Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Lajang. Zie bij Coolsma. II Naam van een zeevisch. (Tj.) Lajar. Zie bij Coolsma. Lalajaran. Naam van een zeevisch. (Tj.) Lakar. Naam van een zeevisch. (Tj.) Lamadang. Naam van een zeevisch. (Tj.) Lamadang. Naam van een zeevisch. (Tj.) Landjak. Een net om méntjék, peutjaug, mandjangan, gahil enz. te vangen, vervaardigd van indjoek, teureup kasoengka. Ngalandjak, iets bijv.: m&ntjék, peutjang enz. met een landjak vangen; met een landjak erop uitgaan om het’ een of ander wild te vangen Ngalandjakan: iets met een landjak vangen. Toeloej noe kasep Koedawangi di landjakan koe karembong. Vervolgens werd Koedawangi middels de karembong gestrikt. (Uit het Badoejsche pantoen- verhaal Koedawangi.) Langgoko. De vrucht van de kiraj. (Metrox) Langgoko. De vrucht van de kiraj. (Metrox) Langgoko. Jamais, naturwissenschaftliche Familie der Palmeae. (In het Javaansch sjqamzqem:) Lantaj. Naam van een zeevisch. (Tj.) Lapoen. Nogelapoen. Vogels vangen, door boven het nest met eieren of jongen een korfje te hangen en dit te laten zakken, wenn der vogels in het nest zitten. Leledah. Naam van een zeevisch, gelijkende op de tong. Wordt ook laoek sabeulah genoemd. Lémbet. Nogelafen van een zeevisch. (Tj.) Lémbet. Hetzelfde als 1ém boet. Lémbet. Hetzelfde als 1ém boet. Lelubet. Onderling hulpbetoon met verplichte wederkeerigheid. Volgens Coolsma wordt dit woord verklaard door piligénti: elkander helpen; wederzijds elkaar bijstaan. In Zuid Bantén is de wederkeerigheid verplichtend. Zie o. a. Hind Résume pag. 125. Lolont Long. Naam van een zeevisch. (Tj.) Loloreng. Naam van een zeevisch. (Tj.) Londain. Langzaam van iemands gang (lalaoenan.) Longok. Lolongok. Een achterdeurtje in eene Zuid Banténsche desa woning. Loöt I. Kleine aardwormen. Verklaard met geureung leutik. II. Geonservere de jonge patjoeng vruchten. Men kookt de pitten, doet ze vervolgens vermengt met wat zout ineen roewas en laat ze tot gedeeltelijk bederf overgaan. De op die wijze geprepareerde pitten eet men — vooral onder de Badoejs — als toespijs bij de rijst of gebruikt men om aan tjeungtjeum een hooger gout te geven. Ngaloöt. Loöt bereiden. Lorah. Ravijn. Hetzelfde als lolong krang. Lowang en lowang koening. Namen van zeevischen aan de Tjaringinsche kust. Mangapas. Zie bij bagad. Mangoe mangoe. Naam van een zeevisch. (T). Manjeeng. Naam van een zeevisch. (Tj.) Marinjoe. Titel van een lid van het desabestuur. Hetzelfde als pangiwa (zie bij  van een zeevisch. (Ij.) Méngkoek. Heuveltop; bergtop, zooveel als pasir bij Coolsma in de eerste beteekenis. Méntroeng. Hetzelfde als méngkoek. Mili. Naam van een zeevisch. Moedoen. Naam van een zeevisch. Moedoen. Naam van een zeevisch. (Tj.) Moekoe. De jonge vrucht van de tjaoe karok, een wilde pisangsoort. (Musa sapientum, naturilijke familie der Musaceae.) Moesoeng. Slechts een testikel in het serotum heben. Cryptorchismus aan een kant. Zie bij Coolsma onder sanglir. Mojong. Naam van een zeevisch. (Ij.) Ngadon. I. Zie bij Coolsma. II. Beteekent ook naar de plaats van herkomst gaan om van de producenten een zeker product in groote hoeveelheid op te koopen; bijv. ngadon beas, ngadon seureuh: rijst, suiker, seureuh bladeren in het groot van de producenten opkoopen om ze later op andere plaatsen en détail weder van de hand te zetten. Nila nila. Naam van een zeevisch. (Ij.) Njai. Grootmoeder; oudtante. N jai-njai. Naam van een zeevisch. (Tj.) Njangorong. Een vooruitstekend gebit hebben. Njéréng. Zegt men van spijs of drunk, die bij gebruik eene prikkeling in den neus veroorzaken, zooals champagne, apollinaris-water, tjabe rawit. Njengtjoeng. Boven het omliggend terrein uitstekend van een kegelvormigen berg of heuveltop. Njongsoéng. Hetzelfde als siheun bij Coolsma. Nok. Eene basa neneh, welke gebruikt wordt tegen meisjes. DER SUENDANEESCHE TAAN. 247 Ook bezigen bejaarden dit woord tegen over hunue vrouwelijke bloed- en aanverwanten, die hen aanspreken met ama, oewa, emang, aki. Not. Eene basa neneh, welke de man tegen zijne vrouw bezigt. O. Oejang. Fen adellijke titel, volgens de legende aan personen in “het Zuider Regentschap door een Sulthan van Bantén, die na de bedevaart te hebben verricht, zich in Lébak had gevestigt, voor bewezen diensten verleend. Zie o. a. Resumé pag. 2 en Mr. ha. W.C. van den Berg, pag. 12 en volg. pag. 61 en volg. Tegenwoordig worden slechts in de desa’s Tjoö en Leuwi tjoö van het district Lébak personen gevonden, die dezen titel voeren. Oemeur. Fene soort mug. Oendjal. Zie bij Coolsma. Ngoendjal. Beteckent ook: vervoeren van de reeds in bossen gedroogde pare van de droogstokken, lantajan, naar deschuur, leuït. Verklaard met mawa pare noe anggeus toehoer ti lantajan ka leuit. Oetik, oetik songot, oetik kadongdong. Namen van zec-visschen aan de Tjaringinsche kust. Oetjéng. Bloesem en vruchtknop van den tangkal sake (Gnetum gnemon, natuurlijke familie der Gnetaceae). Oewaw. Naam van een duizendpoot, grooter dan de katelong. Verklaard met titinggi gæde. Ogong Naam Van een rivierschelp. Ongang. Ken jonge lajoer. Ongkleid. De uitspruitsels order aan de ananasvrucht Verklaard met soesoe kanas. Het inwendige van de ongkleid wordt gekookt en met sambé! gegeten… Ongkleid. De bloem van de tjaoe. Hetzelfde als djantocng bij Coolsma en Oosting. Ongret. Larve van een kever. (In Midden Java «497 ey.) P. Padengdang. Een dans uitgevoerd door mannen. Ook het orchest, dat daarbij gebruikt wordt. Voor zoover ik kon nagaan, komt het uitsluitend