None
Door de onbekrompen, ook uit een materieel oogpunt goed verzorgde wijze, waarop de uitgave geschiedt en de verzameling aan de belangstellenden ten geschenke wordt gegeven, zal zij ( 238 ) ^.i vùiin^i getuigen van de piëteit van Deventer I \crU'deu. En die piëteit is gewettigd. Dit blijkt il a inhoud dier rekeningen zelf. Zij getuigen bij »>»..io regeerders der overijsselsche stad van eene vil overleg, eene volharding in het handelen, een in tijden van gevaar, welke ons doen betreuren V >vuiudig bestaan als dit in den loop der tijden heeft ^H*m in de gecentraliseerde eenheid van den modernen ■ . va iiautul stadsrekeningen dergelijke voortreffelijkheden . . viovlolijk bestuur aan den dag kunnen brengen, is eene ^^vAo mogelijk opkomt bij hen, wier studie hen niet met .:vv' documenten in aanraking heeft gebracht. Een voi- rai \uH)rd zou mij veel te ver leiden; in het kort zou Kvi\>[> neerkomen: er waren in de 14e eeuw weinig per- . i» vlio schrijven konden, — het perkament was duur, — MvKAiorijon bestonden niet of slechts in embryo, — en er ., vl K\y stadskosten veel gefooid en verteerd. Van een en .Ar wrts het gevolg, dat de rekeninghouder bij eiken post s ;a iiitgmif de aanleiding daartoe vrij volledig opschreef; dat ^\uu\lo de moeite en de kosten uit van een afzonderlijk register N.iu bosl uiten, ook van een afzonderlijk register van uitgaande Inuvon. Voor de verzending van elk bericht wordt een bode .;vluiurd of den vasten sfadsmesselgiers hunne reis- en verblijf-- IvvKslon vergoed; voor de ontvangst van elk bericht aan den hodo drinkgeld uitgereikt. Voorts is in dien tijd eene bijeen- Ivoaist van twee of meer schepenen ondenkbaar zonder vertering; OU daar bij de boeking van al die uitgaven de aanleiding er t^>ts dikwijls ook de genomen besluiten door' den Cameraar NStu'den opge teekend, springt het in het oog, dat ons dé mid- doueeuwsche rekeningen, met al haar schrijf- en rekenfouten, oneindig meer leeren omtrent de geschiedenis der jaren, waar- over zij loopen, dan de meest uitvoerige en nauwkeurige staats- of gemeente-boekhouding van onzen tijd. Wil men voorbeelden? Als met eigen oogen ziet de snuffe- '^ de Cameraarsrekeningen de voorbereiding en den ver- ( 239 ) loop eener expeditie, waaraan Deventer in 1362 als bondgenoot van zijn Heer, den Bisschop van Utrecht, Jan van Arkel, tegen den Heer Zweder van Voerst deelnam. Deze had sedert jaren, uit zijne sterkte Keppel, geheel Sallant met zijne roof- tochten onveilig gemaakt. Reeds in 1361 had de Bisschop het beleg ondernomen van het eigenlijke stamslot van den roof- ridder, het kasteel te Voorst, doch had dit moeten opgeven. Nu zocht hij den bijstand der overstichtsche steden te verkrijgen. Met Deventer gelukte hem dit niet zonder moeite. Wij zien op 20 Nov. 1361 drie schepenen 21 s. 3d. ver- teeren „do sij die cedel examinierden van den punten die onse „here van Utrecht der stad beseghelen solde eer sij hulpers „worden op den here van Voerst'^ ^). Zes dagen later blijven diezelfde en nog een paar andere schepenen eenen nacht op, om „onses heren volck van Utrecht", d. w. z. het volk van onzen Heer van Utrecht, binnen de stad te laten. Volgende aanteekeningen doen ons zien, dat de deventersche magistraat met zijne ambtgenooten van Kampen naar Utrecht gaat, om de onderhandeling voort te zetten. De bisschop komt daarop zelf naar Deventer, waar hem op „goden manendach" een groot festijn wordt aangeboden, dat 52*8 17 s. kost, behalve het loon à 30 s. van Mossekine, den kok die „di spise reijde^^, en van een „meystrele", die 7^ s. ontvangt voor de muziek aan tafel ^). Onderwijl hebben schepenen een nieuwe „ordinanci'' gemaakt op de bewaking en de sluiting der stadspoorten, en twee nieuwe wakers op de Welle aangesteld ^). De waterboom, die den IJssel voor de schepen der vijanden kan afsluiten, wordt op nieuw met ijzer beslagen; zoo ook de Dijcpoerte; ook wordt een „heercogghe^^, een oorlogschip gebouwd, waarvoor de wagenschot-bekleeding en het touwwerk uit Kampen komen. Met Kampen, met den Heer van Koev orden en den Hertog van Gelre wordt voortdurend onderhandeld over den bijstand. ') Dl. IIIi blz. 64 vlg. *) 1. c. blz. 69 vlg. ') 1. c. bk. 66, 17 Jan. 1361 in de Cameraarsrekeningen, waar het jaar met Paschen begint; volgens onze telling 1362. ( UO ) dien dezen voor de ,,reijse" tegen Voerst zullen verleenen. Jan van Arkel blijft tot 17 Maart in de stad, en wordt er dan des nachts uitgelaten, — denkelijk om zulk een voornaam Heer te onttrekken aan de aandacht van den vijand. Dat de veiligheid in het land te wenschen overlaat, blijkt ook daaruit, dat twee dagen later de Heer van Koevorden en van Endenich vermeld worden als zijnde „mitten vijanden gheiaghef ^ ^) ; dit geeft aanleiding — hoe, is mij niet duidelijk, — tot eene uitgave van 18 s. 5 p. aan twee schepenen en twee raden of oud-schepenen. De Bisschop is intusschen veilig ontkomen, eerst naar Kampen, daarna naar Zwolle. Maar het duurt nog lang eer de voorwaarden geregeld zijn, waarop de hulp van Deventer zal worden verleend. Op 3 Mei brengt de Gruit- meester Wicbolt van Eijsen 38 ïè 12 s. 6 d. in rekening voor een zevendaagschen tocht „tot Zwolle an onsen here van Utrecht'^, op welken tocht, die per schip heeft plaats gehad, hij vergezeld is door twintig gezellen, en geleidegeld heeft