None
liliiiill 6^ d^^^^C^^C^-p^ /^^ / f /i-*^ HET DAGBOEK VAN ADAM TAS ( 1 705-1 706) THE DIARY OF ADAM TAS (i 705-1 706) HET DAGBOEK VAN ADAM TAS (1705-1706) UITGEGEVEN DOOR LEO FOUCHE, B.A.(Kaap) Ph. et Litt.D.(Gent) PROFESSOR IN DE GESCHIEDENIS AAN HET TRANSVAALS UNIVERSITEITS-KOLLBGE, PRETORIA MET EEN ONDERZOEK NAAR DE KLACHTEN DER VRIJBURGERS TEGEN DE GOUVERNEUR WILLEM ADRIAAN VAN DER STEL MET TWEE KAARTEN LONGMANS, GREEN EN CO 39 PATERNOSTER ROW, LONDEN FOURTH AVENUE EN 30th STREET, NIEUW YORK BOMBAY, CALCUTTA, EN MADRAS I9I4 1- z to o GO O ^ z THE DIARY OF ADAM TAS (1705- 1 706) EDITED BY LEO FOUCHE, B.A.(Cape) Ph. et LiTT.D. (Ghent) PROFESSOR OF HISTORY IN THE TRANSVAAL UNIVERSITY COLLEGE, PRETORIA WITH AN ENQUIRY INTO THE COMPLAINTS OF THE COLONISTS, AGAINST THE GOVERNOR WILLEM ADRIAAN VAN DER STEL ENGLISH TRANSLATION BY A. C. PATERSON, M.A. (Edin. and Oxon.) PROFESSOR OF LATIN IN THE TRANSVAAL UNIVERSITY COLLEGE, PRETORIA WITH TWO MAPS LONGMANS, GREEN AND CO. 39 PATERNOSTER ROW, LONDON FOURTH AVENUE & SOth STREET, NEW YORK BOMBAY, CALCUTTA, AND MADRAS 1914 VOORREDE ToEN de Trustees van de Zuid-Afrikaanse Bibliotheek te Kaapstad mij verzochten, het Dagboek van Adam Tas ter publikatie voor te bereiden, waren zij het met mij eens, dat bet niet kon verscbijnen zonder een bespreking van de troebelen en gescbillen, waarin Tas gewikkeld was, toen hij de aantekeningen maakte en waarover zoveel van die aantekeningen zelve handelen. De strijd tussen de vrijburgers en de Gouverneur, Willem Adriaan van der Stel, wordt derhalve besproken in een aan- hangsel. Daar dit in de eerste plaats bedoeld is voor de student, die de kwestie grondig wenst te onderzoeken, is bet mijn streven geweest, niets te beweren, dat niet gestaafd wordt, en zoveel mogelik de bronnen zelf te doen spreken. Dit was niet altijd gemakkelik, in enkele gevallen zelfs niet mogelik, daar de bronnen voor het grootste gedeelte van de tijd niet binnen mijn bereik waren. Het was de wens van de Trustees, dat de uitgave voorzien zou zijn van een vertaling in het Engels, terwille van diegenen, voor wie anders het oorspronkelike een gesloten boek moest blijven. Het was geen geringe taak de gespierde, kleurrijke taal van Tas met haar sterk verouderde vormen over te z etten in het Engels, zonder lets te verliezen van de indruk op de lezer gemaakt door het oorspronkelike Dagboek. Gelukkig liet mijn kollega, Professor Paterson, zich bewegen deze taak op zich te nemen. Hij heeft het Dagboek niet alleen naar vorm en inhoud maar ook naar de geest biezonder getrouw weergegeven. De vertaling van de Inleiding en het Aanhangsel is ook van Professor Paterson. Hiervoor ben ik hem te meer verplicht. PEEFACE When I was invited by the Trustees of the South African Library at Cape Town to prepare for the press an edition of the Diary of Adam Tas, they agreed with me, that the Diary could not well appear without some discussion of the troubles and disputes in which Tas was involved at the time it was composed, and with which it is so largely concerned. The conflict between the burghers and the Governor, Willem Adriaan van der Stel, is therefore discussed in an Appendix. This being designed primarily for the student who wishes to undertake a thorough study of the question, it has been my aim to leave no statement unsupported by a reference to the sources, and as far as possible to let the original documents speak for themselves. This has not always been easy, nor indeed possible in some cases, as for the greater part of the time these documents were not within reach. It was the wish of the Trustees that the edition should include an English translation of the Diary, in the interests of those to whom the original must otherwise have remained a sealed book. To translate the vigorous and picturesque language of Tas, with its highly archaic forms, and at the same time to sacrifice nothing of the impression produced upon the reader by the original diary, was no light task. I was fortunate, there- fore, in securing the assistance of Professor Paterson, who has reproduced with singular fidelity, not only the form and sub- stance, but also the spirit, of the original. The Introduction and the Appendix have also been translated by Professor Paterson, and my debt to him is the greater, as viii VOOKREDE daar dit te midden van drukke werkzaamheden en currente calamo moest geschieden. Het is mij een aangename plicht hier mijn hartelike dank uit te spreken voor de bulp, die ik ontvangen heb van de heer A.C. G.Lloyd, Bibliothekaris van de Zuid-Afrikaanse Bibliotbeek, van de heer C. G. Botba en de beer R, Andrews van bet Kaapse Arcbief, en van mijn kollega's, Dr. L. C. de Villiers, die de kaarten beeft getekend, en Professor Dr. H. Eeinink en Pro- fessor J. Purves, die de proeven bebben nagezien. LEO FOUCHE. Tkanbvaalb Univeesiteits-kollege, Pretobia, 25 Maart 1914. GEDEUKT BIJ WILLIAM CLOWES EN ZONEK, BPKT. LONDEN EN BECCLES. PEEFACE ix the work had to be carried out currente calamo amidst the pressure of other duties. It is a pleasure to acknowledge here the help I have received from Mr. A. C. G. Lloyd, Librarian of the South African Library, from Mr. C. G. Botha and Mr. R. Andrews of the Cape Archives, and from my colleagues, Dr. L. C. de Villiers, who prepared the maps, and Professors H. Eeinink and J. Purves, who revised the proofs. LEO FOUCHE. Transvaal University College, Pretoria, March 25th 1914. PEINTKD BT WILLIAM CLOWES AND SONS, LIMITED, LONDON AND BECCLElj. INHOUD BLADZ VOOEREDE Vi INLEIDING xiv I. Adam Tas xiv II. Het Dageegistee XXX § 1. De Kopieen, xxs. § 2. Herkomst der Kaapse Kopie, xxxii. § 3. Vertrouwbaarheid der Kopieen, xxxvi. § 4. Het Origineel, xxxviii. § 5. Waarde van het Dagboek, xliv, HET DAGEEGISTER VAN ADAM TAS . i-i55 AANHANGSEL DE KLACHTEN DER VRIJBURGERS TEGEN DE GOUVERNEUR, WILLEM ADRIAAN VAN DER STEL HOOEDSTUK I.