Historisch overzicht van het onstaan der Gemeenschappelijke Mijnbouwmaatschappij Billiton, van de wet, houdende hare oprichting en van hare statuten
|(iiiiuaiiuuiutgiiiuwuk)|{|t|(llllll|ji^i| ASIA MAATSCHAPPU BILLITON mm SL M flOVCE ■ DE VET, 'ii \Kt OMlXCHTINC EN AK H- ..^TATUTEN. IPORNELL UNIVERSITY LIBRARY Cornell University Library HD 9539.T54G318 Historisch overzicht van het onstaan der 3 1924 023 294 725 Cornell University Library The original of tiiis book is in the Cornell University Library. There are no known copyright restrictions in the United States on the use of the text. http://www.archive.org/details/cu31924023294725 NIET IN DEN HANDEL. HISTORISCH OVERZICHT VAN HET ONT5TAAN DER GEMEENSCHAPPELIJKE MIJNBOUW- MAATSCHAPPIJ BILLITON VAN DE WEX HOUDENDE HARE OPRICHTING EN VAN HARE STATUTEN. I N H U D. AFDEELING I. ALGEMEEN OVERZICHT VAN A. de redenen, die in 1921 leidden tot onderhandelingen tusschen de N.I. Regeering en de B.M. over de wijze van tinontginning op Billiton gedurende de laatste jaren der concessie van de B.M. en na beeindiging dier concessie; B. de onderhandelingen tusschen de N.I. Regeering en de B.M. ; G. de behandeling van het resultaat dier onderhandelingen in den Volksraad en in de beide Kamers der Staten-Generaal ; met een meer gedetailleerd overzicht van de redenen, die geleid hebben tot: D. de keuze van een gemengd bedrijf ; E. de vaststelling van al hetgeen op dat bedrijf betrekking heeft bij de Wet. Hoofdst. OMSCHRIJVING. Biz, 2 3 4 5 Overzicht van de wijze. waarop en van de redenen, waarom men in Indie besloot met de B.M. te gaan onderhandelen Overzicht van de onderhandelingen in Ned. Indie Correspondentie tusschen den M.v.K. en de Indi- sche Regeering over de ingediende ontwerpen .. Behandeling der voorstellen in den Volksraad .. Behandeling der voorstellen in de Staten-Generaal 4 13 42 48 57 AFDEELING II. OMSCHRIJVING VAN de redenen, die geleid hebben tot de bestaande redactie der artikelen van de Wet, houdende de oprichting der G.M.B. en van hare Statuten. o o OMSCHRIJVING. Artikelen der Wet Stat. Biz. 1 2 5 6 7 8 10 11 Naam ,. Plaats van vestiging van den R.v.B. en van de Directie Benoeming der leden van den R.v.B. .. Benoeming der B.M. tot eenig lid der Directie Doel Aanbrengen van wijzigingen in de acte van oprichting Vrijstelling van registratie-recht . .. Kappen van hout in 's Lands bosschen .. Vrijstelling van cijns Duur Vertegenwoordiging der Vennootschap in Indie. Gedelegeerden van den R.v.B., Gemachtigden of Vertegenwoordigers der Directie Winstverdeeling Vaststelling van het kapitaal der Vennoot- schap op f 16.000.000,— 1(1) 5 9(2) 9(4) 11(8) 1(1) 2(1) 2(2) 1(4) 21(1) 21(2) 1(5) 2(4) 3 4, 21(1) 5(2) 6 6(1) 1 9(2) 9(4) 12(9) 2 29 (geh.) 3,29 13(2) 5 5(1) 69 72 85 92 95 97 99 100 103 112 116 II O o OMSCHRIJVING. Artikelen der Wet Stat. Biz, 12 Inbreng 13 Vaststelling en uitkeering van het bedrag volgens het bewijs van deelgerechtigd- heid ad / 3.054.468,61 14 Rechten van en Instructie voor den R.v.B. 15 Benoeming Voorzitter en Plaatsvervan- gend Voorzitter van den R.v.B. door den M.v.K 16 Salarieering van de leden van den R.v.B. 17 Tusschentijdsoh ontslag van de Directie. 18 Waarborging van het nationaal karakter der Directie 19 Verplichtingen der Directie 20 Rechtsgeldigheid van besluiten in verga- deringen van aandeelhouders .... 21 Wijze waarop uitgaven ten laste van de winst- en verliesrekening gebracht kun- nen worden 22 Salaris en tantieme van de Directie .. 23 Waarborgen tegen extra-belastingen Stabilisatie van uitvoerrechten en inkom- stenbelasting 24 Dividend-belasting over het bewijs van deelgerechtigdheid ad rond / 3.100.000,- 25 Wijze van stemmen in de vergaderingen van den R.v.B 26 Wijze waarop de balans moet worden goedgekeurd 27 Doel en strekking der reserves .... 28 Wijze van taxatie bij liquidatie 7(1) 7(3) 9 10 11 11(3) 12 13 15(2) 11(7) 16(2) 17 16(1) 16(4) 18 22(2) 5(3) 9 11 10 12 12(3) 13 18 23(2) 12(8) 26(2) 11(5) 24(2) 26(1) 26(4) 28 31(2) 118 124 127 131 132 137 141 142 144 147 149 153 161 163 164 166 169 III LUST VAN AFKORTINGEN. B.M. Billiton Maatschappij Dir.GB. Directeur van Gouvernements Bedrijven G.B. Gouvernements Besluit G.G. Gouverneur-Generaal G.M.B. Gemeenschappelijke Mijnbouwmaatschappij Billiton K.B. Koninklijk Besluit N.I.A.M. Nederlandsch Indische Aardolie Maatschappij N.V. Naaralooze Vennootschap M.V.A. Memorie van Antwoord M.V.K. Minister van Kolonien M.v.T. Memorie van Toelichting Mij Maatschappij R.v.B. Raad van Beheer IV AFDEELING I. ALGEMEEN OVERZICHT VAN A. de redenen, die in 1921 leidden tot onderhandelingen tusschen de N.I. Regeering en de Billiton-Maatschappij over de wijze van tinontginning op Billiton gedurende de laatste jaren der concessie van de Billiton-Maatschappij en na beeindiging dier concessie ; B. de onderhandelingen tusschen de N.I. Regeering en de Billiton Maatschappij ; C. de behandeling van het resultaat dier onderhandelingen in den Volksraad en in de beide Kamers der Staten-Generaal ; met een meer gedetailleerd overzicht van de redenen, die geleid hebben tot: D. de keuze van een gemengd bedrijf ; E. de vaststelling van al hetgeen op dat bedrijf betrekking heefl bij de Wet. HOOFDSTUK 1. OVERZICHT VAN DE WIJZE, WAAROP EN VAN DE REDENEN, WAAROM MEN IN INDIE BESLOOT MET DE B.M. TE GAAN ONDERHANDELEN. Reeds in het jaar 1904 bleek de wenschelijkheid om over te gaan tot het bewerken op meer machinale wijze van de tingebieden op Billiton en om ook uit het primaire gesteente tin te onttrekken. Gewaarschuwd werd echter door prof. G. A. F. Molengraaff, dat overgang tot dezen vorm van exploitatie zware offers zou eischen van de B.M. en dat deze offers niet verantwoord zouden zijn, indien de in 1927 eindigende concessie niet zou worden verlengd. In verband daarmede werden pogingen in het werk gesteld om te geraken tot eene concessie-verlenging en, dank zij de krachtdadige hulp van den Regeerings-Conimissaris, Mr. P. J. van Bosse ^) , kon in 1915 eene overeenkomst tusschen den Minister van Kolonien en de 1) De heer van Bosse werd per 30 April 1922 op zijn verzoek om gezondheids- redenen ontslagen en als Begeerings-Commissaris opgevolgd door den heer A. W. E. Weyerman; deze laatste werd bij de oprichting der G.M.B. door den M.v.K. benoemd tot lid, plaatsvervangend Voorzitter van den Eaad van Beheer, in welke functie hij thans nog aan de G.M.B. verbonden is. 4 B.M. worden