moeten betalen ; dergelijke expedities komen nog een paar maal voor ; maar het duurt tot 1 5 Juli, eer de Bisschop de eischen van Deventer inwilligt ^). Dit doet hij nu eindelijk en krijgt daarvoor, behalve een contingent van welgewapende deventer- sche burgers en een aantal krijgswerktuigen, ook nog eene som van 1000 oelde schilden als bijdrage in de kosten der expeditie. De schepenen hebben intusschen niet stilgezeten: zoo weinig, dat men zelfs op Paaschavond en. Paaschdag uitgaven geboekt vindt voor de vervaardiging van „donrecruijt", — voor manden waarin „men colen doet bi dat donreschot", — voor de repa- ratie van krijgswerktuigen als oestallen, springalen, wintbanken, wippen, donrebussen, en hoe zij meer mogen heeten ^). Zij sturen telkens kleine benden uit, om in „een hoelt te liggen", — dat wil zeggen om den vijand een hinderlaag te leggen, — of om een bondgenoot te beschermen die aan een rooftocht ') Dl. III blz. 95. ') 1. c. blz. 128. ') 1. c. blz. 155 vlg. ( 241 ) blootstaat ^). Zij nemen zelf ook wel aan dergelijke tochten deel, — terwijl anderen onder hen de straten der stad omme- gaan „yem den hamasche" of „omtebesien der lüde wapen" 2). Wanneer het eindelijk zeker is dat de tocht beginnen zal, ,,de ontsegghe-brief op den here van Voerst", de oorlogsverklaring, wordt op 20 Juli verzonden, — wordt ook de bouw ter hand genomen van een zeer kostbaar oorlogswerktuig, een blide, bestemd om de daken en poorten der vesting met zware steenen te rammeien. Ook voor proviant wordt gezorgd, en wel in dezer voege dat de verschillende schepenen en raden, twee of drie tegelijk bij toerbeurten naar het leger worden gezonden, telkens met een som gereed geld tot inkoop „der léverancie die men aldaar vorteerde'' ^). Het beleg duurt van 28 Juli tot 9 November. Het laat verder geen sporen in de stads- rekeningen na, behalve waar een post van uitgaaf aan Dyrike den wondenbinder, anders ook stads-cyrorgus genoemd, voor het „verbinden der gewonden in der reijse vor Voerst^', ons doet zien, dat de geneeskundige dienst in die dagen niet geheel ontbrak. Daarentegen vinden wij in de rekeningen weder tal van aanteekeningen, waaruit blijkt dat na de overgave der vesting de stad niet verzuimd heeft, voor goed een einde aan haar bestaan te maken. Vernietiging der roofnesfcen, van waaruit de adel van die dagen het platteland onveilig maakte en het handelsverkeer belemmerde, was immers het doel, zoowel van dezen oorlog als van de meeste andere, die de stad en de elkaar opvolgende Bisschoppen van Utrecht in deze eeuw ondernamen. Met het huis te Yoerst kostte het vrij wat tijd ' en moeite. Men poogde het eerst door vuur te vernielen; maar dat gaf weinig, waar de geweldig dikke muren, hoe ook door het beleg beschadigd, onwrikbaar bleven staan. Onder toezicht van de schepenen Wicbolt van Rijsen en Herbert van Rectem ') 1. c. 161, 163. ^) 1. c. blz. 103, 163. ') 1. c. blz. 133. ( U2 ) moesten zij steen voor steen worden gesloopt, de steeuen schoongemaakt en voor andere „tymmeringhen" weggevoerd. Een en ander duurde nog ruim drie maanden, en het werd Zondag Invocavit, 19 ïebruari van het jaar 1363, eer dat „het huis to Voerst neder ghebroken was" '). Maar hoe weinig baatte het, dat al dit roofnest verdween ! Al zeer spoedig daarna getuigen de rekeningen weer, dat Eoderik van Voerst, de broeder van Zweder, met zijne bond- genooten „voderinghe" houdt te Wageningen -), — terwijl men al tijdens het beleg uit Keulen gewaarschuwd was dat de uit Frankrijk verdreven Grande Companye wel eens een tocht naar Gelderland en Overijssel kon ondernemen. Ook in de volgende jaren, en tot in de laatste der uitgegeven rekeningen ziet men de schepenen voortdurend in de weer, om de stad en hare burgers te beveiligen. Dan eens rijden zij „buten die stad do die vijanden in den lande waren", dan weer worden de burgers, die te Zwolle ter markt zijn gegaan, gewaarschuwd, „dat sy door Zallant nyet tot hues en wanderden want de „vijande in den lande waren ende den die vijanden up den „weghe anquamen en nemen hem sijn teergheelt" ^). In 1366 is weer een ander roofridder, Albert van den Eeeve, de vijand die der burgeren „guet schattet (of brandschat) binnen eynen vrede" — in vredestijd, — waarover geklaagd wordt bij den Bis- schop, den Drost van Zalland, den Heer van Koevorden enz. Twee jaar later duurt deze oorlog nog voort, en zien wij eene bende van 193 personen, uit de zeven stadswijken „uitgebodet", onder geleide van 39 boogschutters en 25 wagens naar Hel- lendoorn uittrekken, het hout van Albert van den Eeeve omver kappen en triomfantelijk naar Deventer terugvoeren, waar men het gedeeltelijk tot talhout verhakt *). In datzelfde jaar wordt ') Dl. III* blz. 132, 138, 191 vlg. *) 1. c. blz. 213, 166. ') 1. c. blz. 376. *) Dl. III" blz. 75. Uytgebodet waren voor dezen tocht uit: ( 243 ) zekere „hoerige man" van Albert van den Beeve, die Zwane genoemd, gevangen genomen, en eerst te Hardenberg, bij den stiefvader van den Drost van Zallant, Hendrik de Zure, onder- gebracht. Die vangst schijnt zeer belangrijk te zijn. De Drost stuurt al dadelijk een brief aan zijn stiefvader met aanbeveling „dat hi di Zwanen in vaster verwaeringhen boeiden soelde". Heijn Schacht en zijne zeventien gezellen, die de vangst ge- daan hebben, worden eerst op een maaltijd