Handelingen
In de erste plaats zal steeds zijn vast te stellen of er directe invloed van de een op de ander valt waar te nemen. Is dit niet het geval, dan zal niettemin verwantschaj) mogelijk zijn, indien is aan te toonen, dat in de landen in kwestie dezelfde of verwante gastra's in gebruik zijn geweest. Gewonlijk zal men dan niet meer dan vage over-eenkomsten opmerken. De gastra's immers waren zoo ge-aard, dat zij kunsten in de meest uiteenloopende richtin-gen konjden stuwen. Zelfs als dezelfde §astra's in verschillende landen gevolgd zijn, zuilen de factoren, die wij reeds noemden en hier nog bijvoegen (1° de om-slandigheden die al of niet de stichting van grootsche bouwwerken bevorderen; 2° het al of niet elkaar dekken van theorie en praktijk; 3° de door de gastra's den gilpins verleenide vrijheden bij de keuze uit verschillende voorverlässten en bij de uitvoering van verschillende onderdeelen, inzonderheid het ornament; 4° de duisterheid der gevolgde teksten; 5° de kunstvaardigheid en aanleg der gilpins zelven; 6° het gebezigde materiaal, de re-siiltaten zoo zeer verschillen, dat men oppervlakkig oor-deelend geneigd zal zijn alle verwantschap tusschen de Scheiding vanver;eleken kunstuittingen te ontkennen. Bij het opoporen essentieele en bij-dier verwantschapsbetrekking zal het van groot gewicht komstige bestand-^yj-^j-^ behulp der Gastra's het essentiel van het bij-komstige te onderscheiden. Essentiel is alles, waaromtrent de gastra's imperatieve voorschriften gevon, bijkomstig al het andere. Ondeugdelijke hoe noodig het is deze onderscheiding te maken worde critique. gedemonstreerd met een enkel voorbeeld. In zijn staiidaardwerk over de Camsche architectuur (die volgens dezelfde principes beoordeeld mag worden al de Javaansche) trekt Parmentier een parallel tusscheid de Camsohe en de Indische monumenten en wijst er op. Inventaire descriptif des monuments cams de I'Annani, t. II (1918) p. 485 sq. SlO Dat bij de laatste gekönnijk eon toronlioge top het eigen-lijke tempellichaam bekönnen, waardoor het zwaartepuiit van dat bouwwerk veel verder dan bij het Camsche naar boven toe verphiatst is; verder, dat voor de Indische hei-ligdonimen gewonlijk een zaal gebouvvd is, die in het Zuiden enornie afmetingen kan aannemen. O.a. op grond van deze verschillen is Parmentier niet geneigd eenig verband, of in änder geval niet meer dan een zeer ver verwijdord vorband, tusschen de Indische en camsche archiéturen aan te nemen. Wij twijfelen niet aan de juistheid dezer conclusie maar wel aan de deugdelijkheid van den hier aangelegden maatstaf. Immers, in de gastra's wordt het aan te heiligdoni te bouwen verdiepingen, dus de hoogte van den top, afhankelijk van de wil van den bouwmeester of bouwheer gesteld, evenals het aanbrengen van een mandapa of zelfs een seiie van mandapa's voor den hoofdingang. Architecturen, die ii deze onderdeeleu verschillen kunnen, hoewel niet direct maar dan toch indirect door de schakel dot gastra-traditie verbonden zijn. Even onjuist komt het ons door, dat Parmentier, na verschillende punten van overeenkomst tusschen de Cam-sche Cn de Javaansche kunst te hebben aangewezen opmerkt: "Cependant unc difference radicale separe les deux archives; 1' element le plus caracteristique a Java, r admirable porte, n' existe pas dans Tart cam. Son curieux motif se retrouve bien dans Tornementation, surtout dans la première periode en decor de niches, mais toujours enferme dans." Son fronton memo, et non pas encadrant la bale dans toute sa habitur. Et l'absence de cette disposition si speciale montre encore qu'il n'y pas filiation eûre l'art javanais et l'art cam, car il sera it impossible que ce motif etrange ne fut pas pas passe, memo deforme, d'un art dans l'autre. Een "filiation" voortvloeiend uit directen invloe.i van de een kunst op de a idere lijkt ook ons uitgesloten. Maar een verwähnte mag niet op grond van de door Parmentier gesignaleerde verschil verworren worden. Wie de castra's kent zal niet licht om de al of niet toepassing van een ornament — bij welks aanbren ging immers de kunstenaars groote vrijheid genoten — twoo kunsten scheiden of bijeenbrengen. Niet hoe m a a r w a t in do b o u \v kunsten van verschil-lende V o 1 k e r 0 n ichten is ten u i t v o e r g e b r a c h t Op. cit. 484. Plaat 16. 147 moet hier en overal den doorslag gev e a. Vergelijking van Wij willen deze beschouwing eindigen met de teekenin- een specimen dergg^^ ^^^^ g^j^ Midden-Javaansch heiligdom en een Zuid- , Indisch naast elkaar te leggen. Om niet de aandacht af kunst met een *'*' Voor-Indisch hei-^^ hei-^^ leiden op verschillen, die het wezen der bouwwerken ligdom; niet Taken, zijn teekeningen gekozen van tempels met een gelijk aantal verdiepingen en is daarin alle ornament weg- gelaten. Bij de geraamten, die zoo overblijven, vergelijke men de hoofd- en bijzaken, die de gastra's reglementeereri, zooals de verdeeling der hoogte over basis, tempellichaam.j kroonlijst en verdiepingen, de vullihg der gevelviakken niet poortingang en nissen, de behandeling der verdiepingeii met hunne hoektorentjes e.d. Niemand zal dan Onkennen, dat aan beide monumenten een zelfde concept ten grond-slag ligt, het concept, dat, als onderstellingen juist zijn geweest, in verwante Zuid-Indische gilpagastra's was uiteengezet. Wie zijn de ma- Wi,i hebben in het voorgaande de verhouding van de kers der Hindoe-pindig.javaansche kunst tot iden canon eenerzijds en tot Javaansche monu-^ zusterkunst in Zuid-Indie anderzijds trachten vast te menten i stellen. Wij zijn thans gevorderd tot de beantwoording van de tweede vraag die wij hierboven stelden, Wie zijn het geweest, die de technische voorschriften voor den bonw der Miden-Javaansche monumenten benut hebben? De stand van het is duidelijk, dat het omtrent de gilpacastra's op- vraagstuk. gemorkte van geen invloed is op onze vroegere conclusie, dat aan geimmigreerde Hindoe-artesten onmogelijk een gewichtige rol kan toegekend worden. Immers, als zij de bouwmeesters der Javaansche tempels geweest wird. Waren, Zijn den zijn, al of niet gebruik ma k end van bouwkundige voorschriften, de in hun möderland bestaande  aanhangers heben gevonden — het Buddhismen en het Hindoeisme — ein zeer belangrijke rol vervuld. Evenals zij in Tibet en China de canonieke teksten