— Inleidend 156 § 1. De " van der Stel Kwestie," 156. § 2. Leibbrandt en zijn School, 158. § 3. Wat is de Waarheid ? 162. § 4. Plan van dit Onder- zoek, 162. HOOEDSTUK II.— De Bronnen 166 § 1. De Geschriften der Partijen. 166. § 2. De Tijdgenoten, 178. § 3. Archivalia, 182. § 4. Het Dagboek van Adam Tas, 182. HOOEDSTUK III.— Kolonisten En Ambtenaren aan de Ivaap . . 186 § 1. Het Monopolie der Compagnie, 186. § 2. Het Monopolie der Ambtenaren, 190. § 3. De Positie in 1705, 202. § 4. Het Klacht- schrift, 206. CONTENTS PAOB Preface vii INTEODUCTION ^v I. Adam Tab xv II. The Diaby sxxi § 1. The Copies, xxxi. § 2. The History of the Cape Copy, xxsiii. § 3. Authenticity of the Copies, xxxvii. § i. The Original, xxxix. § 5. Value of the Diary, xlv. THE DIAEY OF ADAM TAS • • • i-i55 APPENDIX THE COMPLAINTS OF THE FREEBURGHERS AGAINST THE GOVERNOR, WILLEM ADRIAAN VAN DER STEL CHAPTER I.— INTRODUCTOEY 157 § 1. The " van der Stel Question," 157. § 2. Leibbrandt and his School, 159. § 3. What is the Truth ? 163. § 4. Plan of the Inquiry, 163. CHAPTER II.— The Sources 167 § 1. Publications of the Disputants, 167. § 2. The Contemporaries, 179. § 3. The Records, 183. § i. The Diary of Adam Tas, 183. CHAPTER III. — Colonists and Officials at the Cape 187 § 1. The Monopoly of the Company, 187. § 2. The Monopoly of the Officials, 191. § 3. The Position in 1705, 203. § 4. The Memorial, 207. xii INHOUD BLADZ HOOFDSTUK IV.— Van der Stels Verdediging 208 A. Het Getuigscheift van Goed Gedeag 210 B. De Vervolging der Ondertekenaren 216 § 1. De " Confessien " der Vrijburgers, 218. § 2. De Vervolging der Vrijburgers begint, 220. § 3. De Rechtbank, 224. § 4. Het Ver- hoor van Jakobus van der Heiden, 230. C. De " Confessien " : Hoe Verkregen 242 § 1. Wessel Pretorius, 242. § 2. Daniel Zevenhoven, 246. § 3. Klaas Meyboom, 248. § 4. Jakob Cloete, 252. § 5. Jakob Louw, 252. § 6. Klaas van der Westhuizen, 254. § 7. Pieter Meyer, 256. § 8. Pierre Rousseau, 258. § 9. Steven Vermey, 258. § 10. Jakob Pleunis, 258. § 11. Hans Conterman, 258. § 12. Christiaan Wynooh, 260. § 13. Adam Tas, 260. § 14. Dirk Pietersz, 262. § 15. Samenvatting, 264. D. De " Confessien " : Hun Inhoud 266 § 1. Adam Tas, 266. § 2. Pierre Rousseau, 272. § 3. Jakob Louvsr, 274. § 4. Wessel Pretorius, 276. § 5. Jacques de Savoye, 276. § 6. Jakobus van der Heiden, 278. § 7. Konklusie, 280. E. De " Korte Deductie " en zijn Waarde 282 NooT. — Leibbrandts Vertaling van de Korte Deductie, 284. HOOFDSTUK V.— Waren de Klachten Gegrond ? 288 A. De Hoofdklachtem 288 § 1. Ware Oorzaak der Ontevredenheid, 288, § 2. 's Gouverneurs Boerderij, 296. § 3. Grondbezit van de Ambtenaren, 306. § 4. Boer- derijen van de Ambtenaren, 310, § 5. Beperktbeid van de Markt voor Wijn, Koorn en Vlees, 318. § 6. Konklusie, 328. B. Van der Stel als Beschermbr deb Inboorlingen .... 332 §1. 't Verbod van Veeruil Oorzaak der Klachten? 332. §2. De Ruiltocht van 1702, 334. § 3. De Gouverneur als Veeruiler, 336, § 4. De Veeruil en de Klachten, 340. C. De overige Klachten 344 § 1. Plagerij der Boeren door de van der Stels, 344. § 2. Onder- drukking der Boeren door W. A. van der Stel, 344. § 3. Omkoperij, 346. § 4. Blanke Knechts, 350. § 6. Mishandeling van Ambtenaren, 352. § 6. Slotsom, 352. HOOFDSTUK VI.— Betekenib van de Episode 356 Register op Dagboek 365 KAAETEN Kaart van Stellenbosch en Omstreken in 1705 . Tegenover het Titelhlad Kaart bij Het Dagboek van Adam Tas, 1705-1706 Aan het einde van het boek CONTENTS xiii FAOS CHAPTER IV.— Van der Stel's Defence 209 A. The Testimonial or Good Conduct Certificate . . . . 211 B. Proceedings against the Complainants 217 § 1. The " Confessions " of the Colonists, 219. § 2. Initial Proceed- ings against the Colonists, 221. § 3. The Tribunal, 225. § 4. The Ex- amination of Jacobus van der Heiden, 231. C. The " Confessions " : How Obtained 243 § 1. Wessel Pretorius, 243. § 2. Daniel Zevenhoven, 247. § 3. Klaas Meyboom, 249. § 4. Jacob Cloete, 253. § 5. Jacob Louw, 253. § 6. Klaas van der Westhuizen, 255. § 7. PieterMeyer, 257. § 8. Pierre Rousseau, 259. § 9. Steven Vermey, 259. § 10. Jacob Pleunis, 259. § 11. Hans Conterman, 259. § 12. Christiaan Wynoch, 261. § 13. Adam Tas, 261. § 14. Dirk Pietersz, 263. § 15. Summary, 265. D. The " Confessions " : Their Content 267 § 1. Adam Tas, 267. § 2. Pierre Rousseau, 273. § 3. Jacob Louw, 275. § 4. Wessel Pretorius, 277. § 5. Jacques de Savoye, 277: § 6. Jacobus van der Heiden, 279. § 7. Conclusion, 281. E. The *' Korte Deductie " and its Value 283 Note. — Leibbrandt's Translation of the " Korte Deductie," 285. CHAPTER V. — The Complaints of the Burghers examined . . . 