vergast „daer alrehande gezelschap anvel", en dat 9*8 5 s. kostte; maar bovendien "krijgen zij 500 ft tot afkoop van den gevangene. Deze was inmiddels reeds naar Deventer vervoerd en voor schepenen gebracht, die hem zonder aarzelen ter dood veroordeelden; en men had zulk een haast om met hem af te rekenen, dat men. hem, bij tijdelijke verhindering van den stadsbeul, het hoofd liet afslaan door den „Stocker'^ die daarvoor 6ffi 10 s. kreeg, behalve 10 s. „vor cost ende wijn di hi verteerd hadde ende vor eijn paer hantschoen". Maar daarmede waren de uit- gaven te dezer zake niet afgeloopen: er moest nog allerlei „rijesschap daertoe ghedaen worden" om „des Zwanen hovet op den stake'^ te zetten, en om een kuil te delven waarin hij begraven werd : eindelijk moest Tijden Zeepoghen, de stadsbeul, een fooi ontvangen, „to hovesscheijden", als troost er voor, dat men hem „die dat hovet af soelde hebben ghehouwen", gepasseerd had. Een en ander kostte der stad nog 12 s. 6 d. Gelijk men ziet, ontbreekt wat de Franschen zouden noemen la note macabre niet aan de voorstelling die de studie der Cameraarsrekeningen achterlaat. Integendeel, die documenten Poelstraat 21 personen. Waterstraat 18 „ Noerderberghstraat 39 „ Bisschopstraat 36 „ O ver straat 22 „ Berghstraat 38 „ Assenstraat 19 „ 193 personen. Bovendien 39 schutters. ( 244 ) zijn vol van bizonderheden die in een doodendans volkomen op hare plaats zouden zijn. De beul is klaarblijkelijk een fundamenteele instelling in eene maatschappij waar telkens handen of hoofden afgehouwen, lichamen geradbraakt of ver- brand, levend begraven of zelfs aan het kruis geslagen ^) worden. Strafoefeningen, die volkomen passen in de lijst van een tijd, waarin men twee schepenen „eynen meyster^^ ziet raadplegen, „die besien solde in sinen dumen (duimen) wie die dief were die Fennen Meynoldes haer ghelt ghestolen hadde''2)^ Intusschen, naast al die onrust, dat ruwe geweld, die hard- handige rechtspleging, getuigen de rekeningen ook van meer ordelijke handhaving van recht en bezit. De stad is bijna on- ophoudelijk in proces, hetzij als gedaagde of als eischeres. De tegenpartijen zijn de Bisschop of de Abdisse van Honepe, of de een of ander groot Heer uit den omtrek. Dikwijls ook wordt aan den magistraat en dien der zustersteden Kampen en Zwolle als scheidslieden de beslissing opgedragen van geschillen tus- schen naburige potentaten of steden. Dat geeft dan natuurlijk aanleiding tot druk heen- en weerzenden van boden, met brieven *) Dl. IV, blz. 331. Op 20 April 1376 krijgen der stad boden „da sie Herman Wydeweyden upt crnijce gheslagen hadden", 15 s. Het is de eenige maal, dat deze straf in de rekeningen voorkomt, Ä priori is het echter onwaarschijnlyk, dat men, in de middeneeuwen en onder Christenen, de straf zou hehhen toegepast die de Heiland heeft ondergaan. Ik heb daarom eerst gedacht aan eene vertooning, eene soort Passiespel ; maar verderop (blz. 334) blykt, dat de persoon die „upt cruyce ghe- slaghen werd", wel degelijk als misdadiger in der stad kelre gevangen gezeten had. — Nadat ik deze studie in de Vergadering der Kon. Academie had voorgedragen, heeft Prof. Verdam mg ne aandacht geves- tigd op de volgende plaats uit Lubben op kruze: „uppe den büke lig- gende uthgherechet in dat cruce (in kreuzesform mit ausgebreiteten Armen) unde to veer palen bunden". Deze wgze van straffen komt mg veel aannemelgker voor; en met den letterlijken zin der woorden in de rekening is zij overeen te brengen door aan te nemen, gelgk Mr, S. Muller Fz. doet, dat er werkelgk een houten kruis bg te pas kwam, dat op den grond werd nedergelegd en waarop de delinquent werd vastgebonden. ') Dl. IIIi blz. 624. ( 245 ) of boodschappen, waarvan de hoofdinhoud weer bij eiken post van bodenloon wordt vermeld. Leerrijk in dit opzicht is vooral een langdurige procedure, die in de jaren 1365 — ^70 tusschen den Bisschop en de stad werd gevoerd over het recht van eerstgenoemde om de koopwaren zijner deventersche onderdanen in zijn overig gebied aan tolheffing te onderwerpen. Dit proces doorloopt drie instantiën, te Utrecht, te Keulen en eindelijk tegelijk te Eome en te Avignon, waar de Paus destijds zetelt. In elk der drie eerstgenoemde steden heeft Deventer een procu- rator om zijn belangen waar te nemen en bovendien voor elke instantie een of meer advocaten, met wie de stad voortdurend in verbinding blijft door toezending van processtukken en andere documenten, en vooral van geld. . Doch genoeg, om te doen zien, dat middeneeuwsche rekeningen als die van Deventer een kostbare bron zijn, ook voor de kennis van politieke en maatschappelijke toestanden. Zij geven een doorloopend overzicht van hetgeen het stads- bestuur bezig hield. Dat overzicht is natuurlijk zeer fragmenta- risch, en den samenhang leert men eerst overzien, door, gelijk de uitgever der eerste Cameraarsrekeningen zich uitdrukt, de verschillende gegevens, die op een zelfde onderwerp betrek- king hebben, als de stukken van eene legkaart naast elkaar te leggen. Mr. van Doorninck heeft, aldus te werk gaande, een schema opgesteld, waaruit men een vrij goed begrip krijgt van het 14®-eeuwsch stadsbestuur van Deventer. Maar het is de beschrijving van een stilstaand raderwerk, — terwijl men bij het bestudeeren der rekeningen zelve, dit raderwerk