Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De stand van vrede, overal aangetroffen, en de goede gezindheid, door den Maleier thans aan den dag gelegd, hielpen mede om het geloof: te versterken, alsof alles buiten militaire bemoeienis kon geschieden; en eindelijk werd uit particuliere baldigheden, die zelfs op Java niet vreemd zijn, de gevolgtrekking gehaald, dat het aan- wezen van militaire posten in het algemeen een nadeel was, terwijl ik vermeende, de opinie te moeten blijven aankleven dat wel veel door redeneering en overreding van den Sumatraan kan verkregen worden, mits die echter gerugsteund werden, zoo met door directe aanwending, althans door vertooning van macht: en dit wel hoofd- zakelijk waar het gelden zal uitbreiding van gebied, dewijl zelfs daar, waar de gezindheid der massa gunstig ie, de opositie van enkele kwaadwilligen door ons uit den weg moet worden geruimd. — Daarbij heb ik aangehaald, heteen door Uwe Excellentie zelve daaromtrent is gezegd, n.l. dat de Sumatraen kinderen zijn, die, door onwe- paste toegevendheid, stout en baldadig kunnen geimaskt Worden. Ook in dezen strijd van opinie is de ondervinding mij de handkomen leenen. Bij de aankomst van den Meer Merkus had jarst cen klein Battaedistrict in de boch van Tapanoeli onwil aan den dag gelegd in het openen van een weg, met dien van Boemoet nase de bovenlanden corresponderende: door den civielen gezwhebber van Pontjan werd de meening geuit, dat het noodig zou zijn, die on- & Volgr. V. pK SUMATRA's WESTKUST VAN 1836—1840. willigheid te kastijden. De Heer Commissaris was hierover zeergebelgd, en vond er aanleiding in om te zeggen, dat tuchtigen en bestraffen de woorden zijn, die in den mond van vele officieren en ambtenaren als bestorven liggen. Een jaar lang zijn daarna alle mogelijke middelen van overreding in het werk gesteld, doch te ver-geefs, niettegenstaande het aanwezen in de nabijheid der aanzielijke macht, voor de expeditie van Singkel bestemd, en den indruk, dien de goede uitslag dier onderneming overal gemaakt hecft; — en eindelijk is toch de Heer Merkus ook tot het besluit moeten komen dat het eene noodzakelijkheid zoude worden, door krachtdadiger middelen een einde te maken aan de weerspannigheid van die van Toeka. Hetgeen echter in den aanvang met een soort van patrouille waren afgeloopen, zal thans eene kleine expeditie vorderen 1. Even vruchteloos zijn tot heden afgeloopen de pogingen, aangewend om enkel door onderhandelingen de nog onafhankelijke zuidelijke districten van Soengei Aboe, Soengei Pagoe, Korintji enkt. tot onder werping te bewegen. „Ook zal het Uwer Excellenties aandacht waarschijnlijk bij de inzage der stukken betrekkelijk de gedeeltelijke reorganisatie, door den Commissars daargesteld, niet ontgaan dat, schoon eerst van oordeel dat het personeel van civiel bestuur, door mij voorgesteld, te groot en te kostbaar was, ZHEdG. zelf, overal waar tot heden eenige inrichting van dat bestuur heeft plaats gevonden, naar eene nog veel ruimere schaal is te werk gegaan. — Ik heb dan ook reden mij te mogen vleien dat de Heer Merkus, bij het verlaten dezer kust verleden maand, heel andere denkbeelden omtrent het verledene en toekomstige heeft medegenomen, dan door hem vroeger gekoesterd werden; uit de laatste geschriften, handelende over de wijze en de middelen om zoowel de rust in het verkregen gebied te handhaven als om verder de uitbreidingen in den geest van . Uwer Excellentie’s instructiën voort te zetten, is duidelijk, van de zijde van den Commissars, eene groote toenadering in politiek ge- voelen te bespeuren; terwijl mijne beschouwingen, zoowel al . S de opgave der middelen van uitvoering, bijna letterlik overreenkommet met het op onderscheidene vroegere tijdstippen door mij beweerde en voorgestelde. „Wanneer men dan ook, en bijzonder vergeleken met de ge- 1 Deze had plaats in het begin van 1841. — Zie Lange, II, bl. $86—301. SUMATRA'S WEST VAN 1986—1884. 345 Steldheid van Sumatra nog in 1837, den tegenwoordigen stand van zaken beschouwt, moet de overtuiging rijpen dat eindelijk het tijdstip gekomen is dat het bezit der gewesten eeu rijke bron van welvaart moet worden. Immers over de geheele uitgestrekteid onzer binnenlandsche en strandbezittingen vertoont zich geen de minste schijn van onrustige gezindheid meer; alles schikt zich integendeel tot een geregeld bestuur; zelfs in het verwezenlijken der uitbrei-dingen, die nog worden bedoeld in den geest van Uwer Excellent's onwerpen, laat zich geen ernstige tegenstand voorzien, geen dic niet met zekerheid zal worden overwonnen. In dit gevoelen althans deelt ook de Heer Commissaris Merkus. Die verzeering, geboren uit den zichtbaar gevestigden stand van rust en vrede, moet nood-wendig eene groote  Bovenlanden onder de leiding van de ambtenaren aangelegd, evenals in de schoonen valleien van Mandaïling en Angkola, waar de nog lijdzamer Batta uit eigen heweging onderricht vraagt; aan deze stranden wordt men bedacht om de peperteelt te doen herleven, van welk artikel het zich, uit onze tegenwoordige verhouding tot de Noordelijke havens, laat aanzien dat wij den voornaamsten handel, ook van het gedeelte der kust waar alleen kamfer en benzoë geteeld worden. In een woord: van alle zijden bestaat de gegronde verwachting, dat wij de producten dezer gewesten hand over hand zullen toenemen, — eu dat is de eerste en vooruaamste bron, waaruit alle andere welvaart moet ontspringen en ‘s lands schatkist gestijfd worden. De vredelievende uitbreiding onzer macht, door Merkus en Michiels beide verlangd, strekte zich niet alleen uit over de Noordwaarts gelegen. Ook met het zuidelijk gelegen, weheel