Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Thans gaat men de wachthuisjes bouwen om de vagels te verjagen en varkens te weren. Tevens maakt men molentjes van het hout van den walangboom, om de walang sangits niet op de velden te doen komen, DE RIJSTKULTUUK OP JAVA. | 155 De wachthuisjes verdieneu een afzonderlijke beschrijving. Zij bestaan uit hutten van bamboe, dikwijls 10 voet hoog boven den grond, en zoo lang, dat de daarin aanwezige persoon er op den buik in liggen kan, de geliefde positie, die men gedu- rende de lange wachten inneemt. Uit die hutten worden aan veerkrachtige staken of takken over het veld heen touwen of repen gespaunen, en onderling door dwarsrepen vereenigd , terwijl overal lappen en oude kleedingstukken er bij gehangen worden. Als een spin in de webbe, zit nu de bewaker in zijn hut, en behoeft slechts aan een der touwen te trekken, om de beweging aan vele andere touwen en daaraan verbouden lappen, klappers en stokken meê te deelen. Óp den duur wordt zelfs vaor den Javaan, die het begrip van verveling niet kent, het langdurig wachten soms te vervelend, en hij slaapt in. Ook hij zocht naar eeu middel, even als de beroemde jongen uit de steenkolenmijn, om door een machine gedaan te krijgen, waervoor hij zelf de kracht miste. Over eenig suelvlietend watertje spant hij eeu touw, aan weérskanten daarvan bevestigd aan veerkrachtige staken, die weêr in ver- binding zijn gebracht met de verschrikkingstoestellen op het veld. Van het touw over het water hangt een ander met een stak bamboes in den vliet af. Die bamboe wordt telkens door den stroom een eind meêgevoerd, maar tegengehouden door het touw. De schok, die daardoor ontstaat, plant zich over op de veerkrachtige staken, die eindelijk het geheele verschrikkings- toestel in beweging brengen. Als het geheele veld in aren staat, wordt kétan met suiker en klapper tot een dunne pap gekookt, en naar de linker- zijde over het veld gestrooid, waarbij men de volgende bezwe- ring behoort uit te roepen: #Gij, krekels en torren van allerlei „soort, valt niet op Java neér! Gij doet er niets dan onze eaauplantingen beschadigen. Verwijdert u, of ik roep Si Timor rlaut. Deze formaliteit, isén isèni gehecten, wordt van groot belang geacht. langzamerhand beginnen de stengels zich te buigen (gémén- del, t&moengkool), om vervolgens een geelachtige tint op de groene aren te krijgen (&mping idja). Eindelijk is alles geel (&mping koening). Het water, dat men den geheelen tijd met volle kracht over de velden heeft laten stroomen, wordt zu afgelaten, omdat anders de rijst eeu onaangenamen smaak ‚ krijgen zon. Nadat de aren geel zijn geworden, buigen de | 156 DE RUSTKULTUCR OP JAVA. stengels nog meer door, Joopen evenwijdig met het schouderblad (malang poendak) en wegen op de hand (bobot rangga). De eigenaar van het veld, waarvan de padt oogstbaar is geworden, kan het nu gaan tooien. Jonge arénbladeren worden aan de vier hoeken daarvan in den grond gestoken, er wordt wierook gebrand, boréh ter neêr gezet, en een feestmaal ge- geven van toempéng met een witte kip er in. Doch deze stlaméttan wordt wel tegelijk afgedaan met die voor het begin van den oogst. De verschillende perioden van groei worden niet gelijkelijk benoemd, en sommigen nemen tusschentijden aan, die verwar- ring zouden kunnen doen ontstaan, NAMEN DER GROEIPERIODEN. ES GRRE Kenmerken. Midden-Java. Oost-Java. nglilir | nglilir. De planten beginnen te leven. djämengking. gémadoeng. Zij worden groen en richten zich op. goemoendé. goemoendâ Zij beginnen uit te stoelen. mapag. lémané, De stoel is volwassen. mötEng. mapag. De pluim 1s ontwikkeld, maar omkleed door bladeren. \ widerkiai, De pluim ontbloot zich lang- oewar oewari. andjir andjiri. hand | groemboeli. zamernane. meatier. of ébjab. | ambjar. Het geheele veld is in bloei. géméndel. tEmoengkool. De padiestengel buigt zich door de zwaarte. Emping idjo. Smping idjo. Het gewas krijgt een geele tint. Einping koening. Smping koening | Het is geheel en al geel. bobot ranggá. malang poendak | Het is oogstbaar. Voor iedere soort van padi, voor iedere hoogte, voor iedere plaats bijna verschilt de tijd, waarin men van de eene periode tot de andere komt. De kenmerken daarbij zijn niet allen zoo scherp omschreven, dat niet persoonlijke meening bij de benoe- ming daarvan zich moet voordoen. Het oprichten, het hegin van uitstoeling, de overbuiging kunnen ingetreden zijn, zonder dat de rijstbouwer het merkt. De beplanting van tégalans met drooge rijst geschiedt op dezelfde wijze als die der pégagans. Ook hier worden de aren betreden , totdat de zaden van de stengels loslaten. Een oud