ingevoerd heben, die daar, in vertalingen, de nieuwe leer grondvestten, zoo zijn de viome pelgrims stelhg niet met ledige handen naar hier gevaren, maar hebben zij dergelijke teksten ook hier gebracht. Daaronder heben zich tantra's bevonden en, wel-licht ook, gilpagastra's. De acarya's waren kloosterlingen, die in alle scholasticen wetenschappen, die in de kloosters beoefend werden, uitblonken, maar stonden buiten de afgeslotsn beroepskaste der cilpins. Men kan zich voorstellen, dat zij bij hun und erwijs in de gewijde teksten zich aan de letter van de wet gehouden hebben en, zelven onervarenen in het metier, een uitleg aan de technische bouwkundige beschrijvingen gegeven hebben, die theoretisch de juiste was, maar hemelsbreed verschilde van de praktijk, zoals die zich ver van hun kloosters, in Zuid-Indie, had ontwikkeld. Als brengers en verspreiders en uitleggers van de technische teksten willen wij de Hindoes dus gaarne erkennen. Imaar daarmede nam, mag men aannemen, hun werkzaamheid op kunstgebied hier te lande een eind. Aan anderen was het overgelaten hun lessen aan te hooren en tot schepingen en daden over te gaan. Wie dat ge-weest zijn? Er blijft dunkt ons maar een mogelijkheid over: De Javanen zelven zijn de makers der Midden-Javaansche heiligdommen en sculptui'en geweest. Men kan tegen deze onderstelling gewichtige beden-kingen koesteren. Zijn de Javanen zouden de voorvaderen der hedendaagsche Javanen, de makers der met de schanielste w^oningen tevreden zijn, of, als novwerken. Oder, Mendoet, Prambanan en Sewoa gewöhnlich heben? Wij gelöven, dat dit bezwärkt gewichtiger schijnt dan hebben is. Volkeren, die gedüngere Zeiten een bepälde periode van hun beständen op een of ander gebied uitblinken en daarna, aisof er te veel van hun krachten gevergd wäas, terug zinken tot volkomen onbeteekenendheid, zijn er in de wereldgeschiedenis zoovele aan te wijzen — men denke slechts aan de Grieken van thans in vergelijking met huii vcorvaderen — dat het geen verwondesing wekken kan als biijken zou dat de Javanen een even diepen val gedaaa hadden. Trouwens, het oude hout moge op Java verdord zijn, op Bali heeft een loot van denzelfden stam woi"tel ge-schoten en zich tot nieuwen bloei gezet. Bali is het land van bouw- en beeldhouwkunst gebleven. Indien de huidiga maatschappij op het eiland plots in midden-ee uwschea staat hers' field werd, indien een koning opstond met abso- lute macht bekleed, naar willekeur I eschikkend over de krachten en diensten zijner onderdanen, begeerig zich door vrome sttichtingen verdiensten te verwerven, indien alle omstandigheden gunstig waren, men kan verzekerd zijn, dat dan nu nog de Balische vong-Majapahit tot scheppingen in staat zouden zijn, over welker schoonheid en grootschheid de zoogenaamde beschaafde wereld ver- baasd zou staan. Dus niet in de huidige onbeteekendheid der Javaan- sche bouwkunst kan ooit een argument gevonden worden om de Javanen van voorheen incapabel tot den bouw der fraaiste heiligdommen te verklaren. De vraag is slechts of het ontwikkelingsbecld der kunst van af haar eerst beglin tot aan haar hoogsten bloei te verklaren is door aan te nemen, dat de Javanen, steuend op eigen aanleg en capaciten, de canonieke voor-schriften volgend, een eigen kunst op eigen bodem ontvvikkeld hebben. Javaansche cul- In dit verband is het niet overbodig nog eens te herii-tuur voorde komstneren aan het feit, waamp Brandes reeds dei-tig jaar geleden de aandacht gevestigd heeft 0 dat Java, voordat het den Hindoe-invloed onderging, niet in een barbaar-schen staat verkeerde, maar bogen kon op een eigen cultuur. Het is niet noodig hier de gronden aan te voeren, waarop zijn scherpzinnig betoog gebaseerd was. Het enkele feit alleen, dat de Hindoe-invloed op Java ingang kon vinden, heeft reeds bewijskracht genoeg. Immers, het uitgestrooide zaad, wilde het outkiemen, moest den akker bereid vinden. In maatschappelijk opzicht bezat Java dus de geschikt-heid om de uitheemsche denkbeelden en instellingen op te nemen en te assimileeren. Het ontwikke lingsbeeld der Hindoe-Javaan- sche kunst. der Hindoes. Een jayapattra of acte van een rechterlijke uitspraak van Caka 849. T. B. G. XXXII (1889) p. 98 sq. De praedisposi- VVelke was de praedisixitie van den Javaan ten opie dor Javaiu'nj^i^y van de kiuist? Il*"k n^t*'*' bestaan eener Javaansche kunst voordat de Hindoe-invloed over deze landen kvvam, is niets bekend. Maar de aanleg der Javanen laat zich toch eenigszins afmeten en bepalen naar die, welkc andere volkeren van denzelfden stam, die niet den Hindoe-invloed ondergaan Iiebben, aan den dag leggen. Aanli'K v»or do De steen De steen bouwkunst is hicr niet inheemsch. De inlander steenbouwkunst. l^,^^^^ feitelijk maar twee vijanden in de natur, dat zijn de zon en de regen, die beiden in loodrechte richtige anvallen. Om hen af te weren zijn lichte bouwsels van Ncrgankelijk materiaal als hout, vezels e.d, voldoende. Hit zich zelf zal de tixypenbewoner er dus niet licht toe komen om stecnen bouwwerken, waarvan hij het nut niet. beseft, te construeeren. Gaat hij er toe over, door invloed van buiten af, dan zal hij diep in zijn binnenste steeds van de overbodigheid van het zware, kostbare material overtuigd blijven en houdt die invloed op te werken, dan zal hij eer hoe liever naar zijn geliefde houtarchitectuur tcrugkeeren. Men behoeft zich dus niet de illusie te scheppen, dat de Javanen voordat zij met de Hindoe-beschaving in contact kwamen reeds bouwmeesters in hun hart waren en slechts op een gelegenheid wachten om hun sluimerende kundigheden te toonen. Eerder moet men gelooven, dat zij fügenover de steenbouwkunst een, om niet te zeggen vij-andige, dan toch onverschillige houding hebben aange-nomen. Besaafdheid Bestaat er geen grond om den Javanen een gepron On- voor de sierkunst.ceerden aanleg voor de steen-architectuur toe.te schriven, zij zouden geen NADERS geweest zijn als zijn als zijn niet van nature een groote begaafdheid voor de sierkunst bezeten hudden. Directe bewijzen van hun kundigheden op dit gebied zijn alweer niet voorhanden. Maar als men opmerkt, wat andere eilandbewoners aan decoratieve kunst te be-wonderen geven, kan men zeker gaan, dat ook de Javanei bet verstaan hebben een vlak of een voorwerp op smaak-volle wijze met ornament te sieren. Te