ontkomen. Deze hitste de bevolking op om en masse naar Fort de Kock te trekken en daar de invrijheidstelling der g evangenen te eischen. De taboeh werden geslagen: een oproep tot den oorlog! In drommen ging het naar Fort de Kock, en tierende kwam men daar aan en vulde de marktplaats en trok op naar het kantoor. Mevrouw Westenenk zag het volk voorbijtrekken, wist waarheen het ging, begreep dat haar man zoo dadelijk geheel zou zijn ingesloten. De resident telefoneerde, of Westenenk geen militairen zou laten komen; maar Westenenk wuifde dat af: dat het dan op een bloedbad zou uuitloopen, stond wel vast; en bloedstorten lokte hem niet. Hij kwam naar buiten voor het volk, sterk en rustig, en beduidde den verzamelden betoogers, dat zij zouden gaan zitten: hij had wat met hen te praten. En zoowaar het gebeurde: Het volk hurkte neer. Toen sprak Westenen in de taal van het land, zooals alleen hij dat vermocht te doen. Hij wees op het gevaarlijke van een optreden als vettoond werd, en verzekerde dat de belasting zou worden ingevoerd: de regeeting zou daar n66it op terugkomen! Hij zette de bedoelingen nog eens uiteen, al recht en redelijk en in het belang van de bevolking zelve; en ten slotte gelastte hij alien af te marcheeren en naar huis terug te gaan, om daar voort te zeggen wat hij hun verteld had. En men ging. Tegen 4 uur was het en rond het kantoor geheel ontruimd. Westenems's kloek en bedaard optreden had gezegevierd. Eenige dagen later op 27 Maart vond de belastingaanslag te Koto Toeo in de beste orde plaats, en bij die gelegenheid vroegen de pangoeloe's, die aan de betooging naar Fort de Kock hadden deelgenomen, vergeving v Oggefügtige, een gegen den ersten, in het nächsten Fort van der Capellen, een maand later (op 20 April) had een bloediger verloren: de gewöhnlichen gingen daar af, en er süßen 18 betoogers en 25 werden er geworden. Begin Mei vernam Westenen van een samenzweringen te Soengei Djanih in de laras Baso: daar was in vergaderingen besloten tot den heiligen oorlog tegen de ongeloovigen. Den jden Mei werden de leiders dier vergaderingen gearresteerd en te Fort de Kock gevangen gezet. De aanhang dier leiders besloot toen op te trekken naar Fort de Kock om de gearresteerden te bevrijden. Daarvan onderricht, zorgde het Bestuur, dat er in den morgen van den 6den een militaire colonne naar Baso trok. Maar de colonne ging een anderen weg dan de Basosche betoogers en zoo liep men elkander mis. Ongehinderd trokken de Basosche betoogers naar Fort de Kock, en al wandelend groeide hun sterkte aan tot een paar honderd; maar zij marcheerden zooals een goede strategic dat vordert: in groepen van 30 a 40. Eerst kwam het volk van Koto Tinggi de stad binnen in plukjes van 5 tot 13 man. Westenenk vond er een 20 op de voorpasar bij een; in de dräkte van het Woensdagsche marktgewoel staken zij de hoofden bijeen, en twee hunner voerden een erg hoog woord, Westenenk rekende dat tweetal in en maande de rest aan om naar huis te gaan. Toen werd gehoord van volk dat in Tara", de kampong achter de cantine aan de andere zij van de Bandar Malang, was binnengedrongen. Westenenk naar de brug over de Bandar Malang, en jawel! daar ontmoette hij 10 betoogers, wier leider hem op zijn vragen lachend en met een strootje in den mond te woord stond, - lachend, maar niet vriendelijk, en verre van beleefd 1 Westenenk haalde uit met zijn linkervuist, eo de lachende leider tuimelde pardoes in de rivier; zijn volgelingen waren op hetzelfde oogenblik verdwenen. Op den pasar werden nog enkele groepen aange-troffen, maar daartoe aangemaand, gingen zij dadelijk uiteen. Eenige pangoeloe's vroegen beleefd om ingelicht te worden nopens de schmd van een der gearresteerden, en na ingelicht te zijn keerden ook zij h Us- waarts. Uit was 't met de samenzwering van Soengei Djanih! Tingkaring, waar men bij den belastingaanslag een onbeschofte hou- ding