in het Wester-Regentschap voor. Pair. Papaïran. Bij de Badoejs: met elkaâr wajoe drinken. Pajang. Een treknet, gemaakt van lawe of agel, om in zee te visschen (breedte tot 5 en lengte tot 200 vademen.) Majang. Met een pajang visschen. (Zie bij Coolsma onder majang V.) Pamatang. Heuvelrug. Pamélar. Oork nop. Een sierlijker woord voor gom bel. Pandjoet. Mandje.'s Avonds met een obor op de sawahs naar visschen, sprinkhanen, palingen zeken. Ook zoo veel als engaronom:'savonds vogels vangen. Pantjo. Hen werktuig om visch te vangen. Mantjo. Visch met een pantjo vangen, met een pantjo visschen. Pantjong. Mantjong: pikken van kippen en vogels; bijten van een slang. Mantjongan: van kippen en vogels iets pikken, bij herhaling pikken; van een slang iemand of iets bijten, bij herhaling bijten. Mantjongkeun. Een vogel of kip iets of iemand laten pikken; een slang iets of iemand laten bijten. Pamantjong. Bek van een zeevisch. Papanggo. Ken tijdelijk wachthuis (in tegenstelling van een gardoe, een permanent wachthuis). Papatik. Naam van een zeevisch. Parigél. Hetzelfde als pantés. Papatik. Naam van een zeevisch. Parigél. Hetzelfde als pantés. Papatik. Matoek. Pikken van vogels, kippen. Matoekkan: van vogels, kippen, iets pikken; bij herhaling pikken. Matoekkeun: een vogel of kip iets of i emand laten pikken. Pamatoek. Bek van een kip, een vogel. (Dit woord komt wel bij Rigg doch niet bij Coolsma voor. De laatste geeft alleen den afgeleiden vorm pamatoek op.) Pélat. Verbastering van het Hollandsche plaat. Hetzelfde als bapém. Pepegon. Een ploeg of eg, die slechts door een karbouw wordt getrokken. Pépélok. Naam van een zeevisch. (Tj.) Pétjil. Een 1émeswoord voor anak. Hetzelfde als poetra. Het is Banténsch-Javaansch, doch heeft in het Soendaneesch van Zuid-Bantén burgerrecht verkregen. Pétjil. Een bamboestokje, ongeveer anderhalven voet lang en een vinger dik, dat in den grond geplant wordt aan het boven-cind omwonden met cen met urine, petroleum of carbolzuur gederenkt stuk goed, en dient om wilde varkens van een bouwveld af te houden. Dergelijke stokjes staan op een afstand van twee i drie voel van elkander om he Te beveiligen veld. Pépätving. Iletzelfde. Métling. Eene kleinigheid vragen bijv.: door de onbezoldigde helpers der koffieinkoop pakhuismeesters en ondercollecteurs van de personen, die koffie inleveren, landrente of andere belastingen betalen. Pétjingan. Het geld, het geld, het men van den prijs der ingebrachte koffie of van het uitbetaalde collecteloon aan die onbezoldigde traanten geeft, als eene kleine tegemoetkomme voor verleende hulp. Peujeum. Meujcum. Tjaoe kunstmatig rijp maken op een der volgende wijzen: a. Men graaft twee kuilen, die door een gangetje met elkaar in verbinding staan. In den eenen doet men den trost jaoe omwonden met droge tjaoe bladeren. Den anderen vult men op met brandende houtskool. Daarna dekt men beiden met aarde toe, echter zoodanig dat het vaur blijft smeulen. Door de warmte krijgt de groene tjaoe spoedig eene egaal gele kleur. Op deze wijze maakt men ook andere vruchten kunstmatig rijp, zooels kadoc, mangptlém. Hetzelfde als émpos bij Covlsma. 4. Men graaft den stam uit, ontdoet hem van de bladeren, omwikkelt den trost met andjoek en plant den boom in de nabijheid van het hais. Ter verduidelijking wordt hier bijgevoegd, dat de tjaoc sanplantingen der Zaid-Banténers op de hoema’s staan, bij den saoeng hoema en niet op de erven. De beteekenis van peujeum door Coolsms opgegeven is in Zuid-Bantén niet bekend. Zie bij tapaj. Peupeandeujan. Naam van een insect. Peusar. Naam van En grooten boom met eetbare vruchten, welke op nang kalijken. (Artocarpus polyphema, naturwissenschaftliche Familie der Artocarpus polyphema.) Peutjeuk. Bij de Badoes: zwart. Het woord hideung is bocjoct. Pigeuj. Migeujkeun. Iemand napraten; het gesprokene van iemand nazeggen, met het doel om hem te plagen of bespottelijk te maken. Pitjoengan. Zie bij Coolsma. Mitjoeng. Visch conserveeren door middel van jonge pitjoeng noten. Pitjoengan. Visch op die wijze geconserveerd. Men zegt meer patjoeng, matjoeng, patjoengan. Pitjoen. I. Zie bij Coolsma. IT In Pandegvlang een inhoudsmaat voor koffie in de hoornschil, verdeeld in twee oendém. Poengoet. Naam van een zeevisch. (‘Tj.) Poe'oen. Zie bij girang. Poeroeg. Dikwijls; meer dan eens; gedurig; bij herhaling. Zie bij Coolsma onder mindéng. Poeroet. Naam van een grooten boom met eetbare, zuurachtige vruchten, Hij gelijkt veel op den peusar. (Artocarpus callophila, natuurlijke familie der Artocarpeae.) Pogot. Naam van een zeevisch. (Tj.) Pondoh. Het jonge blad van den gebang-palm. (Corypha um braculifera, natuurlijke familie der Palmeae.) Verklaard met postjoek gebang. Men maakt er agél van. Popondok. Naam van een zeevisch. (Tj.) R. Radjoe. In het Wester Regentschap van Bantén (afdeeling Tjaringin) een aantal van veertig bij het tellen van visch. Rahong. Ken bosch om den oorsprong eener rivier. Ranggejong. Bos (wordt alleen ten opzichte van pare gebruikt.) Ranggejong. Bos (wordt alleen ten opzichte van pare gebruikt.) Ranggejong. Naam van een zeevisch. (Tj.) Ranggejong. Als een hagelbui neerkomen bijv. van  voor vrouwen. Wordt gedragen door vrouwen, wier vader het praedicaat Toebagoes voert. Ratoe bagoes. Zie bij Toebagoes. Rédjang. Een dans uitgevoerd door vrouwen uit de volksklasse (geene dansmeiden) voornamelijk in de desa Bama van het Wester Regentschap. Rémétoek. Eene soort van kleine vliegen of muggen. Hetzelfde als bij Coolsma