man, ervaren in het planten, begint met den arbeid. Stengels van de ge _ bh Rijsrkttrrüur oF JAVA. 157 kalmoes en van de glagah steekt hij in den grond, opdat het gewas even groen wordt als het eerste ern zoo overvloedig als het laatste. De bezwering, die men hoort, luidt: „Heer van den hemel wen Moeder der aarde, ik vertrouw u een zaad toe dat door wuw hulp geel wordt als goud, met bladeren zoo groen als ekalmoes, en. wortels als touwen, dat vruchten draagt zoo „schoon als juweelen, en zoo overvloedig als de glagahbloem.r Met die bezwering werpt de oude zooveel korrels in de plant- gaten als de neptoe’s of de djéndjém van den dag be- draagt, en weêr met ingehouden adem en gesloten oogen even- als hij de rijst der sawah’s, om de plagen en ziekten te ver- schalken. Daarna begint de eigenlijke arbeid, verricht door alle huisgenooten en door de naaste bloedverwanten. De bewerking geschiedt in drie elkander volgende ploegen. Vooruit gaan de mannen, die met een stok de plantgaten steken ; dan komen vrouwen en kinderen, die in elk der gaten twee of drie zaden werpen, waarop zij volgen, die de zaden met aarde bedekken moeten. Kr wordt groote zorg gedragen, om het bezaaide van het ongezaaide te onderscheiden, waartoe men de uiterste rijen plantgaten altijd openlaat , om daardoor den juisten grens te weten. De gebruikelijke pootstok maakt telkens maar een gat en heet pondja op Midden-Java en gédjik in het oostelijk gedeelte. Het bedekken van het zaad geschiedt door de gaten met den teen dicht te trappen of door er aarde overheen te brengen met de vreemd gebouwde handschoffel, die pantjong op Midden Java of wangkil op Oost-Java heet, In onderscheiding met de bewerkingen op sawah’s kan men die op t&galans soms zien verrichten: door de vrouwen in haar beste kleeding, hetgeen zich door den zindelijken arbeid, in verband met de neiging van Tisna Wati naar fraaije kleederen, verklaren laat. Mok voor giga doe ik eenige opgaven volgen, om te doen zien, dat de afstand van het planten niet op de uitstoeling van invloed schijnt te zijn. DE Rijerkbririuk oP JAVA. Afstaud van uitplant. NAAM van. HET DORP, van. | Uitstoeling. waar uitgeplant. PADI. toe. | kepél. Katjls. grogol. I — — Kahpoetih » 1 — 2—8 Krasak. » 1 — 1—2 Kémiri ombé, » 1 _ 1—32 Kuoeman boedji. 1 — — Bawongsa. » 1 — 9— 3 Kédoengbangkong » — 1 9—3 Sambèng. » 1 — 93 Kedoengbangkong. djalén — 1 2—3 Djalén 93 1 — 2—3 Bezoek i. » ] — — Kalisat. » 1 — 9— 3 Kaligowong. oembook. 1 — — Somagedé. » 1 — 2—3 Kémbaran. » 1 9—3 Evenals de reeda vroeger opgenoemden, liggen al deze dorpen in het district Kaliwira (Resid. Bagelen). Als bijzonderheid dient vermeld te worden , dat de gigaplanters hun soorten van dalë&m en gendjah onderscheiden naar den leeftijd, die zij ter plaatse bereiken. Zoo werd de padi grogol te Këtjis gerekend tot de dal&msoorten, te Kalipoetih tot de téngahan en te Krasak tot de gendjah. De perioden, die de giga te doorloopen heeft, om van zaad tot zaad te komen, worden anders genoemd dan van de padi op sawah’s. De jonge plantjes hebben den vorm van wevers- spoelen, en de tijd, waarin zij er zoo uitzien, wordt daarnaar mongsa k&soemhi genoemd. Vervolgens krullen zich de eerste blaadjes naar buiten, strengelen zich om die der dichst bijzijnde planten, en geven aan het veld een voorkomen als met mos te zijn overdekt (mongsa lëmnoemoot). Dan volgen de mongsâ kémala d&raok (Midden-Java) of djémirét (Oost-Java). K&mâlä en djëmirët zien op de vallen en op de strikken, die in het gagaveld voor de tallooze duiven kunnen gespannen worden , terwijl het gewas zoo hoog is, dat het de vallen en duiven onzichtbaar maakt. Tets later weêr is de gagi zoo hoog als een ploeghout en daarvan de naam mongsa sémingkal. Ál- gemeen wordt thans gewied, waartoe men de schoffel (pan- tjong) gebruikt; ook de te dicht begroeide plaatsen worden ge- HE ntieiniirite op. SAVA. 169 dund, en het dansel op de kale plekken ingeboet. Nu komt de mongsa& ngapit, waarbij de pluimen, omsloten door bladeren, zichtbaar worden, gelijktijdig of voorafgegaan door het volwassen zijn van den stoel (mapag). Men noemt de plant zwanger, en zet daarom zure bladeren en eetbare aarde , evenals voor de vrouw in dien toestand, voor haar gereed. Eindelijk, nadat de wachthuisjes zijn opgericht (mongsa goeboogi) komen achtereenvolgens als voor de rijst, mratak, t&moeng- kool, Emping idjo, €mping koening, en sëmrobot. Poch de laatste tijd wordt dikwijls niet afgewacht om te oogsten, en nauwelijks breekt de mongsa Smping koening aan, of men begint er al mede. § 7. ZIEKTEN. Over dit onderwerp kan ik kort zijn. In een boekdeel toch is reeds te