Ziekten en beschadigingen der ooftboomen
De schildluizen onderscheiden zich van de bladluizen vooral in het vrouwelijke geslacht. De wijfjes zijn ongevleugeld; zij steken haren zuigsnuit in een of ander plantendeel, en blijven dan voor H meerendeel haar geheele leven lang op dezelfde plaats zitten. De wijfjes van sommige soorten behouden hare ledematen , de meesten verliezen die in den volwassen staat; deze laatsten gelljken alsdan soms meer op gallen of uitwassen van planten dan op insekten. De meeste soorten scheiden eene uit draadvormige lichaampjes bestaande wasmassa af, die zich bij vele soorten tot een schild vervormt, waaronder het eigenlijke dier verscholen is. Daarnaar draagt de familie den naam van ,, schildluizen''. — De mannetjes zijn van vele soorten nog onbekend; zij zijn altijd veel kleiner dan de wiitjes, hebben in ieder geval pootjes, maar voor 't meerendeel ook ^n paar vieugels, en missen den zuigsnuit, zoodat zij geen voedsel kunnen opnemen. De voortplantiiig geschiedt meestal door eieren; bij sommige soorten evenwel komen de jongen reeds v66r of gedurende het eierleggen uit, zoodat deze soorten , ,Ievend- barend" genoemd worden. De pas geboren larven zijn kleine, platte, ovale insekten met sprieten en poot- jea en een' sterk ont- wikkelden zuigsnuit (fig, 9, a). In dezen toestand kruipen zij vrij rond, en kunnen zij zich van het eene plantendeel naar het andere, of vandeeene plant naar de andere verplaatsen; verreweg meeste soorten kunnen zulks later niet meer, Zoodra de larve op het plantendeel, op 't welk zij overging, zich met haren zuig- snuit heeft vastgehecht, begint zij aan hare lichaamsoppervlakte wasdraden af te scheiden, die steeds in aantal toenemen, aan elkaar vastkleven en ten slotte een schild vormen, dat weldra het geheele dier aan zijne rugzijde overdekt (fig. 9, b, c, d). Reeds na de eerste vervelling toont zieh een verschil tueschen Fig. !t. Eerste ootwikkelingaloestandcn San Jos^ scliildluiE [Aspidiolm peraieioaa3\. a zz pas uit het & gekomen larve, van de buikzijde gezien ; h =: iels ondere lar^e, van de nigxgde gezien. (Zij heeft zich reeda vaalgezogen , en begint draadvormige wasafscheidingeu aan hare oppervlakie at te zonderen). e ^ weer ieta ondere larve, van de rugzijde en vai lerzii'de gezien. Het dier is nog raeer samengetrokken en de wasafzondering is loenenomen ; d ^ nog iel oudere toestand; de afgezonderde nasmassa's zijn td een schild Bamengesrnollen. Allea icer yeniroot. de beide sexen. De larven, die zich tot mannetjes ontwikkelen (fig. 10), verliezen de monddeelen, sprieten en de ledematen. De monddeelet^ krijgen zij nooit terug; want ook de volwassen man- netjea bezitten geen' zuigsnuit. Op de eerste ver veiling volgt eenige da gen later de tweede vervelling, waardoor eene zoogenaamde ,,v66rpop" (fig. 10, b) ontstaat, die reeds ,duidelijk den aanleg van vleugels, pooten en sprieten vertoont, en welke v66rpop weinige dagen later in de \i% 10 (TetlaaDleverwissding \an de manneJiike Sao Job^ schitdluia a ^ larve ua de eerste vervelling (is pootloos en heeft eeo langeu zuigsnuit), h := tarve tia de tweede veriellinf" {zoogenjemde voorpop | c, d ^ mannelijke pop, res- pectievelijk van de buikzijde en van He rupijde gezien. a, h van de buikiijde. Zeer vergroot eigenlijke pop (c, d) verandert. Deze laatste onderscheidt zich van de v66rpop door meer ontwikkelde vleugelscheeden , meer ontwik- kelde pooten en sprieten , en ook doordat het achterlijf spits uitloopt en