289 A. The Main Charges 289 § 1. True Cause of the Discontent, 289. § 2. The Governor as Farmer, 297. § 3. The Officials as Landowners, 307. § 4. The Officials as Farmers, 311. § 5. Restricted Character of the Market in Wine, Corn, and Meat, 319. § 6. Conclusion, 329. B. Van der Stel as Protector of the Natives 833 § 1. The Interdict upon the Cattle Barter the Cause of the Com- plaints, 333. § 2. The Trading Expedition of 1702, 335. § 3. The Governor as Cattle Trader, 337. § 4. The Cattle Traffic and the Com- plaints, 341. C. The Remaining Complaints 345 § 1. Annoyance caused to the Farmers by the van der Stels, 345. § 2. Oppression of the Parmers'by W. A. van der Stel, 345. § 3. Corrupt Practices, 347. § 4. White Servants, 351. § 5. Ill-treatment of Officials, 353. § 6. Final Review, 353. CHAPTER VI.— Significance op the Episode 357 Index to Diary 365 MAPS Map op Stellenbosch and Neighbourhood in 1705 . . . Frontispiece Map to illustrate the Diary op Adam Tas, 1705-1706 . . At end of book INLEIDING Adam Tas, wiens Dagregister de lezer tans in handen heeft, werd geboren te Amsterdam, in 't jaar 1668.^ Zijn ouders waren Jan Tas, oud-Commies van de Eekenkamer in Overijssel, en Mar- gareta Lindenhovius. Hij had nog een broer, Gerard, en drie zusters, Sara Wilhelmina, Anna Margareta, en Hester Elsabe.^ Met de Kaap stond zijn familie reeds enige jaren in betrekking, daar zijn tante van moederskant, Maria Lindenhovius, in dienst was bij de Gouverneur, Simon van der Stel, en later uit zijn huis trouwde met Henning Husing, een gegoede Kaapse boer.^ Adam Tas kwam als vrijburger naar de Kaap in 1697,* en nam zijn intrek bij zijn oom, Henning Husing, die hij als sekretaris schijnt gediend te hebben. Husing was toen reeds de rijkste boer aan de Kaap, en stond hoog in de gunst bij de Gouverneur, Simon van der Stel, later ook bij diens zoon en opvolger, Willem Adriaan. Dat Tas spoedig 't vertrouwen van de overheid gewonnen had, blijkt uit 't feit, dat hij in 1699 aangesteld werd als vaandrig der Burger-infanterie aan de Kaap.^ Over deze eerste jaren van zijn verblijf hebben wij geen verdere biezonderheden. Indien wij de Gouverneur, die later zijn aartsvijand werd, mogen geloven, gedroeg Tas zich "als een ledigganger met te lopen slenteren, en dagelijks bij de buurt 1 Volgens zijn verklaring, bij zijn verhoor in 1706, was hij toen " omtrent 38 jaren " oud. Vgl. Leibbrandts " Defence of W. A. van der Stel," bl. 72. * Deze biezonderheden zijn genomen uit 't testament van zijn zuster Sara Wilhelmina, getrouwd met Klaas Hendriksz. Diepenauw. (Zie Testamenten, 29 Junie 1712.) 3 Vgl, " Defence of W. A. van der Stel," 21. INTRODUCTION Adam Tas, the author of the journal now in the reader's hands, was born at Amsterdam in the year 1668. His parents were Jan Tas, formerly Clerk of the Treasury in Overijssel, and Margareta Lindenhovius. He had one brother, Gerard, and three sisters, Sara Wilhelmina, Anna Margareta, and Hester Elsabe. There was already a family connection with the Cape of some years' standing, his maternal aunt, Maria Lindenhovius, having been in service with the Governor, Simon van der Stel, and having subsequently married, from her master's house, Henning Husing, a substantial Cape farmer. In 1697 Tas came to the Cape in the quality of colonist or " free burgher," and took up his quarters with his uncle, Henning Husing, who seems to have found him employment as his clerk or secretary. At that time Husing was already the wealthiest farmer at the Cape, and stood high in favour with the Governor, Simon van der Stel, and subsequently with his son and successor, Willem Adriaan. That Tas speedily gained the confidence of the authorities, appears from the fact that in 1699 he received his commission as Ensign in the Cape Burgher Infantry. We have no further details, however, of his first years in his new home. If we may believe the Governor, Willem Adriaan van der Stel, who subsequently became his arch enemy, he conducted himself " as an idle fellow, for to go lounging up and down, and every day about the neighbourhood be wagging a froward tongue." * Volgens van der Stel in zijn " Verantwoording." (Zie Bogacrt, " Historische Reize," bl. 579.) 5 Vgl. Leibbrandts "Journal, 1699-1732," bl. 16. xvi INLEIDING kwade snaps te voeren." ^ De beschimpingen van de Gouverneur, die door Tas ten val gebracht was, kunnen wij natuurlik niet als de waarheid aannemen ; maar Tas heeft stellig dadelik de eigenschappen getoond, die wij later uit zijn geschriften leren kennen. Zijn innemende manieren, zijn grote belezenheid, en bo venal zijn gezellige aard, moeten hem een wijde vriendekring verworven hebben. Zijn Dagboek toont ons, dat hij nooit gelukkiger was, dan wanneer hij " onder het dampen van een pijpje smookkruid, in zoete samenkoutinge " met de vrienden een uurtje kon slijten. In 1703 had een belangrijke gebeurtenis plaats, die zijn loop- baan een nieuwe wending zou geven. Hij trad, 3 Junie van dat jaar, in 't huwelik met " een rijke boerinne," Elisabeth van Brakel, weduwe van de vrijburger Hans Jurgen Grimpe, die zijn mooie en goed onderhouden plaats in voile eigendom aan zijn vrouw nagelaten had.