had aangenomen, en waar nadien ook opemijk tegen de belasting geageerd werd, was het doel van een wandeling met militairen, die gemaakt werd op 1 1 Mei. Westenenen arresterde toen vier pangoeloe's, waarop den 2osten de overige hoofden vergeving kwamen vragen. Zoo was de aanslag ten slotte dan toch alom geschied, en van 5 op 9 Juni hadden te Fort de Kock de jaarUjksche wedrennen en groote sportfeesten plaats, en aUes verliep naar wensch. Dan, vlak daarop, bereikten Westenen berichten, dat er verzet werd gepredikt: heUige oorlog tot omverwerping van het gezag der ongeloovigen. Fanatieke leiders, vooral van de mystieke orde der Sata-rijah, hadden daartoe geheime vergaderingen belegd; blanke wapens waren vervaraardigd, en onkwetschaar makende amvdetten uitgedeld. Vele adepten hadden zich ten doode gewijd, en op de pasars was veel handel in wit goed voor lijkwaden. De laras Kamang was in Oud-Agam het centrum van de beweging, Hadji Abdoelmanan van Tangah stond aan het hoofd, vijftig leerlingen omringden hem en weken niet van zijn zijn zijn, en alien waren besloten te sterven. Om zekerheid te krijgen, werd aan het larashofd van Kamang, die steeds den toestand als gunstig had afgeschilderd, opgedragen, om nu met de invordering van de belasting maar eens te beginnen. En toen bleek dat de toestand verre van gunstig was! Wie bereid waren te betalen werden door anders gezinden met den dood bedreigd; een raddraaier, die op last van Westenenk door den pangoeloekapalo was gearresteer. D, werd door een volksmenigte ontzet. De opwinding in Kamang en omliggende larassen steeg, en de gouvernementsambtenaren en hoofden, het larashofd van Kamang voorop vluchten naar de hoofdplaats Fort de Kock. In den nacht van 15 op 16 Juni gingen de patrouilles crop uit, om de raddraaiers te vatten. Er ging een patrouille, vergezeld van den mantri Mas Warido, waar-nemend larashofd van Magee en Salo, om den raddraaier Datoe" Par- Patih te arresteren. De uitslag was, dat de gejaagde Datoe den jager Mas Warido neersloeg en twee militairen verwondede, om dan zelf te sneuvelen. Een tweede patrouille onder kapitein Lutz, waarbij zich de controkurs Westenenen en Dahler en de aspirantcontroleur Beeuwkes bevon-den, trof Hadji Abdoelmanan niet in diens huis te Tangah, maar een deel der patrouille viel daat een oogenbUk later wel in een hindlaag: vier soldaten en twee aanvallers kwamen daarbij om. De heele patrouille am toen stelling op den 3/2 Meter breeden weg; en weldra begon de tragedie: de maan ging schuil achter de wolken als om de akeligheid niet aan te zien; maar in het nevelig duister zag de troep ze komen, de drommen van spookachtig witte gedaanten, die trouwens geen moeite deden zich te verbergen. Akelig klonk hun rhythmisch „La- ilaha illalah!", mineurig uitgehuUd in stage herhaling, als een gruwel Jike dreiging, als een voorspel van verschrickking en verderf, als een voorzegging van dommen strijd en ontijdigen dood, onafwendbaar, niet te keeren. Als verwezen naderden zij, opdringend naar den troep, maar op het laatst langzaam, heel langzaam. De arstand was geminderd tot honderd meter, toen Westenen hun toebrulde terug te keeren, zoo zij niet wilden sterven. Maar te sterven was juist hun wensch. Zij kwamen nader nog, ze kropen voort, de afstand minderde tot 60 meter. Westenen sprak hen toe, ried hen terug te gaan, bezweer hen geen streep nader te komen. Tevergeefs. Zittend schoven ze dichter bij, hun wapens naast zich op den grond en die telkens verleggend, wanneer ze zich hadden verplatst. Wat waren dat Voor oorlogsmethoden? Welke krankzinnige had hun daar heil van voorspeld? De afstand was 50 meter geworden, - toen moest het gebeuren. „Vuur!".., en terwijl de geweren den dood uitzonden, vlogen de kerels overeind en, zwaaiend den klewang, stormden zij op de soldaten in. De plaatsen van wie vielen werden door anderen weer ingenomen, en onder