onaf-hankelijk Korintji werden aanrshing gezoeht, gelijk blijkt ait het volgende stuk : Verbond ran vriendschap, gesloten tusschen den onderweteekende Jacobus Frederick Intvekl, voor en vanwege het Nederlandsch Gouvernement, als zijnde daartoe behoorlijk door den Kolonel, civil en militair gouverneur ter Westkust van Sumatra gemachtijnl, en de hoofden van het landschap Alam Korintji, getiteld Adipati jang berampat delapan alei kain, zijnde de gezamenlijke adipatis van de districten Samoeroep, Karamantan, Maro Si Konkong, Kota toea, Rawang, Soengi Panoeh, Panawar, Hiang, Soeleman, Segarang Ago, Poeloe Sangkar, Pengassi, Tamiai, Lolo, Tandjoeng, Tanah Kampong, benevens de Pamangkoe van Sankar Rame, doeson Kota Taloe. Dit verbond is door ons gezamenlijk onderteekend en luidt als Volgt, hetgeen wij beloven stiptelijk te zullen nakomen als: Eerstens. Dat wij, de hoofden voornoemd, beloven altijd in vriend- schap met het Nederlandsch Gouvernement te leven en alles te doen wat in ons vermogen is, om onderdanen aan te sporen om naar de benedenlanden te gaan handeldrijven. Ten tweede. Verbinden wij ons om alle wegen, van de beneden- landen naar Korintji leidende, te verbeteren; en wanneer er kortere en betere toegangen worden ondekt, deze alsdan te openen en voor de doorreizende handelaren gemakkelijk te maken. Ten derde. Wij hoofden voornoemd verbinden ons, de veiligheid van personen en goederen van Gouvernements onderdanen, naar Korintji gaande om handel te drijven als anderszins, te zullen hand- haven en te zorgen dat hun geen leed worde toegebracht. Ten vierde. Verbinden wij ons nog dat wij Gouvernements dienaren of iemand van hunne entwege, naar Korintji komende en naar Djambi of Palembang doorreizende ter overbrenging van brieven, ongehinderd zullen laten passeeren en hen beschermen, zuowel als alle handel-drijvende personen welke voor hunne belangen te Korintji zouden komen. Ten vijfde. Het Nederlandsche Gouvernement beloft wederkeerig, met de hoofden van Korintji en hunne onderdanen in vriendschapte zullen leven. Ten zesde. Het Nederlandsche Gouvernement verbindt zich, alle veiligheid en bescherming te zullen verleenen aan alle onderdanen van Korintji, welke naar de benedenlanden in zijn gebied handel komen drijven, zooals van ouds heeft plaats gevonden. Aldus door de ondergeteekenden, in hoofde dezes vermeld, aan-gegaan, overeengekomen en op de plechtigste wijze met hunne handteekeningen bekrachtigd in tegenwoordigheid van den regent van Indrapoera en zijne mantris, te Indrapoera op de Westkust van Sumatra op heden den 172 October 1840, en volgens de Mohamme- KUST VAN 1836—1840. 347 Dansche jährt, nämlich onze wijze, te Korintji, den 208 van de maand Sahaban 1257. De ambtenar in commissie J. KF. Inrvewp. Sorstan Tampa Tora. Sortan Rapsa Daaurn. Volledigheidshalve vermelden wijthans, dat in het last van 1840 door Merkus eenige wijzigingen werden gebracht in de orga- nisatie van het bestuur. Zij werden goedgekeurd bij Gouvernemente- besluit van 12 April 1841 ue. 8, en betroffen : le, de afscheiding der Ophir-districten van de afdeeling Rau, en hunne vereeniging met de afdeeling Ajer Bangis. Hiertoe was overgegaan na de beëndiging van geschillen tusschen Pasaman en Taloe; toen was de bestendiging van den onnatuur- lijken toestand niet meer noodig. 20, de vereeniging der districten van de VIII Kota's en de VII loerahs onder het gezag van eenen ambtenaar, in plaats van twee posthouders. Dit geschiedde omdat het gezag over beide districten zich tijdelijk bevond in handen van den gepensionneerden luitenant Thouloup, wien het bij voortduring behoorde te blijven opgedragen als de meest geschikte ambtenaar om de orde en rust aldaar te bewaren, zoolang de geschillen tusschen de bevolking der VIIL Kota's en haar hoofd Toewankoe Nan Tinggi niet waren beslecht, waarin de heer Thouloup, door langdurig verblijf, invloed en kennis van de bevolking, het best als scheidsman kon optreden. So. de afscheiding van het bestuur der IV en VI Kota's van dat van het district Batipoc, alwaar een contròleur der %e kl. werd gevestigd, terwijl de IV en VI Kota's zouden worden bestaurd door een posthouder te Padang Pandjang. Tot deze schikking was besloten «uithofde van de wenschelijk- heid om in het regentschap Batipoc aanhoudend eenen ambtenaar gevestigd te houden tot beslechting der onderlinge geschillen tus- schen de bevolking, en om van haar die diensten in het transport van goederen, onderhoud van het veer van Batoe-Beragoeng aan het Meer van Singkaraen en den verkrijgen, waaraan zij meenden zich te kunnen onttrekken uithofde van bewezen diensten aan het (Gouvernement en getrouw bondgenootschap. Daar men, tegen het einde van het jaar 1840, reden had te vreezen dat de Atjehers toebereidselen maakten om de bezetting van Singkel te verontrusten, werd, op voorstel van Merkus, bij Gouvernements besluit van 22 Januari 1841 no. 4 bepaald, dat de voor de Westkust van Sumatra bestemde zeemacht met nog een der Nederlandsche oorlogsbrikken zou worden vermeerderd, en dat de bekruising in de nabijheid van Singkel zoodanig zou worden gere- geld dat zich ten allen tijde een fregat, korvet of brik in de nabijheid dier plaats bevond; zooveel mogelijk moesten de comman- deerende officieren der oorlogsvaartuigen zich bekend maken met het vaarwater tot Troemon, waar eene vertooning van de Neder- landsche vlag van tijd tot tijd noodig was ter ondersteuning van den Radja aldaar. Merkus, die inmiddels tot Vice-President van deu Radja van Ned.-Indië benoemd was, had na de invoering der organisatie van het civiel bestuur zijn taak voleindigd. Hij vertrok alzoo daarna van Padang en kwam den 60 Januari 1841 te Batavia, alwaar hij — wegens het overlijden van den Gouverneur General De Eerens, in 1841 — optrad als waarnemend Gouverneur-General. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. DOOR Dr. G. A. WILKEN. Als einen kleine bijdrage tot de geographische pathologie, stell ik mij voor in de volgende bladzen eenige mededeelingen te doen aangaande de verbreiding van struma en cretinisme in den Indischen Archipel. »Het is niet noodig», merkt Dr. Van der Burg, in zijn werk „De Cienceshcer in Nederlandsch Indiër, op, #deze ziekten, die geene afwijkingen vertoonen met de vormen, welke overal elders worden waargenomen, uitgebreid te bespreken; alleen moet op het tamelijk veelvuldig voorkomen daarvan in de berglanden van Java, Rali, Sumatra eu Borneo worden gewezens. Intasschen kan eene meer nauwkeurige opgave van de plaatsen op evengenoemde cilanden, waar struma en cretinisme endemisch heerschen, geweenscht zijn. Het is immers juist eene eigenaardigheid van deze beide kwalen, dat zij zoo bij uitstek aan bepaalde localiteiten gebonden zijn, eene cigenaardigheid die zij, om de woorden van Ilirsch te gebruiken, «wenigstens in so priignanter Weise, nur mit &usserst wenigstens inso priignanter Weise, und welches sich in anähernd Gleicher, oder schüler Weise namentlich bei den Malaria-krankheiten geltend machte 3. — Het eerst komt struma in aanmerking. I. Op Sumatra, om met dit eiland te beginnen, komt struma veel-vuldig voor. »The natives of the hills, through the whole extent Van der Burr, De Geneesheer in Neterlandsch Indië, dl. I, bis. 681. Hirsch, Handbuch der histrisch-veyraphischen Patholovie, dl. I, bls. 4631 (van den eersten Jruk). Waar verder, in dit opstel, dit werk geciteerd wordt, ie, indien niets er bij vermeld wordt, de tweede drink (1453) bed: lJ. 350 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Of the island, zegt Marsden, were subject to those monstrous wens from the throat, which have been observed of the Vallaisans, and the inhabitants of other mountainous districts in Europe. The Sumatrans do not appear to attempt any remedy for it, the wens being consistent with the highest health in other respects. Meerbepaaldelijk heeft Marsden misschien Zuid-Sumatra op het oog gehad, want nergens is de kwaal zoo algemeen als hier. In de eerste plaats moeten de Redjang-landen genoemd worden. Deze bestan, gelijk begonn is, uit de drie landschappen Redjang-Lebong, Redjang-Ampat-Petoelai, ook Redjang-Tengah of Redjang-Moesi geheeten, en Redjang-Ampat-Lawang. Van den Boekit-Seblat, in het Noorden van de Palembangsche Bovenlanden, loopt evenwijdig aan het Barisan-gebergte, dat zich langs de grenzen van Bengkoelen uitstrekt, eene andere keten. De breede vallei, die dus gevormd wordt en Zuidelijk door den tweelingvulkaan Boekit-Hitam en Goenoeng-Kaba wordt afgesloten, omvat de  bewassen. Ten Zuiden van den Boekit-Hitam en Goenoeng-Kaba vormt de voortzetting van deze valle! een 800 tot 400 M. hoog plateau, dat zich tot den vulkaan Dempo uitstrekt, en waarvan het Zuidelijk gedeelte het landschap Redjang- Ampat-Lawang uitmaakt, terwijl het Noorder deel tot Redjang- Ampat-Petoelai behoort. Het is nu bepaaldelijk in Redjang-Ampat- Petoelai en in Redjang-Ampat-Lawang, dat struma endemisch is. Zoo zag de Officier van Gezondheid Schuckink Kool vele lijders daaraan in het eerstgenoemde landschap. Een overgroot aantal mannen en vrou- wen, schrijft een ander berichtgever, de Major Van Rees, zijn behept 8 Marsden, History of Sumatra, bla. 48. 4 Het administratieve spraakgebruik heeft gewild, dat het eerste landschap thans alleen Lebong, het laatste alleen Ampat-Lawang genoemd wordt, zoodat voor den naam van het middelste Redjang alleen kan volstaan. Ziehier hoe de leden van de Sumatra-expeditie, van Lebong komende, het landschap Redjang beschrijven: "Te half twee hadden wij het einde van de rimboe bereikt en verheugden onze oogen zich in de aanschouwing van een verrukkelijk vergezicht. Geheel Redjang lag voor ons als een uitgestrekte vlakte, rechts begrensd door de lage bergketen die het landschap van Bengkoelen afscheidt, terwijl recht tegenover ons de uit den Goenoeng-Hitam en Goenveng-Kaba samengestelde tweelingvulkaan zich hoog uit de vallei verhief. Zoowel de zacht gluviende hellingen van dien berg als het grootste gedeelte van de vlakte, die thans onzen blik boeide, zijn geheel met busch bewassen (Reizen in Midden-Sumatra door de leden der Sumatra-expeditie, dl. II, blz. 187). Geneeskundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië, dl. XXIV, bis. 160. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCRIPEL. sol met afzichtelijke kropgezwellen, die soms als cen ring om den geheelen hals zitten of ook wel als Een gevulde buidel naar benedennen hangen. De aangetasten zijn niettemin even opgewekt en lustig als de gezonden 7. Ook de Heer Pruys van der Hoeven zegt dat struma in Redjang evccne algemeene kwaaly is *. Echter schijnen enkele streken eene uitzondering te maken. De Heer Van Rees vermeldt namelijk, dat de inlanders de kropgezwellen toec-schrijven aau het drinken van water uit kleine stroomen of lei-dingen, dic langs de ladangs of rijstvelden loopen. Zij toch, die an de Moesi wonen, en uitslaitend van het zuivere rivierwater gebruik maken, blijven, naar men zegt, van de kwaal bevrijd ®. Volgens den Heer Pruys van der Hoeven komt struma niet voor bij de bewoners van de dusuns of dorpen langs de Ajer-Poetih. Deze, cen linkertak van de Moesi, ontspringt op den vulkaan Kaba en wordt gevoed door talrijke het bronnen, dic in hare bedding uitmonden. Aan de geneeskracht van het water van deze rivier schrijft de inlander