^ Tas was met dit huwelik, volgens van der Stel, met de neus in de boter gevallen : "In deze graazige klaver- weide," zegt schamper de Gouverneur, " kwam deze scheinheilige schoft, die met straatslypen, en met een zo veel jar en gevoert luy leven niet veel bevoordeelt hadde, tot een' gelukkigen, rustigen en zeer vermakelyken staat ; zo hy maar zedelyk, matelyk en vergenoegzaam geweest was, veele moeielykheden, opschuddingen en ontroeringen zouden thans niet in zwang gaan ; maar door die ongewoone en schielyk bekomene rykdommen kon men zich binnen de palen van bescheidentheid niet houden. Men moest met het broederschap dagen en nachten met suipen en brasseu, teeren en smeeren doorbrengen. Elk drilde in dit boereleven tien a twalef schottelen, gevult met pasteyen, taarten, kalkoenen, ganzen, hoenders, enz. op tafel, tot dat men onder dit gastereeren weelige, dertele en brooddronkene buitenspoorig- heden, en zorgelooze bedryven van ontwerpen begon te smeden, om den Gouverneur in zyne ruste te stooren, en met eene verdwaasde overgevene boosheid d'algemeene ruste en vrede met voeten te treden." ^ ' In zijn " Verantwoording," bij Bogaert, bl. 579, INTRODUCTION xvii We cannot, of course, accept as gospel the abuse of the Governor, whose downfall Tas had brought about, but we may feel assured that from the first Tas discovered those personal characteristics, so familiar to us from his writings of a later date. His engaging manners, the wide extent of his reading, and above all his genial disposition, must have gained for him a host of friends. We know from his Diary that he was never happier than when able to wile away an hour in their society, " with sweet and intimate discourse, over a cheerful pipe of tobacco." In the year 1703 there occurred an important event, which was to give a new turn to his career. This was his marriage, upon the third of June, with " a wealthy farmer's widow," Elizabeth van Brakel, relict of the free burgher Hans Jurgen Grimpe, who had bequeathed his farm to his wife in full ownership. The property was a handsome one, and in excellent condition. According to van der Stel, this marriage set Tas fairly on his feet. "Within this grassy clover-meadow," says the Governor scornfully, " this canting rogue, that with padding of the streets, and with those many years of idle living, was come by no great profit, did attain unto an easeful, fortunate, and right pleasaunt estate ; so being he had been but sober, moderate, and contentable, there were a many troubles, tumults, and alarums not in train this day. But with this unfamiliar affiuency, thus gotten in a twinkling, there was no keeping of oneself within the limits of discretion, and with his confraternity he must still be spending days and nights in swilling and toping and feasting and junketing. For of their rustic husbandry would each man dress his table with dishes ten and twelve, bespread with tarts and pasties, turkeys and geese and capons and the rest, until that with these roisterings they did begin to forge presumptuous, lecherous, and overweening extravagances, and reckless purposes and designs, for to disturb the Governor his repose, and with infatuate and abandoned naughtiness to trample under foot the general peace and quiet." ^ Ibid., 580. Do datum bij de Villicrs, " Geslacht-Register der Oude Kaapsche Farailiiin," III, 399. ^ Bogaert, 580. b xviii INLEIDING Het is iiauweliks nodig de lezer te waarschuwen, dat deze behoorlike voorstelling van 't boereleven als een echt land van cocagne een fantasie van de Goiiverneur is. In de werklikheid zagen zich de Kaapse boeren, geen twee jaar na 't huwelik van Tas, met een wisse ondergang bedreigd, ten gevolge van de politiek van Willem Adriaan van der Stel. Het is bekend, dat de Nederlands Oost Indiese Compagnie een handelslichaam was, dat als zodanig met de kolonisatie uit het moederland weinig ophad. De kolonie aan de Kaap was ontstaan uit een verversplaats voor haar vloten. De " vrije landbouwers " waren oorspronkelik ingevoerd uitsluitend als middel om op de goedkoopste wijze koorn en vlees te verschaffen voor de schepen en de bezetting der Compagnie ; en dit gebeurde eerst nadat de boerderij-ondernemingen, door de Compagnie zelf begonnen, te duur waren gebleken. De plaatselike markt was z6 beperkt, dat, wilde men de boeren de kans op een bestaan geven (en dit werd noodzakelik geaeht), alle konkurrentie van de kant der ambtenaren ten strengste moest worden verboden. Dit beginsel hadden de Bewindhebbers herhaaldelik neergelegd in hun instruk- ties aan de Kaapse opperhoofden. Willem Adriaan van der Stel sloeg die bevelen in de wind. In 1699 aan de Kaap aangekomen als Gouverneur, kreeg hij het volgende jaar een grote plaats in handen, en begon dadelik hierop een boerderij op de grootste schaal aan te leggen. Zijn voorbeeld werd door zijn vader, zijn broer en de hogere ambtenaren ijverig gevolgd. Deze ambtenarekliek, die uit zeven of acht personen bestond, bezat even veel grond als de helft van al de vrije boeren aan de Kaap tezamen. De betekenis van dit feit wordt duidelik, wanneer men in aanmerking neemt, dat de vrije boeren alleen twee keer zoveel konden opbrengen als de beperkte hoeveelheid, waarnaar in de Kaapse markt gevraagd werd. Wat echter de positie voor de boeren ondragelik maakte, was de aard van die markt : het was een strikt monopolie, geheel onder 't beheer van de plaatselike vertegenwoordiger der INTEODUCTION xix It is scarcely necessary to remind the reader that this delec- table picture of the farmer's life as a veritable Land of Cockayne was entirely a figment of the Governor's imagination. In point of fact, within two years from the date of Tas's marriage, the " free farmers " at the Cape found themselves threatened with utter ruin, as a result of the policy of Willem Adriaan van der Stel. As the reader is aware, the Dutch East India Company was a commercial body, which, as such, did not favour colonisation from the mother-country. The colony at the Cape had developed out of a