beschutting van het door mist en kruitdamp verdichte duister drong een aantal fanatici door tot in de colonne, en meuw daar woest in het rond. Tweed soldaten waren neergehouwen, voor de aanvallers waren gesneuveld. Het waren totaal 50 man, die dien eersten aanval enderen, en tot den laatsten man moesten zij worden neergelegd. Nu volgde een aanval van de andere zij van den weg op luitenant Leroux en zijn manschappen, en 00k daar smolten de Aanval vuur. De eene aanval volgende op den anderen, maar in minderende kracht, tot ten slotte de tiende aanval geschiedde door enkelen man. Hij kroop aoz op zijn knieen tot op vier meter afstand; toen trof hem het doodende lood. De achtste aanval was nog wel heeld goed bedeld! Luisteren we, hoe Westenenk dien aan Charles Boissevain beschreibt, die e.e.a. oververtelde in zijn Tropisch Nederland (p. 395): „De achtste aanval was de ernstigste. De nauwe weg gaf ons slechts een smal front en wij konden slecht uitzien. Toen eenige aanvaUers uit den ktuitdamp vlak voor de soldaten opsprongen, deinsden vier zoo plotseling terug, dat ze mij duwden tegen een op het dijkje Ug- fend lijk, waarover ik struikelde en in de moerassloot viel. Tegelijk loofde een der aanvaUers een inlandschen sergeant naast mij den schedel. Er werd geroepen: „de controleur is dood!" maar de sbldaten deden hun plicht en de aanval werd afgeslagen. Toen over de dampige sawahs de laatste witte gedaanten zich verwiderden, hun gewonden wegdragend, was het kwart over vier uur." De patrouille had een verlies geleden van 9 gesneuvelden en 11 gewonden, en van den vijand waren 90 dooden blijven liggen. Ook Hadji Abdoelmanan, hoewel hij alleen ma Ar had tegekeken zonder meer te vechten, bleek door een verdwaalden kogel te zijn gedood, tezamen met zijn zoon. Er gebeurden meer vreeselijke dingen in dien nacht, dien „nacht van Kamang"; en ook in de dagen die volgden vielen er slagen. Toen keerde de rust, en op den 6den Juli kon worden gemeld, dat in de onderafdeehng Oud-Agam de toestand gunstig was, en dat de belasting vlot binnenkwam. Alle verzet was overwonnen. Hoe er later vergiflFenis werd gevraagd door de nagarien van Kamang, en hoe het zoenmaal verliep, waarbij Westenenk speechte als een Minangkabauer en de Minangkabers „pidato's" aframmelden, zooals wijlen Brugmans het niet verstond, - de jeugdige grijsaard Boissevain het bijgewoond en beschreven op biz. 399 e.v. van zijn „ Tro-pisch Nederland". De oude journalist is geheel onder de bekoring van Westenenk's krachtige persoonlijkheid; hij raakt niet uitgepraat over zijn held, en als hij ook diens Borneo-exploiten heeft verhaald, besluit hij: „Zegt, HoUandsche jongens, wat voelt gij alien, als gij dit leest? Heerlijke eerzucht, niet waar? O, jonge mannen, welk een heldentaak!" Maar wanneer in later jaren de nacht van Kamang ter sprake kwam, veranderde er lets in Westenenks gezicht. Dan teekende het afgrijzen en ontzetting bij de herdenking van het toen aanschouwde, en aan 203 die gevoelens gaf hij lucht in een enkel met felheid uitgesproken „afschuwelijk!" Waartoe een met kennis van zaken en beroering van de juiste snaten opgeruide Mohammedaansche bevolking kan worden gebracht, - daar had hij toen zoo iets van gezien! en zijn uitgesproken vijandigheid tegenover volksleiders, waarvan hij vieesde, dat zij de Inlandsche gemoederen uit hun evenwicht zouden praten; zijn in zijn laatste peri- ode aan den dag getreden ongeschiktheid voor den omgang met jong intellectueel Indonesie, - vonden die daarin mogelijk niet mee haar oorsprong?. .. Voor zijn optreden tijdens de belastingonlusten werd Westenenk den isten Mei 1909 benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje- Nassau; en den loden November kwam zijn bevordering af tot Offi- cier in dezelfde orde. In dezelfde maand Mei waarin hij werd geridderd, maakte hij ook promotie tot assistent-resident van Tanahdatar