samengevoegd al hetgeen daarover aan het Gouverne- ment werd gerapporteerd 1. Op elke bladzijde daarvan kan men van bijgeloof en krachtsverspilling lezen , en waartoe herhaling? Slechts wil ik nog enkele staaltjes er aan toevoegen om, indien het nog noodig ware, te doen inzien, tot welke hoogte het kwaad is gekomen. | Buren de jaren van de windoe zijn de geneesmiddelen, die ik voor verschillende ziekten reeds opgaf, gewoonlijk zonder wat, en moet men naar andere middelen zoeken om dezé te verdrijven. Indien er in de achtste of negende mongsa regen valt uit het ovsben , komt de ama tikoes; valt die uit het westen, dan is er &4ma walang sangit. Met een regen uit het zuidoosten keeren die dieren tot hun woningen terug. Ken offer van ge- bakken rijst met het reciteren van het gebed médj&moek of kéndon is dikwijls zeer dienstig, om den gewenschten oosten- wind te doen waaien. Voor de ama walang sangit of lém- bing roepe men bovendien uit: #Ik ben een zendeling van „Kjai G&édé, om de zieke planten te genezen. Doet, o onge- sdierte, geen schade aan het gewas van Dewie Srie. Zij ver- zoekt het u dringend.» De ami tikoes, elders ook wel ama tjatèt genoemd, SK. T. Holle, Bijdrage tot de kennis der ziekte en plagen van het pdigewas. Tijdschrift Nijv N. I. X. Nieuwe serie. 1864, 1. 180 DE RisSYKULL OF JAVA, is een der vreesselijkste plagen, die het gewas kar treffen. Volgens de Javaansche meening helpt er niets tegen dan verschil- lende soorten van koekjes (djoewadah pasar) en zemelen- pap, met garen omwonden, in de leiding te werpen, onder het uiten van de volgende bezwering: „Ik ben door Kjai G&dé van wTjérébon gezonden om dit ter uwer vernietiging in de leiding wte werpen, als gij den aanplant van Dewie Srie darft te wschaden.” Dit algemeen op de muizenplaag toegepast middel besprak ik eens met verscheidene hoofden van Kediri, en trachtte hun te bewijzen, hoe weinig zulke en andere be- zweringen konden helpen, om eenige ziekte te weren. Een hunner, die bij de anderen geacht was als ~pinter sangét» beaamde het, en beloofde een ander middel tegen de muizen. Kenige dagen later voldeed hij aan zijn belofte, en bracht mij een vier bladzijden groote beschrijving van zijn manier ter ver- drijving der muizenplaag. Het kwam hierop neêr: „men lokke „door allerlei etenswaar de muizen binnenshuis, en late ze daar „gerust voortleven; anders loopen zij naar de sawah’s, Die in „de sawah’s zijn, jaagt men langzaam naar het bosch terug, nalwaar zij eerst moeten worden gedood” Zoo handelde hij , — de man vond het vermeldenswaard, — tot welzijn van de bevolking en van het Gouvernement. Als men niet met een Javaan te doen had, zou men immers denken beetgenomen te worden ! Het volgend middel, ook van een Inlandsch hoofd, liefst nog wel een opziener der waterleiding, diene tot waardig tegen- hanger van het vorige. #Veel verwoesting in de velden door nvarkens is het bewijs, dat er varkens zijn en dus van ama „babi, Het dooden van de beesten zou de verwoesting nog „grooter makeu. Er is evenwel een ander middel om ze te nverdrijven. Men snijde uit een geheel zwart geitenvel een nfigaur, voorstellende een dier met 6 pooten, aan ieder waarvan „8 teenen zitten. Men schrijve daarop, dat het gemaakt is op „Vrijdag, kliwon, en doe het in een bamboezen koker. Men nvaste 24 uur, loope daarop met de bamboe het veld rond, ven plante dan die in het midden, onder het opzeggen van „het gebed kedoeng!» Tegen de Ama ménték bedient men zich van dit middel. „Meu neme stukken ijzer en zink in een geleding van vbamboe, en legt die in den mond der leiding onder het opzeggen „van het gebed s&lamet. Tevens behoort te worden uitgeroepeu ; # [k DE KiSTKULTUCK OF JAVA id] „ben door Jezus gezonden, om dezen talisman te planten ter „bescherming van den aanplant van Dewie Srie.r Doch genoeg. Wij zonden nog een menigte dergelijke middelen kunnen noemen, doch waartoe? Zooals ik telkens deed, verzwijg ik ook hier de lichtpunten niet, als zij te vinden zijn. Daarom zij eerstens vermeld het middel der drooglegging, dat men soms gebruikt tegen de 4ma poetih, een kleine rups, die het groen der bladeren wegzuigt. Ken tweede lichtpunt is, dat ik onder Seragie (Pekalongan) dessa’s vond, waar men de plaag der walang sangits voorkwam, door, indien de minste lucht. van hun aanwezen merkbaar werd, — en reeds lang vóór Hooibrenck met zijn franjes begon te werken, — een zijden sléndang over de aren heen te trekken en ze zoo te verjagen. Elders zag ik, dat men de gérong en de sisik naga, variëteiten der rijst met zwarte bladeren en hooge stengels, hier en daar tusschen de andere padi in plantte, om de vogels te