victualling-station for the Company's fleets. The " free farmers " had originally been introduced for no other purpose than to provide grain and meat for the Company's ships and garrison at the lowest possible rates ; and this step was taken only after the farming operations started by the Company itself had proved too costly and expensive. The local market was so restricted that, if the farmer were to exist at all (and his existence was looked upon as a necessary evil), all competition on the part of the Company's officials must be strictly prohibited. This was a principle which the Directors had laid down time and again in their instructions to the Com- manders at the Cape. Willem Adriaan van der Stel threw it to the winds. In the year 1699 he reached the Cape as Governor. In 1700 he obtained possession of a large estate, where he at once estab- lished farming operations on a vast scale. His example was eagerly followed by his father, his brother, and his chief sub- ordinates. This official coterie, consisting of some seven or eight persons, occupied between them half as much land as the whole of the free farmers at the Cape put together, and when it is borne in mind that the free farmers by themselves could have supplied twice over the restricted demands of the Cape market, the significance of the fact will not be lost. But what made the farmer's position intolerable was the character of the market itself. It was a close monopoly, XX INLEIDING Compagnie, de Goiivenieur. De boer l^estond om graan en vee aan de Compagnie te leveren, en zolang de Compagnie nog niet geholpen was, mocht hij elders niets verkopen. Nog meer : het was de Gouverneur in Rade, die vaststelde, wat er gekocht zou worden, en tegen welke prijzen. Onder deze omstandigheden valt het gemakkelik te begrijpen, dat de eigenlike boeren geen aftrek voor hun produkten vonden dan nadat de ambtenaar-boeren de hunne van de hand gezet hadden, en dat de prijzen door eerst- genoemden verkregen heel anders waren dan die, welke hun meer bevoorreehte konkurrenten konden vorderen. De " van der Stel Kwestie " wordt in het Aanhangsel omstandig besprokeu. Hier is genoeg aangevoerd om de lezer te tonen, dat 't verzet der boeren tegen van der Stel geenszins voortsproot uit " brooddronkenheid," maar integendeel uit de uiterste nood. Henning Husing, de erkeude leider der boerebevolking, had reeds in 1704 bij de Bewindhebbers geklaagd over 't wanbeheer van de Gouverneur,^ doch zonder gevolg. Intussen ging het van kwaad tot erger. Eindelik, in 't voorjaar van 1705, besloten de boeren hun grieven door middel van een Klachtschrift aan de Overheid in Batavia en Nederland bekend te maken. Adam Tas, " als een sierlijk schrijver,^ werd aangesteld als sekretaris van de broederschap. Het Dagboek geeft ons een inzicht in de klimmende ontevre- denheid, die het toppunt bereikt in de maanden December 1705 tot Februarie 1706. De loop der beweging tegen van der Stel wordt duidelik aangeduid, van de oorsprong in de onenigheid tussen Husing en de Gouverneur tot de vooravond van de ontkno- ping, wanneer van der Stel 't komplot ontdekt en een verwoede vervolging der burgers begint. Van dit drama, waarin 't tragiese niet ontbreekt, geeft 't Dagboek alleen de eerste bedrijven. De gevangenneming van Tas onmiddellik bij de ontdekking van 't komplot maakte ' Vgl. benedeu, bl. 14, Noot 1. - Zo uoemt de Gouverneur hem schimpeud. Zie Bogaert, 580. INTRODUCTION xxi completely controlled by the Company's local representative, the Governor. The farmer was there to raise grain and cattle for the Company, and not until the Company's needs had been supplied could he dispose elsewhere of a stiver's worth of his produce. Moreover, it was the Governor in Council who deter- mined what should be bought and what price should be paid. Under these circumstances it will readily be understood that the legitimate farmer entered the market only when the official circle had off-loaded their supplies, and that the prices he obtained were very different to those commanded by his more favourably situated competitors. The " van der Stel question " is discussed in the fullest detail in the Appendix to this volume, but enough has here been said to assure the reader that the revolt of the farming community against van der Stel was in no sense the outcome of " wantonness " but of the most dire necessity. As early as the year 1704 Henning Husing, the recognised leader of the farming community, had already made representa- tions to the Directors upon the question of the Governor's mis- rule. No result followed, however, and in the meantime the position went from bad to worse. Finally, in the spring of 1705, the farmers resolved to lay their grievances before the authorities in Batavia and the Netherlands by means of a Memorial. Adam Tas, the " elegant writer," was appointed secretary to the confederates. The growing discontent, which reaches its climax between December 1705 and February 1706 is reflected in the pages of the Diary. The course of the movement against van der Stel is clearly indicated, from its origin in the quarrel between Husing and the Governor to the eve of the denouement, when van der Stel discovers the conspiracy, and a frantic persecution of the colonists is set on foot. The Diary contains only the opening scenes of a drama which is not without an element of tragedy. The arrest of Tas, immediately upon the discovery