met standplaats Fort van der Capellen. Was Westenenk dan geen Zondagskind, enkel maar tot geluk geboren?! E)at is te zeggen: hij had vier kinderen: Liesje was 11, Willem 10, en dan kwamen nog de twee peuters: Paulientje en Adri; en voor Liesje en Willem manifesteerden zich onderwijsbehoeften. Ze hidden al erg veel geleerd: eerst van hun moeder, en dan op de Fort de Kock'sche school; en hun vader had - tot sterking van hunzenuwen en tot staling van den moed - het tweetal des Zondags gegeld meegenomen op de jacht. Zoo was er al veel aan hen geschoold. Maar het beste was niet goed genoeg voor deze „spes parentum". En of Fort van der Capellen kon voor voor hun hoogere vorming werd noodig geacht? De wilde varkens zouden er wel niet mankeeren, maar onderwijzers?... Daar was g6n hoop. En toen er te Fort de Kock werd opgebroken, ging het gezin uiteen. „O die zwarte schaduw die op Indie drukt voor de ouders, die hun kinderen in het vaderland een Hollandsche opvoeding wiUen geven! die vreeselijke scheiding!" klaagde de vader, waar hij beschreifen „de laatste jacht" die hij met zijn jonge jagertjes beleefde. Hij had toen Liesje en Willem een oogenblik aüeen gelaten op een veilig en varkens-vrij gewaande plek. Maar het gejaagde „reuzenvarken van de Singglang", dat met zijn geweldige tanden de hem belagende honden bij bosjes had weggemaaid en verscheurd, had zijn koers uitgezet - juist via die varkens-vrije plek. En toen de beer op de kinderen aanstormde, had Liesje leukweg gezegd: „Kijk Willem, daar komt ie!" En Willem had den woesteling op de korrel van zijn flobettbuksje genomen en afgetrokken, - gelukkig zonder den ever te hinderen, en deze was hen voorbijgestormd. Maar toen eenige oogenblikken later het ondier geveld lag, en Westenen zag w^t knaap het was geweest, en realiseerde wat gevaar zijn kinderen was voorbij gegaan, - toen rilde hij, en dat kwam niet van de kou in de hooge berglucht, en de lust om verder te jagen was er voor dien middag niet meer. De vader voelde zich echt schuldig, en bij thuiskomst had hij zijn vrouw zijn onvoorzichtigheid eerlijk opgebiecht en haar en zichzelven beloofd, dat hem zooiets nooit meer zou gebeuren; maar wat beide ouders trotsch waren ge- weest op „de kleine jagertjes" I... Uit was het nu met de jacht, als met alle Fort de Kock'sche geneugten. Mevrouw Westenenk reisde met haar viertal naar Holland, en Westenenk vond te Fort van der Capellen lets terug van de eenzaam- heid, zooals hij die gekend had in zijn prille controleursjaren op Borneo. Maar toen kende hij nog niet het betere; toen was hij nog niet verwend. Wie blind geboren is, kan best gelukkig zijn; hij weet niet wat hij derft. Maar wie de zon heeft zien schijnen en het licht dan komt te verliezen, - voor hem is het verdere leven een somber een eindeloos lijkende nacht. De vergelijking gaat niet heeft heeft heeft: de assistent- residentsdagen te Fort van der Capellen waren niet gespeend van alle vreugd: de ambtenaar had zijn arbeid en beleefde de vreugden van dien arbeid; en Westenen was sterk en levenslustig. Daar te Fort van der Capellen verbleef ook de controleur W. Groeneveldt, en de omgang met dien controleur schonk veel voldoening. De gegevens voor eenige schetsen, die Westenenk later schreef, dankte mj aan Groeneveldts genoeglijke vertelsels. Afleiding bracht ook het bezoek van den hertog van Mecklenburg, die eenige dagen, ten assistent- residentshuize logeerde. En zoo waren de dagen geen tragen, en ze wilden wyl gaan; maar toen het jaar vol was, werd het verlangen naar het gezin toch wel heel groot, en Westenenk reisde naar Holland; een viermaandsverlof stelde hem da Art ist heute in ständigen. Weldra was het gezogen te Deuterer den weer complet bijen, märkt was märkt voor het een prachtige schikking te treffen. Bij Mej. Van der Meer van Kufllerer had Mevrouw Westenk, in de dagen van het eerste Europäer verlof, zich