rambétoek. Rémpa rémpa. Allerhande specerijen en kruiderijen, behoorende tot de inlandsche pharma copea en verkrijgbaar bij den padagang patjéraki. (Zie over dit laatste woord bij tjëraki.) Réndo. J. In het Wester Regentschap dansmeid; zooveel als ronggeng. IT. In het Zuider Regentschap van Bantén: een orchest bestaande uit trawangsa, soeling en rébab. Renteng Van paarden: naast elkander in het span loopen, in tegenstelling van in lang span, roentoet. Ngarentengkeun: naast elkander laten Loopen, van een span paarden. Bédil renteng. Een gewer met dubbelen loop. Hetzelfde als rendeng bij Coolsma. Reu-eun. Alles wat men aanwend om netten, hengelsnoeren bruinte kleuren en sterker te maken, bijv. een aftreksel van babakan salam, babakan mandjël, der bladeren van verschillende pasang soorten. Ngareu-eun. Netten, hengelsnoeren met reu-eun tot versterking brain kleuren. Hetzelfde als reu-euj bij Coolsma. Riringkéb. Een muizenval, in vorm gelijkend op een tjara. Roengsit. Fletzelfde als soge. Ranom. Ngaronom. I. Zie bij Coolsma. IT. ‘s Avonds met een flambouw vogels zoeken en daarna door middel van een bamboe met leugeut vangen. Rorongkeng. Eene kleine soort kik vorsch. Rorongko. Hetzelfde als rorompok bij Coolsma. Zoo onder anderen in het pantoenverhaal Kidang Panandri: Bageja soemping tjalik ka rorongko toewang koering. (Wees welkom, zet u neer in mijne woning.) Sabelit. Hoofddoek. Hetzelfde als romal en ikét. Saboen. I. Zie bij Coolsma. IT. Bij de Badoejs een beteldoos. Saboet. De Hargrave, vezelachtige schil van sommige vruchten, zooals van de dädöcken, kalapa en. (In Midden Java 6383 en) Sabrén. Naam van een zeevisch. (Tj.) Sake. In Tjaringin de vrucht van den tangkal sake, die in het Zuider Regentechap van Banten tangkil heet. (Gnetum gnemon, naturilijk familie der Guetaceac.) Samara. Specerijen, gebruikt bij de bereiding van prijzen; kruiderijen behoorende tot  hoofd met klapperbladeren en rijden op dorre klappertakken. Het zou doen denken aan een bacchanten dans. Sérit. Naam van een soort paardevlieg, kleiner dan de piteuk, doch grooter dan de laleur. Sérotong. Pijp voor strootjes, sigaren, tabak. Sesejah. Naam van een zeevisch. Seundah. Golf; branding. Seurat. Zie bij girang. Sewa. I. Zie bij Coolsma. II. Het bedrag, waarvoor de desa of een belastingschuldige is aangelagen in de landrente. Padjég sewa, de landrente in tegenstelling van padjég pakoentoengan, de belasting op het bedrijf, padjég kolong het hoofdgeld (als aequivalent voor eenige afgeschafte categorien van heerendiensten. (Zie o. a. Resumé pag. 230.) Sewoe. Eene benaming voor veertig duiten. Sigeung. Naam van een grooten boom, die een goed, sterk hout operett, geschikt voor huizenbouw. Sigi. Bloesem en vruchtknop van den tangkal tangkil. Dit woord wordt in het Zuider Regentschap gebruikt Zie oetjéng. Siloek. Vlechtwerk van touw of draad, evenals bij het vlechten van den staart bij de Chineezen, doch steeds in een Even getal (oelah gasal) Njiloek. Zulk vlechtwerk maken. Kodjaileek Een kodja van zulke gevlochtene draden of touwen, in tegenstelling van de kodja manjeuseup, de geknoopte kodja. Vergelijk enten bij Coolsma. Verschil tusschen oenten en siloek: het eerste is plat, het andere rond. Simba. Naam van een zeevisch. (Tj.) Sinapeul. Oerwoud, waarin men geene hoema’s mag aanleggen, ja, zelfs niet binnendringen, omdat allerlei booze geesten en ge- vaarlijke dieren daarin zetelen. Verklaard met leuweung kolot noe roengsit, een oerbosch, dat men niet ongestraft schendt. Singgok. Naam ‘eener duvensoort, gelijkende op en ter grootte van de kadantja, echter met bruine veeren. Singkara. Eene kiezelzure verbinding, welke men neergeslagen in de awi apoes vindt. Zij wordt door de bevolking ingezameld en te Batavia aan chineenverkocht. De samenstelling en het gebrücken zelfstandigheid vindt men uitvoerig beschreven in een artikel van den heer A. G. Vorderman, getiteld »De Chineesche behandelingswijze van keeldiphtheritiss en geplaatst in het ge-neeskundig tijdschrift voor Nederlandsch-Indië. Deel XXIX aflevering 5 en 6, pag. 631 en volg. Singkir. I. Zie Coolsma. II. Volledig djoekoet singkir. Een geneeskrachtig kruid. (Ortosiphon stamineus, natuurlijke familie der Labiateae.) Wordt elders ook koemis oet Jing genaamd. Simpiug. In de Preanger Regentechappen: gebroken, stuk gebeten bijv. van de poot van een djangkrik, nadat men ze heeft laten vechten. Sisimping. De paarlemoerschelp. Zij komt voor aan  klapperoliefabriek drijven; olie bereiden in een sobong. II. Een klein huisje, dat tegen een grooter huis gebouwd is en in den regel door iemand bewoond wordt, die niet bij machte is om een een wining te bekostigen. Verklaard met imah napél of in de Preanger Regentschappen imah nangkod. Zie over de woorden napéel en nangkod bij Coolsma onder tapel en tangkod. Njobong. Een sobong bewonen; een huisje tegen dat van een anderen bouwen. Sockang. Naam van een zeevisch. (Tj.) Soembajoet. Alles wat men over den schouder in een zakdoek bij zich draagt, zooals seureuh, bako, béb ék&lan, kleeding-stukken. Hetzelfde als boentélan en gendongan. Soemindal. Naam van een insect. Soe-oe m. Paddestoelen, welke op den grond zich ontwikkelen in tegenstelling van soepa, dit zijn die, welke zich in geboomten vormen. Soepa. Paddestoelen, die in het geboed. (Volgens Coolsma I. algemeene benaming voor paddestoelen. De tweede beteekenis: ween roode uitslag aan de rijstplanten, die in witte schimmel overgaat is in Zuid-Bantén — voor zoover ik zulks kon