verschrikken. Eindelijk plantte men in Pekalongan op sommige plaatsen niet brondol, omdat die door âmä ménték werd aangetast, evenmin de gléwang in Cheribon, als men de ama béloek vreesde, $ 8. Ooasr. Het te oogsten veld is reeds getooid. Het uur van begin neme men als vastgesteld aan. Het is zoo mogelijk de saät Achmad. Een bejaard man moet, evenals met het planten, ook met den oogst beginnen. Met wierook en brandend padistroo loopt hij het veld rond onder ‘t uitroepen der woorden: „Allah oema skoembala gënie, van het westen komende, moet ik naar whet westen terug, opdat zegen op ons ruste.» Na den geéin- digden omloop zegt hij: »witte padi in het westen, zwarte in whet zuiden, roode in het oosten, en gele in het noorden, houdt u gereed naar uwe woonsteden terug te keeren.» Mocht de doekoon een hadji wezen, dan doet hij het gebed ro- djoekna. d, i. #0 God! verhoor mijn gebed. Dat alles, wat ik plantte, moge opschieten, naar elks aard en leeftijd en hetgeen nopschiet ook vruchten drage en door U gezegend worde!l” Ken glagahstengel wordt nog in elken hoek van het veld geplant en de naam van Dewie Srie er zevenmaal bij genoemd. Vervolgens keert men naar het huis van den eigenaar terug, om een stlaméttan te houden. Se Volgr. IX, AA 162 DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. De oude man zendt daartoe de uitnoodigingen, en geeft den dorpspriester kennis, dat de e'genaar, die reeds God, den profeet, de engelen, de wali's, de patronen van den sawahbouw, den vorst, den Kjai Agéng van Mataram aangeroepen heeft, nog van hem het gebed tolak bilahi verlangt. Het bovenste stuk der toempéng, die onder de feestge- rechten prijkt, wordt afgesneden en vermengd met lombok, zouten visch, uien, javaansche suiker, sirih, blanketsel en padistroo. Een jonge bamboe en arènbladeren in den vorm van krissen geschikt zet men om het mengsel heen, en dat alles wordt, nadat de nacht wakende is doorgebracht , des morgens naar het veld gebracht en verbrand. De doekoon, die den vorigen dag de bezweringen deed, zoekt nu de bruid en den bruidegom der rijst. Daartoe moet hij zes stengels vinden, die even hoog zijn, en paar aan paar of wel drie aan drie staande, al naarmate men bruid en bruidegom benevens de bruidsjufters en hun jonkers dadelijk wil laten trouwen of nog gescheiden houden. Zoodra hij ze gevonden heeft, bindt hij ze met jonge arènbladeren bijeen, en roept nog eens zevenmaal den naam van Dewie Srie. Verscheidene malen spreekt hij de uitverkoren rijststengels toe, en laat zich telkens door hen antwoorden, welke antwoorden hij overluid herhaalt. Daarop bestrijkt hij ze met borèh, en snijdt rechts en links zoovele aren, als de cabaliatische cijfers van den samengestelden dag bedragen. Eindelijk worden zij met bloemen versierd met. arènbladeren tegen de zon beschut, en de tooi van bruid en bruidegom met hun gezellen is daarmeê geeindigd. Het bruiloftsfeest wordt met een maaltijd, waarvan de toem- pöng mégana en kétoepat de hoofdgerechten zijn, ingewijd , terwijl het gebed winanas, daarbij te reciteren, kracht aan de snijdsters, en bovendien een ruimen oogst geven zal. Het feest- maal is voor den eigenaar van het veld tevens het bewijs, dat hij met den eigenlijken oogst kan beginnen. De oude man toch heeft niets meer te doen en geeft daarvan formeel kennis met de woorden: „Ik ben gereed met mijn werk, gij kunt het uwe „beginnen , oogst oplettend en voorzichtig en laat geen aren staan. Die het gewas planten en recht op het oogsten daarvan hebhen, krijgen bericht dat zij kunnen komen snijden. 1k behoef die bezigheid niet te beschrijven, welke de verwondering gaande maakt van ieder die ze ziet, en niet geloofd wordt door die ze nimmer zagen. Die op Java geweest zijn, kennen het J Cs ogen : ee "kn. vre + te TR eee La DE RIISTKULTUUR OP JAVA. 169 knippen of plukken, aar voor aar, met dat vreemde werktuig, hetgeen men in het hollandsch „snijmesjer is gaan noemen. Zelfs waar twee aren bij elkander staan, zal men ze eerst ver- wijderen, om ze daarna een voor een af te knippen. Op die wijze moet ter gedachtenis van Dewie Srie worden gewerkt. De gesneden rijst wordt na aftrek van het snijloon gebonden en op kleinere hoopen in de zon te droogen gelegd, omringd door molentjes en panggalans als speelgoed voor Dewie Srie, en door glagahstekken om de kwade geesten te verwijderen. Daarna plaatst men ze in grootere stapels, om ze te broeien, en de stengels slap te maken, terwijl men moet zorgen de booze geesten thans met gras en alangalang op een afstand te houden. [let naar huis brengen der padi geschiedt met groote plechtig- heid. De padi péngantén, die ook gesneden