None
Wij bezitten het testament van philips van lbydbn; het berust in originali in het archief van de stad Leiden, en staat hoofdzakelijk afgedrukt in de Historia epiacopatuum van V. h(bussen), I. p. 469 sq. Bij. dat. testament 'wordt bepaald, dat de na te laten boeken van den auteur, ten gebruike der geleerde wereld, voorloopig in het huis, dat hij bewoende, bijeen zullen blijven, tot dat een geschikter bewaarplaats daartoe zal zijn iningeruimd. Gelukkig bevat het testament een beschrijving van dezen boekenschat; ëen der banden verdient in het bijzonder onze aandacht; de uvovorige titel luidt 'tractatus qui intitulatur de cura Beipublicae et sorte Principantis, cuius prooemium, citans ad labores et exercitium, incipit: cum mejuvenem et Inimiteritum, et Tabula ejusdem Tractatus, quae incipit: quia f dix propagatiu, cum Tractatus modico de formis et semitis Beipublicae utilius et facilius gubernandae, qui incipit: prudentibus et industriosis viris; Tractatus de modo et regula rei familiaris utilius et facilius gubernandae, qui incipit: Olorioeo et facilius militi; cum regula S. Benedicti; in uno volumine. Er is geen twijfel aan of dit handschrift heeft aan de uitgaaf Van 1516 ten jgrondslag gelegen. Behalve de werkken van VAN LBïDEN vinden wij daarin, even als in de gedrukte uitgaaf, den tracXaiu» de modo' et régula reifamüiaris utilius et facilius gubernandae, die niet van onzen auteur, maar van zekeren bernaedus is, en dien franckën met zijn 'gewone Onachtzaamheid met de rest heeft overgedrukt, om dat hij hem met de overige in éen band bijeen vond. Wij moeten ons nog verwonderen, dat hij althans de regala Sé Benedicti heeft weggelaten. Dat die niet van VAN LBYN kon ziju heeft hij toch zelf ingezien. De handschenken, door onzen auteur nagelaten zijn se-dert lang verloren. O&lbbs, die in zijn Beschrijung tan Leiden er van gewaagt, zegt bl. 19 naif genoeg: irwelcke bibliothecque als noch in wesen gheweest soude zijn,.... indien sulcx niet van eenige, niet nl ten grooten genegentheyt totte geleertheyt ende voortplantinge derselver gebreu, hetwelcke ende verduysteringe derselver gebreu, hetwelcke ende waarheyt grootelicx te beclagen is". Of feanckbn het handschrift, dat hij gebruikte, nog in de bibliothek aangetroffen, dan wel van een oneerlijken bezitter bekommen heeft, moet onzeker blijven. Eveneens waar het na de uitgave beland is. Maar een ieder begrijpt, van hoeveel Belang het voor ons is te weten, dat aan de uitgave een autograf ten grondslag ligt. De uitgever verzekert dat zij >, accuratissime impressa summo studio diligentiaque castigata atque re- recognitais: wij hebben geen reden om aanzijn goede trouw te twijfelen, en wij mogen bij gevolg aannemen, dat de tekst althans niet opzettelijk vervalscht zal zijn. De kri- tiek moet dus voorzichtig wezen met haar emendaties; zij moet vëll van hetgeen niet wel te verklaren en naau- welijks bij gissing te begrijpen is, op rekening der Latip niteit van den auteur stellen, en niet door diep ingrij- pende veranderingen verstaanbar trachten te maken wat » de schrijver onduidelijk gesteld had. Ik mag bij onder- vinding spreken. Yeel wat -mij bij het Eerste aanzien stellig bedorven voorkwam vond ik elders door den auteur met dezelfde woorden herhaald, en dus boven alle verden-king verheven. Zulke herhalingen en aanhalingen van hetgeen voor de kritiek van den tekst aui de hand. Zoo als ik zeide, doorgaans bevestigen zij de lezing der eerste uitgaaf; soms echter tooneu zij ons dat er een fout is ingeslopen, en dau helpen zij ons deze verbeteren. Zoo lezen wij, p. 206 : „ lau-dandam medium, quo idem bonitatis, quod vivus videntibus, hoc'mortuus legentibus dat publicae virtutis incentiwnm." Indien wij een woord, btmitatië, schrappen, krijgen wij een goeden zin: ^^ men moet het middel prijzen, waar-door iemand dezelfde aan hen die hem zagen gegeven had, na zijn dood An heen die van heen lezen blijft geven. Maar er behoft geen woord, geschrapt te worden, het is genoeg het te verplaatsen. Een aanhaling op p. 288 leert ons, dat de auteur geschreven had: „ laudandum medium, quo idem quod vivus videntibus, hoc mortuus legentibus dat bonitatis et publicae virtutis incentivum.” En hieruit zien wij met éen, hoe weinig kritiek de uitgever bij zijn arbeid gebruikt heeft; hij vond zeker het woord bonitàtis op den kant- aangeteekend, en hij laschte het onnadenkend ter verkeerde plaatse in. Hetzelfde is gebeurd op p. 212; daar had gestaan „et sic finis competens rem ab initio turbidam venerando coloravit aspectu. Cf. p. 287. Later veranderde dè schrijver naar het schijnt,… "Ein competens" in "Benedictus Deus"; de uitgever nam onnadenltend de oorspronkelijk en de verbeterde lezing beide in den tekst op, en maakte daardoor de n geheèlen zin onbegrijpelijk t "et sic Benedictus Deus finis competens rem ab initio turbidam venerando coloravit aspectu". Het zal uit de aangehaalde voorbeelden nu duidelijk zijn geworden, welke soort van fouten wij onderstellen kunnen dat in den tekst zijn ingeslopen. Namelijk zulke