Sidin en ik: een reisje over Java
Het eerst kwamen de Javaansche volksspelen, als ik ze zoo mag noemen. Wij begonnen met naar de kali of rivier te gaan, die voor de fabriek langs 179 stroomde (dezelfde waarik, met behulp van Sidin, kleine Eva uitgehaald had). In deze kali, waarin nu op 't oogenblik ook nog al veel water stond, werden een getalletje mooie, kleurige, gebatikte sarongs geworpen, die al heel gauw zoo nat werden, dat ze zonken en waamaar de Javaantjes nu gingen duiken. Bij heele getallen van wel een twin tig en meer sprongen ze te gelijk in het water, het was €en gespartel van wonder en geweld, van al dat bruine lichaam's gedo6 in het water van de rivier. Ook vielen er nog een dozijn of wat kleine Ja- vaantjes in het water, langs den kant of oever, doordat meneer en mevrouw Riesberg een hoop koperen duiten, Indisch kopergeld, daar te grabbel hadden gegooid en de kleine bruine jongens en meisjes bij het grabbelen daarnaar elkander telkens in het water duwden of wel van den oever afgleden, maar dat maakte niets uit, dat kleine volkje kon ^wemmen als visschen en waren er in een wip weer uit ; en door het Indische zonnetje in een ommezientje weer opgedroogd. Nu begonnen de volksspelen op het ^.ampas- plein ;" het stuk land, waar, gedurende den maal- tijd, de ampas, het uitgeperste riet, te drogen werd gelegd, om daarna als brandstof onder de stoom- ketels gebruikt te worden. Op dit plein waren een paar hooge boomen op- ^ericht, goed met vet ingewreven, die dienen moes- 180 ten voor dat, wat de Javanen saing bord noemen, doch niet anders is dan ons Hollandschmastklim- men. Boven aan de toppen van deze boomen hing nu hier natuurlijk niet, wat een Hollandsche boerenjongen het liefst heeft, maar dat, waarnaar een Javaantje het meest begeerig is ; namelijk, tal van mooie sarongs en hoofddoeken, nagemaakte zilveren gespen of andere versierselen en zelfs hing er, heel bovenaan, in het topje, een werkelijk zilveren horloge, dat in het heldere Indische zonne- licht, van 's nammiddags een uur of vier, bijzonder schitterde. Dat zilveren horloge had meneer Riesberg spe« ciaal dezen keer daar boven aanlaten brengen, in plaats van het anders gebruikelijke pakje opium .. Hoe gemeen en slecht dat smerige goed ook voor hen was, hadden ze toch eigenlijk dat altoos het liefst, net als ten onzent nog zoo veel menschen het meest verzot zijn op het glas jenever, dat zoa menigeen ten verderve brengt. De opium echter is eigenlijk nog gemeener en ellendiger van uitwerking. Toch is het altoos een moeielijk iets, den Javanen dit te onthouden, als zij er eens op verzot zijn geworden. Meneer Riesberg had echter dezen keer een flink en krachtig besluit genomen en zei : »Willen ze het zelf koopen en er zich me6 naar den drommel helpen, dat moeten ze zelf weten, maar van mij krijgen ze het niet. En daarom zal 181 ik in plaats van het busje met opium er een zil- veren horloge ophangen, dat nog geen een hier in de kampong heeft en dat mij wel vijf keer zoo veel kost als de opium. Dan kunnen ze tevens zien, dat ik ze de opium niet onthoud uit een reden van schrielheid." Nu, dat wisten ze wel: schriei was meneer Riesberg nooit. Toch, niettegenstaande dat mooie horloge, kon men merken, dat het niet aanwezig zijn van de opium voor menigeen eene teleurstel- hng was ; zoo dol en gek zijn de arme stumpers op dat ellendige goed. Behalve deze Javaansche mastklimmerij, waren ook de andere Europeesche volksspelen aanwezig : naar eieren slaan, boegspriet loopen, enz. enz. In de fabriek werden nu in dien tusschentijd, op matjes op den grond, de verschillende eetwaren klaar gelegd, waarop het inlandsche personeelvan de fabriek zou worden getrakteerd. AUerhande in- landsche