in vollen gang ziet. Bij mijn onderzoek heb ik dikwijls de verzoeking bespeurd, om van dat middeneeuwsche stadsleven een minder schematische, meer levendige voorstelling te geven dan op des uitgevers weg heeft gelegen. Intusschen, voorloopig althans heb ik daarvan moeten afzien. Mijne taak bracht nu eenmaal mede, in de Cameraarsrekeningen datgene op te zoeken, wat voor de kennis van loonen en prijzen van levensmiddelen belangrijk was; bij de vervulling van die taak heb ik, gelijk behoorde, mijne verbeelding geblinddoekt. ( 246 ) Wat nu de uitkomsten van mijne nasporingen betreft, die zijn voor de kennis der verhouding tusschen loonen en prijzen van groot, maar indirect belang. Ziehier hoe ik dit bedoel. Ik meen te mogen herinneren aan de eischen waaraan op- gaven omtrent loonen en prijzen m. i. behooren te voldoen om geschiedkundige waarde te hebben. Vaststaan moet: 1°. Welke waarde de genoemde munten in verhouding tot elkaar en tot de opgegeven prijzen> vertegenwoordigen. 2°. Wat, naar inhoud of gewicht, onder de opgegeven maten is te verstaan. 3°. Welke personen, die loonen ontvangen, tot de gewone arbeiders hetzij op het platteland of in de stad kunnen worden gerekend. Nu moet ik terstond erkennen, dat de Cameraarsrekeningen van Deventer niet vele opgaven bevatten omtrent dagloonen, behalve van wachters op de stads-torens, op den IJssel of op de stadsweide, — en dat die omtrent levensmiddelen, ofschoon veelvuldigér, toch zeer groote leemten openlaten, of in maten zijn uitgedrukt, wier inhoud of gewicht dikwijls (vooralsnog) niet is vast te stellen. Wat de loonen betreft, uit de rekeningen blijkt niet dat de stad landgoederen in eigen beheer exploiteerde. Wel daarentegen vindt men menigvuldige opgaven van in eigen beheer uitge- voerde „tymmeringhen^^, o. a. van den bouw van muren en torens ter beveiliging van de stad zelve of van uitliggende versterkingen. Maar die opgaven vermelden doorgaans slechts den prijs en de hoeveelheden der. gebruikte materialen en de uitbetaalde loonen, zonder den tijd te noemen, binnen welken die loonen zijn verdiend. In dit opzicht zijn de rekeningen der Grafelijkheid van Holland en Zeeland veel uitvoeriger. — En waar een enkele maal het dag- of weekloon van een tim- merman wordt vermeld, geschiedt dit doorgaans bij de ver- vaardiging van eene „machina^", zooals het in de latijnsche rekeningen heet, waaronder men een krijgswerptuig, een blijde of iets dergelijks zal hebben te verstaan; of ook, in de later in 't hoUandsch gestelde rekeningen, waar het de reparatie ( 247 ) geldt der springale, eveneens een oorlogswerptuig, in beide gevallen dus niet het werk van een gewoon timmerman, maar dat van eene specialiteit. Ook dient men in het oog te houden, dat waar de Meester timmerman in de deventersche rekeningen genoemd wordt, men niet met den eersten den besten timmer- mansbaas te doen heeft, maar met een persoon, die de be- kwaamheden in zich moest vereenigen welke onze splijtzieke tijd veronderstelt bij een architect, eeü ingenieur en een tim- merman. Geen wonder dan ook dat zulk een „tymmermaister" tot de honoratioren behoort, aan wie soms het Cameraarsambt wordt opgedragen ^). — De weinige gevonden opgaven omtrent dag- of weekloonen heb ik in eene tabel achter dit opstel bijeengebracht. Conclusies zijn er niet uit te trekken; wel schijnen de loonen dçr timmerlieden, meesters en knechts, in den loop der jaren vrij aanmerkelijk te zijn gerezen : doch op dien schijn valt veel af te dingen, gelijk later zal blijken. Ook omtrent de prijzen der meest gebruikelijke levensmid- delen leveren de Cameraarsrekenirigen niet zooveel op als die der Grafelijkheid van Holland en Zeeland. In de laatstgenoemde ziet men den rentmeester telkens de provanche inkoopen, welke de Graaf in zijn verschillende residentiën noodig heeft voor zijn talrijke gasten en bedienden. Te Deventer behooren die inkoopen niet tot den werkkring van den Cameraar. De uit- gaven, die zeer dikwijls voorkomen, voor feestelijke ontvangst van geëerde gasten, of voor maaltijden waar schepenen en goede luden aanzitten, worden telkens onder den naam van „cost", „vertering" zonder nadere specificatie, in geld uitgedrukt. Zelfs de provanche, die werd aangekocht als de stad als bond- genoote van den Bisschop van Utrecht of van den Hertog van Gelre aan een krijgstocht van längeren duur deelnam, wordt op ééne uitzondering na, niet door de Cameraars ingekocht en dus ook niet in de rekeningen gedetailleerd; en in het uitge- *) Zie de eerste rekening van 1362, Dl. IIP blz. 82, in verband met de Inleiding, blz. XIX. ( 248 ) zonderde geval vermeldt de rekening wel de soorten en de prijzen, maar niet de hoeveelheden der ingekochte levensmid- delen. Ook het inkoopen van voorraden in tijden, wanneer de stad door vijanden dreigde ingesloten te worden, schijnt niet op den weg van schepenen gelegen te hebben: wel zien wij hen de huizen in de verschillende wijken of straten der stad rondgaan om „der luden harnasche ende rogghen*' te inspec- teeren, en hooren hen „den luden aansegghen hoeveel rogghe ieder moest houden" ^); maar de zorg voor dien inslag laten zij aan de burgers over, zoodat de rekeningen dienaangaande niets bevatten. Toch zijn er, verspreid over de ruim 2600 bladzijden der tot nu toe uitgegeven rekeningen, wel