fouten, als een onbevoegd en onachtzaam uitgelaten, op verkeerd en onachtzaam uitgelaten, op verkeerd gelezen en op verschreren woor- den. Oelukkig zijn juist zulke fouten het gemakkelijkst te erkennen eü het zekerst te- Verbeteren. Op p. 201 Ie* zen wij, hoe vaderlijk Graaf willeic voor de Westfiriesen pl^icht te' zorgen: ^^Per praemissa recolitur reverendissima memoria Domini Comitis Ouilliam nunc regnantis, qui etc." De Graaf die thans regeert^ terwijl ph. van leiden schrijft^ is willem Y. Daarom schrijft de jonqe, in zijn verdienstelijk werk over de Hoeksche en Ejibeljaauwsche twisten, bl. bi, aan dezen willeh de geprezen zorgvul* digheid toe; maar hij heeft voorbijgezien, dat van een re- gerend vorst de memorie niet geroemd kan worden. De auteur had blijkbaar geschreven ^^ memoria Domini Co- mitis Guilliam, aot'nunc regnantis.'' Willem Dl is de welbekende beschermheer der Friesche boeren, en hij woiidt herhaaldelijk door yan leïden als den „avus nunc reg- nantis^ aangeduid. Op een andere plaats vermoed ik een soortgelijke la- cune. Ik spreek er van omdat de plaats U reeds bekend is uit de discussie over de groote Bidderzaal in den Haag. In een betoog, dat in rechten de vrouwen met meer zachtheid behanden meer zachtheid behanden worden dan de mannen, ook ômn dat zij eer te verleiden zijn, en omdat, nbi periculum facilius sit, major est adhibenda cautela, lezen wij onmidde-lijk hierop volgende :,, Hinc ad respectum multimodum Patii de Haga, quod consilius et cura bonae memoriae Magistri GEBARBI DË LEYDEN aedificatum est, qui fuudationem etiam posuit in magna parte canonicatum ibidem. (p. ÎQQ) Wie den zamenhaflg tusschen het voorgaande en volgende in deze redenering ontdekken kan, moet scherper zien dan ik. Maar volgende wij de redenering van onzen auteur. Dezelfde GEBABD VAN LEYDEN heeft verbodsbepalingen tegen het uitroeien der bosschen, en tegen het uitvoeren van turf aangeraden. Uit vrees dat anders eerlang gebrek aan brand-stof, zou ontstaan. De zamenhaug tusschen deze maatrege- J ( 233 ) len en den stelregel ^^ubi pericalatii &cilius sit major est àdhibenda caatela, is duidelijk genoeg. Lezen wij daarom:,^Hinc ad respectum multimodam aedificatüm est/' enz. De constructie is dan zeker gedraaid en omslachtig, manr niet te erg voor onzen auteur, en de zin loopt ten minste logiesch voort. Mocht er nog twijfel bestaan aan de juistheid der gissing, een andere plaats komt haar bevestigen. In de tabula iraciatfiSj p. 380, zegt van ïetden, dat hij hier, ter aangehaalde plaatse, gehandeld heeft: „de respectu felici aedificantis in Haga." Dat het Latijn van onzen schrij ver niet klassiek, -zijn woofdenkeus vreemd, en zijn stijl gemaniereerd is, zal na de angehaalde proeven wel niet opzettelijk bewezen moeten worden. Maar nog één sterk sprekend voorbeeld wil ik er ten slotte van- aanhalen. Op p. 273 lezen wij: „T^ec quis ad ordinatam caritatem taliter inardescat, ut non jure aut honestate committenda committat^ Niemand blake zoo zeer ad ordinatam caritatem, dat hij dingen doe die met recht en betamelijkheid in strijd zijn. Wat beteekent hier ordinata caritas? Ik geloof dat ik u verrassen zal, als ik u verzeker, dat het niets anders dan eigenliefde wil zeggen. Er valt niet aan te twijfelen. Op eene andere plaats, p. 365^ worden'wij hierheen verwezen om te ver- nemen „ qualiter intelligitur illud commune: ordinata ca - ritas a se incipit. Ordinata caritas is dus de charité Ken ordinata van het spreekwoord. En inderdaad, welingericht sheet altijd bij van letdek, niet bene ordinatue, maar ordinatis alleen. De eerste vraag, die zich hierbij voordoet, betreft den tijd, waarop van lbtdbn zijn hoofdwerk geschreven het niet eens; de een zegt, dat de tractatus geschreven is terwijl willm v regeerde; anderen beweren, dat hij geschreven is toen willm reeds frankzinnig was, en albreoht de regering als Ruwaard waarnam. *) Beide meeningen laten, zich verdedigen. Aan WILLBM V is de tractatus toegeëigend:,jlllustri et poten ti Principi, Duci wilhblho de Bavaria» Comiti Hollandiae, zoo luidt de aanheb Daaruit moeten wij opmaken, dat de tractatus van v66r 23 Junij 1856, den sterfdag van mabqaBBBTA van Henegouwen, dagteekent, want sedert heet willek niet bloot Comes Hollandiae, maar Gomes Hannoniae et Ho Landiae. Dit vermoeden wordt ten volle bevestigt door het bericht des schrijvers, in het Frohemium van de Vgl. MBBBMAir, Vercelyking der Öememebesien door Hugo dt Groots UI. bi. m. (235) Later geschreven Tabula traetatue, p. 306, waar wij lezen, dat het hoofdwerk was toegewijd:,Duci wilhelmo de BAVABiA, Gomiti tune Hollandiae, et nunc ad Hannoniae projnoto üomitatum/' Alle twiifel schijnt door deze dui- delijke getuigenis van den schrijver zelven weggenomen. Maar de inhoud van het werk is met deze getuigenis in strijd. Op een aantal plaatsen komt willbic V als krankzinnig voor, en albrëoht als regerend fiu waard. Er wordt gedöd op gebeutenissen die eerst na 1370 zijn voorgevallen; er wordt zelä een breede beschrijving gegeven van den oorlog met Bisschop allnold