lekkernijen van rijst, kip, gebakken visch- jes, enz. enz. waren in rf/ati-bladeren gepakt ; de kwS'kwe (zoetigheden) in stukken van groote pisang- bladeren. Alles was verdeeld in porties ; als mijne herinnering juist is, geloof ik, dat er om en bij de acht honderd porties waren. Toen deze porties alien klaar waren, werd alles binnengeroepen en hurkte die heele familie, van een kleine duizend menschen misschien, in de rondte op den grond neer. 182 Nu kwam de inlandsche opper-schrijver van de fabriek, de djoeroetoelis (toelis is schrijven) en hield op zijn manier in het Javaansch eene toespraak tot het werkvolk, waarin hij zei, dat ze alien goed hun best moesten doen, al was het dan ook maar alleen ten pleiziere van meneer Riesberg, die zoo'n goeie toewan besar (groote heer) voor hen was, en toen kwam ook nog een andere Javaansche groot- heid op de batterij, namelijk de Mohammedaansche priester uit de kampong, met zijn tulband op het hoofd, rozenkrans, lange tabbaard, enz. enz. Deze inlandsche eerwaarde heer begon, ik geloof haast, een soort van Mohammedaansche zegen of gebed uit te spreken, in woorden, die Javaansch of misschien wel Arabisch waren. Ik verstond en begreep ze echter niet ; en meneer Riesberg, dien ik er later naar vroeg, zei, dat de dorpspriester ze zelf ook wel niet zou begrijpen, dan dat hij het beschouwde als een soort van gebed of tooverformulier, ten voordeele van het welzijn van de fabriek, van het volk, van de spijzen, van de magen van de Ja- vaansche arbeiders en — dit niet het minste — ten voordeele van de maag van Zijn Eerwaarde zelf. Toen dit gebed afgeloopen was, verlieten wij de fabriek ; onder het inlandsche publiek ontstond een eigenaardig gemompel, lawaai en geluid, dat zeker een „lang zal hij leven, in gloria !" moest verbeel- den, en toen nam ieder zijn deel van de in bla- 183 deren gewikkelde porties en ging er mee heen. Alles ging nu stil en ordelijk, zpnder eenige vech- terij, in zijn werk. Doch nu kwamen er nog andere feesten ; het was den heelen dag en nacht een kermis zonder eind. Maar ik zou bijna vergeten te vertellen, dat natuurlijk de mandoer's (Javaansche opzichters) en de toekang's (handwerkslui van meer beteekenis ; voornamere menschen dus) ook getrakteerd werden. Doch deze kwamen alien netjes aanzitten en kregen hun traktaties behoorlijk voorgediend op witte bor- den, terwijl ze zelf ook alien hun beste pakian (Weeding) aanhadden en daarbij een mooie kris (de familie-kris) in den slendang of doekgordel droegen, evenals geen ridder uit de middeleeuwen behoorlijk gekleed was zonder zijn rapier op zij te hebben. En nu de andere feesten. Deze bestonden na- tuurlijk vooral uit de echte inlandsche vermakelijk- heid van tandakken of dansen, in vereeniging met de expresselijkhiervoorgeengageerde inlandsche dan- seressen, en onder accompagnement van de gamelan- muziek. Dat tandakken of dansen was echterheel iets anders, dan wij in Holland of ook in Indie onder Europeanen gewoon zijn. Telkens namelijk stond er weer een andere Javaan uit de menigle op, die ,,vis a vis'' van, of tegen over een van de inlandsche danseressen, die op allerhande manieren haar lichaam stond te verdraaien, zijn kunsten vertoonde 184 Toen ik dit op Java voor het eerst zag, dacht ik niet anders, dan dat die twee een komedie- voorstelling gaven van twee menschen, die aan een zenuw-ziekte leden, een soort zoogenaamde St. Vitusdans ; of wel van twee, die aan elkander, en tevens aan het publiek om hen heen, eens wiiden laten zien, hoe allerverschrikkelijkst ze hun armen, beenen, hals, schouders en al wat ze meer aan ledematen bezalen, konden verdraaien, buigen en rekken, zonder dat de boel in de war kwam. Vooral de bruine