verwachten ^Is nu de premisse juist is, dat de Javanen voor hun resultaten. in-contact-komen met de Hindoes bij een zekere indifferentie tegenover de steenarchitectuur een geprononceer-de begaafdheid voor de decoratieve Kunst aan den dag 1) Parmentier, L'architecture inteipretee, l.c.p. 47. Gegend hebben, welke resultaten verwacht men dan als men aanneemt, dat niet de Hindoes maar de Javanen de;i bouw der Midden-Javaansche monumenten ter hand genomen hebben? Een architectuur, waarvan het bouwkundige element de zwakke zijde is en blijft en het ornament zich welig ontvdkkelt. Het is precies wat men op Java aantreft. Gekikik voor den Javaan, dat de constructie der hei- Hgdommen volgens de voorschriften der gilpacastra's aan zijn bouwkundige capacitéen minimum-eischen stelde. Bezien wij nog een tempeltje op den Dieng van bin- nen en van buiten dan blijkt het te zijn gebouwd op dezelfde manier als een kind zijn blokken stapelt. De muren gaan rechtop naar boven en in een wand is een gat met een uitbouwtje, dat is de ingang. De constructie van het ge- welf baarde weinig zorg. Elke steenlaag werd een wei- nigje naar binnen inspringend op de onderHggende gelegd tot de steenen elkaar van boven raakten. De oudste Ja- Waarhjk, voor den bouw van een tempeltje als op PL 3 vaansche bo"w-^ggj(j jg ggg Voor den Kundig en ervaren Hindoe-architect nowerken. Wij zien er in de eerste bescheiden poging van en Javaanschen bouwmeester, die een gemakkelijk uit te voeren project op een zoo klein mogelijke schaal heeft uit-gevoerd. Toch, hoe schuchter dit begin ook zij, reeds kunnen wij er de smaakvolle applicatie van het ornament aan bewonderen. Wij weten niet wat de decorateur hierbij an de voorschriften onleend heeft en wat zijn eigen vinding was. Hoe 't ook zij, hij heeft zich niet als zijn Hindoe-kunstbroeder tot overdaad in de versiering laten verleiden. Hij heeft de waarde van het simpele motief in het vlak gevoeld en zijn werk maakt vergeleken bij het Zuid-Indische een weldadigen indruk van zuiverheid en frischheid De beide eigenschappen, die de oudste Hindoe-Javaansche bouwwerken kenmerken: gebrekkigheid van constructur en schconheid van ornamenteering, de eigen-schappen, die wij voor typisch Javaansch willen houden, blijven de latere architectuur tot in de periode van haar weelderigsten bloei bij. De bouwkunst in Constructions, die de duurzaamheid hunner scheppingen en later periode. Leeren de bouwenskommens niet to passen. Al worden de tempels rijziger van bouw en de grond-plannen ingewikkelder, dezelfde hoogst primitifte constructie van fundeeringen, muren, bogen, gewelven e.d. blijft in eere en dezelfde gebrekkigheden en fouten worden steeds herhaald. Boroboedoer, liet glanspunt der Midden-Javaansche kunst, is in constructief opzicht allerminst een meesterstuk. Na den bloeitijd op Midden-Java beweegt de kunst zich op Oost-Java in dalende lichting. Nog worden onder de Redirische en Tumapelsche dynastieen grootsche bouw-werken gesticht, maar reeds in den Majapahitschen tijd schijnt de stimuleerende invloed van. Den godsdienst aan 'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n'n Streeren. Wei stellen wij met nadruk de vraag of men, de superiorité der Javaansche orna-mentiek boven de Voor-Indische aanvaardend, nog twielen kan, dat aan Javaansche kunstenaars de de-coratie der heiligdommen moet toegeschreven worden. Hoe zouden de Hindoes naar hier gekommen zielven hobben kunnen overtreffen op dit gebied? Do oudste böhmen zijn ver van de oudste bouwkunst, die op den Dienen houwwerken. En den Oengaran tot uitinig kwam, afgedwaald. Voordat v.ij daaiAan voor goed afscheid nemen, moeten wij nog een oogenblik stilstaan bij de oudste voortbrengselen van beeldhouwkunst en bronsgietkunst. Daar men gewoon is bij het schrijven over oudheden de fraaiste specimina der kunst uit te kiezen en af te beelden en daaraan zijne beschouwingen vast te knoopen, wasixioor het publiek den vaak valschen indnak krijgt, dat het zijn nut hebben de aandacht te vestigen op kunst-voortbrengen. Selen, die eigenen nauwelijk dien naam mogen dragen. Zie de Aant. hierachter. Plaat 17 a. en b. Beide van Dieng c. Beide van Gedony Sanga d. Bronnje van Dieng. 153 De hierbij gereproduceerde foto's van beiden en bronsjes, die van den Dieng of den Oengaran afkonistig zijn, vormen wel het krachtigste argument tegen de heerschen-de opvatting, dat voorwerpen zijn van dezelfde onbeholpen makelij als die van Borneo, Sumatra en de Preanger, waar de Hindoe-invioed slechts zwak gewerkt heeft en de inlanders bet bij de beoefening der beeldende kunst nooit verder dan het eerste beginstadium gebracht hebben. Zoomin als deze laatsten hebben de Javanen bij hun e . Erste pogingen de techniek van het vak beheerscht en eerst na veel oefening en volharding het recht verworven zich kunstens aanlegen. Dat de Javanen aanleg voor sculptur bezeten heben komen vele goed geslaagde werkstukken bewijzen. Dezelfde Dieng bewoners, welker eerste pogingen zoo jamnierlijk faalden, zijn de makers van beiden en bronzen waarin reeds de beste kwaliteiten van de kunst in een latere periode aanwezig zijn. Wanneer het dus waar is, hetgeen wij bij wijze van endelling opperden, dat de Diengsche en Oengaransche cudheden als de eerste pogingen mogen beschouwd worden van Javanen om de canonieke voorschriften in de praktik uit te voeren, wordt de belangrijkheid dier beide gebieden uit een oudheidkundig oogpunt nog grooter dan zij reeds was. Want daar is het dan geweest, dat de Javanen een offenschool doorloopen hebben; dat de eerste ontwjkkeling der kunst haar beslag gekregen heeft en de bouw-meesters en beldhouwers zich voorbereid hebben Voor de großscher taak, die hun in de vlakten van de Praga en de Saragedoeg wachtte. De ontwikkelin Riet is algemeen bekend, dat er een nauwe verder kunst vanafvvantschap bestaat tusschen de Quasiik, kunst op den de Diengsche pe-j)jgj^g q^ ^jg overwegend Buddhistische bouwwerken in Djokja en de Kedoe. De laatste hoewel grootschei-van opzet, ingewikkelder van grondplan en weelderiger van de decoratie, vertoonen dezelfde constructive en stylistische kenmerken van de monumenten der oudere periode en de beeldhouwwerken en bronzen uit den bloei-tijd der kunst zijn slechts de vervolmakingen van de typen die reeds op den Dierg en den Oengaran