gegevens bijeen te brengen omtrent de prijzen van enkele , artikelen van verbruik. In de eerste plaats van haver, al moge het vreemd schijnen dat ik die graansoort tot de levensmiddelen van den mensch reken: indirect behoorde zij daartoe te Deventer stellig. Haver werd o. a. gebruikt om er mout van te maken voor de brouwe- rijen, die in de eerste rekeningen voorkomen als eene bron van inkomsten: voorts ook als voeder voor de paarden en zwanen, en ook een enkele maal als geneesmiddel voor de runderen, die de stad er op nahield ^). Rogge kocht de stad om er brood van te bakken voor de honden, die zij ter bewaking van hare wallen onderhield. Op het „Waenthuus'^, de stapelplaats van de laken-industrie, — en op „der Stadhuus"', werden turf en kolen verbrand, voor de aanschaffing waarvan de Cameraar had te zorgen. Yan runderen, waarvoor „Vaer" de soortnaam schijnt geweest te zijn — men leest telkens : „pro uno bove dicto vaer, pro uno tauro dicto vaer", waaruit blijkt, dat iets anders bedoeld wordt dan wij thans onder het woord vaars verstaan — van runderen vinden wij dikwijls aankoopen en verkoopen gemeld. Met welk O Deel III' p. 559, 562. *) Dl. II, p. 431: pro uno medio avene dato bovi dicto vaer civitatis infirme ut melius convalescere posset 11 s. 4 d. ( 249 ) doel die eigenlijk geschieden, is mij nog niet gebleken. Meestal worden jaarlijks vier of vijf runderen gekocht, en nagenoeg evenveel verkocht, en wel meestal tot lagere prijzen dan waar- voor de inkoop was geschied. Het was de Cameraar die met dien handel belast was; vandaar dat wij de prijzen in deze rekeningen aantreffen. Zoo ook had hij te zorgen voor de „hovescheden", de be- leefdheidsgeschenken die de stad aan enkele potentaten toezond, met wie zij op goeden voet was en wenschte te blijven. Zulke geschenken bestonden meestal in wijn, in vette ossen, of in tonnen of lasten haring. Alleen zeer groote Heeren, zooals de Bisschop van Utrecht of de Hertog van üelre kregen jaarlijks een rumbus of steur ten geschenke, hetgeen, te oordeelen naar de voor dien visch besteede prijzen, als een bizondere lekkernij werd beschouwd. Eindelijk vinden wij in deze rekeningen tallooze posten van aankoop van wijn, hetzij voor de maaltijden van schepenen en hunne gasten, of voor de maandelij ksche bijeenkomsten der „Schutten" of boogschutters, of voor andere feestelijke gele- genheden. Aan prijzen van levensmiddelen dus geen gebrek. Maar het is er verre af, dat al die • opgaven voor het doel van mijn onderzoek waarde zouden hebben. In zeer vele gevallen worden de hoeveelheden of niet, of in maten opgegeven waarvan de inhoud vooralsnog niet is te bepalen. Alleen van haver en van rogge is dat doorgaans wel het geval. In mijn vorig opstel over dit onderwerp heb ik gemeend te mogen aannemen, dat de in elke stad gebruikelijke inhouds- maten tusschen het midden der 14e en het einde der 16e eeuw geen noemenswaardige veranderingen kunnen hebben ondergaan, van welk laatstgenoemd tijdstip een betrouwbare lijst van aequivaleerende inhoudsmaten tot ons is gekomen. Die stelling grondde ik o. m. op de zeer groote waarschijnlijkheid, dat er reeds in de 14e eeuw een oflScieele ijk van maten en gewichten heeft bestaan; en deze waarschijnlijkheid is nu, wat Deventer betreft, voor mij tot zekerheid geworden. Reeds in de eerste VERSL. EN MED. AKD. LETTERK. 4''« REEKS. DEEL II. 16 ( 250 ) der Cameraarsrekeningen, die van 1337, vind ik een post „de mensuris civitatis signatis et combustis" ^); in 1355 worden twee schepenen aangesteld „ad videndum et exarainandum pondera institorum'' '), — terwijl de uhta ferrea, die in 1358 door den steenhouwer Godekinus in een der stadstorens werd ingemetseld, wel niet anders kan zijn geweest dan een standaard -el, waarmede de belanghebbenden hunne lengtematen konden con- troleeren •'^). Met nog stelliger overtuiging dan vroeger kan ik dus de lijst van gelijkwaardige maten uit het Tresoir van de Maten en Gewigten van 1590 aannemen als geldende ook voor de 14e eeuw; en aangezien het vaststaat dat de maten en ge- wichten tusschen 1590 en het tijdstip, waarop het metrieke stelsel bij ons werd ingevoerd, niet noemenswaard zijn veran- derd, kan ik de maten in de Cameraarsrekeningen van Deventer vermeld, voor zoover die in de straks genoemde lijst voor- komen, in de bekende amsterdamsche maten uitdrukken. Nu blijkt, dat voor rogge en haver te Deventer dezelfde maat gold als te Amsterdam; zoodat ook in eerstgenoemde plaats het mud rogge een gewicht moet hebben gehad van gemiddeld dl 152 amsterdamsche ponden, of ± 75 kg. ^). Zonder bedenking heb ik daarom in de hierbij gevoegde tabel de prijzen van haver en rogge opgenomen, die in de rekeningen per mud, per schepel of per last worden opgegeven. ^) Dl. I blz. 7. ') Dl. II blz. 343, ook blz. 405, vooral 411 : Swollemanno fabro, pro ferris per ipsum factis ad cremationem et signationem mensurarum civitatis. Dl. III^ blz. 220 wordt het woord ijken gebruikt. ^) Dl. II blz. 602. Hiermede vervalt ook wat ik in raiju vorig opstel, op gezag van Van Swinden, omtrent het voor het eerst invoeren van standaardmaten door Maximiliaan meende te moeten aannemen. ") Zie in Verslagen en Mededeelingen der Kon. Akad. v. Wetensch. Afd. Letterkunde, 3de Reeks, Dl. XI, blz. 330 vlg. het uittreksel uit het Tresoir van de Maten