danseres, die, evenalshet dansende heerschap, steeds manoeuvreert met de lange katoe- nen of zijden slendang of gordel, er mee zwiert en wuift of ze voor haar lief mondje houdt, voor de leelijke zwart geverfde tanden, alsof ze bang is dat we die zouden zien, of misschien ook wel als eene uitdrukking van vrouwelijke bedeesdheid of schaamte, — zij vooral is sterk in het verdraaien van haar hals ; ze draait haar hoofd op de halswervels, alsof ze een pop is, waarvan men gewoon het hoofd achterste voor kan draaien. — En op de maat vanden „grame/an'* en de inlandsche viool, rebab^ draaien en wringen en schuifelen ze maar steeds voort over den dans- vloer, terwijl de danseres daarbij op haar manier een deuntje zingt. Maar dat zingen ! Stel u voor een kat of kater, die 's nachls in de maand Maart ergens op het dak van een huis zit en zijn beste beentje \66r zet. 185 Dat katten-gejank en gemiauw geeft u nog maar heel flauw het geluid terug, dat zoo'n Javaansche danseres u doet hooren. Onwillekeurig, wanneer men als Europeaan dat voor het eerst hoort, is men geneigd te zeggen : »Nu, stil maar, het zal slraks wel overgaan," denkende natuurlijk, dat die pijnlijke 'gil zijn oorzaak en oorsprong heeft in de een of andere hevige kramp of pijn in de inge- wanden, of iets anders van dien aard. En dat vinden nu de Javaantjes prachtig ! Den geheelen avond en een groot deel van den nacht speelde de gamelan maar door en steeds waren er weer liefhebbers onder het Javaansche perso- neel, om op hun beurt den slendang of gordel op te nemen en met de gamelan en de danseres op den dansvloer hun grimassen en kunsten te ver- toonen Den geheelen nacht duurde het door, terwijl ook wij, de Europeesche dames en heeren, achter in de mooie, ruime yendoppo van meneer en mevrouw Riesberg onze dansmuziek hadden (Europeesche natuurlijk), danslen en een plezier hadden, zooals men het op Java in de binnenlanden maar zel- den had. Zoo'n „maalfeest'' was werkelijk wel aardig om te zien en — om zelf mee te maken. Den volgenden dag was het rustdag en werd in en om de fabriek alles opgeruimd en weer schoon- 186 gemaakt, en daarop begon den daarop volgenden dag in alien ernst de drukte van den eigenlijken „maaltijd"; series van buffelkarren, beladen met riet reden af en aan, en de twee molens stonden wel- dra niet meer stil. De „oogst" en de „campagne" vielen dit jaar bijzonder goed uit, en, aangezien toen de beetwortel- suikerfabricage in Europa nog niet zoo aan den gang was als tegenwoordig, maakte meneer Riesberg dit jaar, en ook nog vele jaren na deze, goede zaken. XIX. De Groote Postweg van Generaal Daendels. Sidin trouwt; ik ook. — Besluit. Ik behoef u zeker niet te zeggen, dat ik, nu de maaltijd of campagne in ernst begonnen en aan den gang was, nu ook al mijn best deed, om ge- heel op de hoogte te komen van het vak. Dan weer was ik bij de machines en dan weer buiten op het veld, want meneer Hiesberg had mij in dat opzicht geheel vrijaf gegeven. Ik mocht gaan en werken, waar ik wilde. Dat vond hij de beste manier, om mij niet alleen de onderdeelen van de suiker-fabricage te leeren kennen, maar ook mij in eens een overzicht te geven van het geheel. Blijkbaar beschouwde hij mij heelemaal als z ij n jongen en z ij n zoon. En niet alleen hij, ook me- vrouw Riesberg deed heelemaal, alsofik een oudere broeder van kleine Eva was. 188 ,,Kleine ' Eva... Ja, zoo langzamerhand zou uit deze kleine Eva wel een grootere groeien. In Indie groeien de meisjes verbazend gauw op tot jonge dames en wie weet, of niet toen reeds meneer en mevrouw Riesberg een oog op de toekomst hadden en in stilte verlangden, dat metterlijd Eva en ik een paar zouden worden. Nu, ik kan het u nu al vast wel