wordt, krijgen nog vele feestgenooten, door ze twee bossen padi toe te voegen, welke allen met bloemen worden overdekt en met borèh bestreken. Die ze dragen zal, heeft nieuwe kleederen aan, terwijl het lichaam met borèh geel gemaakt is en bloemen in den hoofddoek gestoken zijn. Zwijgend moet hij met zijn last voort- schrijden, en dien, zonder van schouder te veranderen, naar de woning van den eigenaar brengen. Voor hem loopt iemand, die als wali zal dienst doen. Als deze op het voorerf van den eigenaar is gekomen , vraagt hij naar de legerplaats van Srie Ambra ambra. «Hier moet ge zijn,” wordt dadelijk geantwoord, „de bruidskamer heb ik reeds afge- „schoten en de sirih en pinang staan gereed met borèh en spiegel nen kammens. De padi péngantén komt nu op een nieuwe mat te leggen , met een lamp en allerlei toiletbenoodigdheden. Daarbij worden de bossen gelegd, die als bruidsgenooten dienen, en die men dikwijls met bruid en bruidegom verwart. Vervolgens brengen helpers den geheelen oogst binnen, en stuwen alles bij en om de bruid en den bruidegom op. Slechts op een Vrijdag, Zaterdag of Zondag mag de padì worden weggeborgen, hetzij in de daarvoor bestemde manden (toemboe dj&brak) of in de schuren (loemboerg). Op Vrijdag toch, beweert men, trekken de geesten zich terug, omdat de Javaan dan veelal niet werkt; en door een uitzondering op dien regel te maken, fopt men ze immers. De Zaterdag is de meest geschikte dag boven alle anderen, omdat dan alles gelukt, nitdijt en in zwaarte toeneemt. Ook de Zondag is goed , omdat die als dina dité tot regelen en schikken is voorbestemd. 164 DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. Bij het brengen der padi naar de schuur roept de voorste der dragers: #0, Srie Ambra ambra, schrik niet, al zou het mtot zevenmaal toe aardbeving zijn. Ik zal u in de echtkoets „leiden van de patronen van den landbouw. Vermeuigvuldig „u daar tot in het zevende geslacht.» Elk dier geslachten wordt daarbij opgenoemd en de bruid en bruidegom met de platste woorden tot de procreatie aangezet. Eerst komt de als bruid dienende padi in de schuur en dan de geheele oogst. Het laatst komt de bruidegom met zijn genooten binnen. Na bij hen een geleding met water gezet te hebben om te drinken , worden kloewihbladeren met den kant, waarmeé zij op den grond vielen, er overheen gespreid, en een zwarte steen er bij gelegd, waarna men de schuur sluit. Men mag 40 dagen lang niets van de opgeschuurde padi nemen. Evenmin als een bruidspaar onder de menschen, mag er bij de rijst in dien tijd stoornis plaats hebben. Doch miet alleen de menschen trouwens, ook de booze geesten willen zoo gaarne de loemboeng in, om bruid en bruidegom, die nog niet met elkander vertrouwd zijn, in twist te brengen. Men brandt, om hen er af te houden op Dinsdag en op Vrijdag, kliwon, wierook onder de schuur. Den 40sten dag gaat de eigenaar naar de loemboeng, en doet alsof hij bruidegom en bruid er uit wil lokken. #Komt wmnaar beneden,» roept hij, »gij zijt veertig dagen bij elkander „geweest, en hebt elkander leeren kennen. Ik wil u aan pfamilieleden voorstellen, die niet kwamen, toen gij trouwdet.» En met een toespeling op rijstblok, stamper en tampah voegt hij er bij: „Ik heb een schuitje voor u gereed met roer en riemen, om uit spelevaren te gaan.» De vrouw des huizes treedt de schuur in, en haalt vier bossen padi, waarvan zij er twee van zich afsmijt onder den uitroep: »gaat weg, en keert vals vier, verwijdert u dan weêr en komt als acht terug.” De padi, die men eerst gebruikt, wordt genomen van de bossen, welke als gezelschap bij den bruidegom waren gezet. Daarvan „wordt een toempéng mégana gemaakt. Onder het bidden van het gebed winanas roept men Dewie Srie aldus aan: “0, wij smeeken om uwe kinderen. Wees er niet door ontsteld. „Wij zullen er voor doen, wat gij verlangt, opdat er heil zij „voor hetgeen er overblijft.» Voortaan mag méu iederen dag, behalve Dinsdag, rijst uit de schuur halen, doch slechts eens per etmaal, Die des morgens DE RIJSTKULTUUR OP JAVA.. 165 niet genoeg haalde voor de behoefte van den dag, moet van een ander er bij leenen. Vrouwen stampen de padi. Ook deze bezigheid geschiedt met formaliteiten en met een bepaalde wijze van den stamper in het blok te laten vallen, daar men op die wijze de kwade geesten (saleh siloeman) verwijderd houdt. [let ware ook hier beter minder op die geesten te letten, dan op het onnoemelijk verlies, hetwelk door die barbaarsche wijze van bereiding geleden wordt. Op de schoone, ontbolsterde rijst legt men eenige bosjes stroo, om er de vruchtbaarmakende kracht van Dewie Srie niet uit te laten gaan. Een serie van formaliteiten moeten er bij het afmeten der rijst, het afwasschen, het kooken van het water, het gaar stoomen, het opdoen, het eten. het wegwerpen van het water, het reinigen van de gereedschappen, enz. worden in acht ge- nomen, die ik om der kortheidswille niet beschrijven zal. § 9. KosTEN EN PRODUCTIE. Aan een baoe sawah wordt de volgende tijd besteed van het begin der bewerking tot aan den  . 