nagaan — niet bekend.) Soepaja. I. Zie bij Coolsma. II. Beteekent ook: maar; doch. Hetzelfde als tanapi enatana pi. Het heeft naast zich het lceméswoord soepantén, Soepantén. Zie bij Soepaja. Soeroeboek. Mest in het algemeen; alles wat tot bemesting dicat. Noeroeboek. Bemesten; bezig zijn om mest aan te wenden Soesvedik. Naam van een zeevisch. (I).) Soesoewalan. Vierregelige gedichten, evenals de maleische pan- toens, waarbij slechts de laatste regelen de bedoeling uitdrukken. Volgens Raden ‘Toeménggoeng Soerija Nataningrat komen zij overeen met de bangbalikan en sisindiran in de Preanger Regents Chappen. Zie bij Coolsma onder sindir. Voorbeeld: Kolejang kalakaj pandan, Di djalan kapanggilingan, Njoreang lain koehajang, Bisi djadi kaoelinan. (Droge op den grond liggende bladeren, Op den weg naar den molen, droge pandan bladeren, Ik kik om, niet omdat ik zin in heb, Het mocht een aardigheidje worden.) Kamana hambiroeng djangkoeng, Barang toewar pilisoengeun, Kamana noe hideung djangkoeng, Oerang sijar pibatoereun. (Waar is de hooge hambiroeng-boom, Om voor een rijstblok om te kappen, Waar is de donkere slanke, Die ik voor levensgezellin zoek.) Voorbeelden van Preangersche sisindiran: Kapinis di mana mandi, Nja mandi di tjai leatik, Noe geulis koemaha djangdji, Nja djangdji omong saeutik. (Waar baden zich de zwaluwen? Zij baden zich in de kleine rivier; Wat heeft mij de schoone belootd? Zij heeft beloofd om wat met mij te praten. Bareto djalan parered, Ajeuna djalan padati. Bareto ngadjak tjerewed, Ajeuna ngadjak ngadjadi. (Vroeger was het een parered weg, Thans is het een parered weg, Thans is het een parered weg, Thans noodigdet gij mij uit om te kibbelen, Thans noodigdet gij mij uit om (het huwelijk) tot stand te brengen. DER SOENDANEESCHE TAAL. 255 Soge. Zegt men van een boom, graf, bosch en. dat men niet onge. straft kan schenden. Hetzelfde als roengsit. In Midden-Java «hk: Sokong. Naam van een zeevisch. (Tj.) Soleng. I. Bene jonge dagoengkolf geschikt voor sajoer, atjar of om gekooktals lalab gegeten te worden. Solengan. Zegt men van een djagoeng aanplant, wanneer de vruchtzetting heeft plaats gehad. Il. Het handvatsel van de ete m. Sorangan. J. Zie bij Coolsma. IT. Is in het Zuider- en een deel van het Wester-Regentschap van Bantön ook een persoonlijk en bezittelijk voornaamwoord van den tweeden persoon, minder kasar dan sija. Het komt ongeveer overeen  al, wiens huis in brand is gevlogen? Sorangen enggeus taloe kali dititah ngahadean goegoeroeng. — Reeds drie malenheeft men ulast gegeven om den duiker te herstellen. Sewasorangansabraha? — Hoeveel bedraagt uwe landrente? Sorondoj. Een afdak op zij of achter een huis, waar soms de lisoeng staat. Sorong. Een lange broek, evenals den achtbroeken der Europeanen. Sosoro. Een afdak, voor, op zij of achter een huis. T. Tabéng. Fen werktuig om visch, voornamelijk lele te vangen. Het gelijkt op de barandjang, is echter kleiner en steekt geheel in het water, tot op den bodem der rivier. Talagoedag. Een groote bédoeg. Talang. I. Zie bij Coolsma in de eerste beteekenis. Il. Naam van een zeevisch. Tamban. Naam van een zeevisch. Tampoej. Het verzuurde vruchtvleesch van de kadoe vrucht. (Dario Zibethinus, naturalie der Stercaliaceae.) Verklaard met kadoe boeok. In sommige gedeelten van het jaar is dat voor onderscheidene desalieden de énige toespijs bij de rijst, som met tjabe, uien, peuteuj en het vruchtrleesch van de bijde. (Mangifera Kemangs, naturalie der Anacaulia ceze.) Nampoej. Tampoej prepareeren. Nampoej. Tampoej prepareeren. Nampoej. Van kadoe tampoej maken. Be Valgr. V. M. 256 BIUDRAGE TOT DE KENNIS VAN HBT BANTENSCH DIALECT Tawing. Zie bij Coolsma. Tangtawing. Een werktuig om wilde varkens van een bebouwd veld af te houden, bestaande uit een stak, waaraan een oud kleedingstuk (lamak) of een stuk van een mat (samak), een versleten njiroe hangt, hetwelk door den wind heen en weer bewogen wordt. Nangtawingkeun. lets tot tangtawing bezigen; van iets een tangtawing maken. Tapaj. Een gebak, bestaande uit kétan, of djegeng, of dangdeur, of hadjëli, welke men door middel van ragi een begin van gisting Heeft laten ondergaan. Tjitapaj. Het vocht, dat men door uitpersen van tapaj heeft verkregen en een zosten, nachdem kaloholischen drank oplevert. Napaj. Tapaj maken, bereiden. N apaj k eu n. Iets bij voorbeeld ketan, dangdeur enz. tot tapaj bereiden. Dit woord komt ook bij Oosting en Rigg voor. Hetzelfde als bij Coolsma onder peujeum. Tatambak entatam bak mantjoeng. Namen van zeevisschen. (Tj.) Tatoengkoel. Naam van een zeevisch. (T). Teke. Een stuk pisang, pandan of bamboeblad, gebruikt bij wijze van bord, bijvoorbeeld bij het verkoopen van pindangtéri. Tenggek. Naam van een soort boomslak. Dit woord is in de Preanger bekend. Térawas. Nérawas. Bij de hoema bewerking: een klein plekje open kappeu en schoon maken, als een begin van ontginning, ten een daarop panglaj als toembal te planten. Deze eremonie gaat immer het ontginnen, njatjar, vooraf, Coolsma geft bij tarawas op. II. Ken korter weg Namen. Na ra was idem. Zie ook bij Oosting en Rigg, die beiden ongeveer dezelfde beteeken is als hier opgeven. Die van Coolsma is in Zuid-Bantén niet bekend. Térasan. Naam van een zeevisch. (Tj.) Tetedeng. Naam van een zeevisch. (Tj.) Tipoeloeng. Hoofddoek. Hetzelfde als sab ëélit, romalenikät. Tjaheum. 