van hoobn, in 1374, en van den watervloed van 1375. Bewijst dit niet ontegenzeggelijk dat het boek van later dagteekening i's, dan de schrijver voorgevort? De oplossiläg dezer schijbare tegenstrijdigheid is zeer envoudig. De tractatus is oorspronkelijk igeschreven ten behoeve van willbm Y, ongeveer, het jaar 1355. Maar de schrijver heeft twintig jaren lang aan zijn werk voortgearbeid, gedurig zijn eerste opstel vermeerderd met de nieuwe levenswijsheid, die de serving hem leerde, gedurig de oonde stellingen en lessen aanbevolen' door nieuwe voorbeelden, die hem gaande weg vo orkwamen. Zoo is dus hut  om te bewijzen, dat het getal ambtenaars niet uit gunst boven-matig vermeerderd moet worden, maar overreenkomstig de behoften van de dienst bepaald moet zijn; verder dat de vorst, die daartegen gezondigd heeft, niet moet schromen zijn dwaling te herstellen: gelijk hij in bet algemeen alles hererepen moet, wat hij kwalijk heeft verordend. Daaruit wordt vervolgens afgeleid, dat, als een vorst aan een stad een privilegie heeft geschonken, houdende, dat wat schepen en raden ten nutte der stad zullen keuren, vast en gestade zal wezen, en die.stad later een kwaad gebruik van dit voorrecht maakt, de vorst met volle recht het on-dienstige geschenk mag terugn Men. Hierop volgt: „Et ei privilegie praedicto magnam vidi in Walacria reipublicae vacillationem in absentia et aegritudine Principis nanc regis; nee Curator admissus [d. i; albkécht], ut debuit, curam gessit.... Et facilis ac exhibita admissie sine ordine Curatóris origo fuit magni dedecoris, postea Patriis incumbentis... Et sicut nemo cupit opprimi, sic nemo juvenes eligit Duces, eo quod constat eos non esse prudentes. Gij ziet, deze uitval tegen albkbcht, den jeugdigen en onbekwamen ruwaard, kan eerst later ingelascht zijn. Van letdsn behoorde tot de partij, die zwarigheiägmaakt had om den jongen vorst als momber van isijn broeder te erkennen; hij zelf was bij den ruwaard in ongenade. gevallen, en hij wreekt zich nu door het uitspreken van dit afkeurend oordeel over het nieuwe bewind. Maar eerlang toonde albrbcht, dat hij geschikter en bekwamer regent was dan hij aanvankelijk had doen gelooven, hij toonde zich tevens billijker en gunstiger jegens van letbbn. Van daar een nieuw invoegsel in den tekst. Niemand, had hij gezegd, kiest jonge vorsten, „quod constat eos non esse prudentes.” Sed hoc intellige (voegt hij er nu bij), si juvenes sint moribus, non aetate. Immers jonge menschen, met verstand en beleid toegerust, zijn voortreffelijk; dit blijkt uit en aanal bijbelspreuken die aangehaald worden, en bo-vendien uit de serving. Qualis enim fuerit ille juvenis, Curator effectus demonstrav It is met het voorafgäende in openlijken strijd, en zou onverklaarbaar wezen, indien wij niet hadden opgemerkt, dat de tekst, zoo als hij thans voor ons ligt, uit brokstukken van verschillende dagteekening samengesteld is. Ik betreur het, dat de oorspronkelijk redactie, het eerste eenvoudiger opstel, niet bewaard is gebleven. Hoe hooge waarde ik hecht aan de -vele bijzonderheden, waarmee de schrijver zijn tractaat allengs verrijkt heeft, nog mær gewicht het algemeene zijn trænte, aan het wezenlijke van zijn stelsel Dit stelsel is tot nog toe als begraven gebleven onder den overvloed van bijwerk, waarmee de schrijver het heeft opgesierd. Het eenlijke oogmerk van zijn geschrift is voorbij gezien, om dat hij de aandacfht der lezers op allerlei bijzaken heeft afgeleid. Het eenlijke opstel ging zeker met minder omwegen op het hoofddoel af. Maar het baat niet te verlangen naar hetgeen v. Oor goed verloren is. Want dat het stuk, hetwelk zeker eens in de kanseliar van den vorst, aan wien het was opgedragen, berust heeft, nog ergens verscholen zou liggen, durf ik niet hopen. — Maar het ik wel recht zoo stellig te spreken over een een eerste redactie, wier bestaan ik slechts waarschijnlijk gemaakt, niet bewezen heb? Het bewijs voor haar bestaan meen ik te vinden in de catalogus van de bibliothek des schrijvers, die ons reeds vroeger van dienst is geweest. Behalve het volledige handschrift, waarvan ik den titel boven heb opgegeven, vinden wij er nog vermeld: „Tractatus abbreviatus, missus illnstri et potenti Principi, Duci wilhblmo de Bavaria Comiti Hollandiae. Abbreviatus beteekent hier niet „ verkort uit een lijv Eiger werk" — wij weten dat de auteur zijn (2888) Utreksel, tabula tractatus, betitelt — maar eeuTOudig „kort„ in tegenstelling met de latere uitbreiding. De Latinite van onzen schrijver laat deze uitlegging volkomen toe, en de nadere aanduiding, missus wilhelmo de Bavaria is alleen opstel toepasselijk. Wij erkennen dus in het hier beschreven boek een co-pie van dit eerste opstel, die de auteur zich zeer naturlijk bewaard had. Wij heben ons door het tot nog toe verhandelde den weg gebaand tot een juist begrip van het doel en den inhoud van den tractatus. Doch eer wij ons daar meê gaan bezig houden, zal het nog noodig zijn, van den schrijver. en zijn verhouding at de geschiedenis van zijn tijd te spreken. Philips