of the plot, brought his journal xxii INLEIDING vanzelf eeu einde aan zijn aantekeningen. De latere bedrijven zullen de lezer duidelik worden uit 't Aanhangsel. De leiders van de beweging op 't platteland, Adam Tas, Jakobus van der Heiden, Pieter van der Bijl, Guilliam du Toit, Hercules du Preez (hij schrijft zijn naam korrekt dcs Prcs), waren of Nederlanders, trots op de vrijheid die de vaderen zo duur hadden gekocht, of Fransen, die terwille van de vrijheid hun moederland hadden verlaten. Beide klassen waren ten zeerste gehecht aan hun rechten, en volkomen bereid, die rechten tot op 't uiterste te verdedigen. Willem Adriaan van der Stel, wiens wanbeheer de kolonisten tot verzet had gebracht, was zijn loopbaan begonneu onder de meest gunstige omstandigheden. Door zijn moeder en door zijn eigen huwelik geparenteerd aan deftige regentefamilieen in Amsterdam, had hij zich gedurende tien jaar bewogen in de beschaafdste kringen van de wereldstad, waar hij verschillende ambten, o.a., dat van schepen, bekleedde. Maar reeds hier had hij de bokspoot getoond, en door een losbandig leven zich schulden op de hals gehaald, die misschien enigermate de afpersingen verklaren, waaraan hij zich later schuldig maakte.^ De aanstelling als Gouverneur aan de Kaap met de bijna onbeperkte, autokratiese macht die deze meebracht, gaf hem voor 't eerst de gelegenheid de vrije teugels te geven aan de grillen en hartstochten van zijn zonderlinge natuur. Yan dat komplex, dat voor velen een raadsel is gebleven, hebben wij de sleutel, wanneer wij ons zijn afkomst te binnen brengen. Zijn groot- moeder van vaders zij was " een zwartinne," Monica da Costa (Mai Monica van de Kust, bij de Nederlanders).^ Haar zoon, Simon, was een man van voortreffelike hoedanigheden (hoewel hij lang niet dat toonbeeld aller deugden was, dat de historic! ons voor- houden). Maar, zoals dikwels met lieden van gemengden bloede 't geval is, bij het derde geslacht was de terugslag zich komen vertonen. Willem Adriaan maakt op ons de indruk van een halve oosterling. Hij was zeker niet zonder goede eigenschappen, ' Vgl. hierover de " Coutra Deductie." * Ibid. INTRODUCTION xxiii to a sudden close. The scenes which follow the reader may trace for himself in the Appendix. The leaders of the movement in the country districts, Adam Tas, Jakobus van der Heiden, Pieter van der Bijl, Guilliam du Toit, Hercules du Preez (he writes his name correctly as dcs Prcs), were either Netherlanders, proud of the liberty which their fathers had bought so dearly, or Frenchmen, who had forsaken home and country rather than surrender their freedom. Both classes were profoundly attached to their rights, and fully prepared to defend those rights to the uttermost. Willem Adriaan van der Stel, whose misgovernment had excited the opposition of his subjects, had commenced his career under the most favourable auspices. Connected through his mother, and by his own marriage, with distinguished ruling families in Amsterdam, he had moved for some ten years in the most cultured circles of the great city, where he had filled various offices, including that of Alderman. But even thus early in his career he had betrayed the cloven hoof, and his dissolute life had saddled him with a load of debt which may have been in some measure responsible for the career of extortion upon which he subsequently embarked. It was his appointment as Governor of the Cape, with the autocratic and almost absolute power attaching to that office, which first furnished him with the opportunity of giving free rein to the passions and extravagances of a strangely complex character, a character which still remains a mystery to many who have forgotten his mixed descent. His grandmother on his father's side had been a coloured woman, Monica da Costa (known among the Dutch as Mai Monica of the Coast). Her son, Simon van der Stel, was a man of remarkable qualities, although far from that pattern of all the virtues which the historians represent him as having been. But, as is frequently the case with persons of mixed blood, the throw-back had occurred in the third generation. The impression that Willem Adriaan leaves upon us is that of the half Oriental. His character was not xxiv INLEIDING maar het ontbrak hem geheel aan evenwicht en moreel gevoel. Zijn oosterse praalzucht vertoonde zich in zijn groots aangelegd buiten, *' Vergelegen," dat een pronkstuk moest worden, zij het dan ook ten koste van de Compagnie en de kolonisten, en door middel van een gevoelloze verontachtzaming der bevelen van de overheid in Nederland en Indie. Zijn grootse plannen eisten grote sommen geld, die bijeengesehraapt moesten worden, het kwam er niet op aan hoe. Yandaar zijn pogingen, de Kaapse markt geheel in eigen handen te krijgen ; vandaar 't bedrog, de omkoopbaarheid, die zijn regering kenmerkten. Zijn geaardheid was tegelijk gebiedend en zwak. Zodra er 't minste verzet kwam tegen zijn wil, werd hij overmeesterd door aanvallen van bijna waanzinnige woede.