op de hoogte gesteld, hoe zij in Indien haar kinderen het eerste schoolonderricht zou kunnen geven. Die päpstische lesen waren succès gesotteerd in dubbel opzicht: Mevrouw Westenen had haar kinderen met geselten tesulät de eerste beginselen van alle school wijsheid kunnen bijährigen, en - er was een ware vriendschap gegroüd tusschen haar en Mej. van KuflFeler. En welke was die gelukkige schikking die nu werd getroffen? Dat de drie oudste kinderen te Deventer zouden achterblijven onder de hoede van Mej. van KuflFeler. Hun grootmoeder toch was al op jaren en ziekelijk, en zoo was 'tuitgesloten, dat de jonge Westenenks bij de familie Nering Bogel in huis zouden komen. De thans gevonden oplossing was voortreffeltjk! en gerust in de wetenschap dat voor de kinderen geen beter verzorging kon worden gewuscht dan zij bij Mej. van KuflFeler zouden heben, keerden de ouders alleen met de jongste dochter naar Indie terug. Den 26sten October 1910 was dan de familie „Si Teneng" (Minangkabausche uitspraak van „Westenenk") weer op de Westkust terug, zij 't op geharveerde sterkte. Twee dagen tevoren was er te Buitenzorg een besluit geslagen, dat Westenen werd gesteld ter beschikking van den gouverneur, voor bet uitwerkeh van belangrijke kwesties, rakende agrarische zaken, heerendiensten, belastingen, en de Minangkabausche nagari en haar vermogenswezen. In die functie moest er veel worden gereisd, en daar Fort de Kock hart des lands was, waar het aangenaam was te verblijven, en waar de gouverneur Ballot dan 00k meestentijds verbleef - zoo werd in Mei 191 2 Fort de Kock Westenenk als standplaats aangewezen. In December 191 2 zag hij zich 00k belast met de waarneming van bet bestuur over de afdeeling Limapoeloeh Kota; hij werd dus waar-nemend assistentresident te Pajakoemboeh. Lang duurde die waarneming niet; want begin 191 3 werd hem verlof verleend wegens langdurigen dienst. Toch zag Westenenk kans om in die paar maanden die hij te Paja- koemboeh verbleef, een landbouw- en nijverheidstentoonstelling te organiseeren, een „pakan malam", die een zeer goede pers kreeg. Op 15 Maart vertrok Westenenk met vrouw en dochter naar Hol- land, en 6 April was het gezin te Deventer weer hereenigd. De komende dagen werden niet in ledigheid gepasseerd. In 191 2 reeds was Westenenk aan het schrijven gegaan in het Koloniaal Tijd- schrift. „Iets over land en volk van Minangkabau" het eerste artikel. Thans schreef hij in dezelfde periodiek over „De Inlandsche bestuurshofden ter Sumatra's Westkust"; daarna „Bezuinigingen op overmatige kosten van Inlandsche feesten(voornamelijkbij de Minangkabauers)". Opstellen op historisch en atchaeologisch gebied van zdjn hand verschenen in het Tijdschrift van het Bataviaasch Genootschap. In den winter van 191 3 op '14 hield Westenenk lezingen  kundige, doortastende bestuurder, de konner van Minangkabau, de charmeur en de causeur, die zijn kennis en zijn lotgevallen zoo gemakkelijk en in zoo aangenamen vorm aan zijn jgehoor wist mee te deelen. Westenenk trok de aandacht, Westenenk maakte indruk. In die dagen werd Nederland aangezocht om candidaten te stellen voor het ambt van Inspecteur-General in Turks-Armenie. Voor dat rampzalige land hadden de gezanten der groote mogend-heden te Constantinopel, - Russland voorop, en, volgens een op 8 Februari 191 4 gedresseerde „note", in samenwerking en met instemming 00k van Turkije, - van allerlei nieuws bedacht. "Lözenden de Armeniers niet meer door Turken en Koerden mogen worden doodgeslagen. Zij moesten als menschen en met menschelijk-heid worden bestuurd; verlichting zou hun worden bijgebracht, op vermeerdering van hun welvaart zou worden aangestuurd. Dat naar die bedoelingen werd gehandeld, - twee Inspecteurs-General kregen daarvoor te waken: in dienst van de Verhevene Porte, op een jaar-lijksch tractement van ongeveer 70.000 francs, plus vrijdommen enz. zouden