van leyden was de jongste van vijftien kinde-ren, waarvan er zes jong gestorven waren, en negen tot maunelijken leeftijd opgroeiden. Hij verloor zijn ouders vroeg; volgens hun wensch werd hij voor de geestelijke dienst opgeleid, bepaaldelijk door de zorg van een zijner broeders, GERARD, gena And hoogbstät, pastoor te Noordwijk (p. SOL) Zijn ouders waren gegoed. Zijn geslacht was aan-zijn, De tak, waartoe hij behoorde, noemde zich de Gobburgen, naar gobburg zijns vaders moeder, maar was gesproten uit den vermaarden stam, waaruit onder anderen ooktet van leyden afkomstig was. Het familiewapen, wordt ons verzekerd, wijst deze verzekerd, wijst deze verzekerd, die bui-tendien om andere redenen waarschijnlijk is f). Pietbr VAN leyden is vooral door zijn stichtingen bekend. Hij was Zyn vader schynt in 1304 schepen van Leiden geweest te tij n. Zie Jhr. RAMMELMAN SLZBVIBR, Invtntariê van hei archief der fernenliden, I, bl. 164. Vau leeuwen, Beschr, van Leiden, bl, 438. Er bernst in he Tas ar- chief der stad Leiden, een genealogie der van lbidbns, door yinoent COBNBLIBZBN ontworpen, en door jan tan hout aangevuld. Ook daarin ÏB de verwantschap van pibtbr en van philips wel ondersteld, docb niet aangewezen. ongeveer het jaar 1315 klerk, dat is beambte aan de kanselaj, van wtllbm IIL In de stadsgeschiedenis van Leiden beslaat hij een eervolle plaats. Maar het is hier de plaats niet om over hem uit te weiden. Alleen merk ik op, dat, zoo k mij niet bedrieg, Mr. oerrit van lbydbNi dien wij reeds als een der stichters van de Haagsche ridderzaal, en als klerk van FLOBis Y. ongeveer 1280 hebben leeren kennen, een oondere broeder of een oom van dezep was ^)* Zeker is hebben, dat de hoog geprezen Mr. gee&it alewijns, die onder WILLEM III, WILLEM Y jaren lang denzelfden post van klerk bekleed heeffc^. zijn zwager  Bomeinsche en Canonieke recht, de routine der kanselarijzaken, de kennis der hofgebruiken en regeringstraditiën erfden in dit geslacht van den een op den ander over. Yan al zijn voorgangers gewaagt PHILIPS met roem; van niemand echter zoo herhaal-delijk en zoo eervol als van quruit alewuns, aan wien hij misschien zijn opkomst en zijn zittin' in's vorsten räd verschuldigd is geweest. Opmerkelijk is het, dat hij op meer dan ééiie plaats Gerrit alewijns prijst zonder hem te noemen, maar met verwijzing naar elders waar de naam voorkomt Sprekende van een plan, dat bij's vorsten räd in behandeling was genomen, om een maximum te bepublik, waarboven de geestelijke provisoren niet beboeten mochten. Zegt hij, p. 199: „et isti magis et principalius „ insistens fuit ille de quo supra, daar en daar. Slaan wij de bedelde plaats op, dan vinden wij er Gerrit ale-wijns genoemd. Elders gewagende van een bevel, door WILLEM Y uitgevaardigd, dat de ingezetenen der naburige “In zijn testament (bQ v. hisbis, II, 174) spreekt pibtbb van lbt-DBK van een overleden broeder gbrabd, en bestemt hij een vrnchtgebruik aan Ver abchtb van lbt-DBM een dochter, die aboht heette. Zie van mibbib, I, 477. Biykens het hier boven aangehailde testament van P. ▼. L. - (240) Plaatsen die van Naarden zonden helpen om de in 1350 door de Hoeken verbrande stad op nieaw met wal en gracht te bevestigen, voegt hij erbij set hoiosmodi mani- tionis fondamntam fnit ille, de quo scriptam est supra/' de verwijzing wijst alweer op Gs&iirr albwtxns. Was bet misschien, toen hij dit in den eersten tijd van dien voorstander der gevallen staatspartij te verkondigen? De jonge philifs werd met meer dan gewone zorg op- gevoed; hij leerde meer dan noodig was om pastoor  Orleans, die weinige jaren te voren al de privilegié van die van París' had gekregen, en die, naar het schijnt> vooral door Nederlanders werd bezocht). Hij keerde van daar. naar Holland terug, toen het sneuvelen van willek IV in Friesland, de onzekerheid der erfopvolging en de strijd tusschen Margarita en haar 'zoon WILLEM het volk beroerden, en met weemoed deden terugzien itaar de gulden tijden van willbm Hl, den goeden. Onder deze omstandigheden schreef hij zijn tractatus, en bood hij het den landsheer aan. Waarschijnlijk verwierf hij daarvoor tot loon den toegang tot's vorsten raad. Hij zelf zegt van willem V, p. 238 : „Iste est qui primus me vocavit ad labores publicos, cuius panem tempore lougiore comedi." En bij een brief van October 1856 gelast de Hertog den Bentmeester Bewesterscheld in Zeeland, „alle jaer Mr. Philips van leydek, onsen Clerc, Deken „van St. Pieters, in Middelbnrch 50 goede oude schilden" uit te betalen, „di wi hem gegeven hebben totter tijt, dat wi hem versien hebben van der Dekenjen voirsz." (vak mieriSi m. 5). Nog Eer ditzelfde jaar verstreken was, wachtte hem grooter eer en rijker voordeel Op een Zie de opdracht van den tractatus, p. 1—2. Jaarwedde van 100 oade schilden werd Mr. Philips van LETDBN, onsen getrouwen Glerck, genomen etnde ontäen met grotter vooisienicheden ons ende ons lands te bewaren ende ons lands te bewaren ende ons bedriven in den Hof van Bo-men. dat is te Avignon (van- mieris, IIL 14). Met welk