1 » tweede keer ploegen . . . 1 in orde brengen  zand . 4 dagen maken van paggers om de zaadbedding, ‘t bewaken daarvan en regeling van den toe- en afvoer van het water. . . . 10 » 20 dagen. Bewerking der sawah. Eerste keer ploegen . . . . 8 » omspitten van de  _ DE RUSTKULIUUR OP JAVA. Transport . . . 26  bedekken EE, fijn eggen. ©. ew ew ee ee bon 48 4 Beplanting. Uittrekken der zaailingen, bossen binden en schikken op  leiding regelen van den af-  ee 45 m 128 » Oogst. nPlukkenr van de rijst . . … . 43 dagen. bossen maken, opstapelen, afstapelen, naar huis brengen. . . . « … «… … 15 ee Feestdagen voor den sawahbouw, en tijd, waarin het verboden is te werken . pro memorie Te zamen . , . 334 dagen. Van die 834 dagen worden er 145 voor planten en oogsten betaald met ! van de productie, doch veelal tegen de verplich- ting voor de vrouwelijke huisgenooten, om wederkeerig meé te helpen. Indien het product 25 pikols bedraagt, dan rekene men 145 dagen voor 5 pikols en elke pikol & f 3,50 genomen, geeft dus 12! cent per dag belooning voor planten of snijden, welke belooning ook wederkeerig genoten wordt, als men een anders veld plant of snijdt. Van de 189 andere dagen heeft men er 35 met karbouwen te werken. Rekent men nu die à 40 cents per dag en de dagen met handenarbeid à 20 cents, dan verkrijgt men voor ploegen en eggen een uitgaaf van f 14, en voor omspitten, werken aan de leidingen en bewaken eene som van f 30,80, Dn in DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. 167 Wanneer men den goed gelukten oogst der bewaterbare velden gemiddeld op 25 pikols stelt, en dien, van den regen afhankelijk, op 16 pikols, dan verkrijgt men per baoe der 1, soort een opbrengst van 25 pikols, a f 3,50, f 87,50. Daarvan gaat af aan: snijloon . . . see J 17,50 ploegen en eggen . en 14,— werktuigen . nm 2 handenarbeid . ese 80,30 landrente (+) -« …« - - + © © «© «= @ 8,75 djakat (;';) „ 8,75 zaad 1 pikol. . . # 8,50 feestmalen en offeranden op zijn minst . 7 10.— heeren-, gemeente en algemeene diensten op zijn minst . en 1 f 107,80 dus verlies f 19,80. Is de opbrengst 16 pikols met een gezamenlijke waarde van f 56, dan gaat daarvan af aan: snijloon . . ee … f 41,20 ploegen en eggen . . .. en 14,— werktuigen. 2. 2 ee eee Ze handenarbeid . . . . ...- =. « … 80,80 landrente (+5) - - - © © «© » « + + 5,60 djakat (+) « - 2 - © «© © « «~ « ~~ 5,60 zaad 1 pikol . . .. se . 8,50 feestmalen en offeranden op zijn minst . . 10.— heeren-, gemeente en algemeene diensten. . 12.— f 94,70 dus verlies f 38,70. Daar de bovenstaande rekeningen slechts tot verlies lijden , stelle men dat de landbouwer altijd eigen ploegvee bezit en zelfs altijd werken kan. Dan verkrijgt men tegenover een productie van 25 pikols ter waarde van. . . . £ 87,50 aan onkosten van snijloon,  dus een batig overschot van, . . . . » f Ma 168 DE RIJSTKUIJUUR OP JAVA. Ts de productie daarentegen 16 pikols met een geldswaarde VAL eee . f 56,00 dan gaan daarvan af aan: snijloon, landrente en djakat . . . f22,40 werktuigen en zaad. . . . .. . 0 5,50 feestmalen. . . ...... #10.--  18,10 moet de rijstbouwer 35. dagen zijn eigen karbouwen laten ploegen, zelf nog 154 dagen werken en daarenboven alle diensten doen, die men hem zal opleggen. Bij mijn berekeningen heb ik natuurlijk moeten generali- seren. Mocht iemand, naar de ondervinding in enkele streken opgedaan, willen beweren, dat een span karbouwen per dag voor minder dan 40 cents kan verkregen worden, hem ant- woord ik, dat al wat noodig is tot bedrijfskapitaal zeer dikwijls ontbreekt, en tegen een interest van soms honderde percenten moet worden geleend, en dat daarentegen 20 cents per dag voor een koelie bijna overal te weinig is. Die de aanmerking mocht maken, dat enkele uren per dag berekend zijn als een geheelen dag, hem zij gewezen op den tijd der hewaking, waar integendeel een geheel etmaal slechts als een dag is genomen. Afgescheiden nog van het feit, dat er geen zwaarder veldarbeid bestaat, dan die aan sawah’s wordt besteed. Daarmeé vermoeit zich de landbouwer zoo erg, dat hij reden tot klagen heeft, indien het bestuur hem, na des morgens op de sawah’s te hebben gewerkt, des middags naar riet- of koffijplant of naar de wegen roept. En toch zooveel