aan zijn uiteinde een paringsorgaan vertoont, Weinige dagen later komt uit de pop het volwaesen mannetje (fig. 11) te voorschijn, dat bij verreweg de meeste soorten van twee vleugels voorzien, maar bij andere soorten ongevleugeld is. Het volwassen mannetje kruipt weg van onder het sehild, waaronder het zich ontwikkelde, en beweegt zich vrij rond. Bij verschillende soorten van schildluizen zijn de mannetjes zeldzaam; bij enkelen zijn zij zelfs nog niet bekend. Altijd zijn zij, gelijk reeds werd gezegd, in verhouding 27 tot de wijfjes klein. Men ziet uit het bovenstaande, dat de mannelijke schildluizen eene zeer gecompliceerde gedaanteverwisseling hebben. De larven , welke zich tot wijfjes ontwikkelen , ondergaan eveneens onderscheiden vervellingen , maar behouden toch voortdurend meer den larven vorm (fig. 9, b, c. d.). Na de eerste ver veiling verdwijnen bij vele soorten de pooten en sprieten, maar de zuigsnuit blijft in ieder geval behouden. Bij volgende vervellingen moge de lichaams- vorm nog eenigszins gewijzigd worden , veel heeft dat niet te beteekenen. (fig. 12). Tegen den tijd dat de eieren tot voile ont- wikkeling geraken , (fig. 13) be- gint bij vele Fig. 11. Mannelijke San Jos^ schildiuis , volwassen. Zeer vergroot. ,. , lichaam op eigenaardige wijze op te zwellen (fig. 16), zoodat het — steeds onder het schild verscholen, — nauwlijks meer op een dier lijkt, maar meer op een uitwas van de plant, waarop het gezeten is. — Hier behoeven alleen die geslaehten en soorten van schildluizen te worden besproken, welke op ooftboomen leven-. De belangrijkste groepen van schildluizen zijn de volgende: 1^. Schildluizen , waarvan de volwassen wijfjes gedurende haar geheele leven in 't bezit blijven van pootjes, en die in dezen toestand wM met haarvormige wasuitscheidihgen , maar niet met een eigenlijk schild bedekt zijn: het geslacht Coccus, (Hiertoe behoort o.a. de in tropische streken op Cactussen levende schildluis, coehenille wordt vervaardigd; ook de hier te lande in de laatste jaren zoo schadeiyk geworden AcwAeMScM/rf/wis, die groote boomen kan doen te gronde gaan). 2^. Schildluizen , die een schild van was aFscheiden , waaronder het vrouwelijke dier verscholen is, zonder daarmee vergroeid te zijn, zoodat men het schild van het dier kan aflichten. (Hiertoe behooren- de geslaehten Asptdiotus, Diaspis, Chio- naspis, Mytilaspis). — Bij de eerstgenoemde twee geslaehten gelijkt het schild der wijfjes op eene oesterschaal ; het is ongeveer cirkel- rond (fig. 9, d). Het schild, waaronder zieh de mannetjes ontwikkelen, is bij Aspidiotus rond of ovaal, bij Diaspis meer langwerpig. — Chionaspis en Mytilaspis hebben een langwerpig, peervormig of kommavormig schild (fig. 28). 30. Schildluizen , die bedekt zijn door een schild, dat uit eene woekering van de huid zelve bestaat, zoodat het aan het dier vastzit. De wijfjes zijn in onbevruchten toestand ovaal en plat; later zwellen zij sterk op, en het lichaam heft zich omhoog, zoodat Fig. 12. a Bijkana volwaasen alleen de snuit, die in het plantendeel wLj^e van de San Jos^ flchildluia. gteekt, en de randen van het liehaam 6 Rand van het achterliif, noB ,.,.., ineer vergroot. ""^S Q''' plantendeel aanraken , en er onder het dier zelf eene holte ontstaat, waar zieh de eieren of de larven ophoopen. De wijfjes behouden gedurende haar geheele leven de pooten en sprieten, hoewel deze organen op verrena niet zoo sterk groeien als de rest van 't lichaam. De schildluizen van deze