bepaald doel hij daarheen gezonden werd, blijkt niet; hij bleef er zich ophouden tot na het ongeval zijn mees-ters. Maar diens monber, de Ruwaard, heeft er hem niet gehandhaafd, hij heeft hem zells aanvankelijk zijn jaarwedde niet betaald y op grond dat de prébende, aan het canonicaat van St. Maria van Gondë verbonden, waarmee hem willm Y tijdens zijn missie begiftigd had, (van miebis, III. 20j daarvoor in plaats was gekomen Over die geldzaak en over de onrechtvaardigheid van albbboht komt nog al wat voor in den tractatus. Ons boezemt het geen belang in. Genoeg dat het onrecht spoedig hersteld werd. In Jaannarij 1869 schonk hem de Buwaard het canonicaat van St. Pieter te Middelburg, en gelastte ter zelfde: tijd hem het jaargeld daarenboven te betalen (van mieris, IH 74). Maar al noemt hij hem ook in de open brieven, die hij daarvan gaf, zijn klerk, hij schijnt hem niet in zijn raad gebruikt te hebben. Zoo veel wij kunnen zien, was philips in de eerstvolgende jaren buiten alle wereldlijke bediening. Hij heeft dien vrijen tijd vooral aan het voltooien van zijn tractaat besteed; vele inlasschingen in den oorspronkeiijken tekst dagteekenen uit deze jaren; en qpk de tabula tractatus is omstreeks dezen tijd geschreven, blijkens het prochemium, waarin de schrijver zich kanunnik van St Marie van Middelburg en licentiaat in decretis noemt Immers den graad van licentiaat had hij, naar het schijnt, tijdens zijn missie te Avignon, aan de Universiteit te Orleans gehaald- Doctor decretorum werd hij eerst in 1369 te Parijs. Den juisten tijd zijner promotie bericht hij ons zelf; hij zegt, p. 148, dat hij over zekere quaestie gedisputeerd heeft Post Aegidii, dat is dus, kort na den l'ann September. Kort daarop werd hij nog eens tot de regering gerode-pen. Toen de. jeugdige arnold van hoorn in 1S71 bis-schop van Utrecht werd, verkoos hij. Mr. Philips van let-DEN tot zijn vicaris f). De post was eervol en gewichtig, maar alles 'behalve aangenaam. De aarstileken zwxdbk VAN UTBBLO, die met van hoorn naar het Bisdom had meégedongen, vroeger een begunstiger van van leybbn, werkte hem voortaan met alle kracht tegen, omdat de nieuwe vicaris de bisschoppelijke rechten, ten nadele van de aan*matiging van den aartsdeken, weer ten volle herstellen wilde. Ongelukkig had hij* een witten voet bij den Paus en kon hij dus den vicaris en den bisschop gedurig moei' lijkheden berokkenen. Wij zullen niet herhalen wat vak LEYOBN daarover bericht (cL p. 281, p. 100 sq.). Gelukig voor hem wenschte juist in dezen tijd de ſuwaard zijn geliefde Hofkapel aan de jurisdictie van den Bisschop ont-trokken te zien, en koos hij onder anderen ook PHiiiiPS VAN LETBBN, om dit (e Avignon bij. Z. H. te gaan uit-werken. Zoo kon deze tevens zijn eigen zaak aan het Hof van Borne bepleiten. Voor zijn meester kreeg hij slechts ten halve het begeerde gedaan. Een latere bezending, waaraan hij geen deel nam, slaagde twee jaren later meer naar wensch. (Cf. p. 282, p. 260.) Intusschen bleef hij steeds vicaris van den bisschop van Utrecht, Hij moet zich als zoodanig niet op zijn plaats hebben. Gevoide gedurende den oorlog, dien het Sticht in 1374 het Graafschap plotseling aandeed, en welks hoofdfeiten hij in zijn werk — hoewel zij er niet te pas kwa- Dat YAH LXTDBN rooda Vroeger, onder Bissehop jam tak ybbhik- BURO, in gewichtige aaDgelegen heden gehraikt werd, blijkt nit het charter, dat door het Büt. Genootschap, in syn krongk, XIII. hl. 169 volg. Agedrukt is. Men — beschreven heeft (p. 109 sq.). Onbewimpeld laakt hij den onverwachten en bijna verraderlijken aanslag op Woerden, waarmee de oorlog aanving. Yolmondig prijst bij daarentegen de vaderlandsliefde der Hollandsche en Zeenwächke ereignen de vaderlandsliefde der Hollandsche en Zeenwächke edelen en poorters. Hij gevoelde zich Hollander, en hij toont het in zijn verhaal. Wanneer hif opgehouden heeft vicaris te wezen, is onzeker; denkelijk toen van hogen in 1878 naar Luik verplaatst werd. De laatste jaren zijns levens bracht hij te Leiden, in een 'vrij aanzienlijk huis nabij het kerkhof van St. Pieter, door. Van zijn verblijf aldaar zijn geen bijzon-dereden bekend. Hij zal voortdurend aan zijn geliefde werken gearbeid hebben. Enkele stukken Daarvan kunnen niet wel vroeger geschreven zijn. En een uittreksel, onder den titel van abstractatus de formis et semitis Reipublicae "utilius et facilius gubernandae", dagteekent zeker van na zijn tweede zending naar Avignon, want hij noemt zich daarin Canonicus Trajectensis, welke waardiglijkpid hij eerst gedurende die missie bekommen had (p. 282). Hij stierf 9 Junij 1382). Zietdaar het weinige dat van het leven Tan onzen auteur bekend is. Het is bijna uitsluitend nit zijn eigen geschriften opgemaakt Had hij niet geschreven, wij zouden even weinig van het weten als van Gerrit âlewijns en van pibtbr en gerard VAN LETDEN, en Van zoo veel andere stichters van den modernen Staat, die roemloos voor de nakomelingschap gearbeid hebben. Niet zonder reden prijst daarom onze schrijver de annalisten, zonder wier arbeid