de afwezigheid van struma toe. Niet minder veelvuldig doet struma zich in Redjang-Ampat-luawang voor. In eene beschrijving van dit landschap, zegt de Officier van Gezondheid Buning, dat wel het zesde gedeelte der bevolking, zowel mannen als vrouwen, door kropgezwellen ontsierd is, van af vene nauw merkbare zwelling aan den hals tot de meest monstrueuze massa's van verschillende gedaante. De gezwellen ontwikkelen zich erst op lateren leeftijd, daar kinderen er van verschoond zijn. Zuidelijk van de Redjang-landen, wordt struma in Pasemah-lebar gevouden. Dit landschap is cen 500 tot 700 M. hoog plateau, dat zich van het Noordwesten naar het Zuidoosten, tusschen de vulkaan-toppen Dempo en Patah, uitstrekt. De bodem mag er vlak, dan geaccidenteerd worden geheeten, doch is afgebroken door, dikwij Tele honderde voeten diepe, ravijnen, die de beddingen vormen van de talrijke, van den verbindingsrug tusschen de twee genoemde bergen afvloeiende, rivieren. In het Noorden en Noordoosten waar het oog niets dan velden met alang- Van Rees, De annoxatie der Redjang, bis. 98. Natuurkundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indie, di. XXIII, bla. 69 an 218. Van Rees, t. a p. te Natuurkundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indie, dJ. XXIII, bla. 69 an 218. Oek huilsiekten, onder anderen de elders a» yevresde framboesise, sijn im hot gebied van de Ajer-Puetil, voliens den inlander om Jeselfde reden, seldsaam U Bunlur, Topo;rapt.sche schete ler Ampat-Lawang, Geneeshundix Tijdachrift wor Nederlandsch Indie, dl. LX, bla. 627 en 630. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. alang-gras bewassen, die met hunne vaalbruine tint eene eentoonig- heid aan het tooneel geven, welke alleen nu en dan verbroken wordt door de hooge bamboe-aanplantingen, waarachter de dasuns of dorpen verscholen liggen. Het hoogere gedeelte van het plateau, aan den kant van den verbindingsrug tusschen den Patah en den Dempo, biedt meer afwisseling in plantenvormen aan: de grond is boschrijker, terwijl men er meer sawah-velden ontmoet !?. Het voorkomen van kropgezwellen in dit gebied vinden wij geconstateerd door Presgrave, in het verhaal van eene door hem, op last van Raffles, in 1817 ondernomen reis naar de Palembangsche Boven- landen. Van Manna, in Bengkoelen, vertrokken, was Goenoeng- Agoeng, aan den Zuidelijken voet van den Dempo, het eerste dorp in Pasemah-lsebar, dat Presgrave bereikte. ~The people of this village”, dus schrijft hij, vare particularly affected with goitres, some of which grow to an immense size, and render the patient a disgusting object. Among themselves they do not look upon these monstrous excrescences as deformities, nor dothey seem to experience any pain or inconvenience from them. The inhabitants on the plains are entirely free from the disorder, while as you approach the hills almost every individual is affected with ity 15. Overigens is ons geen ander bericht over het voorkomen van struma in Pasemah onder de oogen gekomen. Alleen maakt Van Bloemen Waanders er terloops gewag van. In de beschrijving eener door hem op Bali gedane reis, zegt hij namelijk, dat hij op dit eiland, vevenals in ‘de hooglanden van Sumatra, met name in de Pasemah-landen» , vele mannen cn vrouwen met ontzaggelijke kropgezwellen zag 4. Onder de rivieren, welke op den verbindingsrug tüssen den Dempo en den Patah onspringende, zich door het plateau van Pasemah-Lebar eene honderde voeten diepe bedding gegraven heben, behoort ook de Lematang, die Noordoostelijk vloeiende, zich later rechts in de Moesi stort. Het land waardoor de rivier stroomt, nadat deze het plateau verlaten heeft, is bekend onder den naam 18 Gramberg, De inlijving van het landschap Pasemah, blz. 10—11. 18 Presgrave, Account of a journey from Manna to Pasummah-Lebar and the ascent of Gunung-Dempo, Journal of the Indian Archipelago, New series, dl. II, blz. 10. Gorspronkelijk werd dit reisverhaal gepubliceerd in het tweede deel van de "Malayan Misoellanies", gedrukt te Bengkoelen. Een uittreksel daarvan komt ook voor in de "Memoir of the life and public services of Sir Thomas Stamford Raffles", dl. 1, blz, 857 vlg. 16 Dagerhaal eener reis over Bali in Juni en Juli 1857, Tijdschrift v. Nederl, Indië, jaarg. 1870, dl. I, bls. 420. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCH IPEL. 393 Van Lematang-Ocloe. Hier zu seinigen Jahren als in het angrenzende Semeenden Darat, het störngebieten van de Lematang, komt vor. Mijne meesten waren, schrijft de Officier van Gezondheid Dr. Wyckerheld Bisdom, zijn uit den bovenloop der Enim, welke rivier daar een ravijn vormt van 1500 voet diepte. De paden, die beide zijden van het ravijn verbinden, zijn zeer steil en voor Europaaneu moeielijk te begaan. Ook de andere paden, die in het landschap worden aangetroffen, gaan alle door min of meer diepe ravijnen, zoodat de inwoners bijna nooit vlak terrein hebben. Sedert eenige jaren loopt echter een kunstig aangelegden rijweg, langs de bochten van het Enim-ravijn, zacht glooiend over eene lengte van vijftien palen. Langs dezen weg vindt men talrijke koffieaanplantingen, terwijl de bevolking zich overigens met den rijstbouw bezig houdt. De bewerkers der rijstvelden en der koffietuinen, welke meestal op heuvelsliggen en door roofbouw ontgonnen worden, blijven daar veelal een jaar wonen, en drinken dan het water, dat uit den grond opborrelt: dit water nu wordt door de meeste lijders als oorzaak der struma beschouwd”. „Mij kwam het voorr, schrijft Dr. Wyckerheld Bisdom verder, edat over het algemeen meer vrouwen dan man manen aan de kwaal lijden. Overerving schijnt alleen in de vrouweilijk lijn plaats