het licht zagen. Dezelfde kunstenaars of zij die in hun school gevormd v/aren, moeten  de ontvvikkelin der kunst heeft plaats gehad is door gebrek aan chronologische gegenwärts onnaspeurbaar. I let kiat zich denken, dat in den loop der 7de kaukev de kunst van de hooge regionen in het Nooixien naai de laagvlakte is afgedaald en zich naar het Zuiden bewegend, langzaam en geleidelijk tot rijpheid komend, in 700 Qaka, de stichting van tjandi Kalasan bij Prambanan, haar vollen wasdom bereikt heeft en vandaaruit haar hoogi^uclit hings Prambanan en Boroboedoer heeft genomen. Spoiitane op- Het is echter ook mogelijk, ja waarschijnhjker, dat een hloei der kunst. uiterst kort tijdsverloop het einde der Dingeolie ontwikkehngsperiode en den bloeitijd der Kunst, die met den bouw van tjandi Kalasan begint, scheidt, of zelfs, dat beide tijdstippen ongeveer samengevallen zijn. In dat geval moet men aannemen, dat de kunst zich van den Dieng tot Kalasan met groote snelheid ontwikkeld heeft. Nu ligt in den plotselingen, spontanen opbloei eenerkunst niets onverklaarbaars of verontrustends. Ondersteld nogmaals, dat de Midden-Javaansche kunst een importunst geweest ware, door vreemdelingen hier gebracht en beoefend. Men verwacht dan ee.a krachtige inzet an een langzame, gestadige verkwijnii of verbastering; een lijn, die hoog begint en allengs daalt. Op Java daareii-tegen ziet men de kunst op den Dieng en den Oengaran schuchtei" en aarzelend beginnen, vervolgens, met groote snelheid waarschijnlijk, opbl. Gelegen, dan zich gedurende een bepälde periode op dezelfde hoogte handhaven om ten slotte, naar 't Osten overgebracht, langzaam te verschrompelen en te degenereeren. Het laatste ontwikkelingsbeeld hebben zoovele grootkunsten te aapschouwen gegeven. Analogiocn. Het is also er in de samenleving een hoeveelheid energie in opgehoopt, die, als de tijden rijp zijn, door een kele, soms zwakke oorzaak plotseling met voile kracht vrijkomt. In die tijden van scheppingsdrang vormt de maatschappij zich gemakkelijk de organen, waardoor zij zich uiten kan. Kunstenaars staan op in grooten getale en maken school; leerlingen overtrefen fen hun leermeesters en in een menschenleeftijd staat de kunst daar, tot volwassenheiid gerijpt. Wanneer in Egypte, Griekenland, Noord-Frankrijk on vele andere landen een plotselinge ontwikkeling der kunst valt waar te nemen, zien wij niet in waarom hetzelfde voor Java en de Javanen onwaarschijnlijk is te achten. Wij wijzen nog op een eigenschap V van den Oosterling, die wellicht de snelheid der ontwikkeling als ook de uniforme superiorit der kunst in de latere periode mede kan helpen verklaren. "Wat zijn oogen zien zijn handen maken", dit gezegde is op hem van toepassing. Als men op Bali de steenhouwers, die een heiligdom met ornament decoreeren, in hun bedrijf gadeslaat, zal men steeds opmerken, dat enkelen de leiding behouden en voorwerken. De anderen richten zich naar hun voorbeeld en beijveren zich het zuiver tot in alle details naat volgen. Hun werk zal voor den oppervlakkigen beschouwer niet van dat hunner meesters verschillen. Welnu, als men aannemen mag, dat  hebben opgeheven. En als die enkelen, of de besten van hun leerlingen de leiding bij het beeldhouwwerk aan Boroboedoer en Prambanan op zich genomen hebben, voorzeker zijn dan hun volgelingen niet bij hun voorbeeld ten achter gebleven. Z'oo heeft zich, stellen wij ons voor, om een kern van door aanleg uitverkorenen in korten tijd een heirleger van geoefende Javaansche gilpins gevormd, die tot het scheppen van de machtigste en schoonste kunstwerken instaat geweest zijn. Conclus. Wij vleien ons allerminst met de zoo juist ontworpen korte schets van de ontwikkeling der oudste kunst, dat de gepperde gissing als zoudon de Javanen de kunstenaars van Midden-Java geweest zijn, de voorkeur verdient boven andere. Daar tastbare be wijzen ontbreken en naar alle waar-schijnlijkheid steeds zullen blijven ontbreken, is het vraa^; stuk in laatste instantie een gevoelskwestie: Waartoe acht men de Javanen van voorheen in staat? Tot gedachteloo Zegen navolging, zeggen sommigen; tot zelfstandige scheppinigen, meenen anderen. Wie zal hier het beslissende woord sprekeu? Intusschen hopen wij U toch do overtünging te hebben bijgcbracht, dat hot dwaashoid is elkaar steeds naar mot verzekerdheid te blijven napraten, dat „de Hindoos" hier alles op kunstgebied tot stand hebben gebracht en de Ja-vanon alleen voor koehe-werk gebruikt zijn. Laten wij t or over eons zijn, dat verzekerdheid goon reden van bestaan hier hoeft en men — als 't oude Indische spreek-woord zegt — alleen „tastend langs de wanden den uit-gang vindt uit 't duister vertrek". Hot is duidolijk, dat, afgoscheiden van de vraag wie dekunstenaars van Midden-Java geweest zijn en hot daarop gegeven aarzelend ant. Word, wy onze hypothese omtrent don machtigen invloed dor gastrische voorschriften op de Hindoe-Javaanschc kunst handhaven. Bij het entkleidend dior hypothese zijn wij niet verder gevorderd dan het punt, dat wij met behulp der weinige ossen dionste staando gogevens konden bereiken. Eerst als do Zuid-Indischo toksten, waaruit tot nog toe slechts brokstukken gepubliceerd werden, in hun geheel zullen zijn uitgogeven en verklaard, zal met zekerheid te zeggen zijn of de weg, die wij op dozen verkenningstocht hebben ingoslagen, de juiste is of niet. Wij ontveinzen ons niet, dat mocht het eerste het geval blijken, vele nieuwe perspectieven geopend zouden worden: De methode van onderzoek en verklaring der Hindoo-Javaansche kunst zoudo op eon geheel nieuve leoot geschoeid worden; hare verhouding tot de verwante Oost-Aziatische kunsten ware wellicht met grooter nauwkeu-rig. Held te bepalen; zelfs de moderne Balis-jhe kunst, waarin nog zooveel onbegrijpelijks voorkomt, zou ons nader gebracht kunnen worden. Wij noemen slechts enkele theoretische vraagstukken, bij welkor oplossing de cilpagastra's dienst zouden kunnen doen. Maar ook in de bouwkundige praktik op Java, t.w. )3ij de reconceptie van Quid bouwwerken, kunnen de cano-niekc goschriften niet te versmaden hulpmiddolon zij;i. Wanneor men met zekerheid kan uitmaken wolk systeem bij den bouw der heiligdommen gevolgd is en men de voorgoschreven verhoudingen der verschillende onderdeelen tot elkaar kont, zou men van die wetenschap bij de reconceptie van ontbrekende gedeelten niet goring voordeel kunnen trekken. Eindelijk wijzen wij or nog op. Dat, mocht de voorge-dragen hypothese waarheid bevatten, men ook bij de aestetisch-e beoordeeling der kunstwerken een nieuw standpunt zal moeten innemen. Niet om de resultaten, die bereikt zijn door de stipte opvolging van nuttige, maar dorre voorschriften, zal men de bouwmeesters en bewonderen, maar wel om de schoonheden, bij genade van hun eigen kunstenaarschap aan hun schepingen vermochten te geven. Aanteekeningen. 