de roemwaardige daden ongekend voorbij zouden, gaan. „ quid laudis, quae memoria, quis honor Gomitibus Hollandiae superesset, nisi felix coenobium sancti ADAIRERTi in Egmonda et monastica vita Mededeeg van den heer rämmblman blzbtibr, in den VaporscAer, VI. bl. S68. Pro tempore illorum facta, et deinde brevi compendio xo. BEKA presbyter vigiliis aeternasset (p. 206). Hij verdient denzelfden lof, dien hij aan anderen toziraait. Hem, niet minder dan den annalisten, dankeu wij de kennis die wij van deze tijden bezitten. Zijn geschriften vermelden niet maar wat toevallig gebeard is, zij leeren ons den noodzakelijken gang der geschiedenis kennen. Zij leeren ons begriffen wat anderen oppervlakig verhalen. Wij zullen ons niet met al de werken van philips van LBYDEK bezig houden; wij willen hoofdzakelijk den tractat in behandeling nemen. De kleinere geschriften hebben voor ons geen waarde dan in zoo ver zij het groote werk ophelderen. Het eerste onderzoek En wij het doel, dat de schrijver met zijn boek beoogde. Hij ontvouwt het ons zelf in de Tabula tractatus, waarover wij vroeger spraken. Hij schikt daarin de behandelde onder vaste rubrieken; de vierde (p. §48) draagt ten opschrift:,^de injuste petitis, quorum nee valet donatio. Hij begint ze aldus: „Totius providentiae status et regiminis nunc incipit me-dulla;" al het overige is maar bijzaak, op deze éëne ru-brica komt het voornamelijk aan. Sileat vulgaris clamor. Principes minores injuste donata per eos non posse legi-time revocare.... Et hie clamor huius operis-causa fuit impulsiva." Dus het doel, waarmee de tractatus geschreven is, is geen ander dan te bewijzen, dat een vorst te-rug mag nemen, wat hij Onrechtmatig weggeschonken had. De clamor publions verhief zich daartegen; om hem tot zwijgen te brengen, moest de tractatus dienen. Herhaal-delijk komt de auteur dan ook. tegen dien clamor publicus op. Om het doel te beter te bereiken spreekt hij, de jeug-dige klerk, niet uit eigen naam. De Universit van Orleans, de „Beverendissim’ Universitas et felix collegium Doctoram et Scholariam stadii. Aarelianensis spreekt bij monde van haren bajulas, die aan baar botaten is opgekweekt. De opdracht voor den traotatus, waarin de Universitas tot Hertog willbk het woord richt, is voor het juiste begrip van het boek van het hoogste belangé Zij begint aldus :, lUustri et potenti Principi, Duci wilhblho de Bavaria, Comiti Hollanciae, praesens oposcalum cum salute. Dudum nobis innotuit [vos] vestrae juventutis et tenerioris aetatis interventu enormia quaedam et ultra vires patrimoniorum detrimenta suscepisse, atque per importunitatem peientium et Vos vexantium sine pudoris vellamiento non concedenda tribuisse. Et cum donare generis perditionis asscribitur, ac expédiât Beipublicae ne quis rebus suis male utatur, et sic subditi vestri indiscrete et inve recunde petiverunt, ita inconsulte et sine maturitate precibus annuistis; hinc est, quod ad recommendationem vestram et succedentium vobis, nee non modicam conservationem Beipublicae, cuius supposita vestra seduli sunt servitores, per bajulum nostrum et nostrum et  onderwerpen van staatsrecht, het is een bepaald doel. Hierin verschilt het werk van den letzten hoofdäkke-lijk van de overige verhandelingen over staatsrecht, die van verschillende Doctoren uit de Middeneeuwen tot ons gekomen zijn. Deze handelen doorgaans over algemeen-heden, over het recht en de verplichten, enz. Het blijkt niet dat van lbtosn het noodig heeft gerekend. (846) Mei dezulken kennis temaken: noch in de eatalços zijn. Noch  philosophische verhandelingen niet veel bmikhaars: de daarin behandelige stoffen gingen hem meestal niet aan, en de weinige, die hem te pas hadden können komen, werden in abstracto beschouwd, geheel anders dan hij, de staatsman, dienstig oordeelde. Op meer dan ^ne plaats zegt hij, óp de beleefste wijs, maar toch stellig genoeg, dat de y^domini phi-osc^hi," van staats- en rechtszaken niet af weten, en niet mogen meepraten. Misschien bereep hisi onder de philosopfien ook de antenrs van verhandelingen ab die van THOMAS AQUI9AS *)• Ik heb reeds opgemerkt, dat de aard van hei geschrift verborgen wordt door de talrijke toevo^sels van later tijd. Maar ook de Vorm van het betoog, de methode van bewijsvoering, doet het doel allicht voorbijzien. De anteor meende, dat hq zijn stellingen met de uitspraken van Bomeinsche of Bocmüschen Keizers of Pausen bewijzen moest. Maar naturlik is vooriedere stelling geen rechtstreeksch bewijs in het Bomeinsche of Kanonieke recht te vinden. Hij volgt uit dien hoofde de methode der casuisten. Hij stelt zich zeker geval, zekeren casus voor, hij vraagt wat. Men kan het tractaat van var lbtdbn niet verkeerder beschrg-▼en dan de auteurs van het XZIYe deel der Mttoirt Ldtêredr^ dt ta France (1862), p. 464 het doen: Il ne se rencontre que pen d^oovragei. de simple théorie tels que ceini de Philippe de Ley de, professeur à Paris en 1369, de BêipMUae cura et sorte prùtcipaniis. On n'écrivait le pins souvent que ponr on contre m parti. Daarin recht is, quid juriêf en hij beantwoordt de vraag met èenig rescript of andere keizerlijke uitspraak. Vervolgens onleedt hij deze uitspraak, en trekt daaruit gevolgen, die soms al bijzonder ver gezocht zijn. Eien enkele prove voorbeeld. Hij wil bewijzen — geen wonder, de anhanger van willem Y was zulk een bewijs wel schuldig, — dat vrouwen niet moeten regeren. Hij vindt in zijn recbtsboeken geen vaster grond voor zijn redenering dan de plaats uit den Codex, waar* bepaald wordt : „ex^n* plo senatorii ordinis patris originem unnsquisque sequatur.