1. Ken zeer plat woord voor soengoet, overeenkomende met ons bek of snoet ten opzichte van personen. Naam Een verachtelijk woord voor den mond open doen, den mond gebruiken om te spreken. Il. Ken werktuig om riviervisch te vangen: eene soort fuik. Tjalébek. Een klein stuk sawah. Verklaard met kotakan leutik. DER SUENDANEESCHE TAAL. 297 Tjaloeng. I. Zie bij Coolsma. II. Ook naam van een grooten boom met eetbare vruchten. (Garcinia Cornea, natuurlijke familie der Clusiaceae.) Tjambatoe. De vrucht van de nipah of daon. (Nips fruticans, natuurlijke familie der Palmeae.) Tjambatoe. De vrucht van de nipah of daon. (Nips fruticans, natuurlijke familie der Palmeae.) Tjangri. Fene variete van de tépoes. (Elettaria coccinea, natuurlijke familie der Zigiberaceae.) Dit woord wordt ook door Rigg opgegeven. Tjangkok. I. Zie Coolsma in de eerste beteekenis. II. Naam van en zeevisch. (T).) Tjaoe. De generieke naam van verschillende varieteiten van Musa paradesiaca en andere Musasorten, (natuurlijke familie der Musacesae.) Men kent in het Zuider-Regentschap van Bantén de volgende namen: Tjaoe ambon * tjaoe kole * tjaoe badak * tjaoe kole monjet * (jaoe beusi * tjaoe lémpeneng tjaoe boerajoet * tjaoe loebang tjaoe bogo tjaoe mandjangan tjaoe djahe tjaoe moeli tjaoe djaroem tjaoe oedjoeng * tjaoe émas * tjaoe panggalek * tjaoe gémbor * tjaoe radja tjaoe geulis * tjaoe radja tjaoe hideung tjaoe salawe * tjaoe hoerang tjaoe  * tjaoe képok of tjaoe tjaoe soesoe. képokan. Rigg geeft 43 variften op. (5) Tjaoeng. Naam van een riviervisch. Zie bij Rigg chaung. Tjaratjah. Naam van een zeevisch. (Tj.) Tjaratjah. Naam van een zeevisch. (Tj.) Tjatihan. Een blok hoemas. Njatihan zegt men van hoema's, De met een gemerkten komen wk in zijn wo rdenboek voer. 258 BIUDRAGE TOT DE KENNIS VAN HET BANTÈNSCH DIALECT wanneer twee of meer aandeelen van verschillende personen een geheel vormen, in tegenstelling van njomplong, geïsoleerd. Tjatijanggih. Naam van een zeevisch. (Tj.) Tjatji. Gesp. Hetzelfde als katimang bij Coolsma. Tjawang. I. De ijzeren haak, bevestigd aan de bamboe, welke men gebruikt om vaartuigen voort te stuwen. Het geheel heet gala. II. De zijde der koperen geldstukken, waarop het arabisch en Javaansch schrift gestempeld is. Zoo genoemd, omdat op de oude duiten de V van het monogram der Vereenigde Oost-Indische Compagnie op zulk een Hak gelijkt. De andere zijde heet gédong. III. Zie bij Coolsma. Tjawis. Naam van een zeevisch. Tjäkek. Njékek. I. Zie bij Coolsma. II. Visch bijvoorbeeld laj oer conserveeren, door den kop en de ingewanden te verwijderen, de holte te vullen met asch, den hals toe te binden en daarna den visch boven rook te hangen of in de zon te drogen. Tjäkekan. Op die wijze gepreparere de visch: laoek tjékekan, lajoer tjékekan. ‘Tjeng. Een basa neneh. Zegt men tegen kleine jongens uit de volksklasse. Wellicht eene verkorting van tjengeng. Zie bij Coolsma en Oosting. sub voce. Tjépet. Zie bij Coolsma. Pitjépet. Een muizenval. Tjepet. Njepet. Een kleinigheid wegstelen, bijvoorbeeld van geld of eetwaren op de passer. (In Midden-Java. epen.) Tjéraki. Een mand, verdeeld in een aantal kleine hokjes, tot berging van allerhande snuisterijen als garen, naalden, spelden, spiegeltjes, scharen, messen en, verder specerijen en kruiderijen (rémpa rémpa). Patjéraki of patjéraken. Het bedrijf van den pédagang patjéraki, dat is de persoon, die zich met dergelijken kleinhandel bezig houdt. Tjeungtjeum. Bij de Badoej’s: gekookte groenten met haar saus, in de Indische huishoudens bekend als sajour. Hetzelfde als angeun. De bij Coolsma en Oosting opgegeven beteekenis van njeungtjeum is in Zuid-Bantén niet bekend. Daarvoor zegt men ngadédér. Tjér. Naam van een vogel. Tjér. Beambte op een particulier land, door den eigenaar aangesteld en door het gewestelijk bestuur van een aanstelling voorzien. Hij oefent het politie-toezicht Uit en kan als zoodanig vergeleken worden bij een assistent-wedana in de gouvernementslanden. DER SOENDANEESCHE TAAL. 259 Tjoetjoedoet. Naam van een zeevisch. (Tj.) Tjoendrik. Eene soort dolkmes, van Lampongschen oorsprong. Tjokop. Een werktuig om visch te vangen. Tjokrom. Naam van een heester, waarvan de jonge vruchten gekookt en rauw gegeten worden. Hetzelfde als terong bij Oosting en Coolsma. (Solanum melongena, natuurlijke familie der Solaneae.) Zie bij Rigg onder Chokrom. Tjomplong. Naam van een zeevisch. (Tj.) Tjomplong. Njomplong. Geïsoleerd gelegen van een huis of van een hoema, het laatste in tegenstelling van njatihan. Zie bij Rigg onder nyomplong. Tjongtjong. Njongtjong. Pikken van eene kip, een vogel; bijten van eene slang. Njongtjongan. Herrhaaldelijk bijten of pikken (van die dieren); iets of iemand pikken of bijten. Njong- tjongkeun. Eene kip of een vogel iets of iemand laten pikken; eene slang iemand laten bijten. Panjongtjong. Bek van eene kip of een vogel. Ook een haak van hout gebruikt bij het be- werken van een hoema of bij het grassnijden, om het hout dan wel het gras naar zich toe te trekken. Hetzelfde als kakaït. Toebagoes. Verkorting van Ratoebagoes. De hoogste adellijke titel in den tegenwoordigen tijd in Bantén. Wordt gevoerd door de mannelijke afstammelingen in de mannelijke linie der Banténsche Sulthans familie. Het wordt ook in de spreektaal verkort tot Toes zooals Toes Djamil, Toes Lija. Ratoe bagoes zegt men echter nooit. Nog minder wordt het geschreven. De dochters van een Toebagoes voeren het praedicaat Ratoe, verkort tot Toe als Toe Men, Toe Palmah. Zie hieromtrent Resumé pag. 2 en Mr. L. W. C. van den Berg, pag. 12 en volg. pag. 61 en volg. Toël. De lengte van een persoon plus de in de hoogte