1) Bij p. 99 Wat hier voor de Voor-Indische architectuur in het algemeinen is op, emerkt, geldt meer in het bijzonder voor de bouwstijlen, die tot ontwikkeling gekomen zijn in de beide gebieden, van waavuit een belangrijke invloed op Java is iitgegaan, Gujarat en Coromandel; deze architecturen komen in de eerste plaats voor een vergelijking met de Javaansche in aanmerking. Een bekende, reeds door Raffles inedegedelde i) Javaansche overlevering, weet te vertellen van een prins uit Gujarat, die in het begin van de 7de eeuw naar Java geemigreerd zou zijn en in zijn gevolg van 5000 beden ook allerhande kunstenaars medegebracht zou hebben. Dat er in den Hindoe-Javaanschen-tijd van uit Gujarat emigratie naar Java plaats gehad heeft, 2) is niet onm ogelijk, al zijn de berichten daarover uiterst vaag, maar dat Gujaratsche kunstenaars de grondvesters der Ja-vaansche kunst geweest zijn, is ten eenenmale uitgesloten. Hoewel de omstandigheden voor een vergelijking van de Gujaratsche architectuur met de Midden-Javaansche niet gunstig zijn, — door de Mohammedaansche veroveraars, die in de llde en 12de eeuw de vlakte van Gujarat herhaaldelijk teisterden, zijn de oude Hindoe-bouwwerken grootendeels verwoest of afge-broken om voor den bouw van moskeeen dienst te doen — toch kan men zich met de gespaard gebleven oudheden voor oogen een behoorlijk denkbcold onUrent het karakter der oud-Gujaratsche bouwkunst vormen. 3) Dat karakter verschilt zoo hemels-breed van alles, wat Java te zien geeft, dat van nauwe verwantschap tusschen Gujaratsche en Javaansche architectuur geen sprake kan zijn, laat staan van een import van Gujaratsche kunst op Java. Het andere gebied, dat in de beschavingsgeschiedenen van Java een belangrijke rol gespeld heeft, is de kust van Koromandel met de hoofdstad Kancipura bij het tegenwoordige Madras. 4) Voor een vergelijking- tusschen de Koromandelsche en oud-Javaansche architec-tuur verkeert men in g-unstiger omstandigheden dan in Gujarat. 5) De zgn. Dravidische stijl heeft zich onafgebroken kunnen ontwikkelen van af het begin der 7de eeuw — ouveverständlich samenvallend met don aanvang van den Hindoe-invloed op Java — tot op den huidigen dag. In dat tijdsverloop van elf eeuwen heeft de bouwkunst betrekkelij' weinig verandering ondergaan; de traditie heeft zich met groote hardnekkig-heid gehandhaafd, zoodat in de jongste heiligdommen in Zuid-Indie nog gemakkelijk de oudste stijl Voor een vergelijking- tusschen de Koromandelsche en oud-Javaansche architec-tuur verkeert men in g-unstiger omstandigheden van af het begin der 7de eeuw — ouveverständlich samenvallend ondergaan; de traditie heeft zich met groote hardnekkig-heid gehandhaafd, zoodat in de jongste heiligdommen in Zuid-Indie nog gemakkelijk de oudste stijl Voor een vergelijking- tusschen de Koromandelsche en oud-Javaansche architec-tuur verkeert men in g-unstiger omstandigheden van af het begin der 7de eeuw — ouveverständlich samenvallend ondergaan; de traditie heeft zich met groote hardnekkig-heid gehandhaafd, zoodat in de jongste heiligdommen in Zuid-Indie nog gemakkelijk de oudste stijl Voor een vergelijking- tusschen de Koromandelsche en oud-Javaansche architec-tuur verkeert men in g-unstiger omstand Tiejen te herkennen zijn. Ondersteld, dat vanuit dit zeer conservatieve centrum bouwmeesters naar Java geemigreerd zijn en daar hun kunst beoefend hebben. Men kan dan niet anders verwachten dan dat uit hun schepingen duidelijk de Zuid-Indische bouwstijl. 1) Vol. II p. 82. 2) Over de verhouding van Java tot Gujarat zie Schrieke, Uit de Geschiedenis V. h. Adatgrondenrecht T. B. G. LIX p. 173 sci. 3) Zie vooral J. Burgess and H. Cousens, The architectural Antiquities of Northern Gujarat (1903) Arch. Survey of W. India, Vol. IX. 4) Schrieke, loc. cit. p. 175. 5) Litteratuur opgegeven Digo Vogel, The Yupa-inscriptions of King Mulawarman, B. K. I. 74, p. 180 noot. 160 Streken zal. De werkelijkheid leert anders. Men vergelijke eens de oudste bouw-verken uit den bloeitijd der herschappij van de Pallawa's, de tempel? (rath's) op de kust van de Koromandel hij Maniallapura (30 K.M. ten 7Aiden van Madras) i) clateerend uit de 7de eeuw onzer jaartelling met de Midden-Javaansche heiligdommen en men stelle zich de vraag of de bouwmeestcr van de eerste dezelfde kunnen geweest zijn, die op Java de leiding gehad hebben. Op geheel Java is geen bouwwerk aan te wijzen, waarvan het dak ook maar van uit de verte op dat van de rath van Bhima-?ena gelijkt. De kolommen, waarop de eerste verdieping rust zijn op Java onbekend. De reliefs van de Ziiid-Indische tempeltjes staan op betrekkelijk laag peil En kunnen in geen geval een vergelyking doorstaan met de Javaansche. Zoo blykt uit alles ten di.idc'ijkste, dat de bouwmeesters der Seven Pagoda's noch zij die in hun school gevormil zijn eenig (hrect aandeel in den bouw der oudste Javaansche heiligdommen jrehad kunnen hcbben. De negatieve uitkomst, waartoe het onderzoek voert, blijft kortweg deze, dat noch in Nordwest-, noch in Zuid-Indie, noch ergons elders een bouwstijl valt aan le wijzen, die zoo groote overcenkomst met de Javaansche vertoont, Jnt aan een overbrenging daarvan naar Java mag gedacht worden. 