* Hij begint met dien rechtsregel op een gefingeerd geval toe te passen, en leidt er dan uit af: ^^quod mu- lieres ad gubernandum majora feudem assumi non-debent. Nu volgen eenige redenen, uit het leven genomen, waarom de Vrouwen niet geschikt zijn om te regeren; dan de opmerking, dat Ylaanderen en de aangrenzende eilanden -hij vermijdt Holland bij name te noemen, de gevolgen daarvan onlang ondervonden hebben. De redenering is zeker uiterst zwak; maar het is hier de stelling, waar het op. aankomt, en minder het bewijs. Het is met de methode van VAN LBYDEN als met de methode van spinoza. Wij laten bij den laatsten de mathematische bewijsvoering vallen, en vormen van de enkele, langs die weg aanbevohen, stellingen een stelsel, dat nu op geheel andere gronden geworden wordt. Zoo moeten wij ook met van lbtdbn doen. Wij moeten de vers preide uitspraken, de afgeleide stellingen, te zamen brengen en tot een samenhangend geheel vereenigen. Eerst dan kunnen wij ze overzien en naar waarde schatten. Het is niet denkbaar dat de auteur tot de erkenning van het recht, dat hij predikt gekommen is langs den weg, waarop hij het ons wil bewijzen. Toen hij eens overtuigd was, is hij argumenten gaan zoeken, die in de scholen van zijn tijd als geldig erkend werden. Yoor ons hebben deze geen waarde; wij verwerpen ze voet. Stoots, maar de stellingen zelve, de vracht van eigen onder vinding, zallen wij van nabij en naaawkearig beschouwen. De droevige ervaring, die de tijdgenooten van let-DEN hadden opgedaani leerde, dat de staat een machtig hoofd behoefde, berekend om de kleinen tegen de grooten te beschermen. Voorheen, nog onlangs in den tijd vu WILLEM in, die zulk een machtig en geëerbiedigd vorst was geweest, had het land rust en vrede genoten: van LEYDBN hangt in het proheminm voor den tractatos een levendig gekleurd tafereel van dien gelukkigen' tijd op. Maar, der Willem Y was de toestand volkomen omgekeid. Sedert den dood van Willem m hadden de opvolgende vorsten hun micht verspild door het verrechten van hun inkomsten en bezittingen en het toestan van voorrechten, die met de landsheerlijke macht onbestanbar waren. Hadden zij zoodoende alleen zich zelf veroDgelijkt en te kort gedaan, het ware te dragen geweest; zij hadden het zich zelf mogen wijten. Maar hun zwakheid strekte niet minder ten verderve van den staat. Onder een macfa-teloozen voor zelf naar eigen vermogen. In de meta-phors, waaronder vam. letdek de heerschende regeringloos-heid verbeeldt, werde beschreven, hoe de mindere beesten op de hoogheid van den jongen en nog kr. achteloozen Leeuw inbreuk maken. De ossen (dat is de «delen) eigenen zich een zoo groot deel van het gebied toe, dat naan-welijks het hol van den Leeuw ongerept blijft. De ganzen (de stedelingen, de poorters) stellen 'zich achter omheiningen en verschansingen in veiligheid en buiten het bereik van de tanden en klaanwen van den Leeuw. De kalveren en schapen (de landlieden) hadden zich gaarne insgelijks verschansd, maar, dit niet vermogende, nemen zij de wijk naar de nesten der ganzen, waar zij zich tegen bet geweld van den opgroeienden Leeuw in veiligheid achten. Ëen ieder heeft zijn eigenlijk bedrijf verlaten. Allen roepen klagend ait : y, O quain sanctum et divin um pio et soli subesse Principi Het. zien van zooveel ellende, zegt van lbtben, beeft liem lot het schrijven van 'zijn tractatus opgewekt: circa sublevationem Principum scribere me compulit oculata fides, quo ex paupertate ipsorum incómmoditates vidi non breviter numerandas" (p. 164). Hij wilde daarom toonen hoe de Leeuw de koninklijke macht hernemen en zijn onderdanen tot hun plicht terugbrengen en tevens in hun rechten herstellen moest. Maar ik acht het waarschijnlijk, dat de Leeuw zelf hem tot schrijven had aangepoord. Willbh Y heet op meer dan ééne plaats van den tractatus, motor huins oposculi" (p. 247, 248 cf. 154, 165). Ik weet wel dat h^t Latijn van VAN LBTDBN ons niet toelaat dit woord in zijn volle beteek. Enis te urgereu. Maar het is toch buitendien niet onwaarschijnlijk, dat de vorst de maatregelen, die hij bezig was in praktik te brengen. En das zich de tijd van het opstellen en uitgeven van het opstellen en uitgeven van het, manifest met nog groater naauwkeurigheid, dan ik het reeds gedaan het, bepalen. Immers het zou een dwaasheid geweest zijn, het recht te betoogen van den vorst om het onrechtmatig gegevene te hernemen, indien hem daartoe de macht ontbroken had. De theorie kwam erst te pas toen het mogelijk werd