geteekend, volgens welke — behoudens goedkeuring van de Wetgevende Macht — de concessie zou worden verlengd tot 30 April 1967 met recht van naastmg door den Staat op ieder gewenscht tijdstip. Deze overeenkomst werd beliohaamd in een wetsontwerp, hetwelk echter in 1917 door de Tweede Kamer der Staten-Generaal niet werd aanvaard, omdat zeer vele stenmien onder leiding van den heer J. W. IJzerman opgingen voor Staatsexploitatie. Tot een uitspraak voor dien vorm van exploitatie kwam men echter niet, omdat een daartoe strekkende motie verworpen werd met 3 stemmen meerder- heid. Men geraakte uit de daardoor ontstane moeilijkheid door de aanvaarding van een motie van Walrave Boissevain, waarin de Kamer verklaarde van oordeel te zijn: „dat, met ter zijde stelling van het aangeboden contract, met „het oog op de voortzetting der exploitatie op Billiton na 1927, „zoo spoedig mogelijk overleg dient te worden gepleegd met het „Bestuur der B.M., ten einde een behoorlijken gang der ontgin- „ning tot en na 1927 te verzekeren". Na dit Kamervotum van 20 October 1917 meende de B.M. eene afwaohtende houding te moeten aannemen waarvan bij schrijven van 15 November 1917 door den Regeerings-Commissaris aan den M.v.K. werd kennis gegeven, onder mededeeling, dat Commissarissen besloten hadden de exploitatie der tinmijnen voort te zetten „in het vooruitzicht, dat de B.M. in 1927 in liquidatie zal „treden, tenzij voor dien tijd van de zijde der Regeering aan- „nemelijke voorstellen mochten worden gedaan betreffende de „wijze, waarop de tinmynen voor en na 1927 door de Maatschappij „zullen geexploiteerd worden". Dit schrijven ter kennis gebracht van den G.G., gaf aanleiding de adviezen der Indische autoriteiten te vragen, in verband waar- mede bij Indischen brief van 16 April 1919 No. 313/65, overeen- komstig de meening van den Dir, GB. en van den Raad van Indie, aan den M.v.K. werd voorgesteld, den eersten stap tot onderhande- lingen met de B.M. omtrent de verdere exploitatie van hare con- cessie, door de Regeering te laten doen. Daarbij werd tevens eene regeling in overweging gegeven, „waarbij de Regeering zich zonder meer zou verbinden om alle „objecten, waarvoor de Mij zich alsnog kapitaalsuitgaven „getroosten zou, tegen de boekwaarde over te nemen, of liever, „waarbij de Regeering de bij het einde der concessie nog over- „blijvende afschrijvingen zou overnemen, met het voorbehoud „echter, dat de verplichting tot aflossing zou eindigen, indien en „zoodra het Gouvernement verplicht mocht zijn de ontginning „ — uit hoofde van niet rentabiliteit van het bedrijf" — te .jStaken'". De Landvoogd merkte echter op, dat het beter ware: „zoo mogelijk te bepalen, dat in gemeenschappelijk overleg „tusschen de B.M. en het Land werd beslist welke kapitaals- „uitgaven gedaan zouden worden. Aldus zou het Land de ver- „antwoordelijkheid voor die uitgaven mede dragen en behoefde „er geen sprake te zijn van het eindigen der verplichting tot „aflossing en rentebetaling". Den 19en Juli 1919 schreef de M.v.K. aan de B.M., dat hij „ — hoe noode ook — geen vrijheid had kunnen vinden zich tot „de Mij te wenden, ten einde onderhandelingen aan te knoopen „over een nieuw contract, waarbij de loopende concessie ver- „lengd zou worden". De Minister voegde er aan toe: „Ik stel er evenwel prijs op aan deze mededeeling toe te voegen, „dat ik tot deze slotsom geenszins geleid ben door de houding, „ welke Uwe Maatschappij in den loop der jaren heeft aan- „genomen hetzij tegenover de Regeering hetzij met betrekking „tot de verzorging van hare arbeiders. Met waardeering mag „ik integendeel vaststellen, dat deze houding bij voortduring „alle reden tot tevredenheid heeft gegeven. „Ten aanzien van de voorzetting der exploitatie gedurende het „nog overblijvende gedeelte van den concessietermijn wil het mij „voorkomen, dat het zoowel in het belang van den Lande als van „Uwe Maatschappij zou kunnen zijn, wanneer het gelukte eene „regeling te treffen, in dien zin, dat door gemeenschappelijk „overleg van beide partijen beslist wordt welke kapitaals- „uitgaven gedurende dien tijd zullen gedaan worden, waartegen- „over het Gouvernement de verplichting op zich zou nemen „die uitgaven bij afloop van de concessie in 1927 te restitueeren, „voor zoover zij dan nog niet afgeschreven zijn. „Ik heb de eer Uwe Maatschappij te verzoeken mij te willen „mededeelen of zij in beginsel bereid is aan de totstandkoming „van zoodanige regehng mede te werken en, zoo ja, onder welke „voorwaarden". Na den M.v.K. dank te hebben gebracht voor den aan de Mij gegeven lof, zegt de B.M. in haar schrijven van 6 October 1919, dat zij het betreurt, dat de Minister met dit voorstel is gekomen, omdat het geheel in de lijn ligt van Staatsexploitatie, welke vorm in 1917 door de Kamer niet is gewenscht blijkens hare af stemming der motie- IJzerman. Het voorstel van den Minister, op zich zelf beschouwd, kon ook niet de instemming van het Bestuur der B.M. verwerven op grond van de volgende bezwaren: le. De regeling zou medebrengen een aanhoudende inmenging van Staatswege in het bedrijf der Mij, welke inmenging niet kon worden aanvaard, omdat zij tot conflicten van allerlei aard zou leiden. 2e. Het voorschieten van de kapitaalsuitgaven door de Mij zou leiden tot het voteeren van bedragen, die tot zoodanige hoogte zouden kunnen stijgen, dat de Mij er geheel door zoude worden ontwricht, zonder dat zelfs bijberekening van rente zou mogen plaats hebben. 