te hebben, gelijk een onderzoek naar de herediteit, in de weinige gevallen dat dit kon geschieden, eigenaardigerwijze an het licht bracht. Overigens openbaart zich de ziekte op verschillende tijdstippen. Zoo ontstond bij eene vrouw de zwelling bij hare eerste menstruatie, bij eene andere kort na het huwelijk. Van de 89 door Dr. Wyckerheld Bisdom daarop onderzochte lijders bleek het Dat 12 de zitplaats van de struma uitsluitend rechte en K uitsluitend links hadden, terwijl bij de overigen het gezwel beider- zijds of wel in het midden zat. De consistentie was afwisselend, van week tot zeer hard; de vorm meestal gelapt, soms zelfs knollig, enkele malen glad omschreven. De grootte varicerde tusschen die van een grooten knikker en eene gewone pspajavrucht '5. Bijna alie aangetasten gaven op, dat zij, bij wassende maan, meer van beklemdheid en kortademigheid te lijden hadden, ofschoon Dr. Wyekerheld Bislom hiervan niets heeft kunnen waarnemen. Van het groote aantal vrouwen was er echter niet eene, die geda- rende de menses meerdere of mindere zwelling of benauwdheid had opgemerkt '&. Nog van twee andere landschappen in dit gedeelte van Sumatra, namelijk van Makakau en Belalau, vinden wij het endemisch voor- komen van struma bericht. Belalaa is een gezond en vruchtbaar plateau, ten Zuiden van het meer Ranau gelegen, op een hoogte van 900 M. boven de zee, terwijl Makakau het middelste gedeelte is van een ander plateau ten Noorden van evengenoemd meer, welk plateau in het Zuiden een hoogte heeft van 700 M., doch naar het Noorden en Noordoosten geleidelijk tot 250 M. daalt 17. Op beide plateaux vindt men afwisselend velden en bosschen; doch deze laatsten zijn minder dicht, dat wil zeggen minder met ruigte en kreupel- of onderhout begroeid, dan de wouden, die men in de lagere landen aantreft. Rijk is ook het plateau, waartoe Makakau behoort, aan bamboe van de grootste soort, die aaneengeschakelde wildernissen vormt, ondanks de zichtbare verwoestingen, welke de olifanten daarin aanrichten ‘7. Ten aanzien van het voorkomen van struma in Belalau nu zegt Forbes, sprekende van zijn verblijf in het dorp Hoedjo eng. „Here and throughout the district goitre was extremely prevalent, nearly twenty percent of the people being affected. I saw even children of seven and eight years of age with the beginning of the disease. Nog meer dan in Belalau, komt in Makakau de kwaal voor. #I was told, Merkt Forbes op, „that in the Makakau district, which is notorious for its goitre, seventy percent are affected. 19, Nog in een ander bericht vinden wij het veelvuldig voorkomen van struma in Makakau, bepaldelijk in het gebied van de Selaboeng, bevestigd. Deze rivier is eene uit watering van het meer Ranau. Na eerst in Noordwestelijke richting over het plateau te zijn gestroomd, neemt zij links de Makakau op 2°, en veraudert haren loop in eene Noordoostelijke richting, om, na te Moeara-Doea met de Saka te zijn samengekomen, den naam Verbeek, Topographische en geologische beschrijving van Zuid-Sumatra, Jaarboek van het Mijnwezen in Nederlandsch Oost-Indië, jaarg. 1881, dl. 1, blz. 15. Va Tijdschrift voor Nederlandsch Indië, jaarg. 1857, dl. 1, blz. 24, 25 en 82—83. 18 Forbes, A naturalist’s wanderings in the Eastern Archipelago, blz. 17). 19 Forbes, t. a. p. 30 Volgens sommigen krijgt de rivier, eerst na de vereeniging met de Makakau, den naam van Selaboeng, en heet zij vór dien tijd Wala (Zie: Tijdschrift voor Nederlandsch Indië, jaarg. 1856, dl. II, bls, 358—859 en jaarg. 1873, dl, II, bls. 288). STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 355 van Komering aan te nemen. Het is nu bepaaldelijk in het gebied, dat de Selaboeng doorstroomt na zich met de Makakau te hebben ver-eenigd, waar veel strumalijders worden gevonden. # Deze plaag «, aaldus lezen wij, vie bij eenigszins bejaarde personen, en voornamelijk bij de vrouwen, aan de Selaboeng bijkans algem Ein, zoodat men van honderd menschen nauwelijks twintig ziet, die van deze afzichtelijke kwaal bevrijd zijn. Onder de jonge of rondzwervende mannen (hoedanig men daar veel aantreft, „zooals overal elders in dit gedeelte van Sumatra en waarschijnlijk wel over het geheele eiland), wier levenswijs eene gedurige verandering van plaats ten gevolge heeft, wird men weinigen, die daarvan aangetast zijn; maar gewoonlijk lijden hier de nuttige personen het meest, wier ordentelijke, bedaarde leefwijs zich tot hunne rijstvelden bepaalt, alsook de gehuwde vrouwen, welke naturlik door hare huiselijke bezigheden aan hare woonplaats gebonden zijns. Ook bij de bewoners van de zooeven genoemde Saka-rivier worden kropgezwellen aangetroffen 2!. Het is echter niet alleen in de bergstreken, dat struma in Zuid- Sumatra endemisch heerscht. Ook in de lagere landen is dit het geval. Zoo in Rawas, dat zich Oostelijk van den Boekit-Sablat en van de keten, die de vallei van Redjang-Jebong begrenst, uitstrekt, en het stroomgebied van de Rawas en haren rechtertak de Roepit omvat. Alleen het Westelijkste gedeelte van dit landschap, dat tegen het gebergte ligt, bestaat uit geaccidenteerd land. Het overige, verreweg grootste, deel wordt gevormd uit lage en meestal vlakke gronden De hoogtelijn van 100 M. loopt zelfs ver van de Oostkust, boven de samenvloeiing van de Rawas en de Roepit *3. De rivieroevers aitgezonderd, waarlangs de bevolking zich hoofdzakelijk gevestigd heeft en waar zij ook bij voorkeur hare aanplantingen aanlegt, is het grootste gedeelte van den bodem bedekt met dichte en ongerepte wouden 25. Opvallend is het veelvaldig voorkomen van kropgezwellen bij beide geslachten in dit landschap. Aldus de getuigenis van den Kontroleur Wely 