zeggen, dat dit ook zoo uitgekomen is ; nu op 't oogenblik zit Eva tegenover mij aan tafel, terwijl ik deze Java-herinneringen van mij te boek breng, en verzoekt mij vriendelijk, haar asjeblieft niet in mijn boek te pas te brengen ; zij zou er liefst buiten willen blijven Gij zult het met mij eens zijn, dat dit niet mogelijk was : zonder haar en zonder dat ik haar uit het water had ge- red, zou ik misschien nooit bij de familie Riesberg lerecht gekomen zijn. Wie weet, waar ik dan be- land was.... En zonder haar... zou ik zeker nooit zoo'n best Indisch vrouwtje gekregen hebben, als ik nu het geluk heb van te bezitten. Maar nu ben ik eigenlijk bezig, den loop der gebeurtenissen weer heelemaal vooruit te zeilen, want aan trouwen was in de eerste jaren, noch voor mij, noch voor Eva, te denken. lets anders echter was het met Sidin. Zooals ik u reeds in den beginne heb verteld, had Sidin bij meneer Riesberg aan huis een vroeger vriendinnetje van hem ontmoet, dat uit zijn eigen kampong van daan 189 was en dat van haar zijde ook blij was, Sidin weer te zien : ze mocht Sidin heel graag lijden. En ziet, deze toegenegenheid was werkelijk zoo toegenomen en aangegroeid, dat ze nu binnenkort met Sidin zou gaan trouwen. Aangezien echter beider ouders nog altoos in Sidin's kampong woonden, zouden de bruilofts-festiviteiten ook daar in die kampong plaats hebben. Sidin kwam dus voor een poosje verlof vragen. Toen meneer Riesberg dit hoorde, kwam hij met een voorstel aan, waarom ik van mijn zij eigenlijk niet had durven vragen, maar waarin ik toch veel trek had, n. 1. om met Sidin nog eens naar onze kampong te gaan en daar dan tevens die teeste- lijkheden bij te wonen. Meneer Riesberg zei, dat het wel eens goed voor mij zou zijn, maar weer eens een uitstapje te doen, en andere menschen en dingen te zien, want, vol- gens hem, had ik gedurende de vier maanden, dat wij nu al met de suiker-campagne bezig waren, mij voor een Indisch klimaat wel wat veel ingespannen. ,,Je moet in Indie de zaken altoos wat kalmer opnemen, anders werk je je zelf overhoop'* zei hij tegen mij. »Ga maar weer eens voor een poosje in de wei.... Zoo noemen ze dat immers in Hok land, niet waar?" Welnu, dat had dan tengevolge, dat ik weldra 190 met Sidin op reis ging naar onze oude kampong, zooals ik het dorpje noemde, waar wij het eerst waren aangekomen. Doch nu namen wij niet zoo- als de eerste maal onzen weg door een bosch, maar volgden wij den zoogenaamden „Grooten Post- weg", die in die richting, op een uurtje afstand zoo wat, langs de kampong liep. De „Groote Postweg'* is de weg, die in het be- gin van deze eeuw, in den Franschen tijd (toen Holland geregeerd werd door Koning Lodewijk, den broeder van Napoleon) op bevel van den toenmali- gen Gouverneur-Generaal, den bekenden maarschalk Daendels, werd aangelegd. Die generaal of maarschalk was een bar heer, dien men uit Holland naar Indie had gezonden, om daar den toenmaligen warboel wat in orde te bren- gen. Nu, in zekeren zin was dat niet kwaad en, evenals in Europa door de barre, werkelijk meer dan eens tirannieke maatregelen van Napoleon dik- wijls veel goeds is tot stand gekomen, hadden ook in Indie de doortastende maatregelen van Daendels dikwijls goede gevolgen ; en vooral het tot stand komen van dezen Grooten Postweg, die, met ver- schillende zijtakken, van Anjer tot Banjoewangi, dus over de geheele lengte van Java, been loopt, voldeed in die dagen werkelijk in eene reeds lang gevoelde behoefte. Maar het was geen kleinigheid in die dagen, zoo'n 191 werk tot stand te brengen over zu|k een berg- land als Java is. Doch Daendels had van ko- ning Lodewijk en zijn ministers de meest uitge- breide volmacht ontvangen, zoo zelfs, dat