3e. Afschrijvingen ten laste van de exploitatie der Mij op de kapitaalsuitgaven zouden niet kunnen worden aanvaard, omdat die kapitaalsuitgaven moesten geschieden, ten einde de ontgin- ning der mijnen van Staatswege na 1927 voor te bereiden. De Mij voegde hieraan toe, dat haar aanbiedingen bereikt hadden van de zijde van het buitenland — bedoeld werd van de Straits- Trading Cy — , die de mogelijkheid openden het arbeidsveld daarheen over te brengen en dat zij dus verplicht was haar positie zoo sterk miogelijk te doen blijven en bovendien de vrije beschikking te behou- den over haar personeel en hare materieele hulpmiddelen. Zij kon zich dus zelfs niet binden om tot 1927 met inspanning van al hare krachten op Billiton te bhjven doorwerken. Zulks zou alleen mogelijk zijn, indien de Regeering haar zou naderen met voorstellen, die het haar mogelijk maken ook na 1927 haar taak op Billiton voort te zetten. Ten slotte merkte zij op, dat exploitatie van Staatswege van Billiton voor de Regeering zeer onvoordeelig zoude zijn, omdat de op Billiton te plaatsen mijningenieurs, administrateurs, opzichters en koelies met veel grooter baat te werk gesteld zouden kunnen worden op Banka, waar tinerts in veel grooter hoeveelheid en van betere hoedanigheid aanwezig is en waardoor ook de kostprijs van Billiton- tin ongeveer het dubbele bedraagt van dien van Banka-tin. Staatsexploitatie van Billiton zou dus neerkomen op beperking van het voor Banka te verkrijgen personeel en daarom zou het voor den Staat voordeeliger zijn de geheele Billiton-exploitatie te staken. Ook om die reden ware voortzetting der concessie door de B.M. een landsbelang. Teneinde te voorkomen, dat — op het tijdstip, waarop de Staat voldoende personeel zou kunnen krijgen voor de exploitatie zoowel van Banka als van Billiton — de Staat gebonden zou zijn aan de concessie, zou de verlenging dier concessie voor niet te langen tijd op den bestaanden voet kunnen geschieden. Deze mededeelingen van de B.M. werden bij brief van 9 October 1919 door den fg. M.v.K. Ruys de Beerenbrouck aan den G.G. over- gebracht met verzoek hem — M.v.K. — spoedig te willen mede- deelen, welke weg ware in te slaan. De Minister teekende hierbij aan, dat hij, zooals de zaken zich toen lieten aanzien, evenmin als de Minister Idenburg, heil zag in pogingen om alsnog de medewerking van de Staten-Generaal te verkrijgen voor verlenging van de loopende concessie. Bij brief van 4 Februari 1920 No. 39 Zeer Geheim decide de Dir. GB. 8 aan de Indische Regeering mede, dat een deugdelijke voortzetting van de exploitatie der Billiton-ertsafzettingen tot 1927 zeer omvang- rijke en kostbare voorzieningen zou eischen, welke voor de Mij niet verantwoord zouden zjjn, indien hare concessie op 30 April 1927 zou afloopen. Daarom zag de Dir. GB. geen anderen uitweg dan bij het heropenen der onderhandelingen op den voorgrond te stellen, dat concessie- verlenging — hoewel onzeker — niet uitgesloten geacht moest wor- den en aan de Mij voor te stellen om — indien niet tot concessie- verlenging zou worden besloten — alle aangeschafte objecten tegen de boekwaarde over te nemen. Mocht de Mij dit voorstel verwerpen, dan achtte hij particuliere exploitatie na 1927 noodzakelijk op grond van de volgende over- wegingen : le. Het Gouvernement zou verzekerd blijven van een ruim aandeel in de winst. 2e. By exploitatie der Billiton-mijnen door den Staat zou elke mijningenieur, administrateur, opzichter, koelie, enz., die daar te werk gesteld zou worden, met veel grooter voordeel kunnen worden benut op Banka, waar het tinerts gemakkelijker en dus goedkooper te winnen is. 3e. Bij voortzetting der exploitatie op de wijze als thans, zou op 1 Januari 1927 geen ertsreserve meer aanwezig zijn,, zoodat aansluitende exploitatie onmogelijk zoude wezen. De Raad van Indie zeide in zijn advies van 23 Juli 1920, dat geen heil gezien kon worden in nieuwe voorstellen aan de B.M., indien in die voorstellen de kans op Staatsexploitatie na 1927 open bleef, omdat de Mij niet alleen geen belang had bij het in de onderneming steken van belangrijke kapitalen, die zouden moeten dienen om de terreinen ook na 1927 exploitabel te doen zijn, maar veeleer belang zou hebben bij het onthouden van medewerking in welken vorm ook, omdat zij door het bevorderen van de mogelijkheid tot geregelde exploitatie van het bedrijf na 1927 haar eigen kansen op verlenging der concessie zou verminderen. De Raad van Indie gaf daarom in overweging een beslissing van de Volksvertegenwoordiging uit te lokken nopens de vraag of de concessie verlengd zou moeten worden dan wel of na 1927 tot Staatsexploitatie behoorde te worden overgegaan. Het College achtte de door den Dir. GB. aangevoerde gronden voor voortzetting van de ontginning door de B.M. zoo overtuigend, dat daaraan echter de voorkeur boven Staatsexploitatie behoorde gegeven te worden. De Landvoogd gaf dit denkbeeld in overweging aan den M.v.K. bij Indischen brief van 30 Augustus 1920 No. 894/64. De Minister de Graaff antwoordde hierop bij brief van 23 October 1920 No. 20/1918, waarin hij o.a. zeide: „Welke van beide oplossingen men aangrijpt, steeds stuit men ,,op onmiskenbare bezwaren. Dat ontginning van de tinlagen op „Billiton rechtstreeks door het Gouvernement weinig aantrek- „kelijks zou hebben, is laatstelijk door den vorigen Dir. GB. „in zijn zeer geheim schrijven van 4 Februari j.l. No. 39 op „mijns inziens overtuigende wijze in het licht gesteld. Hier- „tegenover staat echter, dat een voorstel tot verlenging van de „concessie, d.i. eene wederindiening van het wetsontwerp van „Minister Pleyte in gewijzigden vorm, ongetwijfeld door een „groot deel der Kamer niet gunstig zou worden ontvangen, „omdat bij toepassing van dit middel het amendeeringsrecht „der Kamer vrijwel illusoir zou worden". Daarom gaf hij de voorkeur aan een poging om met de B.M. in gemengd bedrijf de tinontginning na afloop der bestaande concessie voort te zetten. Bij een dergelijk bedrijf behoorde de overwegende zeggenschap van het Land op den voorgrond te staan. Mocht de B.M. niet genegen zijn op het voorstel in te gaan, dan zou moeten worden overwogen om met een anderen deelgenoot in zee te gaan. Omtrent dit nieuwe denkbeeld wenschte de Minister het oordeel te vernemen der Indische Regeering en van hare deskundige adviseurs. De gang van zaken in Billiton noopte intusschen den Raad van 10 Commissarissen in April 1921 om den heer E. A. Pan als gecommit- teerde van het Bestuur naar Indie te zenden. Genoemde heer vertrok den 18en Mei 1921, doch voor zijn vertrek had hij te zamen met den Directeur de longh een onderhoud met het Hoofd van de Afdeeling Gouvernements-Bedrijven van het Departement van Kolonien, Jhr. Mr. 0. E. W. Six. In dat onderhoud werd er de aandacht op gevestigd, dat het voor de Regeering hoog tijd werd om gevolg te geven aan de motie- Boissevain, m.a.w. om opnieuw onderhandelingen aan te knoopen met de B.M. en te trachten een voor beide partijen bevredigende oplossing te zoeken, waarbij tijdig eene rationeele voortzetting van het bedrijf op Billiton na 1927 verzekerd zou worden. In minder dan 10 jaar toch kon de ertsreserve, die toen geschat werd op 1.800.000 picols tin, zijn verwerkt en het had geen zin om — zoolang het voortbestaan der onderneming niet verzekerd was — door boringen als anderszins te trachten nieuwe