^ In de gevaarlikste krisis van zijn leven, wanneer 't komplot tegen hem ontdekt wordt, verliest hij alle zelfbeheer. Hij doet de malste dingen, Scheldt op zijn tegenstanders in een weergaloos grove taal ; het verzet tegen zijn wanbeheer wordt "goddeloos," " lese-majeste," zijn tegenstanders zijn ** scheinheilige schoften," " vuilaardige, onwetende boeren," enz. Nog erger is de grenzeloze bedriegerij, waarmee hij zich zoekt te rechtvaardigen : valse verklaringen worden bij tientallen op zijn bevel opgetrokken en beedigd als echt ; zelfs de Eesolutieen van de Politieke Raad worden vervalst, en met valse eden bekrachtigd." Van der Stel openbaart in en na de krisis een karakter, dat geen zweem van eergevoel of schaamte bezit. Ook zijn privaat leven herinnert aan zijn afkomst ; het was z6 onzedelik, dat hij 't voorlezen der Tien Geboden bij diensten in zijn tegenwoordigheid verbood, en dat zijn ongelukkige vrouw uit wanhoop poogde zich om 't leven te brengen. Zijn privaat leven, zijn regering, alles was uit een stuk ; hij toonde al de eigensehappen van een "oosters Potentaat."^ ' Eeu typies geval was dat vau de sergeant Johan Ernst Jering, die van de wacht geroepen werd en door van der Stel eigenhandig afgerost werd. ("Contra Ded.," 52, eu Kolbe, " Caput Bouie Spei Hodiernum," 760.) INTRODUCTION xxv without its more admirable features, but he lacked balance and self-control, and the moral sense seems to have been entirely wanting. His Oriental ostentation displaj'ed itself in his palatial country seat. Yergelegen was to become a monument of magni- ficence, reared upon the most cynical disregard of the commands of the authorities in India and the Netherlands, and of the eventual cost to the Company and the colonists. His ambitious schemes demanded large sums of money, which had to be procured, it mattered not by what means. Hence his endeavours to obtain the complete control of the Cape market ; hence the corruption and venality which characterised his administration. His nature was at once weak and domineering. So soon as he encountered the slightest opposition he was seized by fits of almost maniacal fury. At the most desperate crisis of his life, when the plot against him is discovered, he loses all self-control. He acts like a madman, and rails against his opponents in language of unexampled coarseness and violence. The resist- ance to his misgovernment is "godless," " lese-majeste " ; his enemies are '\canting rogues," " obscene, ignorant boors," etc. Still worse is the colossal campaign of fraud by means of which he seeks to establish his innocence. Upon his instructions false depositions are drafted by the dozen, and attested as genuine ; even the resolutions of the Council of Policy are falsified and confirmed by perjury. Both in and after the crisis van der Stel reveals a character without a trace of honour or shame. His private life was no less reminiscent of his extraction. He was grossly immoral, to such a degree, that he forbade the reading of the Ten Commandments at any service held in his presence. His unhappy wife attempted in despair to destroy herself. In a word, his private life was of one piece with his government ; both displayed all the characteristics of the " Eastern Potentate." - Over deze vervalsingcn, zie bouedon, Aauhangsel, Hoofdstuk IV, E. bl. 282. Over de vervalsing der Rosolutieen van do Politicko llaad, " Coutra Ded.," 83-89. Do originolen van do vcrklaringen aldaar gegevon /.ijn op 't Kaapso Archief tc viudeu. ^ Zo uoemeu hem do burgers in de "Contra Deductic." xxvi INLEIDING Zijn tegenstandei's, de boeren, waren geen heiligen. Adam Tas is geen figuur, die als held van een roman kan dienen ; hij was beschaafd, gezellig, beminnelik van geaardheid, maar zwak in 't gevaar. Na zijn gevangenneming gedraagt hij zich niet met de standvastigheid, die velen van zijn minder begaafde breeders tonen.^ Zijn vriend, Jakobus van der Heiden, slaat gedurende de vervolging een veel beter figuur. Zelfs niet de vreze des doods kan hem zijn beschuldigingen tegen de Gouverneur doen her- roepen. Hij toont een stug, hardvochtig karakter, dat om zijn onbuigzaamheid respekt verdient. ^ Ook is het waar, dat be boeren terwille van hun eigen belangen tegen van der Stel klaagden, zoals Colvin en Edgar hun verwijten. Dat echter hun optreden voor hun eigen zaak laakbaar is, juist omdat zij voor zichzelf vechten, kan ik niet inzien. De beweging van 1705 was niet uit de zelfzucht van enkelen gesproten ; zij gold de gehele gemeenschap. Met recht kon Tas de leidsmannen noemen " Mannsn van eere, die de gemeente met kragt soeken voor te staan." ^ ***** Om nu tot Adam Tas terug te keren : zodra de Gouverneur bericht kreeg, dat de boeren over hem geklaagd hadden, viel Tas bij hem in verdenking ; niemand anders kon te Stellenbosch de leidsman van een dergelijke beweging zijn. In de nacht van 27 Februarie 1706 werd Tas gevangen genomen, en onder zijn papieren vond men een ontwerp van 't Klachtschrift, met andere bewijzen van 't komplot. Tas werd naar de Kaap gebracht, en op het Kasteel " dag en nacht bewaakt door twe soldaten met • Tas ontkent wel de echtheid van zijn verhoor, zoals dat door van der Stel werd gedrukt in de " Korte Deductie " {v. "Contra Ded.," 66, 67), maar die ontkenning komt ens ietwat halfhartig voor. ^ Over zijn vervolging, beneden, Aanhangsel, Hoofdstuk IV., B, 4, bl. 230. Hij werd later beschuldigd van wredo roverijen op de Hottentotten gepleegd te hebben, doch hiervau is geen bevvijs geleverd (Zie Aanhangsel, V. B. bl. 332). Tas stelde hem later aan als voogd over zijn kinderen, en van der Heiden werd na de dood van Tas beschuldigd van geen behoorlik verslag gegeven te hebben van zijn adminis- tratie van de boedel (Vgl. Aanhangsel op Brief van Gouverneur en Eaad aan de INTRODUCTION xxvii His opponents, the farmers, were no saints. Adam