groep behooren tot de geslaehten Lecantum (fig. 16) en Pulvinaria. Bij het laatstgenoemde geslacht zijn de eieren onder bet lichaam van het dier in eene wollige wasdraden- massa ingehuld; bij het geslacht Lecanium niet. 29 Tot de onder 1 genoemde groep vau schildluizen behooren geene iDlandsche soorten, die schadelijk worden voor onze ooftboomen; de onder 2 genoemde schildluizen worden door de oofttelers „schildluizen" , de onder 3 genoemden worden door hen „dop- luizen" Invloed, dien de schildluizen uitoefenen op de planten, die zij bewonen. Dat de schildluizen op de door hen bewoonde planten eene zeer schadelijke inwerking moeten hebben, is licht te begrqpen, als men weet dat zij haren langen ' zuigsnuit diep in de planten- weeFsels insteken : bij stammen en takken van boomen tot diep in de levende bast, ja zelfs tot in het teeltweefsel of (cambium. Eeneschildluis, die zich als iarve eenmaal op eene bepaalde plaats, met behulp haren zuigsfluit, voor anker heeft gelegd , Jjlijft daar haar geheele leven zitten, en oefent dus onophoudelijk gedurende den ganschen tijd van haar bestaan eene schadelijke wer- king uit. ,Het laat zich inzien, dat eene schildluis bij voor- keur zich vestigt op twijgen, die nog niet door de aan- srooweliike San wezigheid van eene dikke, n het achterliif , , , , l . ■ v ■' doode schors net inboren van den snuit bemoeilijken; jonge twijgen en stammen worden dus in 't algemeen meer door schildluizen' bezet dan oude. Toch vestigen zich de schildluizen ook wel op de dikkere takken en stammen, zooiangdezenogeenegladdehuid hebben. 30 Ook vindt men deze insekten nog wel op appelboomstaramen , die reeds eene ruwe schors bezitten; de stam van den appelboom toch heeft tussehen de dikke schorssehubben groote plekken, waar de doode schors nog slechts zeer dun is. De perestammen , die zich reeds eerder meer gelijkmatig met een dikke schors bedekken, eigenen zich op meer gevorderden leeftijd minder voor de vestiging van schildluizen dan de appeistammen. Zoolang het aantal schildluizen op een' tak slechts gering is, doen zij weinig schade, want iedere schildluis onttrekt slechts eene geringe hoeveelheid stof aan het plantendeel, waarop zij gezeten is. Maar wanneer , zooals dikwijls geschiedt , de schildluizen zich op een' tak of stam zoodanig vermeerderen , dat zij dezen bijkans als eene aaneengesloten laag bedekken, dan wordt de saponttrekking van groote beteekenis en begint het aangetaste deel te kwijnen, ja het kan ervan doodgaan. Trouwens de eene boomsoort is gevoeliger voor schildluizen dan de andere. Perzik- boomen, waarop zich de San Joseschildluis sterk vermeerdert, sterven veel eerder dan appel en pereboomen. In 't algemeen is de diktegroei van die plaatsen van een' tak of stam, welke dicht met schildluizen bezet zijn, zeer gering; zoodat takken, waarop plaatselijk groote ophoopingen van schildluizen zitten , op de sterk aangetaste plaatsen weldra indeukingen vertbonen, aangezien de andere deelen van den tak hunnen gewonen diktegroei blijven behouden. Hetzelfde is 't geval met vruchten, waarop zich eene menigte schildluizen hebben gevestigd; in fig. 29 is eene peer afgebeeld , die duidelijk indeukingen vertoont op de plaatsen , waar een groot aantal kommavormige schildluizen gezeten zijn. Zulke plekken rijpen gewoonlijk ook eerst later dan de andere deelen der vrucht. Duidelijk ziet men dit vaak op citroenen , die op de plaatsen , waar schildluizen gezeten zijn, nog groen van schil zijn, terwijl