ertsvoorraden te vinden, aange- zien zulks tijd en geld zou kosten zonder dat aandeelhouders daarvan zouden kunnen profiteeren. Indien dus niet spoedig overeenstemming zou worden verkregen over de voorwaarden, waaronder het bedrijf in 1927 zou worden voort- gezet, dan zou dit bedrijf, overgaande in handen van den Staat, slechts op zeer bescheiden schaal kunnen worden voortgezet. De ge- volgen voor het gewest Billiton met zijne welvarende Chineesche en Inlandsche bevolking zouden funest zijn. Nadat er verder op gewezen was: le. dat van de zijde der B.M. geen voorstellen te verwachten waren; 2e. dat het succes van de Gouvernements-tinontginning op Banka niet in zich zou sluiten een even groot succes op Billiton ; 3e. dat Billiton met zijn eigen geschiedenis niet geschikt zou zijn voor Staatsexploitatie ; 4e. dat de Indische Regeering van de aanwezigheid in Indie van den heer Pan gebruik kon maken om met hem voorstellen te overwegen, antwoordde de heer Six, dat hij van de urgentie van de zaak over- 11 •2 tuigd was. Hij deed de toezegging, dat hij den M.v.K. zou voorstel- len over het onderwerp in bovengenoemden zin naar Indie te schrijven. Intusschen waren ook de heeren de longh en Pan — onbewust van de meening van den M.v.K. — bij hunne besprekingen over de con- cessie tot het besluit gekomen, dat oprichting van een gemengd be- drijf in het gegeven geval de beste oplossing was, die ook de meeste kans van slagen zou hebben in de Tweede Kamer. Blijkt uit het voorgaande, dat de B.M. bereid was in den een of anderen vorm de tinontginning op Billiton ook na 1927 voort te zetten, anderzijds hield zij duchtig rekening met de mogelijkheid, dat de Staat haar dit niet zou toestaan. Het werkplan der ontginnin- gen was n.l. uitsluitend gericht op een door haar verwachte beein- diging der loopende concessie, terwijl de exploratie naar erts in het vaste gesteente vrijwel geheel gestaakt werd. Deze gedragslijn was ook openbaar gemaakt in eene circulaire aan aandeelhouders, waarin aan deze tot parikoers de beschikking werd gegeven over de 500 geplaatste aandeelen a j 1.000, — van de op 20 April 1920 nieuw opgerichte Mijnbouw-Maatschappij Stannum, welke Mij ten doel had zioh een geUjksoortig en verwant arbeidsveld als dat der B.M. elders te verschaffen, ten einde de voordeelen te behouden, verbonden aan de zeer krachtige organisatie der B.M., „die beschikte over een schat van ervaring, een uitstekend practisch geschoold technisch en administratief personeel, een volijverig en rustig Chineesch arbeiderskorps, waarmede de verstandhouding niets te wenschen overliet en belangrijke relaties". Verder stond in de circulaire: „Rekening houdende met de tegenwoordige neiging tot Staats- „exploitatie, is de kans, dat te elf der ure nog concessie-verlen- „ging zal worden verkregen, niet groot. „In ieder geval kan de B.M. bij de vaststelling barer exploitatie- „politiek met die kans geen rekening meer houden en moet zij „daarbij wel als richtsnoer nemen, dat haar tegenwoordig be- „drijf haar in 1927 ontvalt". 12 HOOFDSTUK 2. OVERZICHT VAJV DE ONDERHANDELINGEN IN NED.-INDIE. Den Ben Juli 1921 had de eerste ontmoeting van den heer Pan met den Dir. GB., den heer Ir. P. A. Roelof sen, te Bandoeng plaats. De heer Roelof sen had toen nog geen bericht van het Ministerie van Kolonien gekregen en had aan het onderwerp geen bijzondere aandacht gewijd. Hij zag echter de urgentie daarvan zeer wel in en gaf uit zich zelf als zy'ne meening te kennen, dat de oplossing moest worden gezocht in de vorming van een gemengd bedrijf. Deze bedrijf svorm had in Indie reeds enkele jaren toepassing ge- vonden in het G.E.B.E.O. (Gemeenschappelijk Electriciteits-Bedrijf Bandoeng en Omstreken) en stond op het punt toepassing te vinden in de N.I. A.M. (Nederlandsch Indische Aardolie Maatschappij ) . Men had met dien vorm gunstige resultaten bereikt, vooral omdat daar- door goede commercieele opvattingen konden worden verwacht, aan- gezien de door den Staat benoemde leden van den Raad van Beheer belang hadden bij een goeden gang van zaken en in hunne beslissin- gen niet gehinderd werden door verplichte opvolging van stroeve ambtelijke bepalingen. 13 Het tweede bezoek aan den Dir. GB. had plaats op 4 October 1921. Toen bleek, dat een schrijven over de Billiton-zaak van den M.v.K. was ontvangen, gedateerd 7 Juni No. 28/1327. In dat schrijven werd gewezen op de noodzakehjkheid, bij het zoeken naar een weg om tot overeenstenjning te geraken met de B.M. verschillende gegevens te verzamelen, waardoor een beeld kon worden verkregen van de waarde van het Billitonbedrijf. Daarom werd noodig geacht: a. eene taxatie van de activa, welke op grond van de overeenkomst van 1892 met de B.M. bij hare liquidatie aan het Land zouden komen ; b. eene raming van de kosten van inrichting, eventueel her-inrich- ting van het bedrijf, daarbij rekening houdende met de ingevolge het tweede lid van art. 14 der genoemde overeenkomst aan de Regeering toekomende bevoegdheid tot overneming van de aan de Mij toebehoorende, op het eiland Billiton aanwezige en voor het bedrijf der ontginning bestemde, roerende en onroerende goederen ; c. een nadere beschouwing der mogelijkheden tot ontginning van de nog aanwezige ertslagen door een plaatsehjk onderzoek, waar- over eventueel de voorlichting door een specialist van ook buiten Ned. Indie erkende reputatie noodig was. Hiervoor werd aan- bevolen prof. W. A. Knol, hoogleeraar aan de Technische Hooge- school te Delft. Intusschen zou nader voeling gezocht kunnen worden met de B.M., waarbij van de aanwezigheid van den gedelegeerde der Mij, den heer E. A. Pan, in Ned. Indie gebruik zou kunnen worden gemaakt. Bij dit schrijven was gevoegd het afschrift van eene nota van Dr. J. W. IJzerman dd. 11 Mei 1921, waarin deze wees op de nood- zakehjkheid om de waarde der Billiton-concessie te berekenen volgens bovenstaande beginselen. Daaraan werd toegevoegd: „Alleen in geval op deugdelijke gronden mag worden aangeno- 14 „men, dat belangrijk betere uitkomsten zuUen worden verkregen „bij eigen exploitatie, mag daartoe worden overgegaan. „Het voorstel, indertijd gedaan, om de zaak uit handen der B.M. „te nemen, berustte op het feit, dat gedurende twee jaren slechts „een bedrag van f 800.000, — a f 900.000, — per jaar aan den „Staat als zijn aandeel in de winst werd uitgekeerd. „Onmiddellijk daarna zijn de uitkeeringen veel hooger geworden, „z66veel