enz. Evenals daar ten aanzien van tarwe, neem ik hier voor het last rogge het gemiddelde tusschen de laagste en hoogste gewichtsopgave in het Tresoir^ blz. 91, namelijk tusschen 4000 en 4200 amst. ponden per last Rogge, dus 4100 ö:, waarvan het mud zzz 7,, last 151.85 amst. ponden moet hebben gewogen. ( 251 ) Bij de overige artiKeien van verbruik heb ik omtrent den inhoud der opgegeven maten vooralsnog geen zekerheid kunnen verkrijgen. De prijzen van haring worden opgegeven per last of per ton, en spoedig blijkt, dat een last 12 ton inhoudt, maar niet, welke inhoud de ton heeft. Van wijn vindt men den prijs per aaw,^ per iake^ per quarteel en per rnenghel ver- meld, — maar een vaste verhouding tusschen de aam en de take heb ik nog niet ontdekt. In het eenige geval, waar zulk eene verhouding zich laat berekenen, kom ik tot het resultaat, dat een aam 38.8 taken zou moeten bevatten, waaruit ik op- maak dat die maten tot verschillende stelsels van meting be- hooren. Eene verhouding van 1 tot 38.8 is zelfs voor een middeneeuwsch metriek stelsel wel wat al te gecompliceerd ^). Even onzeker zijn de maten van kolen en turf. De reke- ningen spreken van mudden en manden kolen, van lasten, voders en korven turf. Maar hoe de verhouding is van die maten tot elkaar of tot eenige thans bekende maat, — non liquet. Toch heb ik ook de prijzen van die artikelen van ver- bruik in de hierachter gevoegde tabellen opgenomen; mocht later de sleutel ter ontcijfering gevonden worden, dan zijn de te ontcijferen gegevens ten minste voor het grijpen. Ook van runderen deel ik daar de prijzen mede, — al kunnen die evenmin nu als ooit later in verband gebracht worden met het gewicht der beesten. In mijne studie over de Grafelijkheidsrekeningen liet ik daarom die prijzen achterwege; doch eene opmerking van een geacht lid Uwer vergadering deed mij destijds gevoelen, dat de mededeeliug der gemiddelde prijzen van runderen toch wel eenige waarde kon hebben voor de keimis der levensvoorwaarden in de e^uw die mij bezig houdt. Dankbaar, maar zeer onvoldaan is de stemming, waarin de studie der Cameraarsrekeningen mij laat — waar het de loonen ') Dl. IIIi p. 239. 46» ( 252 ) en prijzen van levensmiddelen, op zichzelf beschouwd, geldt. Daarentegen vond ik in die documenten een rijken oogst van wetenswaardigheden over het muntwezen der 14e eeuw, die in samenhang met elkaar beschouwd en in tabellarischen vorm gebracht, mij toeschijnen een bruikbaar overzicht te geven van de betrekkelijke hoogte der opgegeven loonen en prijzen, in elk der jaren, waarover de rekeningen loopen; betrekkelijk namelijk, in verhouding tot een vaste hoeveelheid goud of zilver. Het ligt natuurlijk niet in mijne bedoeling, U te vermoeien met de mededeeling der wijze, waarop ik de cijfers in die tabel heb berekend. Om tot die berekening te komen moest eerst vaststaan, in welke reken munt de deventersche Cameraarsreke- ningen zijn gehouden, en in welke v.erhouding die rekenmunt tot de andere daarin voorkomende rekenmunten staat, — eene verhouding welke, gelijk mij gebleken is, in het tijdvak waar- over de rekeningen loopen, wijziging heeft ondergaan; in de tweede plaats moest de koers worden bepaald van het gouden of zilveren muntstuk, waarvan het onveranderde goud- of zilver- gehalte als maatstaf van vergelijking kon dienen. De weg naar die twee of drie vaste punten lag voor mij door eene woestijn van becijferingen. Wat daarbij in acht te nemen was, kan ik hier onmogelijk uiteenzetten. Ik deel die zuiver technische bizonderheden mede in eene aanteekening achter dit opstel, maar zou het zeer op prijs stellen, wanneer diegenen onder U, die zich met dit vak van studie bezig houden, daaraan hunne ernstige aandacht wilden wijden, en mij wilden aanwijaen, of ik ergens het spoor mocht zijn bijster geraakt. Yoorloopig aannemende, dat dit niet het geval is geweest, kan ik mij hier bepalen tot de mededeeling, dat het oude fransche schild van 4,36 gram gouds in 1344, in welk jaar het voor het eerst in de rekeningen voorkomt, te Deventer waard was 1 ffi 7 s. 4 d., terwijl het twee en dertig jaar daarna, in 13f6, 3*8 (van 300 d.) gold, eene waardevermeerdering van heil oude fransche schild, of, m. a. w., eene waardevermindering van de te Deventer gangbare munt, in de verhouding van 82 tot 225, of bijna van 1 tot 3. ( 253 ) Dat muntverzwakking van die veranderde verhouding de oorzaak is geweest, is algemeen bekend. Moest het nog be- wezen worden, dan zou ik mij voor Deventer beroepen op twee muntordonnantiën van Utrechtsche bisschoj)pen van de jaren 1363 en 1376, beide vallende binnen het tijdvak waar- over de uitgegeven Cameraarsrekenin gen loopen, en die tevens doen zien, hoe de financiers van dien tijd te werk gingen om het gehalte der gangbare munt ten bate der schatkist te ver- minderen, zonder dat de goê gemeente het dadelijk bespeurde. In de ordonnantie van 1363 wordt bepaald, dat voortaan gang- baar zullen zijn „alsalcke munten" als de utrechtsche munt- meester zal doen slaan, „dat is te verstaen, ses pond payments uwter marck die veertien loet fyn silvers houden zal ende twee loet copers" ^). Aangezien nu 6 pond payments (of utrechtsche rekenmunt) gelijk stond met 96 vl. groten, en een schild 24 vl. groten gold, volgt hieruit dat de schilden die de munt- meester