2) hij p. lOS De titels van ^-ilpagastra's vindt men o.a. bij G. Buhler, A Catalogue of Skrt Mss. from Gujarat etc. Fasc. IV (187',/ p. 276. T. C. Buriie A classified Index to the Skr. Mss. in the Palace at Tar.;ore (1879) P. I, p. 61. R. G. Bhandarkar, Report on search for Skr. Mss. in the Boml ay Presedency (1894) p. 100. C. Bendall, Catalogue of the Skr. Mss. in the British Museum (1902) p. 216. Meer of min belangrijke mededeelingen uit bouwkundige voorschi-iften bevatten nog: Jas. Burgess and H. Cousens, The architectural Antiquities of Northern Gujarat, Arched. Survey of W. India, Vol. IX (1903) p. 21 sq. en passim. (Beknopt overzicht van den inhoud van Gujaratche gilpagastra's) Ananda K. Coomaraswamy, Mediaeval Sinhalese Art (1908) p. 120 sq. Inhoudsopgave van de Mayamataya, een Sinhalesche vertaling van een Sanskrit cilpa(;astra van 1837. Coomaraswamy's andere werken: The aims of Indian Art, The Indian Craftsman, Arts and Crafts of India and Ceylon, Buddhist Primitives, zijn hier niet te raadplegen. A. Rea, Dravidian Architectural details, Journal of Indian Art (1874) p. 57 sq. Bijschrift hij illustraties van een Tamil-bewerking van de Wimanagastra. J. F. Kearns, Cilpagast ra, Indian Antiquary V (1876) p. 230 s(|. i^n 293 sq. Extracten uit een Tamil-verhandeling toegeschreven aan Wigwakarman. Dr. W. Caland, Die altindischen Todten- und Bestattungsgebriuche, V^erhand. Kon. Ak. V. Wsch. te A'dam, Afd. Letterk. Dl. I no. 6 (1896) p. 31. Zie verder nog. E. B. Havelt, The ancient and mediaeval Architecture of India (1915)) p. 7 en passim. T. B. Koorda, Encycl. v. Ned. Ind. 2e dr. II s.v. Kunst en de daar opgegeven iitteratuur. De iiCconografische voorschriften der agama's en gilpagastra's, hebhen in veel wijder kring belangstelling getrokken dan de architectonische precepten. De helderste uiteenzetting van het gel)niik der anatomische voorschriften in de beoldhouwkunst gee ft W. S. Hadaway, Some Hindu Silpa Sastras in their relation to South Indian Sculpture, Ost Asiatische Zeitschrift III (1914) p. 34. Zijn andere geschrift: Proportions of Images taken from the Silpa Sastras, the Hindu 1912, heb ik hier niet kunnen raadplegen. Fvenmin de studies van Abanindranath Tagore, Indian 161 iconography, Modern Review 1914 en Some Notes on Indian artistic Anatomy, with 22 plates (1914). T. A. Gopinatha Rao's standaardwerk, Elements of Hindu Iconography (1914), ic bijna geheel uit de Agama- en Tantra- litteratuur geput. Het bevat in hoofdzaak zuiver iconographisch materaal, ontleend aan de dhyana's waarin zooals is opgemerkt de persoonlijke kenmerken der diverse godheden zijn omschreven, maar daarnaast ook lioofdstukken over de beeldhouwkunst in het algemeen^ over de attributen, de hand- •loudingen, de wijzen van zitten, de zet-els, de kleedij, de sieraden, kronen en haardrach- ten der godheden enz. In een bijlage worden de verschillende maat-systemen uitvoerig bespi'oken. Het reeds genoemde werk van Coomaraswamy over de Ceylonsche kunst bevat een gedeeltelijke vertaling van de Sariputra met een heldere uiteenzetting van het ge- bruik van de lambaphalaka (vgl. Rao, Elements Vol I Pt. II p. 29), een plank, beves- ligd boven het beeld, waaruit de loodlijnen neerhangen, waarlangs de voorgeschreven maten worden uitgemeten; voorts de relatieve maten van godheden in het algemeen en Buddha-beelden in het bijzonder. O. C. Gangoly's South Indian bronzes (1913) is alleen om de fraaie illustraties van beteekenis. De tekst en bijschriften bij de platen zijn in hooge mate onbetrouw- baar (Vgl. B. E. F. E. O. XV, IV p. 20). 3) bij p. 111. Daar het proefschrift van Acharya noch het werk van Ram Raz voor de meeste lezers toegankelijk is laat ik hier een zeer beknopt overzicht van den inhoud van den Manasara (ontleend aan Acharya's Summary) volgen: i) I Samgraha: Inhoudsopgave. II. Manopakarana-widhana: De methode van meten. (Mythische genealogie van de vier categorieen van gilpins, voortgekomen uit de vier aangezichten van Brahma; de stapati de bouwmeester, de sutragrahin de teekenaar (letterl. „de houder van het Tieetlint") de wardhaki de schilder, en de taksaka de timmerman. De eerste drie kennen de Weda's, de laatste moet alleen bedreven zijn in zijn eigen vak. 2) De verschillende systemen van maten. Ill.Wastu-prakarana, bhupariksa en bhumi samgraha: over soorten van nederzettingen, het onderzoek van den grond en de keuze van den grond. IV. Cankusthapana-widhana: Over het gebruik van den zonnewijzei'. V. Padawinydsa: Over de verdeeling van den bouwgrond in vierkanten, gewijd aan de verschillende goden. VI — VIII Balikarma-widhana: over offeranden aan de bovengenoemde goden. X. Gramalaksana-widhana: over den aanleg van dorpen (de aanleg van wallen, grachten, hoofdwegen en zijstraten; de situatie van de voornaamste gebouwen, de hanleg van goten, water-reservoirs en vljvers; voorschriften voor den bouw van wijken en ghetto's. X. Nagara-widhana: over den bouw van steden (en versterkingen). XI. Bhumilamba-widhana: letterl. „de hoogte van de verdieping." XII. Garbhanyasa-widhana: over het leggen van fundeeringen (de worden in o soorten onderscheiden, die van gebouwen, dorpen en water-resei'voirs. Andere clasificaties richten zich naar de kasten der bewoners, de bestemming van het bouwwerk — profan of gewijd — en de afmetingen. Ceremonieele voorschriften bet reffende het deponeeren van kruiden en planten op de windstreken en het leggen van den eersten steen: prathamesthaka. XIII. Upapitha-widhana: over de pedestel (van de kolom of een bouwwerk. Zie boven p. 118). 1) Het tusschen haakjes geplaatste geeft aan wat het hoofdstuk behalve den in den titel genoemden inhoud bevat. 2) Uit dit voorschrift blijkt, dat de sthapati's sutragrahins en wardhaki's (oor- spronkelijk? ) tot de drie hoogste kasten behoorden, de taksaka's echter tot de §udra's. XIV. Adhisthana-widhana: over de basis (van de kolom of een bouwAverk. Zie boven p. 118). XV. Stambhalaksana-widhana: over de kroonlijst. (Zie boven p. 121). XVII. Prastara-widhana: over de kroonlijst. (Zie boven p. 122). XVIII. Wimana-widhana: algemeene beschrijving van bouwwerken. (Zie boven p. 129). XIX. Ekabhumi-widhana: over het bomvwerk van eene verdieping. XX — XXX. Bouwwerken van twee tot twaalf verdiepinen. XXXI. Prakara-widhana: over tempelpleinen. (Zie boven p. 129). XXXII. rariwara-widhana: over tempelpleinen. (Zie boven p. 130). XXXIV. Mandapa-widhana: over toegangspoorten. (Zie boven p. 130). XXXV. Mandapa-widhana: over toegangspoorten. (Zie boven p. 130). hana: over de cala (huis in het algenieen). XXXVI. (irhamanasthana-winyasa: de situatie van gebouwen in een complex bv. cen stad, dorp, kraton en eng. (bevat misschien ook voor de Javaansche sleden- en kraton-bouw interessante aanwijzingen. De Brahmasthana — het middelste vierkant van den plattegrond, gewijd aan god Brahma — het ongeschikt voor