uitgestoken hand. Djérona sëtoël: zoo diep, dat wanneer men op den bodem staat, men met de toppen der vingers den rand aanraakt. No-ël. Zie bij Coolsma onder tol. Toeloeng. Zie bij Coolsma. Noeloeng. Beteekent ook: eene vrouw bijstaan bij de bevalling; eene vrouw helpen verlossen. Panoeloeng of vollediger doekoen panoeloeng. Hetzelfde als  Badoejs: lahang, welke reeds een begin van gisting heeft ondergaan, de gewone drank der oerang kadjeroan, bereid met babakan peuteuj (Parkia speciosa, natuurlijke familie der Büttneriaceae.) Zie bij Rigg. Wak wak wik. Naam van een onheilaanbrengenden vogel, manoek pangalitan. Ook kandar kasisi geheeten. Watoe. Naam van een onheilaanbrengenden vogel, manoek pangalitan. Ook kandar kasisi geheeten. Watoe. Naam van een onheilaanbrengenden vogel, manoek pangalitan. Ook kandar kasisi geheeten. Wawahis. Naam van een zeevisch. (Tj.) Wawaron. Naam van een zeevisch. (1).) Wéléng. Een tijgerval, gevormd uit paggers, evenwijdig loopend naar een omheinde ruimte, waarin het lokaas (eupan) bestaande uit een geit of beter nog de overblijfselen van de prooi geplaatst is. Verder is binnen de door de paggers gevormde strook, op de hoogte van een tijger een touw gespannen, dat in verbinding staat met den trekker van een geladen gewer met overgehaalden haan of een aan een veerkrachtig stuk hout bevestern het lokaas wil bereiken, stoot hij tegen het touw: het schot gaat af of het veerkrachtig stuk hout raakt los en de kogel dan wel de scherpgepunte bamboe brengen het dier in den regel een doodelijke wonde toe. N ga wéléng. Een tijger met een wéléng vangen;een wiéléng plaatsen om tijgers te vangen. Zie bij Rigg. Eene uitvoerige beschrijving van d It middel om tijgers te vangen vindt men in het Tijdschrift voor het Binnenlandsch Bestuur van 1888, Dl. IT, Af. III. pag. 186 en volg. Wogot. Naam van een zeevisch. (T). BIRDRAGEN TOT DE TAAL- LAND- EN VOLKENKUNDE VAR NEDERLANDSCH-INDIE UITGEGEVEN DOOR HET Koninklijk Instituut voor de Taal-, Land- en Volkenkunde van Nederlandseh-Indië. VIJFDE VOLGREEKS, — VIJFDE DEEL. (DEEL XXXIX DER GEHKELE REEKS.) DEADE AFLEVERING. SORAVENHAGB, MARTINUS NIJHOFF. 1890, INHOUD. Ce a nan EEEED alent nnd Bladzijde Sumatra's Westkust van 1836—1840, door E. B. Kielstra (Vervolg van blz. 221).... 263 Struma en Cretinisme in den Indischen Archipel, door Prof. Dr. G. A. Wilken....... 349 SUMATRA’S WESTKUST VAN 1836—1840. DOOR E. B. KIELSTRA, (Vervolg van blz. 221.) VIJFDE HOOFDSTUK. Verovering der XIII, onderwerping der IX Kota's. — De meening daar-omtrent van den Gouverneur-General De Eerens. — Operatién in de Noordelijke Afdeeling. — Verovering van Daloe-daloe. — Beschouwingen van Michiels. — Goedkeuring, door den Gouverneur-General, van diens bandelingen in 1888. — Vestiging van een post aan de samenvloeilng der Panei- en Bila-rivieren aan de Oostkust; de aldaar ondervonden moeielijkheden. — De inzichten van Michiels omtrent onse verhouding tegenover de inlandsche bevolking. De kolonel Michiels, die den 17> Januari 1838 het civiel bestuur van den heer Francis overnam, was, geheel in overreenstemming met de in het vorige Hoofdstuk medegedeelde zienswijze van den generaal Cochius, van meening dat de door den Commissars-General Van den Bosch voorgeschreven en thans ook door den Koning uitdrukkelijk verlangde uitbreiding van ons gezag in de allereerste plaats toepassing moest vinden op de nabij de hoofdplaats Padang gelegen XIII Kota's, die tot na toe hare onafhankelijkheid hadden weten te bewaren, maar steeds die hoofdplaats In meerdere of mindere mate bleven bedreigen. De uitbreiding onzer macht in de Noordelijke Afdeeling moest dan — hoe noodzakelijk zij ook was, gelijk straks nader zal blijken — voorloopig nog aitgesteld blijven. Met het oog op die overweging was, zooals wij gezien hebben, reeds tijdens de aanwezigheid van den generaal Cochius besloten om, naarmate de rust in de valleien van Bondjol en van Toeboe Sika- ping bevestigd werd, gedeelten van de aldaar opgehoopte militaire macht in de nabijheid der XIII Kota's te legeren; reeds in de maand December was eene mobiele colonne te Padang-riboe-riboe vereenigd, een observatickorps tot dekking van Padang en tot demonstratien van de zijde van Pan — waar, evenals te J.imau-manis, troepen geposteerd werden — aangewezen, en cene reserve colonne te Padang Pandjang samengetrukken. be Volgr. V. 16 SUMATRA S WESTKUST VAN 1836—1840. Inmiddels werden, overnekomstig de ontvangen instructién, onder-handelingen met de voornaamste hoofden der XLII Kota’s gevoerd om, zonder wapengeweld, de onderwerping van dat landschap te verkrijgen. Aanvankelijk bestond alle hoop dat men in de bereiking van dit doel slagen zoude: den 102 Januari werd met twee dier hoofden, Radja Bandara van Solok en Datoe Soetan van Selajoe, eene overnekomst gesloten waarbij zij beloofden, vór den 26n Januari deonderwerping van de XIII Kota's te zullen bewerken; slaagden zij daarin niet, dan zou het Gouvernement gewapenderhand kunnen te werk gaan. De onderwerping volgende echter niet; naar men vermoedde „door opruiing van anderen in dat landschaps, en Michiels nam nu zijne maatregelen. Van Z. M. fregat de Zaan, dat den 25n Januari ter reede van Padang was aangekomen, deed hij 100 man ontschepen, om het garnizoen der hoofdplaats te versterken, wat bij onverhoopten tegenspoed nuttig kon zijn. Op zijnen aandrang om /buitengewonen toevoer van troepeny (ook met het oog op de Noordelijke Afdeeling) antwoordde de Gouverneur-Generaal dat