voortaan zou slaan |^^ of ^jj^ van 14 lood, anders gezegd 3^2 lood fijn zilver zouden bevatten. — Dertien jaar later, in 1376, verordineert een volgende Bisschop, dat „uter „mare wegens zullen comen hondert ende vier ende veertich „grote, ende dier grote sullen zestien een pond gelden, ende „sullen uwter marck brengen acht loet sulvers . . . . " ^) Dit beteekent, dat uit een mark van acht lood fijn zilver (anders gezegd uit een halve mark, daar de geheele mark 16 lood inhield) 144 groten zullen geslagen worden, waarvan 16 een pond zullen uitmaken. Eén gi'oot is dus 7i44 van 8 lood fijn, en het voortaan te munten schild, dat evenals vroeger voor 24 groten in rekening gebracht wordt, zal 24 X j^j = 1 Vs lood fijn inhouden. Tusschen 1363 en 1376 is dus het ge- halte van het schild verzwakt in de verhouding Van 3 ^'^ tot 1^3, of m. a. w. van 21 tot 8. Maar voor en na heette dat schild 24 vl. groten of 360 penningen, toni. waard te zijn. ^) Van der Cliijs, De Munten der Bisschoppen, van de Heerlijkheid en de stad Utrecht. (ïeylers (jenootschap. Dl. XXVI, 7, hlz. 122). 2) Van der Chijs, 1. c. blz. 130. ( 254 ) en alleen aan het duurder worden van hetgeen hij inkocht, kon de onderdaan van den Bisschop merken, dat de koopkracht van het muntstuk verminderde. Wij zijn in onze dagen zoo overtuigd van de wenschelijk- heid eener vaste waarde voor het ruilmiddel, dat wij gebruiken, dat het ons bijna ongeloofelijk toeschijnt muntverzwakking, zoo al niet tot een regeeringsbeginsel verheven, dan toch als een zeer gewoon regeeringsexpediënt gebruikt te zien. De vraag is intusschen geoorloofd, of zij alleen en altoos als zoodanig is te beschouwen. Dat zij dikwijls als expediënt dienst heeft gedaan, om eene in geldnood verkeerende regeering tijdelijk verluchting te bezorgen, is buiten twijfel. Maar er is veel te zeggen voor de meening van Dr. Georg Wiebe, in zijn voortreffelijke bijdrage „Zur Geschichte der Preisrevolution des XYIten und XVIIten Jahrhunderts", waar hij zegt : „Die „Münzordnungen waren häufig nichts weiter als die Anerken- „nung faktisch bestehender Zustände, die durch Falschmün- „ Zungen erzeugt waren" ^). De Cameraarsrekeningen van Deventer getuigen althans telkens en telkens weer, dat er ontzaglijk veel valsch geld of onwichtig geld in omloop moet zijn geweest. Geen jaar verloopt of er worden posten geboekt „de pecunia exusta per auri- fabram"^, of „de libratione scudatorum receptorum per sca- binos", of „de malis scudatis expositis in defectum' ' 2). Aan den goudsmid wordt een enkele maal, — denkelijk als de stad volwichtige stukken noodig heeft en die niet kan krijgen, — opgedragen de „ponderatio et fUyelioratio cljpeorum aureorum qui non erant de pondère" ^), waarbij dan de vraag rijst, hoe ') „Zur Geißchichte der Preisrevolution des XVI en XVII Jahrhun- derts". Leipzig, Duncker und Humblot 1895, blz. 64/65, in Exkurs II, gewijd aan de m. i. zegevierende bestrijding der hypothese van Thorold Rogers, dat in Engeland tot onder de regeering van Elisabeth betalin- gen, althans in het groot, door middel van toeweging, niet van toetel- ling van munten gebruikelijk zou zijn geweest. 2) Dl. I blz. 57. 91. 245. Dl. II blz. 132. Dl. III" blz. 348. 396 en passim, ') Dl. II blz. 50. ( 255 ). de goudsmid die melioratie heeft weten te volbrengen .... Kampen, Utrecht en Deventer schrijven -elkaar meer dan eens brieven om te klagen, „dat die paye van tijde tot tijde zeer quade was"; er worden bijeenkomsten belegd van afgevaar- digden om „van der paye" te handelen *); Kampen stuurt inmiddels zijn eigen valsche muntstukken naar Deventer, om door den goudsmid aldaar „gepruefd" te worden ^), Bij de jaarlijksche verantwoording van het kas-saldo door den aftre- denden Cameraar aan zijn opvolger boekt laatstgenoemde tel- kens een vrij aanzienlijk bedrag aan munten, die of niets, of veel minder waard zijn, dan waarvoor de afgetreden Cameraar die heeft ontvangen ^). Een enkele maal heeft de aftredende de beleefdheid, zelf de minwaardige muntstukken tot lodig zilver te doen versmelten en dit aan zijn opvolger te verant- woorden. Voor die operatie krijgt dan natuurlijk de goudsmid zijn gerechte loon *). Heelegans schijnt, met het oog op den toestand van het muntwezen, de goudsmid een even oijmisbaar deel uitgemaakt te hebben van het raderwerk der deventersche administratie als de beul; het verwondert mij dan ook niet, als ik hem eens een subsidie van stadswege zie toekennen voor den bouw eener woning. Hoe het zij, vrijwillig of noodgedrongen, de muntverzwak- king is reeds in den loop der jaren 1337 tot 1376 blijkens de Cameraarsrekeningen zeer aanmerkelijk geweest; en dat hierdoor ook in dien tijd de economisch zwakkeren — om een moderne uitdrukking te gebruiken — evenals in zoovele andere opzichten zwaarder moeten getroffen zijn dan de beter toegeruste standeh of personen, ook daarvan kan men in diezelfde reke- ningen de bewijzen vinden. De stad zelf, en de regeerders der stad in hun privé, kon- den zich althans in sommige gevallen vrijwaren tegen de ') Dl. Illn blz. 269/70. 