de schil overigens geel gekleurd is. Weefsels, die de neiging hebben, in hunne cellen een rood celsap te vormen, doen dat gemakkelijk onder de inwerking van schildluizen. Zoo vindt men aan perziktakken , op de plaatsen waar de San Jos^schildluizen gezeten zijn , roode plekjes; eveneens 31 op appelen en peren , die met dezelfde schildluis bezet zijn. En op calvillen , waarop roode ooftboomschildluizqn (Didspis falldx) zaten , zag ik eveneens roode vlekken van vrij aanzienlijken omvang. Dat zwakke , ziekelijke boomen , of boomen , die op onvruchtbaren grond staan , minder weerstand bieden aan den aanval van sehild- luizen dan flinke, krachtig groeiende boomen, spreekt van zelf. Maar dat eigenlijk alleen zulke slecht groeiende boomen zouden worden aangevallen , zooals soms wordt beweerd , is niet waar : sehildluizen vestigen zich ook wel degeiijk op krachtig groeiende, gezonde boomen, die zij langzamerhand doen kwijnen, des te erger , naarmate de sehildluizen zich sneller vermeerderen. De San Jos^ schildluis, die in Staten als New Jersey en Maryland uitge- strekte boomgaarden geheel vernielt , doet in Canada en op Van- couverseiland betrekkelijk weinig schade. De eerstgenoemde Staten hebben lange zomers; daar volgen elkaar 3 of meer generaties van sehildluizen in 6en jaar op, terwijl in laatstgenoemde landen hoogstens twee generaties per jaar kunnen voorkomen, zoodat de vermeerdering daar veel minder sterk is , daargelaten nog dat tengevolge van het meer gure en vochtige klimaat dezer landen een groot aantal van de beruchte insekten sterven. Onze korte zomers en ons guur en vochtig klimaat zijn oorzaak, dat — wanneer de San Jos6 schildluis ook al in Nederlandsche boom- gaarden mocht worden ge'importeerd — de vermeerdering van dat insekt er altijd wel zoo gering zal blijven , dat het van geene praktische beteekenis voor ons land zal worden. Voor Nederland zal de gewone kommavormige schildluis wel altijd van ! veel meer beteekenis. blijven dan de zoo gevreesde San Jos^ i schildluis. Ik wees er reeds op, dat stammen en takken de eigenlijke woonplaats der sehildluizen zijn, maar dat zij toch 66k wel op vruchten overgaan ; dan even wel steeds op vruchten met eenigszins stevige schil: wel op appelen, peren en sinaasappelen , niet op perziken, pruimen en kersen. Het is meer eene uitzondering , als sehildluizen op de bladeren van ooftboomen overgaan; en in dit , geval zitten zij 't meest langs de nerven. 32 De overbrenging van schildluizen van de eene plants naar de andere, Daar de schildluizen alleen in hare prilste jeugd , en altijd maar voor z^r korten tijd (bij sommige soorten slechts enkele uren, bij anderen enkele dagen lang), het vermogen hebben, zich van de eene plaats naar de andere te bewegen, geschiedt de actieve verbreiding van deze insekten niet snel. Men ziet dikwijls dat in een' boomgaard sommige boomen erg met schildluizen bezet zijn, terwijl jaren lang de boomen, die er vlak naast staan, geheel vrij blijven. In kweekerijen, waar de jonge boompjes dicht opeen staan, zoodat elkaars takken elkander aanraken, of althans door den wind gedurig met elkaar in aanraking worden gebracht, geschiedt de verbreiding meestal veel sneller. Het meest geschiedt de verbreiding der schildluizen langs passieven weg, nl. doordat uit besmette kweekerijen afkomstige boompjes, waarop eene zekere schildluissoort aanwezig is, in kweekerijen of boomgaarden worden geplant, die tot dusver vrij waren. Ook met entrijs kunnen de schildluizen