bebouwing. Oni deze „aloen-aloen" groepeeren zich de woningen van den heer, zyne familie, uiden, gasten eng.) XXXVII. Grhaprawesa-widhana: over de ceremonie van het eerste binnengaan in het huis. XXXVIII. Dwara-widhana: over deuren. XXXIX. Dwara-widhana: over  kroningspaviljoen, het arsenaal, de schatkamer, de eetzaal, de keuken, de lusthof, de bad- en slaapgelegenheden en en van de buiten het paleis gelegen tuinen, kunstmatige rots- partijen, voor paardon, olifanten, kooien voor tijgers, upon, pauwen, komnanen enz.) XLI — XLII. Rajyahjia-laksana-widhana: over de aangelegenheden van vorsten. XLIII. Rathalaksana-widhana: over siatiekai'ossen. XLIV. Cayana-widhana: over rustbanken. XLIV. Torana-widhana (Zie boven p. 133). XLVI. Madhyariga-widhana (Zie boven p. 137). XLVI. Madhyarariga-widhana (Zie boven p. 137). XLVI. Ralpawrk.sa-widhana: over wenschboomen. (Zie boven p. 138) XLIX. Abisckalaksana-widhana: over kronen en inwijdingsceremonien. L. Bhusanalaksana-widhana: over  voetstuk van den linga (idgo: yoni). LIV. Cakti-laksana-widhana: over de vrouwelijke godiieden Saraswati, Sawitri, Lak.snii, Mahi, Manonmani, Durga en de Saptamatr.) LV. Jaina-lak.sana-widhana: over Jaina-godheden. IBB LVi. Baiiddha-laksana-widhana: over Buddhistische godheden (alleen het Buddh. type wordt hier beschreven.) LVII. Muni-laksana-widhana: over de uitbeelding van de zeven Zieners (Agastyd, Kagyapa, Bhargawa, WiQwamiti'a en Bharadwaja), LVIII. Yaksa-widhana-widhana: over de uitbeelding van yaksa's, widyadhara's (en andere mythische wezens als raksasa'sj gandharwa's, kinnara's enz.). LXI. Bhakta-laksana-widhana: over de uitbeelding van yaksa's, widyadhara's (en andere mythische wezens als raksasa'sj gandharwa's, kinnara's en). LXI. Bhakta-laksana-widhana: over de uitbeelding van yaksa's, widyadhara's (en andere mythische wezens als raksasa'sj gandharwa's, kinnara's en). LXI. Bhakta-laksana-widhana: over de uitbeelding van yaksa's, widyadhara's (en andere mythische wezens als raksasa'sj gandharwa's, kinnara's en). LXI. Bhakta-laksana-widhana: over de uitbeelding van yaksa's, widyadhara's (en andere mythische wezens als raksasa'sj gandharwa's, kinnara's en). LXI. Bhakta-laksana-widhana: over de uitbeelding van yaksa's, widyadhara's (en andere mythische wezens als raksasa'sj gandharwa's, kinnara's en). LX Ana: over de afbeeldingen van devoten (waarvan vier klassen onderscheiden worden: de salokya's — zij die in dezelfde wereld als godheid verwijlen —, de sanilpya's — zij die in de nab ij held van de godheid verwijlen —; de sarupya's — zij, die gelijk zijn aan de godheid —, en de sayujaya's — zij, die een geworden zijn met de godheid. LXI. Wahana-laksana: over de rijderen der godbeden (alleen de gans, het rijdier van Brahma wordt hier besproken.) LXII. Garuda-mana-widhana: over Garuda (het rijdier van Wisnu). LXIII. Simha-laksana-widhana: over den leeuw (voovschriften voor de uitbeelding in staande, zittende en liggende houding). LXIV — LXVII. Over de ver.schillende maat-systemen. LXVIII. Madhucchista-widhana: over het vervärdigen van afgietsel van beiden. LXIX. Angadusana-widhana: over het beiden (letterl.,,openen") van de oogen van het godenbeiden. (De laatste ceremonie waardoor het beiden (letterl.,,openen") van de oogen van het godenbeiden. (De laatste ceremonie waardoor het beiden (letterl.,,openen") van de oogen van heer P. V. van Stein Callenfels ter inzage afgestaan. Het bevat een, volgens mede deeling van den heer H. J. E. F. Schwartz, zeer corrupten Balische tekst, met gedeelte Maleische vertaling. Zooals uit den aanhef blijkt is de Titel van het geschriftje Darmaleksana (de kenmerken van dharma's, heiligdommen) en niet Swakanna (een verbastering van Wigwakarman, in het Hs. ook genoemd Wisoewakarma), de naam van den mythischen auteur, die als titel op den omslag geschreven staat. Het gTootste deel van den inhoud bestaat uit voorschriften voor slametans, te houden op verschillende voor den bouw van tempels en huizen gewichtige momenten, en de bij die gelegenheden te reciteeren mantra's. Daar tusschen verspreid staan de figenlijke technische voorschriften voor de hoendaka, voornamelijk betrekking hebbend op de maten van woningen en bouwmaterialen. Uit de Maleische vertaling laten wij eenige passages volgen, die de nauwe verwandtschap tusschen deze laatste voorschriften en de gilpagastra's in het licht. Stellen. (Over de afmetingen van balken) Djikalau pandjangnja 20 moeka genap „penjakit tergantoeng" namanja; maka segala oekoeran jang tida berkelebihan, tje-loka amat roemah itoe; roemah jang demikian itoe tiada sekali patoet ditempati. Djadinja jang membikln lekas mati dan jang menempati lekas tertimpa sakit ampir f.mpir mati. Apabila toekang kajoe memboeat kakinja tiang, jaitoe dibawah soendoek jang pendek, pandjang 3 moeka (lees 30 moeka?) dan berkalebihan sedjari kelingking, praboe anjakra negara namanja. Djikalau berkalebihan sa-goeli „praboe mereboet kadaton" namanja. Dan djikalau berkalebihan sa-oeseran teloendjoek baik; „koesoema mahadewi" namanja. De hier genoemde maten: moeka (Bal. rahi =z Skr. tala) en goeli (= Skr. angula) zijn uit de gilpagastra's welbekend. Voor rampen, die het gevolg zijn van verkeerde maten, vergelijk het hiervoor opgemerkte p. 112 Brhatsamhita, Kern. Verspr. geschr, H p. 21 sii. en Acharya, Summary, p. 71. De benamingen van balken herinneren sterk aan die, welke de Manasara aan dergelijke bouwdeelen geeft. Typisch castrisch klinkt ook het volgende voorschrift met de daarin voorkomende namen: Apabila hendak memboeat letaknja pintoe loeniah atau pintoe pakarangan, adalah 9 bahagian, jaitoe djikalau pakarang-an nienj?adap katimoer hitoenglah moelai dari oetaia, djikalau: 1 depa kakasih namanja 2 „ kinapaten „ 3 „ weredi poena (wrddhi guna de vermeerdering van deugd) namanja. 4 „ dana teka m 5 „ Brahma sentana  van het jaartal (1293?aka) van tjandi Pari bij Sidoardjo opmerkt: „Dat jaartal is daarom merkwaardig omdat het valt in een tijd, dat op Java de grootste rust heerschte, oen rust die tot minstens een twintig jaar na het bewuste jaar moet hebben voorkomende niet ten einde werd gebracht, bewijst dus, dat voor het veelvuldig voorkomende niet afgewerkt zijn der tempels niet '-teed.s gezocht moet worden naar redenen, voortspruitende uit den politieken toe.