tijd heeft hij voor de rijst noodig, dat hij uit eigen beweging des middags gewoonlijk weêr naar de sawah’s trekt, als hij er den morgen reeds doorbracht. Om tot het bovenontwikkeld resultaat te komen moet evenwel de Javaan gelukkig zijn! Men behoeft de koloniale verslagen slechts na te slaan, om te ontwaren, dat hij zeer zelden in dat. geval verkeert. Slechts in Pasoeroean, Banjoewangi en Bezoekt wordt met de padicultuur verdiend. Overal elders is er verlies. Want am slechts de onkosten goed te maken, moet men cen productie hebben van 34 pikols, en die tegen f 3,50 per pikol kunnen verkoopen. En nergens, behalve in de drie genoemde residentién , verkreeg men zooveel, DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. 169 Men moet tegenover die drie gewesten Krawang, Peka- longan, Samarang, Djapara, Rembang, Soerabaja plaatsen en men zal zien, dat de rijstkultuur daar gemiddeld met veel meer dan 100 pct. verlies wordt gedreven. De perrentage van het verlies staat in de volgende rede tot de productie. Men heeft een verlies van meer dan 300 pct. bij een pro- ductie van minder dan 5 pikols. Het verlies ligt tusschen : 200 en 300 pct. bij een productie van 6 en 7 pikols. 150 » 200 w nn ” ” 8 on 9 ” 100 » 150 w nw Ww „ 10 tot 12 d 80 # 100 wv w au ” „ 13 w 15 ” 60 » 80 # win ” „ 16 w» 17 on 40 w 60 » wo” w „ 18 # 20 n 20 v» 40 4» win ” n Zl np 2B a 10 # 20 « win ” „ 27 4 29 ou 0 y 10 „ a” n Ld ny 30 4” 34 „ Bij een productie van 35 pikols is er winst van 1 pet., die bij 37 pikols 5 pct., bij 41 pikols 10 pct., bij 46 pikols pikols 15 pct. wordt; e. z. v. Ik heb de bovenstaande klassen aangenomen tot de graphische voorstelling van het verlies en van de winst, die de rijstkultuur van 1862 tot 1871 in elke residentie van Java gaf. Vooraf gaat op het nevensgaande blad een residentie’s ge- wijze overzicht der productie gedurende elk der 10 bovenge- noemde jaren. 170 Gedurende verloren en gewonnen 1862 werd in tonnen gouds met de padikultuur DE RIJSTKULSUUR OP JAVA. Bantam. Krawang. Preanger. Cheribon. Tagal .. Pekalongan Samarang Djapara Rembang. Soerabaja. Probolingo. Banjoemaas Bagelen Kadoe. Madioen Patjitan Kediri.. Madura Pasoeroean Bezoeki Banjoewangi A IN 1862. „ Bezoeki m HR 3 » Banjoewangi. 174 DE rijSTKUiTvUR OP FAVA, Gedurende 1866 werd in  Hopla) 5 \ / a 8 í v4 S / | / = ) if I 14/4 > / Piva || id deed 4. + DR RIJSTKULTUUR OP JAVA. 175 durende 1867 werd in  . ..... 9 „ Madioen | 30 » Patjitan ( p Kedin. . . . . … « 87 „ Madura ...... 4 wonnen „ Pasoeroean . . … …. … 20  werd in  1868. LAV All BE EE . j. 1: . Kk ‚ Ì Ee ee ee: fe krfstturtuur of FAVA, 197 ide 1869 werd in  . 68 » Djapara.  RTISTKULTUUR OP JAVA. Gedurende 1870 werd in  >= a 5 Bs 1 \ _ OVERZICHT D Dr RIJSTKULTUUR OP JAVA. 179 nde 1871 werd in tonnen gouds met de padikultuur men — Bantam.. Krawang Preanger Cheribon Tagal .. Pekalongan Samarang. Djapara. Rembang. Sverabaja. Probolinggo Banjoemaas Bagelen Kadoe. Madioen Patjitan | Kediri. Madura. Pasoeroean Bezoek1. Banjoewangi. 180 DE RIISTKULTUUR OP JAVA. De inlander is natuurlijk te arm, om die verliezen met geld of andere waarden te vergoeden. Alleen werkt hij er harder of liever langer voor, en dekt verder het tekort door zich te onthouden van goed voedselof gepaste kleeding. Hij kan echter onmogelijk door aanhoudenden rijstbouw zooveel verdienen, als hij noodig heeft om te leven. Hij wordt gedwongen koelie te worden op een fabriek of daglooner in een anders tuin. Vroeger was zulks niet noodig, want toen was hij gewend de rijst als een artikel van weelde en voor anderen te verbouwen, terwijl hij zich zelf met kruiden en knolgewassen voedde. Bitter beklaagden zich de Tnlandsche hoofden bij een enquête naar de rijstkultuur, drie kwart eeuw geleden in D&mak gehouden , over den toenemenden lust der bevolking in rijst, en wierpen daar- van de schuld op de soldaten der Compagnie, die de slechte ge- woonte van het rijsteten na het verstrijken van hun diensttijd in de dorpen meêbrachten. Sedert werd rijst hoofdvoedsel, waartoe niet weinig bijdroeg de overvloed, welken riet- en koffijplant in vele streken aan- brachten. Doch weêr stegen de behoeften, en de uitputtende rijstkultuur joeg de boeren als lastdragers naar een fabriek, of als arbeiders naar vreemden grond, en hun vrouwen met koopwaar naar de markten of langs de wegen. Niemand roeme dien zoogenaamden binnenlandschen handel op de pasars, waar honderde menschen noodig zijn voor den omzet van tientallen guldens, en waar dag aan dag het vrouwelijk deel der bevolking met zware lasten henentrekt voor luttel gewin, met achterlating van woning en kinderen. Die handel