dat het voorstel tot Staatsexploitatie door mij niet ge- „daan zou zijn, als dergelijke resultaten destijds verkregen „waren. „In verband met het bovenstaande wordt nu voorgesteld het „onderzoek op te dragen aan de heeren prof. W. A. Knol, hoog- „leeraar aan de T.H. te Delft en Hovig, hoofdingenieur. Chef „van de tinwinning op Banka". Bij brief van 14 September 1921 no. 344/T.A.Geheim deelde de Dir. GB. aan de Regeering — naar aanleiding van de beschouwingen van den M.v.K. — mede, dat het verzamelen van de sub a, b en c genoemde gegevens in hooge mate — zoo niet uitsluitend — afhan- kelijk zou zijn van de medewerking der B.M. en dat daarom getracht zou worden tot overeenstemming te komen met den heer Pan, zoodra deze van zijn dienstreis naar Singapore zou zijn teruggekeerd. Daar- om zou het raadzaam zijn eene opdracht aan prof. Knol niet te geven, zoolang niet bekend zou zijn welke gegevens omtrent de te onderzoeken ertsobjecten beschikbaar zouden komen en welken om- vang het plaatselijk onderzoek zou nemen. De Dir. GB. voegde hieraan het volgende toe: „De tegenwoordig gevolgde wijze van exploitatie zal voor de „latere voortzetting der tinontginning na 1927 des te nadeeliger „zijn naarmate de tinprijzen meer dalen, dus de rijkere terreinen „het eerst uitgeput zuUen worden en dientengevolge de armere „later op zich zelf niet loonend meer te ontginnen zullen zijn. „Echter is het niet uitgesloten, dat juist de dalende prijzen de „B.M. tot meerdere bereidwilligheid dan voorheen tegenover „het Gouvernement zullen brengen, vooral indien haar andere „voordeelen bij liquidatie in uitzicht worden gesteld. Mogelijk 15 „ligt hierin ook een grondslag voor overeenstemming in zake „een gemeenschappelijk bedrijf, dat bijvoorbeeld eerder dan bij „afloop der concessie in 1927 zou kunnen optreden". Deze brief werd in afschrift bij mailrapport door de Indische Regeering aan den M.v.K. toegezonden en intusschen verzocht de Dir. GB. zijne adviseurs, de heeren Ir. A. Groothoff en Ir. P. J. Stigter hunne denkbeelden bekend te maken over de wijze, waarop getracht zou kunnen worden overeenstemming te verkrijgen met de B.M. ; 'I : I 4; j Beide heeren kwamen tot de conclusie, dat een gemengd bedrijf de oplossing zou kunnen brengen, welk bedrijf dan zoo spoedig mogelijk — dus voor 1927 — tot stand moest worden gebracht. Immers dan zouden de volgende voordeelen worden verkregen: le. De ertsreserve zou rationeeler worden uitgewerkt. 2e. De exploratie naar nieuwe ertsvoorraden zou regelmatig worden voortgezet. 3e. De aflossing van schulden en de afschrijvingen zouden over een langeren termijn kunnen worden verdeeld. 4e. Een geleidelijke overgang van de ontginning der alluviale ertsen naar die in het vaste gesteente zou mogelijk worden. 5e. Het geoefende personeel, dat door de B.M. werd ontslagen wegens vermindering en stopzetting der exploratie zou in dienst kunnen blijven. Aan iedere andere oplossing, waaraan de B.M. hare sanctie ook niet zou willen verleenen en die dus zou leiden tot Staatsexploitatie van af 1927, waren verschillende nadeelen verbonden, waaronder de vol- gende, nog niet genoemde: a. Het Gouvernement zou in 1927 komen te staan voor een ont- redderd bedrijf, dat toch niet plotseling zou kunnen worden ge- staakt, eensdeels omdat de vaste Chineesche en Inlandsche bevol- king, die in Billiton haar bezittingen had en die direct of indi- rect by de tinwinning haar bedrijf vond, niet aan haar lot kon worden overgelaten, anderdeels omdat hetgeen reeds bekend was 16 van het voorkomen van de primaire ertsafzettingen tot een verder onderzoek zou dwingen. Een dergelijk onderzoek in 1927 te begin- nen zou veel kapitaal kosten en nog meer kapitaal zou verloren gaan, doordat niet tijdig de plannen konden worden opgemaakt om ontginning en onderzoek zoo te combineeren, dat van machines en andere hulpmiddelen steeds het juiste gebruik kon worden gemaakt. Tegenover die verliezen zouden de uitkeeringen aan de B.M. gedurende de 21 jaar, die een gemengd bedrijf met 25 jaar concessie na 1927 zou bestaan, niet groot zijn. Zij zouden slechts een matige rente vormen voor het in het bedrijf aangebrachte kapitaal, daar in den aanvang de winst uit het diepbouwbedrijf maar gering kon zijn. Nog geringer zou het gewicht van die uitkeeringen aan de B.M. worden, doordat het belang, dat zij in liet bedrijf zou hebben haar zou doen medewerken om de goede koelie-toestanden, die in Billi- ton bestonden, te handhaven, wat van niet te onderschatten be- lang zou zijn. b. De rijst, door de Inlandsche bevolking verbouwd, is geheel on- voldoende voor haar levensonderhoud. Uitbreiding van den rijst- bouw is door gebrek aan goede gronden niet mogelijk, daar een groot gedeelte van het land door ladangbouw ontboscht is; in Sidjoek b.v. in het Noorden van het eiland, wordt in het geheel geen riJst meer verbouwd en leeft de bevolking van rijst, door de B.M. ingevoerd. Moest dus het bedrijf plotseling sterk ingekrompen worden, dan zou invoer van rijst op Gouvernementskosten gedurende een aan- tal jaren onvermijdelijk zijn. De voordeelen voor de B.M. verbonden aan het direct vormen van een nieuwe gemengde vennootschap, waren volgens de adviseurs de volgende : le. Al hare bezittingen, t.w. 3/8e der liquidatiewaarde van de aan- wezige roerende en onroerende goederen, zouden op gunstige wijze rentegevend gemaakt worden, omdat deze bezittingen bij de vorming van een Staatsbedrijf in 1927 weinig waarde zouden 17 hebben, daar zij niet weer onmiddellijk in het bedrijf gebracht zouden kunnen worden. 2e. De waarde der primaire ertsreserve zou in rekening gebracht kunnen worden. Bij overgang in 1927 zou zij geheel afgeschre- ven moeten worden, omdat de waarde dan grootendeels verloren zou zijn gegaan, wijl in 1920 het onderzoek naar die reserves was gestaakt. 3e. De B.M. zou direct het bedrag ontvangen, dat de waarde van hare bezittingen in 1892 vertegenwoordigde en hetwelk anders in 1927 uit de liquidatiewaarde zou moeten worden gerealiseerd. 