heinde en ver verbreid w;orden. Daarom is het zoo noodzakelijk , dat men nooit jonge boompjes of entrijs van elders importeert, zonder dat men ze nauwkeurig geinspecteerd heeft; en natuurlijk doet men het allerbest, wanneer men ze vooraf ontsmet. Het komt mij evenwel voor dat de vrees voor 't importeeren van schildluizen door middel van ooft^ dat van elders wordt aangevoerd, ongegrond is. Dat ooft wordt voor de consumptie gebruikt; en alleen de schillen, waarop schildluizen gezeten zijn, zouden desnoods in de boomgaarden en kweekerijen terecht kunnen komen. Dat zal evenwel gewoonlijk niet anders gebeuren dan via den mesthoop; en wanneer de schillen eerst op den mesthoop, en daarna met den mest in den boomgaard komen , zijn de daarop zittende schildluizen dood. Maar zelfs wanneer men vruchten met levende schildluizen erop in den boomgaard neerwierp, dan nog zou de kans, dat een bppm er door besmet werd, uiterst gering 33 we26n. Want de oude schildluizen bewegen zich niet; en alleen de pas uit het ei_ gekomen jongen kunnen gedurende enkele uren of hoogstens gedurende enkele dagen loopen; maar ook zij bewegen zich niet dan traag en slechts over zeer geringe afstanden. Wanneer nu die jonge larven een' op den grond liggenden appel verlaten , bereiken zij niet licht den stam van een' in de nabijheid staanden boom , en dan is gewoonlijk nog het ondereinde van zoo*n stam, door zijne dikke schorslaag, volslagen ongesehikt voor zoo*ii larfje om er zich op te vestigen. — Nooit heeft men dan ook kunnen constateeren , dat door den invoer van ooft in eene bepaalde streek , eene schildluissoort in die streek inheemsch zou zijn geworden. — Ik wil hier evenwel nog op eene andere verbreidingswijze de aandacht vestigen. Wanneer een boom met schildluizen is bezet, loopen de jonge larfjes daar in zeer grooten getale over de stammen en takken been. Zij kunnen dan geraakkelijk overgaan op vogels of insekten (kevers, vlinders enz.), welke deze boomen bezoeken, en deze kunnen de kleine ooftvijanden naar een' anderen boom overdragen. Dit kau ook geschieden door den mensch, op wiens kleeren zij insgelijks kunnen overgaan. Ook de wind kan de larfjes van den eenen boom naar den anderen overbrengen. Toch staat het vast dat de verbreiding der schildluizen verreweg het meest gebeurt door middel van besmette boompjes en van besmette entloten. Natuurlijke vijanden der schildluizen, Onder de natuurlijke vijanden der schildluizen vermeld ik in de eerste plaats verschillende soorten van lievenheersbeestjes , die hn als volwassen kever ^n als larve zich gaarne met schildluizen voeden. Zij steken hunnen kop onder het schild, dat zij aldus oplichten om er het eigenlijke dier onder weg te halen. In Europa heeft men nooit zoo'n bijzonder grooten invloed van de lieven- heersbeestjes op de schildluisvermeerdering kunnen aantoonen; maar in onder scheiden gedeelten van Amerika heeft men — en soms niet zonder succes — getracht , de San Jose schildluis te bestrijden Land- en Tuinhouwh.: Ziekten en Besch. der Ooftboomeny IV. 3 34 door in de door dit insekt geteisterde streken lievenheersbeestjes te brengen, en wel soorten, die zich 6n door vraatzucht fen door snelle vermeerdering onderscheiden. Zoo heeft men in CalifomiS zelfs lievenheersbeestjes uit Australia geimporteerd. Andere vqanden der sehildluizen zijn sluipwespen. In Nederland — in 't algemeen in Europa — heeft men van de sluipwespen, die zich ats larven in 't lichaain der schildluizen ontwikkelen , nog geen studie gemaakt; dat &n de gewone sctiildluizen hn de ,,dopluizen" (bl. 29) ook hier te lande door sluipwespen bewoond worden , lieb ik herhaaldelijk kunnen constateeren. Te midden van de uitgebreide schildluiskolonien vindt men er dan een grooter of kleiner getal, soms eene gi'oote menigte bij elkaar, die in het schild een gat vertoonen, nl. dat, waardoor de sluipwesp naar buiten gekropen is. Dat de sluipwespen, die zich in zeer kleine schildluizen (zooals de San Jos€ schildluis, de roode ooftboomschildluis) ontwikkelen, zelven zeer klein zijn, spreekt van zelf. In de grootere dopluizen ontwikkelen zich grootere soorten van sluipwespen. In Zuid- Calif ornie is de vroeger daar zoo schadelijke San Jos4 35 schildluis in de laatste jaren zeer op den achtergrond getreden; en er zijn daar streken, waar dit insekt tegenwoordig geheel of zoo goed als geheel verdwenen is , hoewel het daar vroeger groote verwoestingen aanrichtte. (Bij San Jos6 vindt men geen San Jos^ schildluizen meer). Volgens de Amerikaansche entomologen moet dit aan de werking van de sluipwespen en lievensheerbeestjes worden toegeschreven. In Noord-Californie, New Jersey, Maryland, Virginia, enz. komen 66k wel sluipwespen en lievenheersbeestjes voor , maar d^^r hebben deze natuurlijke vijanden geene zoo krachtige uitwer- king gehad, en zullen zij ook eene zoo krachtige uitwerking nooit krijgen. De reden daarvan is deze. De San Jos6 schildluis doorleeft elk jaar eene rustperiode , gedurende welke alle levensverrichtingen stilstaan , bepaaldelijk ook de voortplanting. Deze rustperiode duurt in warme streken weinig korter dan in koudere; de voortplanting begint in de Zuidelijker streken zoowel als in de meer Noordelijk gelegene eerst in de eerste helft varf Juni. Maar terwijl in de meer gematigde streken ook de natuurlijke vijanden (lievenheersbeestjes en sluipwespen) eene vrij langdurige rustperiode hebben , ontbreekt die voor deze natuurlijke vijanden geheel of bijkans geheel in de streken met een subtropisch klimaat. En zoo zullen dus in laatst- bedoelde streken na korteren of langeren tijd de natuurlijke vijanden van de San Jose schildluis dit insekt geheel uitroeien. Onder de natuurlijke vijanden der schildluizen moeten ook som- mige zwammen worden vermeld , die in deze insekten parasiteeren ; met name heeft Sphaerostible coccophila in Florida en Georgia de San Jose schildluis zoodanig in aantal verminderd , dat dit insekt in die staten tegenwoordig geene oeconomische beteekenis meer heeft. In fig. 15 is afgebeeld een boomstam, overdekt met San Jose schildluizen , die door de genoemde zwam zijn aangetast. De licht gekleurde kringen rondom de schildluizen worden gevormd door de oranjekleurige conidiendragers der zwam. Op sommige plaatsen zijn de door de zwam gedoode schildluizen van. den stam gevallen, ronde of ovale, lichtgekleurde pekken achterlatende. Men heeft getracht, de schildluizen doodende Sphaerostible kunstmatig te verbreiden in boomgaarden, die door de San Jos6 jvenk'kt met San Jose aehildluizen , (I nr (!p zivRMi Sphnrm^llbe fonnpkiln. 