24. Ook Forbes maakt van struma in dit landschap gewag, hoewel volgens hem de gevallen hier minder veelvuldig z In Makakau en Belalau 25. — Verder schijnt in de vlakke en lage M Tijdschrift voor Nederlandsch Indië, jeargank 1957, dl. I, bla. 30 en 31-33 Wealy, De onderafdeeling Rawas, Tijdschrift mer het Binneslandsch Bestuur, di. TIE, bla 276; Verbeek, T-pesraphiische en ge. gische brechrijviny van Zuid- Sumatra, bis. 15. Wealy, O. o., bls. 376 en 277. Wealy, A naturalist's wanderings in the Eastern Archipelagy, ble 17) 354 STROMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPELAGY. rende de menses meerdere of mindere zwelling of benauwdheid had opgemerkt 16. Nog van twee andere landschappen in dit gedeelte van Sumatra, namelijk van Makakau en Belalau, vinden wij het endemisch voor- komen van struma bericht. Belalaa is cen gezond en vruchtbaar plateau, ten Zuiden van het meer Ranau gelegen, op eene hoogte van 900 M. boven de zee, terwijl Makakau het middelste gedeelte is van een ander plateau ten Noorden van evengenoemd meer, welk plateau in het Zuiden eene hoogte heeft van 700 M., doch naar het Noorden en Noordoosten geleidelijk tot 250 M. daalt 17. Op beide plateaux vindt men afwisselend velden en bosschen; doch deze laatsten zijn minder dicht, dat wil zeggen minder met ruigte en kreupel- of onderhout begroeid, dan de wouden, die men in de lagere landen aantreft. Rijk is ook het plateau, waartoe Makakau behoort, aan bamboe van de grootste soort, die aaneengeschakelde wildernissen vormt, ondanks de zichtbare verwoestingen, welke de olifanten daarin aanrichten 17e, Ten aanzien van het voorkomen van strama in Belalan nu zegt Forbes, sprekende van zijn verblijf in het dorp Hoedjoeng. „Here and throaghout the district goitre was extremely affected. I the beginn in Makaka in the Ma per cent. het veelval het gebied watering va over het p op 20, ens na te Moet 1e Wyokerhe Nederlandsch 1 17 Verbeek, boek van het 1 Ma Tijdsohri 18 Forbes, A 1 Forbes, t. Volgens sc den naam van Nederlandsch I STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 355 van Komering aan te nemen. Het is nu bepaaldelijk in het gebied, dat de Selaboeng doorstroomt na zich met de Makakau te hebben ver- eenigd, waar veel strumalijders worden gevonden. # Deze plaags, aldus lezen wij, vis bij eenigszins bejaarde personen, en voornamelijk bij de vrouwen, aan de Selaboeng bijkans algemeen, zoodat men van honderd menschen nauwelijks twintig ziet, die van deze afzich- telijke kwaal bevrijd zijn. Onder de jonge of rondzwervende mannen (hoedanig men daar veel aantreft, „zooals overal elders in dit gedeelte van Sumatra en waarschijnlijk wel over het geheele eiland), wier levenswijs eene gedurige verandering van plaats ten gevolge heeft, vindt men weinigen, die daarvan aangetast zijn; maar gewoonlijk lijden hier de nuttige personen het meest, wier ordentelijke, bedaarde leefwijs zich tot hunne rijstvelden bepaalt, alsook de gehuwde vrouwen, w SCHOOLS OF THE COLLEGE. elke naturwissenschaft door haben huselijk bezigheden aan hare woonplaats gebonden zijns. Ook bij de bewoners van de zooeven genoemde Saka-rivier worden kropgezwellen aangetroffen?!. Het is echter niet alleen in de bergstreken, dat struma in Zuid-Sumatra endemisch heerscht. Ook in de lagere landen is dit het geval. Zoo in Rawas, dat zich Oostelijk van den Boekit-Sablat en van de keten, die de vallei van Redjang-Lebong begrenst, uitstrekt, en het stroomgebied van de Rawas en haren rechtertak de Roepit omvat. Alleen het Westelijkste gedeelte van dit landschap, dat tegen het gebergte ligt, bestaat uit geaccidenteerd land. Het overige, verreweg grootste, deel wordt gevormd uit lage en meestal vlakke gronden. De hoogtelijn van 100 M. loopt zelfs ver van de Ostkust, boven de samenvloeiing van de Rawas en de Roepit??. De rivieroevers uitgeunderd, waarlangs de bevolking zich hoofdzakelijk gevestigd heeft en r zij ook bij voorkeur hare aanplantingen aanlegt, is het grootste eelte van den bodem bedekt met dichte en ongerepte wouden 25. vallend is het veelvuldig voorkomen van kropgezwellen bij beide lachten in dit landschap. Aldus de getuigenis van den Kontroleur esly 24. Ook Forbes maakt van struma in dit landschap gewag, wel volgens hem de gevallen hier minder veelvuldig zijn dan Makakau en Belalau 25. — Verder schijnt in de vlakke en lage 31 Tijdschrift voor Nederlandsch Indië, jaargang 1857, dl. 1, bls. 80 en 31—82. 33 Wesly, De onderafdeeling Rawas, Tijdschrift voor Binnenlandsch Bestuur, III, blk. 276; Verbeek, Topographische en geologische beschrijving van Zuid-atra, bis. 15. 33 Wealy, O. c., blk. 276 en 277. % Wealy, O. o., blk. 8305—306. 25 Forbes, A naturalist’s wanderings in the Eastern Archipelago, blk. 171. 856 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Landen, die het benedenstroomgebiet van de Ogan en de Kometring vormen, de kwaal zich voor te doen. In zijne »Geneeskundig-topographische schets van de hoofdplaats Palembang», zegt toch de Officier van Gezondheid Jindman: „Het kropgezwel ziet men hier veel, vooral onder het vrouwelijk geslacht; echter komt deze ziekte minder onder de bewoners van Palembang-zelf voor, dan onder die der valleien van de Komering en de Ogan, welke naar de hoofdplaats komen, om daar handel te drijveny 28. — Eindelijk nog komen kropgezwellen, dikwijls van eene enorme grootte, in enkele streken voor van het stroomgebiet der Sipoetih en der Toelang-Bawang, in de Lampongsche Districten. Deze mededeeling, afkomstig van den Officier van Gezondheid Wienecke 27, vinden wij bij Francis bevestigt. Gelijk begend is, ontstaat de Toelang-Bawang uit de vereeniging van de Waal-Kanan, en