ze. in praktijk te bren. BESL. EN MEDED. AFD. LBTTBRK. DBBL VIII. 17 (260) gen. Na komt er inderdaad in de regering van willbm Y een tijdperk voor, waarin bij zich sterk gevoelt om het vervreemde terag te vorderen, waarin hij aitvoert wat door VAN LBYDBN wordt aanbevolen. Wij kunnen het jaar 1855 als het 'begin van dit tijdvak aan ( voeren. In December van het vorig jaar was eindelijk de zoen met makoarista ge- troffen, en WILLEM in zijn graafschap voor goed gevestigd. Met kracht hervatte hij den krijg tegen het Sticht en bracht dien tot een gelukkig einde.. Het lang begeerde Heusden hechtte hij blijvend aan zijn gebied. Hij toonde zich zijn afkomst waardig, een Leeuw uit het Adelaarsnest. „Leunculus de antris aquilmis/* zoo als hem van  bewoorden) „al hoir recht, dat sj hebben van Grave willsk, onsen lieven Oom, die tot den Yrieseu bleef, daer Godt die ziel oi hebben moet, ende van syne voervorderen, Graven te Holland t, hautvesten ende vry heden, also verre als sybetoegen mogen, vaste ende gestade te houden hem ende horen nacomelingen voer ons ende onse nacomelingen. De bedoeling is duidelijk, al wordt zij niet uitgesproken: de privilegiën der oude Graven, willm IV ingesloten, worden bevestigd, maar al de later verleende, door den vorst zijn en door zijn moeder, worden als vervallen stilzwijgend ter zijde gelaten. Enkele stadsregeringen erkennen het uitdrokkelijk dat zij, „bi rade  inhoud zijn tot ons gekomen. Maar wij kunnen veilig geloven wat ons te dien opzichte vak lbydbn ver-zekert p. 271: In adventu Dominae meae, Comitissae Hannoniae, Illustris Ducis nunc regnantis Matris, ante pacificam dominiorum suorum perceptionem, et similiter in adventu dicti Domini, Ulustris Dnois wuhblui de Bavaria, multa fuerunt impetrata, quorum omnium majorem partem postea revocavit, et merito. Ten volle das heeft wüllen van ziju klerk nageleefd. Geen wonder dat deze met zulk een meester dwept, en dat hij niet ophoudt voor het herstel van zijn ziel en ligchaam, utriusque hominis, zoo als hij zegt te bidden. Ik durf niet beslissen of reeds vór van letobn eenig ander legist over het recht van den vorst om zekere giften en privilegiën terug te nemen, gehandeld had. Te vergeefs heb ik nagevorscht of misschien de Universiteit van Orleans, die in rechtsgeleerdheid hoog stond aange- schreven, ook in de politik uitblonk en haar kweekeling in zijn stoute theorie voorgegaan kon zijn. Ik heb geen spoor hiervan gevonden. Qeen enkel boek van gelijke strekking als het zijn ne heb ik kunnen ondekken. Slechts een kort advies, waarin dezelfde rechtsleer gehuldigd wordt. is tot OTIS gekomen. Het is te vinden in het Charterboek van VAN Misais, III. bl. 407. De uitgaver heeft het op het jaar 1380 gesteld, doch er bestaat geen grond om ie gelooven dat het van dit jaar dagteekent; met meer schijn wordt het. door w. a. sohimuelfendinck van ds& oue in eijn academische dissertatie tot het jaar 1358 gebracht In alle géval schijnt het van latere dagteekening dan de tractatas. Het draagt ten opschrift: Constitution, num Princep, privilegiaf eivitatibus in perpetuum cancessa revocare pomul. Het is door een onbekenden klerk ten behoeve van lode-WIJK VAN MA.LB, graaf van Vlaanderen, gesteld, en concluert ten voordeele van's prraveii recht van herroeping. De gelijkheid der stof heeft in der tijd van wijtn *) doen vermoeden, dat PHILIPS van leydbn misschien de autear van deze consultatie zijn kon. Hij zou in die meening oiet weinig zijn versterkt, had hij geweten dat onder de boe-ken, door van letdbn nagelaten, ook voorkomt: „qoae* dam consultatio dabii super confirmationéhi comitis fkndriae Boberti —'^ blijkbaar dit zelfde stak, dat wezenlijk over de rechtskracht van een privilegie van graaf sobbrt DE BBTHüNB hand elt. Maar ik kan desniettemin de eis sing van van wijn niet ondersteunen. De woordenkeus. de stijl en de bewijstrant der consultatie verschillen te sehr van den tractatus, dan dat ik beide aan denzeli-den auteur zou darven toekennen. Vreemd is het 'zeker dat van dit advies in de schriften van van lbtdbn volstrekt geen gewag wordt gemaakt, hoewel het op rueer dan ééne plaats, bepaaldelijk in casus II, had kunnen dienen. De consultatie spreekt ook op verre na zoo stout en forsch niet als van lstdens tractatus. Het uiterste, waartoe sij durft gaan, is' de stelling: „privilegium concessum, cum tendit ad abusum, vel cum tendit processa tempons in grave dispendium plnrimorum, quod cum [qnorsum?] tempore concessionis non tendebat, revocari potest." Dat i Zie Dertig rechtsgel, vragen uit db oeoot's Inleiding, bl. Il met andere wooiden : een privilegie kan herroepen worden, indien het tot misbruiken leidt, die bij het verleenen er van niet te voorzien waren. Deze stelling beperkt het recht van den vorst nog binnen zeer enge grenzen; hoe wéinige privilegiën vallen binnen dien kring. Philips van LEYDEN kan zich daarmede onmogelijk behelpen. Hij moet  geen recht van den vorst dat dit verhindert, het is het recht van den staat, en voor dat recht moeten alle andere rechten onderdoen. 