37 schildluis werden geteisterd; maar praktische resultaten, in 't groot, heeft men er niet van gezien, Het warme en voehtige klimaat van Florida en Georgia werkt het gedijen van de bedoelde zwam in de hand op eene wijze als dat elders niet plaatsvindt. Ook in Europa treft men dikwijls ^childluizen aan, die door eene zwam gedood zijn, en bepaaldelijk ook de bovengenoemde Sphaerostible coccophila werd in de Oude Wereld aangetroffen. Bestrijdingsmiddelen. Boomen, die met schildluizen bezet zijn, moeten voor alles ratio- neel behandeld worden. Vaak kan reeds eene doelmatige bemesting, zelfs zonder aanwending van schildluizen doodende middelen , veel goed doen: niet om de insekten te verdrijven, maar wel om hunne schadelijke werking op de boomen te verminderen. Ook tiebben in 't algemeen boomen, die op eene open plaats staan, zoodat lucht en lieht van alle kanten toegankelijk zijn, van schildluizen minder te lijden dan dezulke, die op erg ingesloten plaatsen groeien. Maar wanneer een boom eenmaal met schildluizen is bezet, kan men die insekten niet weg krijgen: noch door bemes- ting noch door den boom een' meer vrijen stand te geven. Dan zijn directe bestrijdingsmiddelen noodig. Van veel belang is ook, dat men zorge, een' boomgaard of eene kweekerij , die vrij is van schildluizen , ook vrij daarvan te houden , door te zorgen , ze niet van elders in te voeren met jonge boompjes of met entloten. Het meest rationed is, deze — alvorens ze in boomgaard of kweekerij te brengen, met blauwzuurgas te des- infecteeren (zie deel I, en register in deel IV). — In gevallen, dat de schildluizen alleen aan de dunnere takken van een' boom zitten, niet aan de dikke takken en aan de stam- men, kan het zijn nut hebben, dat men deze dunne takken tot op het oudere hout afzaagt; er ontwikkelen zich dan opnieuw jonge takken, die vrij van schildluis blijven. Deze methode wordt het meest toegepast, wan^neer de ooftboomen door dopluizen (LecaniufnJ bewoond worden, die zelden op dikkere takken en op stammen zitten. Maar altijd moet er een tijd verloopen v66r de op de aangegeven wijze behandelde boom weer eene nieuwe kroon heeft gekregen. Men zal du3 in 't algeraeen goed doen , een middel als het bovenstaande alleen dSn aan te wenden, wanneer andere bestrijdingsmiddelen moeilijk kunnen worden toegepast. — De groote dopluizen bestrijdt men in vele gevallen het allerbest door de takken, waarop ze gezeten zijn, flink tewrijven, waarbij men de insekten en hunne eieren of jongen stuk drukt. Men kan dit doen met de hand, die men vooraf met een' leeren handschoen bekleed heeft; men kan er ook een lap voor nemen. Voor alle zekerheid kan men eene bespuiting met een der hieronder aangegeven vloeistoffen laten volgen. In 't algemeen zal men deze bestrij dings wijze het best kunnen toepassen als de boomen in bladerloozen toestand zijn. De kleinere soorten van schildluizen , die gewoonlijk in grooten getale dieht bijeenzitten , kan men langs meehanischen weg, door 't afwrijven der takken, niet op afdoende wijze bestrijden. De bestrijding door aanwending van vloeistoffen F'"Ti' D gcschiedt of met behulp van een kwastje of penseel wjiiisiokdopluig 6f met behulp van een' pulverisateur. Wanneer men (Lecaniam Vi- gebruik maakt van vloeistoffen , die missehien eenigs- 'V' 03 ST- 2ins schadelijk voor den boom zelven zouden kunnen wezen , werkt men het best zooveel mogelijk met een kwast of penseel, waarmee men de vloeistof ook in de eventueele spleten van de schors brengt. Men zorge daarbij , de kwast niet te diep in de vloeistof in te doopen, opdat deze op de plaats zelve, waar stam of tak is aangetast, blijve en niet langs deze deelen neer- druppele. De kroon van hooge boomen, de zeer dunne takjes en de achterkant van de takken der leidbooraen kunnen niet met de kwast bereikt worden; deze behandele men dus met den pulveri- sateur. Men bespuite niet