^tand; de wel eens ten beste gegeven theorieen over vijandelijke invallen en dergelijke, Idijken in gevallen als dit onjuist, wat huiverig maakt er gelof aan te slaan in die and ere gevallen, waar van de omstandigheden niets bekend is. Wij \Tagen ons af of voor Java niet dezelfde verklaring mogelijk is, die Aynionier, Le Cambodge I (1900) p. 125 voor hetzelfde verschijnsel in Kambodja heeft voorgeslagen: „Le principaux de ces monuments en immense majorite brahmanique, etaient edifies par les ordres des rois Chaque souverain prenant sans doute à coeur de construire un temple ou -ses cendres devaient etre conserves apres sa mort. Plusieurs de ces monuments sont restes inacheves, defectuosite qui tenait probablement aux idees religieuses: L' achevement complet de l'ouvre meritoire pouvait p. e. provoquer la mort du fondateur, ou tout au moins la prolongation de l'ouvre pouvait faire durer sa vie ou bien accroitre la somme des Merites qui recherchait. Het bovenstaande doet wellicht ook eene verklaring aan de hand van het aller-vionderlingste verschijnsel, waarop de heer P. J. Pertjum in het Oudhlk. Verslag Iste Kwt. 6) Bij p. 147. In het bovenstaande is uitsluitend gebruik gemaakt van Zuid- Indische d. w. z. Qiwaitische qastra's en is getracht hun invloed op de Hindoe-Javaan- sche kunst vast te stellen. Mel recht \Taagt men zich af of er ook specifiek Buddhistisclie tractaten bestaan hebben, die by den bouw der Buddhistische monunienten op Java beteekenis gehad hebben. 165 Bepalen wij ons eerst tot de bouwkiindige zijde van het vraagstuk. Zoolang nog geen enkele bestaande Buddhistische verhandeling van architec- tonischen aard gepubliceerd is, heeft het weinig zin naar den inhoud daavvan te gissen. Wij vestigen alleen de aandacht op twee gewichtige passages in den Manasaia, waar van den bouw van Buddhistische monumenten sprake is. In het XlXde hoofdstuk, dat over den bouw van mcnumenten ^-an cenc ver- dieping handelt, wordt gezegd, dat Buddhistische en Jainistische tempels op dezelfde uijze als de ^iwaitische gebouwd worden, met dit verschil alleen dat de beelden der Bauddha- en Jaina-goden de plaats inneiiien der Hindoe-goden. In hoofdstuk XXXII over de bijtempels van een tempelcomplex heet het, „dat de tempels van Buddha's en Jaina's overeenkomstig de voorschriften van hun eigen ^astra's moeten vervaardigd worden." Ziehier twee voorschriften, zou men zeggen, die niet goed met elkaar vereenig- haar zijn. Wanneer de Buddha's en Jaina's er eigen ^astra's op na gehouden hebben, waarom woi'den zij dan in het eene geval daarnaar verwezen en in het andere geval uaar de Ciwaitische leerboeken ? Toch zijn, naar het ons voorkomt, de beide voorschriften niet zoo tegenstrijdig als zij op het eerste gezicht lijken. De iconographie kan ons hier een nuttige vinger- wijzing geven. Zooals boven uit de verkorte inhoudsopgave van den Manasara is kunne blijken, bevat dit Gastra niet alleen de regels voor de vervaardiging van Hindoe goden-beelen, maar ook die voor Buddha's en Jaina's. Welnu, hetzelfde systcem van proporties en dezelfde voorschriften betrekking hebbend op troonzetels, voetstu'kken, sieraden nöt. Blijken op de beelden van alle secten toepasselijk te zijn. Alleen de voor-stelling van den Buddha zelven neemt een eigen plaats in; zijn beeld wordt volgens een bijzonder, van de andere afwijkende stel van voorschriften vervaardigd. In alle landen, waar Hindoeisme en Buddhisme naast elkaar voorkomen — Indie, \chter-Indie, Java — vindt men deze theoretische voorschriften in de praktijk terug. De Buddha-figur is eenig in haar soort Alte herkenbar aan kleeding, haardracht, usnisa en urna, maar het type der andere goclheden, of zij tot het Hindoeitische Buddhistische pantheon behooren, is steeds gevormd volgens een aan alle secten gemeinschappelijk model. Alleen door de bijzondere kenmerken, (attributen, aantal hoofden, ledematen, rijdieren enz.) worden de van-huis-uit neutrale voorstellingen tot Ciwaitische, Wisnuitische, Buddhistische en Jainistische individualiteiten gestempeld. Wij hebben hiervooi- reeds opgemerkt, dat die kenmerken in de Heilige Schriften der Hindoes, inzonderheid in de meditatie-handleidingen (dhyana) der Tantra's, zijn om-schreven. Wat de dhyana zijn voor de Hindoes zijn de sadhana voor de Buddhisten, leksten, welker beteekenis door Foucher in zijn bekende studie over de Buddhistische iconographie duidelijk. Wat hier voor de beeldhouwkunst is opgemerkt, is mutatis ook op de architectuur van toepassing. Er heeft zich in de eenwen van het bestaan van het Buddhisme in Indie een bouwkunst ontwikkeld, die voor specifiek Buddhistisch mag doorgaan. De stipa is in de architectuur, wat de Buddha-figur is in de beeldhouwkunst, een alleen-staand, an de Buddhisten (en Jaina's) eigen type. Maar alle bewijzen ontbreken, dat in den tijd, die voor de Buddhische van Java van belang is — de 7de en 8ste Qaka eeuw — nog iets als een eigen Buddhistische bouwkunst in Indie bestond. Het Buddhistische Tantrisme, dat in die periode bloeide en het gelijktijdige Ciwaitische Tantrisme waren zoo nauw verwant, dat de grenzen hunner gebieden nauw verwunrieren, dat, evenals de beeldhouwkunst, de architectuur der verschillende secten van dezelfde. Vormen gebruik maakte en dat de Manasara het geciteerde voor-schrift bevat, waarbij de Buddhisten voor den bouw hunner heiligdommen naar de Ciwaitische gastra's verwezen worden. Evenals echter in de beeldhouwkunst de goden hunner heiligdommen van de Qwaitische en andere ie onderscheiden zijn, znd oo!k zijn de Buddhistische monumenten jeden, niet door stijl, constructie of ornament, niaar door de stoffeinp:, bestaande lit beelden oppesteld in de binnenruinite ol" de builennissen, somtijds door reeksen reliefs ontlecnd aan hunnc Ileilivre Schriften en wellicht ook door emblemata in den Aorm van topstukken, nisafdekkinjren e. d. Om 't kort te zejrjren: Wat de attributen zijn voor het pfodenbeeld, zijn de pod Enbelden voor den teilipel. Als nu de Manasara zegt, dat de Buddhisten hun e'lKcn castra's bezeten heben, vatten wij dit zoo op, dat die?astra's voornamelyk zoo niet uitsluitend de voorschriften bevat heben, waaraan de monumenten in iconographisch opzicht hadden te voldoen. Over de beteekenis en den omvans; dier voorschriften denke men niet te licht. 