zij aan het hoofd staan van de regeering, een in een sector die omvatte de vilajets Trebizonde, Siwas en Erzeroum, de ander in een ressort dat Van, Bitlis, Diarbekir en Karpout besloeg. Onze minister van buiterdandsche zaken Jhr. Dr. J. Loudon hoorde van oud-minister Colijn over Westenenk, wien toen werd gevraagd, of hij zoo'n candidatur zou willen aanvaarden. De regeering stelde er pris op, dat minstens een van de beide Inspecteurs een Nederlander zou zijn. Zoo benoemd, hoefde dat niet het einde te beteekenen van Westenen's Indische carriere: gunstige bep" Alten waren te treffen inzake diensten en pensioen; met den minister van kolonien was daar al over gesproken. Westenenk hapte toe, en den 11 den Maart had hij een samenkomst bij minister Loudon, met den Russischen gezant in Den Haag, den heer Swetchine. Deze Uchtte Westenenk in, dat de zorgen van den Inspecteur-General zouden worden beloond met 400 Lt per maand, een paleis om in te wenen, autor's om in te rijden, installatiekosten, reisvergogen... 't was „turkish delight" van de meest verlokkende soort! Een maand ging voorbij. De „Times" van lo April wist een Beig en een Noor te noemen, die zouden zijn benoemd. Maar den 15 denkwam et te Deventer een telegram van den Turkschen Gezant in Den Haag, dat hij Westenenk een belangrijke mededeeling had te doen. Wanneer deze zou kunnen komen? Den volgenden morgen vertelden de bladen, dat de Nooische majoor Hoff en Westenen waren benoemd, en op Vrijdagmiddag 17 April werd dat Westenen bevestigd bij monde van den Turkschen gezant Aristarchy Bey „a 8i-a Bezuidenhout". Westenenk werd verwacht „zoo spoedig mogelijk" te Constantinopel te zujlen komen „pour signer le contrat de service". De volgende dagen waren vol geluiden van informatie. Vernomen werd van Russische zij, dat die haastige opontbieding naar Constanti- nopel maar onzin was. En Armenische kopstukken vertelden van Armenie's wel en wee, of eigenlijk was het niet anders dan wee, en hoe dat ware te beteren. Zij gaven Westenenenk hun visie van het politieke gedoe: van de Russische strevingen om een rustig, welvarend Armenie te scheppen, en de Duitsche ambities, die uitgingen naar de Bagdad-baan en een Klein-Azie, dat voor Duitschland zou worden wat Egypte beteekende voor de Engelschen. In de ontwikkeling van het Duitsche program was geen plaats voor een oprobieiend Armenie en voor spooraanleg in dat land. Duitschland was Tenslotte eenigmaszins gezwicht voor de Russische verlangens, maar toch - Duitsmands schuld was het dat Armenie nicht kreeg: niet een gouverneur-generaal doch twee inspecteurs, en dat die inspecteurs niet kregen te regeeren doch te controleeren. Door Duitschlands steun ook had Turkije bereikt, dat Christenen alleen tot ambten konden worden geroepen „selon la loi", dus als ze voldeden aan de te stellen Turksche eischen. Zoo kon het Christen element worden gewerden naar Turksch welgevallen. Westenen besloot zijn reeds op Vrijdag bepaald vertrek uit te stellen en zijn weg te kiezen over Parijs, om den collega HoflF daar te ontmoeten en dan gezamenlijk verder te reizen. Hij deelde dat den Turkschen gezant mee, waarop kwam, dat de grootvizier geseind had, Westenenk te verzoeken regelrecht naar Constantinopel te reizen. Daar zou hij voldoende gelegenheid vinden zich met zijn mede-inspecteur te verstaan. Westenenk nam zijn route toch over Parijs, en daar ontmoette hij den juist luitenantkolonel geworden Nicolai HoflF, die zijn laatste 17 jaren secretarisgeneraal van oorlog te Christiania was geweest. Voorts tal van autoriteiten, als den toenmaligen Franschen minister van buitenlandsche zaken Paul Doumergue, en Nederlandsche, Nootsche en Russische gezanten. Donderdagavond 30 April vertrok men met den Orient Express, en Zondag 3 Mei kwam Westenenk te Constantinopel aan. Essad Bey, tweede secretaris van buitenlandsche zaken, was aan het station, om de heeren