4e. De B.M. zou blijven bestaan, dus ook hare Directie zou onver- anderd kunnen blijven, terwijl het niet uitgesloten behoefde te zijn, dat zij zich ook in andere mijnzaken zou gaan interesseeren. Het verkrijgen van kapitaal voor die nieuwe zaken zou door het blijven bestaan der B.M. worden vergemakkelijkt. Bovenomschreven denkbeelden gaven den Dir. GB. aanleiding den hoofdingenieur A. Groothoff te belasten met de uitwerking van eeu plan voor een gemengd bedrijf, waarbij overleg gepleegd zou moeten worden met den Gecommitteerde der B.M. Den Ben October 1921 had eene conferentie plaats tusschen den heer Pan eenerzijds en de heeren Roelofsen, Groothoff en Hovig ander- zijds. Laatstgenoemde was Chef van de Banka-tinwinning en was van den aanvang af door den heer Roelofsen als technisch adviseur gehoord. Toen was gereed het „Schema eener Overeenkomst voor de oprioh- ting van eene N.V. Gemeenschappelijk Tinbedrijf Billiton". Deze schets was als volgt geredigeerd. „Tusschen den Dir. GB., handelende namens de Regeering van „Ned. Indie krachtens machtiging bij G.B. van „ter eene zijde (in het volgende genoemd de Regeering) en de „BilUton-Maatschappij, vertegenwoordigd door haar gemachtig- „de E. A. Pan, krachtens volmacht van ter „andere zijde (in het volgende genoemd de Maatschappij) is, 18 „hehoudens nadere bekrachtiging door de Wet en hehoudens „goedkeuring bij besluit van de vergadering der aandeelhouders „van voornoemde maatsehappij overeengekomen als volgt : Artikel 1. „De Regeering en de Maatsehappij verbinden zich om gezamen- „lijk in den loop van het jaar 1923 op te richten de N.V. Gemeen- „schappelijk Tinbedrijf Billiton (G.T.B.) op de grondslagen als „vermeld in de aan deze overeenkomst gehechte ontwerp- „statuten en met gelijktijdige ontbinding van de tusschen par- „tijen bestaande overeenkomst van 14 Maart 1892. Artikel 2. „Aan de N.V. G.T.B. wordt door de Regeering voor een tijdvak „van 25 jaar en wel van den dag barer oprichting tot en met „31 December 1947 concessie verleend voor het winnen van tin „en andere metalen op het eiland Billiton binnen de tot dit „eiland behoorende territoriale wateren en op de in den omtrek „liggende kleinere eilanden. Artikel 3. „De Maatsehappij zal in de N.V. G.T.B. inbrengen al hare bezit- „tingen, vorderingen en schulden volgens eene per den datum „van inbreng op te maken balans, welke — behoudens verklaar- „bare afwijkingen, ontstaan door opgenomen ramingen — de „volgende cijfers zal moeten aangeven: Artikel 4. „De Maatsehappij zal voor den in artikel 3 omschreven inbreng „na accoord bevinding der boeken van eerstgenoemde Maat- „schappij door een van Regeeringswege aan te wijzen persoon „ontvangen : „a. eene uitkeering van 3/8A millioen gulden in aandeelen a „pari in de N.V. G.T.B.; „b. eene uitkeering in contanten van 1/B bedrag van 19 „f 3.137.468,61 waarop bij proces-verbaal van 15 September ,,1896 de waarde der bezittingen van de Maatschappij op „1 Mei 1892 is vastgesteld en waarvoor zij bij hare liqui- „datie in 1927 krachtens de in artikel 1 genoemde overeen- „komst preferent is. „Bovendien zal de Maatschappij bij de oprichting der N.V. „G.T.B. een commissaris c.q. een lid in den Raad van Beheer „aanwijzen. De getallen-waarden A en B zullen tusschen partijen „nader worden overeengekomen op grond van de uitkomsten van „een van Regeeringswege met medewerking der Maatschappij „in te stellen finantieel-technisch onderzoek naar den huidigen „stand en de verdere vooruitzichten van het bedrijf der Maat- „schappij 1). Artikel 5. „De Regeering zal bij de oprichting van de N.V. G.T.B. : „a. afstand doen van de haar krachtens de overeenkomst van „14 Maart 1892 toekomende uitkeeringen bij liquidatie „der B.M., „b. beschikbaar stellen het aan de Maatschappij volgens artikel „4 in contanten uit te keeren bedrag, „waartegenover de Regeering 5/8 A millioen — 1/B X „/ 3.137.468,61 gulden in aandeelen a pari in genoemde N.V. zal „ontvangen en bij de oprichting twee commissarissen c.q. twee „leden in den Raad van Beheer zal aanwijzen. „Bij uitgifte van nieuwe aandeelen is de Regeering preferent. „Voorts zal de Regeering bij liquidatie der N.V. G.T.B. prefe- „rent zijn voor een zoodanig bedrag aan aandeelen als overeen- „komt met het volgens artikel 4 sub b aan de Maatschappij in „contanten uitgekeerde bedrag, zoodat eerst bij een hoogere „liquidatiewaarde een evenredige verdeeling tusschen de overige „aandeelen der Regeering en die der B.M. plaats vindt. Artikel 6. „Door deze overeenkomst vervalt elk recht, dat de Regeering 1) Wordt aan de Maatschappij eventueel geen uitkeering in eontanten gedaan, dan bl^jft zij preferent voor / 3.137.468,61 bij de liquidatie der N.V.G.T.B. 20 „of de Maatschappij zou meenen te kunnen ontleenen aan de „overeenkomst namens de Regeering op 14 Maart 1892 te ,,'s-Gravenhage met den vertegenwoordiger der Maatschappij „gesloten. „Aldus overeengekomen en in tweevoud geteekend te Bandoeng, „De Directeur van Gouv. Bedrijven. „De Gemachtigde der B.M." Tot eene bespreking van deze schets is het toen echter niet gekomen, omdat de heer Pan over den inhoud eerst wilde kunnen nadenken en dien inhoud wilde bespreken met den Vertegenwoordiger, den heer F. J, Houwert. De heer Pan vestigde er echter de aandacht op, dat hij onder geen vorm de verantwoordelijkheid voor bindende beslissingen wenschte te aanvaarden, omdat deze alleen konden worden genomen door het Bestuur in Nederland. Bovendien zou het niet mogelijk zijn telegrafisch of schriftelijk die beslissingen te vragen, omdat daardoor groote kans op verwarring en misverstand zou ontstaan. Het zou daarom noodig zijn om — nadat in Indie voor zoover mogelijk overeenstemming zou zijn ver- kregen — naar Nederland terug te keeren, daar het resultaat made te deelen en uit te leggen en vervolgens de beslissing van den Raad van Commissarissen te vragen, waarbij het zeer goed mogelijk zou zijn, dat de besprekingen voor hem — Pan — aanleiding zouden worden om zijn in Indie uitgesproken meeningen belangrijk te wijzi- gen en zelfs te verzaken. Den 13en en 18en October hadden wederom besprekingen plaats tusschen de heeren Roelof sen, Groothoff , Hovig en Pan, waarbij toen ook tegenwoordig was de heer Houwert. Op den ISen October werd in behandeling genomen een gewijzigde „ Schets eener Overeenkomst voor de oprichting van een N.V. G.T.B.", luidende als volgt: „Tusschen den Directeur van Gouv. Bedrijven, handelende 21 „namens de Regeering van Ned. Indie, krachtens machtiging „verleend bij G.B. van „ter eene zijde (in het vervolg genoemd de Regeering) „en de Billiton-Maatschappij, vertegenwoordigd door haar ge- „machtigde E . A. Pan, krachtens volmacht van „ter andere zijde (in het volgende genoemd de Maatschappij) „is, behoudens nadere bekrachtiging door de Wet en behoudens „goedkeuring bij besluit van de algemeene vergadering der aan- „deelhouders van voornoemde Maatschappij overeengekomen als ,,volgt: Artikel 1. „De Regeering en de Maatschappij verbinden zich om gezamen- „lijk voor of op 1 Juli 1923 op te richten de N.V. Gemeenschap- „pelijk Tinbedrijf Billiton (G.T.B.) volgens de grondslagen, ver- „nield in de aan deze overeenkomst gehechte ontwerp-statuten. „Deze verbintenis vervalt, wanneer de in artikel 3 bedoelde „balans geen verwachtingen biedt voor een bedrijf met eenige „goede toekomst voor de op te richten naamlooze vennootschap „dan wel, wanneer door eenige daad der Maatschappij, voor de „oprichting dier naamlooze vennootschap de omstandigheden „zich zoodanig wijzigen, dat aanmerkelijke verandering gebracht „wordt in de toekomstige verwachtingen, een en ander uitslui- „tend ter beoordeeling van de Regeering. „De tusschen beide partijen bestaande overeenkomst van 14 „Maart 1892 wordt gelijktijdig met de oprichting van de ge- „noemde N.V. ontbonden. Artikel 2. „Aan de N.V. G.T.B. wordt door de Regeering voor een tijdvak ,,van 30 jaar en wel van den dag harer oprichting tot en met „31 December 1953 concessie verleend voor het winnen van tin „en andere metalen op het eiland Billiton binnen de tot dit „eiland behoorende territoriale wateren en op de in den omtrek „liggende kleinere eilanden. 22 Artikel 3. „De Maatschappij zal in de N.V. G.T.B. inbrengen alle hare „bezittingen, vorderingen en schulden volgens eene per den „datum van inbreng op te maken en door de Regeering goed- „gekeurde balans. Artikel 4. „De Maatschappij zal voor dezen inbreng ontvangen: „A. eene uitkeering van 3/8a X / 1.000.000, — in aandeelen a „pari in de N.V. G.T.B., waarvan / 30.000, — in preferente „en het overige in gewone aandeelen; „B. eene uitkeering in contanten van 1/b X f 3.137.468,61, „zijnde b gelijk aan of grooter dan een en / 3.137.468,61, „het bedrag, waarop bij proces-verbaal van 15 September „1896 de waarde der bezittingen van de Maatschappij op „1 Mei 1892 is vastgesteld en waarvoor zij bij haar liquida- „tie in 1927 krachtens de bovenstaande overeenkomst van „14 Maart 1892 preferent zou zijn. „De getalwaarden a en b zullen tusschen partijen nader worden „overeengekomen op grond van de uitkomsten van een van „Regeeringswege met medewerking der Maatschappij in te „stellen financieel en technisch onderzoek naar den huidigen „toestand der Maatschappij onder aanname, dat zij in 1927 zal „liquideeren wegens het afloopen van hare concessie. Artikel 5. „De Regeering zal bij de oprichting van de N.V. G.T.B. : „A. afstand doen van de haar krachtens de overeenkomst van „14 Maart 1892 toekomende uitkeeringen bij liquidatie „der B.M., „B. beschikbaar stellen het aan de Maatschappij volgens artikel „4 in contanten uit te keeren bedrag „waartegenover de Regeering 5/8a X / 1.000.000, — in aandee- „len a pari in genoemde N.V. zal ontvangen, n.l. j 50.000, — in „preferente en het overige in gewone aandeelen. „Bij uitgifte van nieuwe aandeelen is de Regeering en daarna „de Maatschappij preferent. 23 „Voorts zal de Regeering bij liquidatie der N.V. G.T.B. prefe- „rent zijn voor een zoodanig bedrag aan aandeelen als overeen- „komt met het volgens artikel 4 sub B aan de Maatschappij in „contanten uitgekeerde bedrag, zoodat eerst bij een hoogere „liquidatiewaarde een evenredige verdeeling tusschen de overige „aandeelen der Regeering en die der B.M. plaats vindt. „De meerderheid der Commissarissen c.q. leden in den Raad „van Beheer zal door de Regeering worden aangewezen. Artikel 6. „Door deze overeenkomst vervalt elk recht, dat de Regeering of „de Maatschappij zou meenen te kunnen ontleenen aan de over- „eenkomst namens de Regeering op 14 Maart 1892 te 's-Graven- „hage met den Vertegenwoordiger der Maatschappij gesloten. „Aldus overeengekomen en in tweevoud geteekend te Bandoeng, „De Directeur van Gouv. Bedrijven. „De Gemachtigde der B.M." Bij deze ontwerp-overeenkomst was gevoegd eene „toelichting en nadere wijziging van de ontworpen schets eener „overeenkomst eener N.V. G.T.B.", waardoor toegelicht werden de voornaamste verschillen tusschen dit ontwerp en dat, hetwelk in de vergadering van 5^ October 1921 was ter tafel gekomen. Deze toelichting luidde als volgt: 1. Doel der overeenkomst. ,,De ontworpen overeenkomst heeft ten doel om het bedrijf der „B.M. zoo spoedig mogelijk te doen overgaan in een gemeen- „schappelijk bedrijf onder overwegende medezeggingschap der „Regeering, waardoor de nadeelen, welke voor beide partijen „voortvloeien uit de anders onvermijdelijke liquidatie in 1927, „vermeden worden. „Het ligt in de bedoeling om de bestaansmogelijkheden van het „gemeenschappelijk bedrijf, wat betreft de ontginning van tin „en andere metalen op Billiton en bijbehoorende territoriale 24 „wateren en kleinere eilanden, van Regeeringswege zooveel „mogelijk te bevorderen en verder te ontwikkelen alsof het „feitelijk een Staatsbedrijf geldt. 2. Vorm der overeenkomst. „De gekozen vorm eener in Indie te sluiten overeenkomst is wel- „licht te wijzigen bij nadere overweging van de in Holland te „volgen wijze van behandeling. Zulks zal echter van geen feite- „lijken invloed op den overeengekomen inhoud der artikelen zijn. „3. Wijziging en aanvulling van artikel 1. „Aan de overeenkomst ligt ten grondslag de wil om zoo spoedig „mogelijk tot oprichting van het gemeenschappelijk bedrijf te „komen. Daarom is het tijdstip der oprichting meer gepreci- „seerd, n.l. voor of op 1 Juli 1923. De laatste datum valt samen „met het einde van een bedrijfsjaar, wat den overgang van het „bedrijf kan vergemakkelijken. „Behalve een ondergeschikte redactie- wijziging wordt nog eene „aanvulling noodig geacht om de eigenlijke verbintenis afhan- „kelijk te stellen van een zoodanigen toestand der onderneming „ten tijde der voorgenomen oprichting van het gemeenschappe- „lijk bedrijf, dat de levensvatbaarheid er van mag worden aan- „genomen. „4. Wijziging artikel 3. „In verband rtiet de aanvulling van artikel 1 is het niet meer „noodig de samenstelling der inbrengbalans in de overeenkomst „op te nemen, hetgeen eene groote tijdsbesparing beteekent. „Wel is een verplichte goedkeuring dier balans door de Regee- „ring aan het artikel toegevoegd. „5. Wijziging artikel U en 5. „Naar aanleiding der vorige bespreking is de verhouding van „het bij de oprichting geplaatste aandeelenkapitaal, zijnde thans „ a