de Minister van Kolonien hem in een brief schreef, dat »hier de door hem te nemen maatregelen, de middelen, geoordeeld zouden worden, doorhet doel gerechtvaardigd tezijn''of, met andere woorden, dat al wat hij zou doen, goedgekeurd zou worden, wanneer hij zoo iets noodig achtte om zijn doel te bereiken. Nu, dat was een kolfje naar zijn hand en het duurde niet lang, of de heer Daendels, die een paar jaar geleden nog volbloed „patriot" was, voorstander van „Vrijheid, Gelijkheid en Broeder- schap", een vijand van alle persoonlijke macht en overheersching, werd hier op Java de grootste dwingeland en tiran, die er ooit geweest was ; — een despoot, die zich niet ontzag, met ruw geweld alles te verbreken, wat zich aan zijne macht in den weg stelde. De Javaansche hoofden en vorsten noemden Daendels den Joewan Besar Goentoer (den donderenden landvoogd.) Een van de meest eigenaardige verrichtingen van dien barribal is zeker die lange weg over Java, waaraan door hem heel wat menschenlevens zijn opgeofferd. Als een bewijs, hoe bang men voor hem was, vertelt men van hem het volgende : 192 Door een van de ingenieurs was o. a. een weg aangelegd van Tjandjoer naar Bandong en deze had dien weg, ter wille van den korteren afstand, hier en daar nogal over hoog terrein en dus vrij steil aangelegd. Daendels echter, die zeker dezen weg hierdoor nogal lastig vond, toen hij er langs moest, gaf dadelijk order, dat de weg opnieuw ge- maakt moest worden en nu in kronkelingen langs de hellingen der bergen en niet er over been. „En" zei Daendels „als de kerel niet maakt, dat bij gauw in orde is, zal ik den vent laten dood- scbieten...'* Aangezien nu de „vrijbeids-generaar' meermalen getoond had, dat dit dood laten schieten in zoo'n gevalbemwerkelijkernst was, kwam niet alleen in een ommezientje deze kronkel ende weg in orde, maar bad dit bevel ook nog een eigenaardig gevolg. De Regent namelijk of inlandsche Vorst van Bandong, wien gelast was, van Bandong uit, een ander gedeelte van den weg aan te doen leggen, kreeg hierdoor een doodelijken schrik op zijn lijf en begreep den donderenden toewan besar heelemaal verkeerd. Hij meende namelijk hieruit te moeten begrijpen, dat de beer Daendels een bekel had aan rechtuit rechtaan loopende wegen en bet pleizieriger vond, in bochten over bet land te rijden. En ofscboon nu bet door hem te bebandelen traject gewoon over vlak terrein liep en er geen reden bestond, 193 nu niet rechtuit rechtaan den weg te maken, zorgde hij er toch voor, dat dit eindje post weg alleraange- naamst en zigzag werd aangelegd, over de vlakte been, zoodat iemand een punt, dat hij zoo juist gepasseerd was, een oogenblikje later nog eens, op kleinen afstand, aan de andere zij te zien kreeg; hopende aldus te voorkomen, door den Gouverneur- Generaal te worden doodgeschoten. Eerst jaren later werd deze kronkelende weg in een rechten veranderd. Dit is zeker, dat deze „Groote Postweg*' de reis over Java heel wat gemakkelijker maakte en deze reis, die in die dagen in den natten moesson soms wel veertig dagen duurde, tot vijf a tien dagen bekortte. In onze wereld komt uit het booze dik- wijls het goede voort. Zooals gij weet, hebben wij nu tegenwoordig al een vrij uitgebreid spoorwegnet over Java, terwijl in een paar residenties ook reeds de noodige tramwegen beginnen te komen. In den tijd echter, waarvan ik nu spreek, was er op Java nog geen sprake van spoorwegen en Sidin en ik hotsten dus weldra in een Javaansch karretje over den Grooten Postweg. Ik had den heer Riesberg juist verzocht, ook dit vervoermiddel eens te mogen probeeren. Ik vond het wel aardig, om in zoo'n karretje op mijn eentje langs Java's Grooten postweg te sukkelen. SIDIN BN IK. 13. 