te verwelkomen namens den grootvizier, die 00k zijn auto had gezonden; daarin reed men Nach het hotel Pera Palace. Kamers werden het daar gewezen: zij waren de gasten van de regeering. In den namiddag kwam er een brief van den Sublimen Porte, dat de großvizier - die tevens minister van buitenlandsche zaken was - Hofenenk den volgenden dag, Maandag, te 12 uur zou ontvangen. In dien namiddag ook bezocht Westenenk den Nederlandschen gezant Jhr. Mr. Van der Does de Willebois. Diens kik op de toekomst, die Westenenk wachtte, was verre van zoimig. Zijn beschouwingen den Westenen besluiten, het ambt te weigeren en geen contract teekenen, zoo hem de middelen werden onthouden om behoortijk te besturen. Den gezanten was door den grootvizier verzocht offideel geen notitie te nemen van de inspecteurs-general en zich niet met him za-ken te bemoeien; zij hadden te praten direct met de Turksche regeering. Voor het volk toch moest het verborgen blijven, dat de getroflfen maat-regelen voor wat betreft Armenie door vreemde machten waren opgedrongen. De fa9ade moest worden gesauveerd. Nu, westenen en Hoff praaten met de Turksche regeering, of beter Westenenk praatte; HoflF was meer passief en inschikkelijk. Westenenk praatte en zorgde dat hij een tractement kreeg tot het bedrag dat hem in Den Haag genoemd was, en dat het hooger was dan het ciifer waarmee men te Constantinopel van wal stak. Zoo werd er erhandeld, en op sommige punten had Westenenk succes, op andere bleek hij achteraf te zijn verschalkt. Want fijn waren die Turksche heeren! Zoo Talaat Bey, de minister van biimenlandsche zaken, die, om Westenenk diens ondergcschikte te doen gevoelen, op aller-beimnnelijkste wijze opmerkte: „Wij hebben verscheidene Europeanen in onzen dienst. Zij heben ons veie diensten bewegen, en wij zijn er zerzählt dankbar voor. Zoo hopen wij ook op Uw succes 1" Op 24 Mei kwam de zaak in vaten en kruiken, en werd, nadat hun instructie was komen vast te staan, het contract door de Inspectors-general geteekend. Westenenk was dan nu in Turkschen dienst, en behalve met den 209 titel „Bala" (wat de civiele vertaling is van het militaire „Pasja"), mocht hij zich uitdossen met een fez, en met een uniform, die stijf stond van 't goud. Den volgenden dag, 25 Mei, bezocht Westenenk-Bala alle Turksche ministers, sprak met hen over het engageeren van Nederlandsche deskundigen, en reisde's avonds met den Orient Express afnaarDeventer, waar hij den 28sten aankwam. Dra melden de bladen, dat er op aanwijzing van Westenen be-noemd zouden worden in diens sector van Turksch Armenie: een secretaris, een aide de camp, een inspecteur voor publieke werken en een inspecteur voor landbouw en mijnbouw, en dat de inspecteur-generaal daar wel gaarne Nederlanders voor in aanmerking wilde brengen. De uitverkorenen zouden een flink tractement ontvangen; maar om uitverkoren te worden, moesten zij voldoen aan deze voor-waarden: dat zij waren van de bovenste plank, en daarbij gesneden van den Franschen tongriem. In de komende dagen bezocht Westenenk ministers en gezanten; te Londen deed hij inkoopen voor zijn inrichting te Erzeroum; te Deventer werd hij begraven onder de sollicitaties van Nederlanders, die den Turkschen staatsdienst ambieerden. H. M. de Koningin ontving Westenenk, en later ook mevrouw Westenenk, in particuliere audien-tie; en op 29 Juni sporde de inspecteur-generaal met zijn echtgenoote terug via Berlijn naar Constantinopel, vergezeld van zijn intusschen door de Turksche regeering benoemden secretaris Mr. Torley Duwel, en van een tweet Al Haagsche politische politische. En ziet te Hannover las hätte bericht, dat de Ärzte van Ostenden en dens gemäßigen Te Serajewo waren vermeidet. Der gymnasiast indirect ook het, den inspecieur-generaal had getroffen, - Westenen had er geen vermeidet van; en dat hoeft niet aan zijn politieke onervarenheid te worden geweten. 