gesteld, gebracht op: „,3/8 a voor de Maatschappij „a beteekent dus de waarde, waarvoor het bedrijf der B.M. aan „het gemeenschappelijk bedrijf overgaat. „Factor & is gelijk aan of grooter dan 1 gesteld, waarmede de „bedoeling verduidelijkt is, dat de uitkeering in contanten aan 25 „de B.M. beperkt is tot ten hoogste haar preferent deel in de „liquidatie van 1927. „Voorts is plaatsing van preferente aandeelen in dezelfde ver- „houding van 3/8e en 5/8e mogelijk gemaakt en is het uitgangs- „punt voor het in te stellen financieel en technisch onderzoeb „duidelijker omschreven. „Ten slotte is nog toegevoegd, dat de B.M. na de Regeering pre- „ferent is voor nieuwe aandeelen, terv/ijl omtrent den Raad van „Commissarissen, c.q. Raad van Beheer, alleen bepaald is, dat de „meerderheid door de Regeering aangewezen wordt, daarbij in „het midden latend of die Raad uit 3 of meer personen zal „bestaan. „6. Statuten. „Voor de statuten zal zooveel mogelijk het voorbeeld van het „G.E.B.E.O. gevolgd worden, ook met de noodige vrijheid voor „een commercieele bedrijfsactie, zooals bij particuliere maat- „schappijen. 7. Raad van Commissarissen, c.q. Raad van Beheer. „Het voornemen bestaat om met 3 Commissarissen, c.q. leden „van den Raad van Beheer, te beginnen, waarvan dus 2 door de „Regeering en 1 door de B.M. aan te wijzen. Bij de eerste aan- „wijzing van den Directeur, die op Billiton met de dagelijksche „leiding belast wordt, zal zooveel mogelijk rekening worden ge- „houden met de belangen van de daarvoor in aanmerking „komende ambtenaren der B.M." Van het verhandelde op de verschillende genoemde vergaderingen zijn geen notulen gehouden, terwijl ook aanteekeningen daarover ontbreken. VVel blijkt uit de correspondentie, dat de navolgende onderwerpen punten van bespreking hebben uitgemaakt: le. Voorstel om voor 1927 te komen tot een gemeenschappelijk be- drijf, zooals in de ontwerp-overeenkomst in hoofdlijnen was aangegeven. 2e. Vereischte om tot overeenstemming te komen zou zijn een nader financieel en technisch onderzoek naar den huidigen 26 stand en de verdere vooruitzichten van het bedrijf der B.M., waarvoor noodig zou zijn : c. eene opname van de alluviale ertsreserve, mede in verband met de productie-kosten voor het tin ; b. eene taxatie van de door de B.M. in te brengen bezittingen, vorderingen en schulden; c. eene taxatie van de liquidatie-Waarde by afloop der con- cessie in 1927. Over deze onderwerpen is men tenslotte tot overeenstemming ge- komen. Althans op een telegrafisch verzoek van den M.v.K. dd. 29 October 1921 om het oordeel te mogen vernemen over de aan prof. Knol te verstrekken opdracht (zie biz. 14) werd op 19 November d.a.v. geantwoord, dat de onderhandelingen met den Gedelegeerde der B.M. een gunstig verloop hadden in de richting van een gemengd bedrijf tot voortzetting van de exploitatie, zoolang deze nog winst- gevend zou zijn. In verband daarmede was de opdracht aan prof. Knol niet meer urgent. Op dat tijdstip was echter de medewerking van de B.M. over de vorming van eene financieel-technische com- migsie hOg niet verkregen, althans voor het eerst in een brief van 8 Januari 1922 en in een telegram van 4 Januari werd daarvan melding gemaakt aan Commissarissen. In beide Stukken werd over de opdracht aan prof. Knol te verstrekken, gesproken als over een nieuw aan den dag getreden feit, waardoor kahs sjou bestaan op een zeer ongewenschte vertraging der zich gunstig ontwikkelende onderhahdelingen ; daarom werd het bepaald noodzakelijk geacht, dat Commissarissen dadelijk hunne toestemming zouden geven voor de vorming van eene financieel-technische commissie, die de erts- reserve en den financieelen toestand der B.M. zou mogen beoordee- len en wier rapport de basis zou kunnen vormen voor het van den Staat te verwachten voorstel tot vorming van een gemengd bedrijf. Indien de Regeering in haar besluit tot vorming van eene dergelijke commissie ook dit doel vermelden zou — en dit was de vooropgezette 27 bedoeling — dan zou daarmede tevens vaststaan, dat men in Indie niet voor Staatsexploitatie gevoelde^). Bovendien kwam het den heer Pan gewenscht voor om voile inzicht te geven in al hetgeen de Staat zou wenschen, omdat dan tevens zou blijken, dat de rijkdommen van Billiton niet te vergelijken waren met die van Banka en dat men, dit wetende, huiverig zou worden voor Staatsexploitatie. Zelfs al zou de Volksvertegenwoordiging daartoe toch wenschen over te gaan, dan zouden de conclusies van de Commissie nimmer kunnen leiden tot benadeeling van de B.M. Integendeel, daaruit zou 1) Inderdaad werd in het G.B., houdende instelling der commissie dit doel vermeld (zi6 biz. 29). Bij de behandeling van deze aangelegenheid in den Volksraad is Lierop gewezen door het Volksraadlid Kifes, die een voorstander was van verlenging der concessie. Hij zeide o.a., na te hebben gewezen op den bewusten passus in het G.B. : jjOok blijkens den in de M.v.T. par. 2 te lezen eersten zin hadden de in den loop „van 1921 begonnen onderhandelingen tussohen de Eegeering en den Gedelegeerde „der B.M. het doel om te komeu tot samenwerking in een belangengemeenschap. „Acht ik het alleszins verklaarbaar, dat men destyds gepredisponeerd was voor „het denkbeeld: gemengd bedrijf, omdat eenerzijds besprekingen in de Tweede „Kamer in 1917 vrij positief gericht waren tegen concessie-verlenging in 1927 „en er een algemeene neiging voor deelneming van de Overheid in het bedrijfs- „leven bestond en anderzijds de B.M. m dat jaar als gevolg van de sterke „dalmg der tinpryeen tot alles tereid was, ik acht de zooeven aangehaalde „woorden in de opdraeht der Commissie, n.l. met de vAtdruklceVjTce hedoeUng om „te komen tot een gemeenschappelijk bedrijf, fataal te hebben gewerkt voor „den riehtigen gang van dat onderzoek. „Eesultaat toch is, dat ons hier thans niet gevraagd kan worden een oordeel „vau principieelen aard te geven, doch sleehts onze goedkeuring van eene een- „zijdige oplossing voor deze belangrigke aangelegenheid". De Eegeeringsgemaehtigde, de heer Eoelofsen, antwoordde hierop als volgt: „Dit standpvmt is eene miskenning van de geheele voorgeschiedenis van dit „vraagstuk. Die voorhistorie was een voUedige mislukking van alia na het „Kamervotum van 1917 met de B.M. gevoerde onderhandelingen, zoowel in de „riehting van Staatsexploitatie als in die eener concessie-verlenging op voor den „Staat aannemelijke voorwaarden. 