Tas is not the character to figure as the hero of a romance. He was a cultured man, of genial and amiable disposition, but in the face of danger he betrays his weakness. His conduct subsequent to his arrest is not marked by the firmness and resolution which so many of his less gifted brethren display. His friend, Jakobus van der Heiden, plays far the nobler part during the persecution. Not the fear of death itself can induce him to withdraw his charges against the Governor. His is a " dour " character, hard and repellent as flint, but his indomitable will compels our respect. It is no less true that the movement against van der Stel was immediately inspired by the self-interest of the conspirators. Colvin and Edgar make this a reproach against them, but it is not clear why the defence of one's rights should be matter for censure, just because those rights happen to be one's own. The movement of 1705 was not inspired by motives of personal interest on the part of a few individuals ; it was the concern of the community as a whole. Tas has truth on his side when he speaks of the leaders as " Men of honour, that would spend their strength in service of the community." ***** To return to our author. No sooner did the Governor be- come aware that the farmers had lodged complaints against him, than his suspicions fell upon Tas. There was no one else at Stellenbosch who could direct a movement of the kind. During the night of February 27, 1706, Tas was arrested, and amongst his papers there was discovered a draft of the Memorial, with other evidences of the plot. Tas was conveyed to the Cape, and lodged in the Castle. There two soldiers, with drawn swords, XVII van 16 Oktober 1724, Resolutie, Politieke Raad vau 29 Mei 1725, Brief van de XVII aan G. en R., van 6 Maart 172G, en Brief van G. en R. aan XVII, van 31 Jan. 1727). Uit deze laatste blijkt, dat v. d. Hoidcu en de andere administrateuren uiet behoorlik inveutaris gemaakt laaddon bij 't begin, en dat hij een som geld van de boedel renteloos gohad had, doch zonder die voor eigen voordeel te gebruiken. ^ Zic beuedon, bl. 64. xxviii INLEIDING uitgefcogene zwaarden, de schoorsteen van zijn vertrek toegemet- zelt, zijn spyze, drank, en wat hem ter havening wierd toegezon- den, doorzocht, pen, inkt en papier geweigert, en zyne vrouwe op haar aanstendige beede zelden toegelaten hem te mogen zien en spreeken." ^ Hier zat hij " dertien maanden en zeventien dagen," tot 16 April 1707, toen eindeUk de beshssiug der Bewindhebbers over de klachten der boeren de Kaap bereikte. De uitslag is bekend : de boeren werden in hun optreden gehandhaafd, en van der Stel en de hoofdambtenaren van hun posten ont- slagen. Ommiddellik nadat de bevelen der XVII bekend gemaakt waren, werden Tas en de andere gevangene burgers in vrijheid gesteld. Hun Hjden was ten einde, hun strijd gestreden. " En is met geene penne uit te drukken met wat gejuich en vreugde- tekenen deze menschen, toen ze uit hunne gevangenissen naer de Kaap gingen, van de welmeenende burgers omhelst en verwelle- komt wierden." ^ Na zijn vrijlating en de verdere woeHngen onder van der Stels opvolger, d'Ablaing, vestigde Tas zich rustig op zijn hoeve te Stellenbosch. De overlevering wil, dat hij die bij zijn terug- komst herdoopte in " Libertas." 't Was een geestige vond, zoals men van Tas kon verwachten. Zijn eerste vrouw ontviel hem in 1714. Zij had hem vier kinderen geschonken. Hij hertrouwde 25 November 1717 met Johanna Koeval van Leerdam, bij wie hij een zoon, Adam, had.^ Vier van de kinderen hebben hem overleefd.^ De laatste periode van zijn leven werd rustig te Stellenbosch gesleten. Hij diende de gemeente als Heemraad voor Stellen- bosch en Drakenstein, en trad ook op als Gecommitteerde voor de Compagnie bij de jaarlikse opname van de bezittingen der kolo- nisten,^ — een bewijs van 't vertrouwen door de regering in hem gesteld. 1 Bogaert, 602. - Ibid. 3 Vgl. Testament vau Tas van 4 JMei 1718, in Stellenbosch Archieven, Testa- menten 1715-1720, en de Villiers, " Geslacht-Register der Oude Kaapsche Fami- lien," III, 399. INTRODUCTION xxix kept guard over him day and night ; the chimney of his cell was walled up ; his meat and drink were examined, as well as any comforts that were sent him ; paper and pen and ink were refused him ; whilst his wife, who was unceasing in her prayers to have speech or sight of him, was but seldom admitted. There he lay for thirteen months and seventeen days, until April 16, 1707, when the decision of the Directors upon the complaints of the colonists eventually reached the Cape. The verdict is familiar to all ; the action of the burghers was upheld, and van der Stel and the head officials were dismissed from their posts. So soon as the instructions of the Seventeen were made public, Tas and his fellow prisoners from amongst the colonists were at once set at liberty. The fight was over, and their sufferings were at an end. " And when these men went out from their prisons to the Cape, not any pen may express with what jubilation and tokens of rejoicing they were embraced and bidden welcome by the well-dispositioned burghers." After his release and the further disorders under d'Ablaing, van der Stel's successor, Tas settled down quietly upon his homestead at Stellenbosch, the name of which he altered upon his return to " Libertas."" So at least tradition has it, and the conceit is not unworthy of the man. 