daarvan geen sprake kon zijn nmet het oog op de behoefte aan eene voldoende legermacht op Javar, zoodat hem met nadruk de meeste gematigheid en voor- zichtigheid werd aanbevolen» (Gouv. Besluit van 1 Maart 1838 no. 12.) Michiels had echter dit antwoord niet afgewacht; toen het hem voldoende gebleken was, dat voor ernstig verzet in de XIII Kota's geen gevaar bestond en de bevolking hoofdzakelijk eene vrijwillige onderwerping weigerde omdat zij het als eene schande beschouwde zich te onderwerpen zonder een ge vecht te hebben geleverd, rukten de troepen, gesteund door hulpbenden van Batipoe, Halaban, Tan-jong Alam en Agam, den 9n Februar de XIII Kota's binnen, en in zijn rapport van 22 Februar 1888 kon Michiels berichten, dat na een veldtocht van weinige dageu en eenige schermutselingen, waarbij van de militaire macht niemand gesneuveld of gewond, en van de hulptroepen niet meer dan 8 man gesneuveld en 1 gewond was, alles in onderwerping was gekommen; dat de gezogenen wettige hoofden naar's lands gebruik den eed van onderdanigheid en trouw hadden afgelegd, en ook die der IX Kota’s zich bij ons hadden aangesloten. De IX Kota’s hadden niets, de XIII Kota’s zer weinig geleden; de bevolking toonde vertrouwen, en alle maatregelen waren genomen om haar te beschermen. Entre het verlog der krijgsverrichtungen verwijzen wij verder naar Lango, II bl. 808—316, SUMATRA S WEST KUST VAN 1836—1840. 265 „Als unvermijdelijk om het inlandsche bestuur in de XIII Kota’s te vestigens legde Michiels eene bezoldiging van f 20.— toe aan de hoofden der elf districten: Gawong, Persekatan, Goegoeq, Kota diroe, Kota baroe, Kenari, Moeara panas, Salong, Gantoeng Tjiri, Tjoepaq, Kota Hilalang, en f 30.— aan de beide hoofden van Solok en Selajoe, als hoofden van den eersten rang. Aan deze twee hoofden werden gouden, san de overigen zilveren rottingknoppen als onder- scheidingsteeken toegekend (Gouv. Besluit van 26 October 1888 nê. 11). Nog een paar malen hadden onze troepen weerstand te bieden aan van de aangrenzende, nog onafhankelijke gewesten; in beide gevallen (27 Februari en 29— 30 Maart) werden de vijanden zonder veel moeite uiteende-dreven: den 29n Maart vielen aan onze zijde 4, den 30n 6 gewonden, Maar de geest der bevolking in de XIII Kota's was over ‘t algemeen uitmuntend. Volgens cen rapport van Michiels ld. 27 April had hij, na den 10e April in het bivak bij Moeara Panas te zijn aangekommen, enkel vergezeld van eenige officieren en plaatselijke ambtennaren, eene tournée gemaakt door de XIII en IX Kota's en speciaal de nieuwe, nu voltooide benteng te Soengei lassi (nabij Taroengtarveng) bezocht. «De weg was door de zeer gewillige bevolking doelmatig aangelegd.» Ter belooning van de medewerking, bij de expeditie tegen de XIII Kota's ondervonden van den regent van Batipoe, gaf Michiels an deze 2 eenponders ten geschenke. Bij Gouv. besluit van 16 September 1538 u°. 11 w Der darauf berust, met machtigend de bij die kanons behoorende aftuiten te doen aanmaken zitter verdere uit-reiking aan dien regent, en hem tevens 100 scherpe patronen te doen verstrekkeny. Michiels ontving echter tevens de opdracht, «in den vervolge geen geschut aan inlandsche hoofden ten geschenke af te staan.” De kolonel Michiels had, reeds voor zijn optreden als hoofd van bet civiel bestuur, betoogd (zie Lange, IL, bl. 303) dat van den indrak, door den val van Bondjol over het gansche land te weeg-gebracht, moest worden gebruik gemaakt om het werk der vestiging van ons gezay te Westkust van Sumatra zijn volle beslag te gevens. Hij vroeg daartoe bij herhaling cerne aanzielijke vermeerdernng der krijgsmacht, doch, gelijk wy reeds zagen, was de regeering te Batavia onmachtig hem die te verstrekken. De Gouserneur-General De Eerens deelde overigens de inzichten 264 SCMATRA'S WESTC:T vas 1°56—I18 1". Iexziiies werien. crereenkcansz de cottacoer structen, onder-hanteinzern met de voormaarmste boi fier Ar MULT Ata’s gevoerd om, waster wapeczewe.i, i+ en ierwerping van iat ar “schap te verkrijgen. Aanvarke.k besond ace Esop dat men in Se bereikize van dit del sagen pale: den 1 Jarcan weri mat reee Ler hoofden, Rata Basiara van Sok en Dave Setar van Seis, eene over- eenkeerst gessten waart zi; beecften, var den 26m Janaan de onterwerpirg van de XIII Ketas te rien bewerken: saagien zij daarna ries, dan zou het Gouverrement zewapezierzand kunnen te werk gaan. De oderwerkerwerker vorderwerker echter nicht mehr, mächtigem van anderen in den zijnne machen, en Michie nam ru zijnne machen. Van Z. M. fregat de Zoss. dat den  gesteund door huipbenden van Bat:poe, Hsiaban, Tan-jong Alam en Agam, den 9m Eebruan de XIII Kota’s binnen, en in zijn rapport van 22 Februan 1335 kon Michieis berichten, dat na een ve'dtocht van weinige digen en eenige schermutselingen, waarbij van de miiitaire macht niemand gesneuveid of gewond, en van de huiptroepen niet meer dan 3 man gesneuveld en 1 gewond was, aires in onderwerping was gekomen; dat de geza-mensijke wettige hoofden naar ‘s lands gebruik den eed van onderdan:gheid en trouw hadden afgelegd, en ook die der LX Kota’s zich bij ons hadden aangesloten. De IX Kota’s hadden niets, de ADI Kota’s zer weinig geleden; de bevoiking toonde vertrouwen, en alle maatregelen waren genomen om haar te beschermen!. Entre het verden der krijgsverrichtungen verwijzen wij verder maar Lange, H bl. 3603-316. SUMATRA S WEST KUST VAN 1886—1840. 265 „Als onvermijdelijk om het inlandsche bestuur in de XIII Kota’s te vestigeny legde Michiels eene bezoldiging van f 20.