wordt deze laatste weder gevormd door de samenvloeiing van de Waal-Kanan en de Waal-Ompoe. In het gebied van deze Wai-Ompoe nui, met haren linkertak de Tahami, „hebben de meeste menschen kropgezwellen, somtijds grooter dan hun hoofd, en voornamelijk in de kampong Teti-Samang, gelegen ter plaatse waar een klein spruitje zich in de Tahami ontlaste 2°. Ten aanzien van de grondsgesteldheid moet worden opgemerkt, dat verreweg het grootste gedeelte van de Lampongsche Districten, en hiertoe behoore ook de streken waar struma endemisch heerscht, uit weinig geaccidenteerd en over het algemeen laag land bestaat, dat minder dan 100 M. boven de zee ligt 29. Dit lage land, aldus lezen wij, ris over het algemeen vlak. De zeer lage aardruggen, die in onderscheidene richtingen loopen, benevens de diep uitgespoelde bedden der rivieren en beeken, geven er niettemin eenige afwisseling aan, en doen, bij lagen waterstand, de lage gronden de gedante van valleien aanemen. In den regentijd echter, en bij zware afwateringen, worden zij grootendeels overstroomd, en blijven de genoemde lage aardruggen alleenlijk onbedekt; het geheele land 8 Francis, Herinneringen uit den levensloop van een Indisch Ambtenaar, dl. I, blz. 215, noot 1. 29 Verbeek, Topographische en geologische beschrijving van Zuid-Sumatra, bls. 15. Vervolgt men, op de bij deze verhandeling behoorende kaart (blad IV), de hoogtelijn van 100 M., dan ziet men dat de streken, waar struma endemisch heersoht (bepealdelijk het stroomgebied van de Wai-Ompve met de Tahami), buiten die lijn zijn gelegen. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN AROHIPEL. 357 neemt dan de gedaante aan van eene groote rivierplas met eilanden bezaaids. Overigens bedekken uitgestrekte en aaneengeschakelde, dichte bosschen en wildernissen den bodem, met uitzondering van de, betrekkelijk weinige, bewoonde of in cultuur gebrachte streken. Het land, ommeldijk ten Noorden van de Palembangsche Boven-landen, is grootendeels eene terra incognita. Uit eene mededeeling, voorkomende in het werk van Marsden, blijkt echter dat struma in deze streek voorkomt, en wel in het ten Zuidoosten van Korintji gelegen Serampei, een zwaar, met dichte bosschen bedekt, bergland, waarin onder anderen een meer voorkomt, de Danau Pau. De mededeeling is van den Juitenant Hastings Dare, die, in het laatst van 1804, aan het hoofd van eenige militaire macht, eene expeditie naar deze streken ondernam, ter tuchtiging van eenige kwaadgezinden. Sprekende van zijn verblijf te Rana Ali, in de nabijheid van het meer gelegen, zegt hij: #Of the women whom we saw, almost every one had the goitres or swellings under the throat; and it seemed to be more prevalent with these than with the men. One woman in particular had two protuberances dangling at her neck as big as quart bottles 81. Ten aanzien van het voorkomen van struma in de Padangsche Bovenlanden zijn de berichten veelvuldiger. De Heer Van Hasselt zegt, dat de gezwellen, vaak van zeer grooten omvang, zich vooral in de hoogere streken bij meer gevorderden in leeftijd vertoonen, en het, naar onzen smaak reeds minder schoone, ufterlijk van den Maleier dikwijls afzichtelijk maken #3. Meer bepaaldelijk het deze mededeeling misschien betrekking op het Zuidelijke gedeite van de Padangsche Bovenlanden, het terrein der werkzaam-heden van de Sumatra-expeditie, waarvan de Heer Van Hasselt de leider was. Deze streken bestaan uit het bovenstroomgebied van de Ratang-Hari en dat van de Batang-Koeantan. Het eerste, dat is het land besproeid door de Batang-Hari en hare zijtakken de Goenoeng-Tocdjoch. 8 Tijdschrift voor Nederlandsch Indië, jearg. 1857, dl I, bla. 1 en 2. 83 Mareden, History of Sumatra, bis 317. 8 Van Hasselt, Volkebesohriving van Midden-Sumatra, bla. 10 8 Zie voor het vlyende: D. D. Veth, Aardrijkskundive beschrijving van Midden-Bumetrs, bla. 8 vv. 358 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. verbindt, ten Zuiden, en het zoogenaamde Middengebergte, het welk zich van den Goenoeng-Talang in Oostnoordoostelijke richtig uitstrekt, ten Noorden. Gaat men dit gebergte, waarvan de passhoogte 1665 M. bedraagt, over, dan komt men in het stroomgebied van de Batang-Koeantan, meer bepaaldelijk van hare rechtertakken, de Pelangki, de Soekam en de Koelampi. In deze, uit zwaarbergland bestaande, streek, komt struma voor in de landschappen Soepajang, Alahan-Pandjang en Lolo met Soengei-Pagoe. Het eerste, ten Noorden van het Middengebergte gelegen, omvat hoofdzakelijk bet stroomgebied van de Pelangki met haren linkertak, de Batang-Tawas. Deze Batang-Lawas gaat eerst door een dal, dat over het geheel smal en door steile berghellingen ingesloten is. Tsater doorsnijdt zij eene driehoekige, van 700 tot 800 M. hooge, met vruchtbare sawah’s bedekte, vlakte. In deze vlakte is onder anderen het dorp Soepajang gelegen $4. Ook de Pelangki stroomt over het algem En das door een nauw dal; slechts enkele gedeelten zijn breeder, maar door hooge en steile gebergten begrensd 55. Tot Alahan-Pandjang behoort in de eerste plaats het plateau van dien naam, en verder de streken langs de Batang-Goemanti en haren linkertak de Sikia. Het plateau van Alahan-Pandjang behoort en is 1500 tot 1600 M hoog. Voor het grootste gedeelte wordt het ingenomen door een meer, den Danau-di-atas. Overigens ontwaart hier het oog slechts sawah’s en grasvelden, en worden bosschen in het geheel niet op het plateau gevonden. Van genoemden Danau-di-atas is, gelijk bekend, de Goemanti een uitwatering. Na het plateau verlaten te hebben, bereikt de rivier sprengt een komvormig dal, ten Noorden door het Middengebergte, ten Zuiden door een anderen hoogen bergrug esloten, welk dal later door een tweede, soortgelijke, gevolgd wordt $7. Voor het overige hebben de Goemanti en haar linkertak de Sikia, zoowel als beider zijrivieren, een zelfde karakter: smalle dalen, waarvan de bodem geheel door de rivier bedding wordt ingenomen, en steile berghellingen, terwijl slechts op enkele plaatsen bebouwbare dalgrond wordt aangetroffen *. Lolo en Soengei-Pagoe. Veth, O. o., bis. 11. Veth, O. o., bls. 11. Zie ook: Reizen in Midden-Sum. At the door of the Reden der Sumatra-Expeditie, dl. I, blz. 269—270. 