2) Dl. Ill" blz. 187. Hier komt voor het eerst in deze rekeningen het woord placke voor, m 2 groten vlaamsch. ') Dl. II blz. 273, 340, 427. HD blz. 195 en passim. ') Dl. Ill" blz. 286. ( 25G ) nadeelige gevolgen van het slechte muntwezen. Als de stad het losgeld te bepalen heeft van een gevangene, of als de kapitalisten van dien tijd geld leenen aan de stad, dan behoeven zij slechts de vordering in welbekende muntsoorten van bepaalde waarde uit te drukken, en te bedingen dat de betaling daarvan in dezelfde of gelijkwaardige muntstukken zal geschieden. Dit beding moet dan ook meestal zijn gemaakt, al staat het niet uitdrukkelijk in de rekeningen vermeld; want men ziet de termijnen van het vastgestelde losgeld, naarmate die inkomen, of de termijnen der leeningen, naarmate die afgelost worden, 171 rekenmunt uifgedrukfy telkens grooter worden, terwijl zij, uitgedrukt in oelde Vrancrixse of oelde Keysersschilden of in goede mottoenen, gelijk blijven. Enkelen slechts onder die geldschieters verzuimen de bovenomschreven voorzorg te nemen ; zij leenen hun geld in ponden uit, en ontvangen het ook in een gelijk aantal ponden terug, die echter op het oogenblik der aflossing tien, twintig, dertig percent minder waard zijn geworden. Maar dat zijn, blijkens hunne namen in de rekening, geen schepenen of oud-schepenen, geen raden of oud-raden, en doorgaans ook, blijkens de kleinere bedragen, die zij ter leen geven, geen kapitalisten van eenige beteekenis. Ik verdenk die kleine luiden van niet te zijn doorgedrongen tot de mys- teriën der muntverzwakking, — en den Cameraar in functie, van hen in die geheimen niet te hebben ingewijd ^). Veel meer nog moesten de daglooners lijden onder dien achteruitgang in waarde van de gangbare munt, waarin zij hun loon uitbetaald kregen. In de jaren van deze periode, waarin de muntverzwakking het snelst toenam (1349 — ^1376^ later is zij nog veel grooter geworden), blijkt uit de Came- raarsrekeningen niet, dat de dagloonen nominaal gerezen zijn. Alleen bij timmerlieden, of liever specialiteiten in dat of aanver- wante vakken, kan men een vrij aanmerkelijke rijzing consta- ^) Ik geef Jiierachter een (gedeeltelijk) overzicht eener leening, in 1367 door Deventer aangegaan en in de vijf volgende jaren afgelost. (Tabel I). (257 ) teerei\, namelijk van 48 d. in 1349 op 64 d. in 1864 en op 120 d. in 1370; ook bij sommige, niet nader te specificeeren categorieën van wakers is eenige rijzing van loonen merkbaar; maar de opgaven in deze rubriek zijn te onvolledig om er conclusiën uit te trekken. Neemt men echter in aanmerking, dat in diezelfde jaren de waarde van den penning gedaald is in de verhouding van 5 tot 2, dan blijken die verhoogingen van loon door de waardevermindering bij de timmerlieden ongeveer precies te zijn opgewogen; terwijl de bovenbedoelde wakers, ondanks de verhooging van loon, in 1376 in nog on- gunstiger positie moeten zijn geweest dan in 1349. Ook onder de loontrekkenden intusschen bestond onderscheid tusschen den meer en min bevoorrechte, door stand of andere omstandigheden : de vaste messelgier of bode b. v., de vaste wakers op der stad toren, of de vastaangeslelde mei/ster van den zweerde, alias beul, — zij kregen af en toe, als de pat/e eens bizonder slecht was geweest, aan het eind van het jaar eene douceur, bij wijze van schadeloosstelling. Maar dat vind ik niet opgeteekend van die dragers van cole, of die schoon- houders van der stad graften, of die wakers up der stad weide, die in 1376 met hetzelfde nominale loon moesten toekomen als in 1350. In al die jaren kregen deze unskilled^ labourers om en nabij 30 d. per dag; en de koopkracht van die 30 d. was van ƒ 0.5572 allengs gedaald tot / 0.22 ^2^ wanneer men althans de waarde van het oude f rausche schild van 4.36 gram fijn goud op ± ƒ7.21 mag stellen, gelijk Mr. N. G.Pierson doet \ De voornaamste conclusie, waartoe mij de studie der Came- raarsrekeniiigen tot dusver brengt, is dus, dat de onontwikkelde werkman te Deventer, op het einde der periode waarover de rekeningen loopen, over omstreeks 2 72 maal minder koopkracht moet hebben beschikt dan bij haar begin. *) Leerboek der Staathuishoudkunde Ie uitgaaf Dl. I blz. 563/4. ( -^58 ) Op de rraag, of hij daarom, wat materieele welvaart betreft, in gelijke verhouding is achteruitgegaan, geven mijne bronnen geen voldoend antwoord. Wel kan men er uit zien, dat de prijzen der levensmiddelen zeer sterk afwisselen ^), zoodat het geval zich moet hebben voorgedaan, dat de daglooner in een volgend jaar voor zijn 30 d. daags meer levensmiddelen heeft kunnen koopen dan in een vroeger jaar. In het algemeen echter moeten de prijzen van levensmiddelen wel een rijzende strekking gehad hebben, waar zij in steeds minderwaardige munt werden uitgedrukt. Men kan dus gerust aannemen, dat voor de verminderde koopkracht van zijn loon, de werkman op den duur geen schadeloosstelling vond in lagere prijzen van levensmiddelen. Eene vergelijking met den materieelen toestand van den huidigen onontwikkelden, alleen over lichaamskracht beschik- kenden werkman, is met de gegevens waarover ik beschik, slechts op één punt mogelijk : voor die jaren, waarin de Came- raarsrekeningen zoowel koersen van goudgeld als prijzen van rogge opgeven, kan men berekenen, hoeveel werkdagen à 30 d. de arbeider moest besteden om den. prijs van één mud rogge te verdienen. De uitkomst dier berekening is als volgt: In 136^ had hij daarvoor 7 dagen loon noodig, in 1363 9V4, in 1364 107,0, in 1^67 167,o, in 1^70 23^2, in 1374 17, dus gemiddeld 14 dagen. 