is zoo onbeduidend, dat de inlander hem noemt met een term, welke, vertaald, zou luiden : „verkoopertje speleny.. De vagebond op Java heeft het beter dan de gezeten land- bouwer. Terwijl de eerste dikwijls ruim voor zijn huisgezin kan zorgen, kan de laatste zich het noodzakelijk onderhoud slechts verschaffen door de vereenigde inspanning van zijn persoon, van zijn vrouw en kinderen. Opnieuw dreigt de rijst voor hem weelde, en kruiden en wortels, roms met giftige bestanddeelen, hoofdvoedsel te worden. Waar de rijst moeielijk vervoerbaar is in het diepe binnenland, wordt zij door den landbouwer verkocht, om ze weêr terug te verdienen, omdat zijn overwerk er in betaald wordt. Waar goede wegen naar een stad of naar een haven zijn, daar verkoopt de planter zijn padi voor helasting, voor schuld en voedt hij zich met “obis DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. 181 en pataten” evenals honderd jaar geleden. Gelukkig voor hem, indien hij een fabriek niet ver van zich heeft liggen, waar hij heden verdienen kau, om den dag van morgen te halen. Aan wien of waaraan de schuld? Sommigen werpen haar op het gebrek aan wegen, van waterleidingen , anderen op de koffij- en suikerkultuur, op de heerendiensten ; zelfs vindt men er, die aan het gemeentelijk bezit der velden de schuld geven. Hoe dikwijls men ook dat alles als zondebok gebruiken kan, het zou met uitzondering van de zoogenaamde gemeentediensten en van het watergebrek in sommige plaatsen voor de rijstkultuur geheel ten onrechte zijn. De schuld van den ellendigen toestand , waarin de rijstkultuur verkeert, licht geheel aan den Javaan zelf. Hij wil of kan niet begrijpen, dat hij een slechte bouw- wijze van vroegere eeuwen met meer volgen mag, nu hij met denzelfden grond een bevolking moet voeden , die 4 maal grooter Is, en bovendien veel meer behoeften heeft. Uit ’t geen wij hebben meégedeeld meenen wij duidelijk de noodzakelijkheid eener spoedige verbetering van de rijstkultuur te hebben bewezen. Bij het aanwijzen van de gebreken moet men echter ook de iniddelen ter verbetering kunnen aangeven. Voor de hand licht daartoe een vergelijking van den Javaanschen rijstbouw met dien van andere landen. Overal elders treft men een hoogere productie aan. Terwijl op Java alles gedaan wordt tot uitbreiding der sawah's, vindt men in Frankrijk strenge verbodsbepalingen op het rijst- planten. Zoo ook in Amerika, het zoogenaamde land der vrijheid. In Italië stonden geeseling en galeten, in Spanje zelfs de doodstraf op de kultuur. Nergens kon men ze geheel ver- drijven, want de winsten, daardoor verkregen, waren te groot. In Frankrijk slaagde men het best in de uitroeiing er van, en de nakomelingen der van Biëlla en elders uit Opper-Piëmont verdreven rijstplanters oefenen hun bedrijf nog slechts uit in de vallei der Rhône op voor andere gewassen ongeschikten grond. Daar is ook weinig goeds overgebleven van de kultuurwijze, even- min als in de Venetiaansche moerasvelden. Weinig aanbevelens- waardigs biedt evenzeer de Spaansche bebouwingsinanier , al is de daartoe behoorende en bijzonder practische wijze van rechtsbe- deeling in waterkwesties zeer belangrijk om er kennis mede te maken. Amerika, dat zich beklaagt slechts een Smaal grootere, 182 DE RIJSTKULTUUR UP JAVA. productie van rijst dan van taiwe te krijgen op dezelfde uit- gestrektheid grands en boeren uit Piëmont wil doen komen om de opbrengst nog meer op te voeren, plant in geulen of goten: en die manier reeds heeft gevolgen, waardoor zij voor ons niet van toepassing zou kunnen zijn. In Egypte kan men veel zorg aan het wieden opmerken, maar tevens een even slechte grondbewerking als op Java. In China is een inteusiviteit van bemesting en verzor- ging, die wij niet kunnen, en, door den overvloed van grond, niet behoeven toe te passen. Aan Japan hebben wij de groote plantwijdte en de prachtige rijst te benijden, evenals aan Cochin- china de aanspauning der buffels , die voor den ploeg staan, alsef zij paarden waren. Coromandel leert ons goed watergebruik op zijn zandachtige kusten, Hindostan het verkrijgen van een vijftig- voudig product uit de gendjah rijst, en Nepaul het bestaan van variëteiten, die tot aan het vriespunt nog kunnen groeien. Evenwel, waar men van de rijstkultuur leest, en hoe men ook hier en daar op iets navolgenswaardigs wijst, Italië wordt overal en altijd als het land genoemd, waar zij de grootste volkomenheid heeft bereikt, en zulks, niettegeustaande allerlei vervolging, in weerwil van een ground, die even goed andere gewassen dragen kan, en van een klimaat, dat zich tegen de rustige teelt van het tropische gewas verzet. 