87 Veth, O. o., bls. 18. 88 Veth, O. o., bls. 14. STRUMA KN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 359 in der de plaats genoemd, omvatten het lengtendal, dat zich, evenwijdig aan den Boekit-Barisan, van den Danau-di-atas tot den Goenoeng-Korintji uitstrekt, en, in het Noorden, door de Batang-Hari, in het Zuiden, door haren rechtertak de Siliti doorstroomd wordt. De bodem van dit breeden en uistgestrekte dal, die aanmerkelijk helt, immers bij Lolo, in het Noorden, 1125, bij Moeara-Laboeh, in het Zuiden, 450 M. boven de zee ligt, vormt op enkele plaatsen, zoo ook bij de twee hier genoemde dorpen, eene, met sawahvelden bedekte, vlakte, waaruit zoowel de Boekit-Barisan als het gebergte, dat het dal Oostelijk insluit, tot eene aanzielijke hoogte, steil oprijst. Elders is het dal met dichte bosschen begroeid, zoodat zijne gesteldheid minder goed te herkennen is, hoewel het schijnt, dat de dalbodem in deze gedeelten meer ongemerkt in de hellingen van bet gebergte overgaat? — Uit verscheidene mededeelingen nu blijkt bet, dat strama, in de drie hier beschreven landschappen, endemisch heerscht. Zoo maken de leden van de Sumatra-expeditie in het bijzonder gewag van deze kwaal in de dorpen Grabak en Datar, in het smalle dal van de Sikia, op eene hoogte van 720 en 650 M. boven de zee, gelegen. "Het weinig innemende van de Bewoners dezer Streeks, aldus lezen wij, wordt waarlijk niet schooner door de groote kropgezwellen, waarmede velen behept zijne 4'. Evenzoo was de Deensche natuuronderzoeker Bock in de gelegenheid, het veel- vuldig voorkomen van struma te constateeren in het dorp Jeolo. «Every Mondays, schrijft hij, wis market at Lolo. The market was held not 200 yards from my house, and I always attended with my cook to buy provisions. The dealers were mostly women, and a more ugly set of Eve's daughters I don't think I ever saw in my life. The majority of them had large wens in the neck, resembling the throat of the South American howling monkeys. Nog zij hier gewezen op eene mededeeling, voorkomende in de “Omschrijving van het summier civiel ziekenrapport van den geneeskundigen dienst op Java, Madura en de Buitenbezittingen over 1858. In het verslag van den toen te Solok geplaatsten Officier van Gezondheid Neeb, wordt toch ® Vet, 0.6, bls 15—17. Zie ook: Reisen in Midden-Sumatra door de leden der Sumatra-Expeditie, dl. 1, bis. 427428. ® Vaor dese en andere h:«o¢tecijfors in den tekst, zie: Veth, Aardrijkskurdice besehrijving van Midden-Sumatra, biz. 3 en 4, en den bij dit werk Leb renden Alas, blad I. ** Reisen in Midden-Sumatra door de leden der Sumatra-Esyeditie, dl 1, bla 134. @ Rek, The head-hunters of Berne, bis 307 & Volgr. V. 2% 360 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. opgeteekend, dat rin bergachtige streken, zooals Alahan-Pandjang en Soepajang, vooral bij vrouwen, kropgezwellen voorkomen» 45. Ook de Heer De Rooy, gedurende geruimen tijd Kontroleur bij het Binnenlandsch Bestuur in de Padangsche Bovenlanden, bevestigde het veelvuldig voorkomen van struma in Alahan-Pandjang en Soe- pajang. In het laatstgenoemde landschap trof hij, in de negari Tandjong- Balit, aan de Poelau, een rechtertak van de Pelangki, gelegen, eene familie aan, waarin de kwaal reeds gedurende drie geslachten erfelijk zou zijn geweest, en waarvan meerdere leden toen ook kroppen hadden. De gezwellen, door den Heer De Rooy waargenomen, deden zich wel eens voor als twee sterk gezwollen, aan elkaar ge- groeide en zwaar naar beneden hangende blazen, waarvan de een, de rechtsche, grooter was dan de andere, de linksche, en den om- vang meestal had van een kleinen pompelmoes. Intusschen zag de Heer De Rooy ook minder ontwikkelde strumae, die aan de daar- mede behepte individuen het voorkomen gaven, als hadden zij een bijzonder dikken hals. : Het is noodig, alvorens de overige streken van de Pad Angsche Bösenlanden te beschouwen, nog de aandacht te vestigen op het voor konnen van struma in een ander gedeelte van het stroomgebied der Batang-Hari. Een van de takken, welke deze rivier, na de Padangsche Bovenlanden te hebben verlaten, rechts opneemt, is de Djoedjoean. Het land, waardoor deze, tusschen hooge oevers, stroomt, is laag gelegen, immers nergens hooger dan 200 M., en bestaat, naar het schijnt, voor een niet gering gedeelte uit koepelvormige, zwaar begroeide heuvels, zonder eenig spoor van kultuur, dat de anwezigheid van menschen verraadt. Henige dorpen bevinden zich echter langs de rivier-zelve. Een daarvan is Tandjoeng-Alam, 110 M. boven de oppervlakte van de zee gelegen. Van zijn verblijf hier sprekende, zegt de Heer Schouw Santvoort, lid der Sumatra-expeditie: „Reeds had ik opgemerkt, dat in deze streken veelvuldig kropgezwellen voorkomen van buitengewonen omvang; maar zoo groote als die van de vrouw, kinderen en zusterszoon van mijn gastheer. had ik nog niet gezien. Hun geheele gelaat viel letterlijk weg achter het vooruitstekende gezwel, dat bij sommige drie verheven het vooruitstekende en aan het gelaat iets walgelijks, bijna iets dierlijks gaf; terwijl hunne stem daardoor een eigenaardig schor en diep keel- 