— toe aan de hoofden der elf districten: Gawong, Persekatan, Goegoeq, Kota diroe, Kota baroe, Kenari, Moeara panas, Salong, Gantoeng Tjiri, Tjoepaq, Kota Hilalang, en f 30.— aan de beide hoofden van Solok en Selajoe, als hoofden van den eersten rang. Aan deze twee hoofden werden gouden, aan de overigen zilveren rottingknoppen als onder-scheidingsteeken toegekend (Gouv. Besluit van 26 October 1838 no. 11). Nog een paar malen hadden onze troepen weerstand te bieden aan van de aangrenzende, nog onafhankelijke gewesten; in beide gevallen (27 Februari en 29— 80 Maart) werden de vijanden zonder veel moeite uiteendreven: den 292 Maart vielen aan onze zijde 4, den 802 6 gewonden, Maar de geest der bevolking in de XIII Kota's was over 't algemeen uitmuntend. Volgens een rapport van Michiels ld. 27 April had hij, na den 10n April in het bij Moeara Panas te zijn aangekommen, enkel vergezeld van eenige officieren en plaatselijke ambtennaren, eene tournée gemaakt door de XIII en IX Kota’s en speciaal de nieuwe, nu voltoide benteng te Soengei Lassi (nabij Taroengtaroeng) bezocht. „De weg was door de zeer gewillige bevolking doelmatig aangelegd.” ‘Ter belooning van de medewerking, bij de expeditie tegen de XIII Kota’s ondervonden van den regent van Batipoe, gaf Michiels an deze 2 eenponders ten geschenke. Bij Gouv. besluit van 16 September 1838 no. 11 werd daarin berust, met machtiging de bij die kanons behoorende aftuiten te doen aanmaken ter verdere uit-reiking aan dien regent, en hem tevens 100 scherpe patronen te doen verstrekken. Michiels ontving echter tevens de opdracht, rin den vervolge geen geschut aan inlandsche hoofden ten geschenke af te staan. De kolonel Michiels had, reeds voor zijn optreden als hoofd van bet civiel bestuur, betoogd (zie Lange, II, bl. 303) dat van den indruk, door den val van Bondjol over het gansche land te weeggebracht, moest worden gebruik gemaakt om het werk der vestiging van ons gezag te Westkust van Sumatra „zijn volle beslag te geven. Hij vroeg daartoe bij herhaling eene aanzielijke vermeerdering der krijgsmacht, doch, gelijk wij reeds zagen, was de regeering te Batavia onmachtig hem die te verstrekken. De Gouverneur-General De Eerens deelde overigens de inzichten van Michiels, waarin hij versterkt werd door alles wat hij van Sumatra's Westkust vernam. Zoo schreef hem Steinmetz, die nog steeds als civiel gezaghebber der Padangsche Bovenlanden fungeerde, particulier dd. 15 April 1838 o. a.: — — „Wij zijn nu onverwacht tot het tijdstip gekomen dat ik ver af waande te zijn; van alle zijden, uit de Oost, komen zende-lingen om met het Gouvernement in betrekking te komen en ik meen te mogen vaststellen dat er nu wel denken kan zijn aan de verwezenlijking van een groot gedeelte van het plan om het eiland meester te worden. Op dit oogenblik heb ik zendelingen bij mij van den radja van Kwantan (getrouwd met de dochter van dien van Indragarijn... Naast de vertoogen van Michiels was het ook deze brief, die aan-leiding gaf tot een particulier schrijven van De Eerens aan den Minister Van den Bosch, waarin hij diens „meening en desnoods besaald voorsehriften ten opzichte onzer bezittingen op Sumatravroeg In dien brief (dd. 24 Mei 1888 n° 18) schreef hij o. a.: — — — „Veel zal het zeker afhangen van de wijze van zien van Uwe Excellentie omtrent de legermacht welke wij op Sumatra moeten und en welke, althans gedurende nog verscheidene jaren, vrij anzijn zal moeten zijn, wil men eenig nut van onze reeds bestanden en in het verschiet zich opdoende uitbreiding hebben, en het behoud daarvan verzekeren. De geest van Padang's beneden- (binnen-?) landen is U overbekend, en deze noodzaakt steeds tot voorzichtigheid en tot eene zekere concentratie onzer macht, om niet door eene verdunning der linie ons bestan op Sumatra aan de groste en aldaar niet zeer vreemde onheilen te zien blootgesteld. Wordt de door den kolonel Michiels gevraagde macht, d.i. 15- à 1600 man meer dan de voorgestelde organisatie (à 5800 hoofden) van den generaal Cochius toegestaan, dan zeker zoude het thans, bij de stemming wasrin zich de volkeren op dat eiland door onze overwinning bevinden, het oogenblik zijn om ons van den loop der rivieren meester te maken tot aan hare mondingen toe, ten einde onzen handel op de beide kusten te verzekeren. Het gebrek aan voldoende macht heeft ook den kolonel Michiels belet om eene expeditie naar Baros te doen, hewelk zeer door de Atjehers gekneld wordt en waar de hoofden reeds gedreigd hebben zich aan hen te zullen oonom zijn wij hen niet spoedig komen beschermen. De gouverneur heeft zich moeten vergenoegen met er Z. M. fregat de Zaan en een paar mindere vaartuigen naar toe te zenden, om eene ver- tooning te maken en de Atjehers zoo mogelijk in bedwang te houden. Het zijn dus al weder troepen die men vraagt en die onbetwistbaar noodig zijn, wil men Het groote doel bereiken der bemeestering van Sumatra, of ten minste tot Singkel en Siak of Rokkan. Tk intus-schen kan die troepen niet verstrekken, al ware het ook dat ik mij tot het maken der kosten daarvoor berechtigd kon rekenen, wijl ik Java niet meer kan ontblooten dan het reeds is... Ik ben dus onmachtig, aan de anderszins wel gegronde eischen van den Gouverneur van Sumatra's Westkust te voldoens... Het feit, dat Michiels, zonder de gevraagde vermeerdering van troepen af te wachten, tot de aanhechting der XIII Kota's was overgegaan, stemde den Gouverneur-General echter tot ongerustheid. 