al te sterk, zoodat de vloeistof ook al weer zoo min mogelijk afdruppelt; liever herhale men de bespuiting, indien noodig. In Californie maakt men ter bestrijding van de San Jose 39 schildluis en van vele andere scbildluizen , met ^oed gevolg gebruik van de ,,salt, lime and sulphur wash'*, eenepap, samengesteld uit keukenzout , kalk en zwavel , vermengd met water. Deze pap wordt in den rusttijd der boomen over de stammen en takken gespoten; zij vormt daarop eene laag, waaronder de scbildluizen verstikken. Nu beerscbt er in Calif ornie ieder jaar maanden lang acbtereen droogte, zoodat de bedekkende massa gedurende de gansche periode, waarin de scbildluizen zicb anders zouden voortplanten , op stammen en takken ' blijft kleven. In de Oostelijke staten van N. Amerika ecbter beeft men van bet aangegeven mengsel weinig^ succes gebad , omdat de regen bet spoedig van de boomen afwascbt; en aangezien dit in ons land eveneens bet geval zal zijn, scbijnt bet gebeel overbodig, bier op de bedoelde bestrijdingswijze nader in* te gaan. In de Oostelijke Staten van N. Amerika maakt men bet meest gebruik van ,,wbale oil soap" of traanzeep. Deze kan op de volgende wijze worden vervaardigd. Men neemt 6 KG. geconcentreerde loog van bijtende kalk en voegt daarbij 100 Liter kokend water. Bij de kokend beete oplossing wordt 19 Liter traani) gegoten; alles wordt dooreen geroerd, en twee uur lang met elkaar gekookt. Naarmate er water verdampt, wordt er gedurig weer bijgevoegd, zoodat de totale massa ongeveer dezelfde blijft. Op deze of dergelijke wijze bereide traanzeep is in Amerika vrij algemeen in den bandel; bij ons niet. Wie bier bet middel gebruiken wil, zal bet dus zelf moeten bereiden. Van de traanzeep maakt men eene oplossing ter sterkte van ongeveer een KG. op 4 Liter water. De aldus gevormde vloeistof is ecbter in kouden toestand zeer taai; men kan baar koud wel met eene kwast of een' borstel op stammen en takken smeren; maar om baar met den pulverisateur over de boomen te spuiten, moet men baar — volgens Frank — warm maken, en dan kan zij alleen in den winter gebruikt worden , daar de warme traanzeepoplossing de bladeren en ook de knoppen benadeelt. Prof. Smitb te New-Brunswick (N. J.) ecbter verdunt de traanzeep- oplossing wat sterker en spuit er dan mee, zonder baar te ver- l) Traan wordt verkregen door het nitsmelten van walvischspok. 40 warmen. Hij voegt er ook wat kalk aan toe, omdat alsdan de plaatsen, welke men behandeld heeft, door hare witte kleur dadelijk herkenbaar zijn , zoodat men er zeker van is , dat bij de bespuiting geen gedeelte van den boom wordt overgeslagen. Daar bepaaldelijk de jonge larven gemakkelijk door traanzeep worden gedood, veel gemakkelijker dan de volwassen schildluizen , zoo moet men volgens Smith de boomen vooral in den zomer besproeien; en voorai mag eene besproeiing in September niet achterwegeblijven, omdat aldus de in deze maand geboren wordende jongen gedood worden, welke jongen anders tot volwassen en voor overwintering geschikte insekten zich zouden ontwikkelen. Waarschijnlijk zou bij ons met onze kortere nazomers eene September-besproeiing door eene Augustus-besproeiing moeten worden vervangen. — Ik zelf had tot dusver geene gelegenheid, met traanzeep proeven te doen; en niemand in Europa schijnt nog dit in Amerika zoo doelmatig gebleken middel te hebben geprobeerd. Andere middelen, die in Amerika met meer of minder succes gebruikt worden, maar hier nooit zijn beproefd, sla ik over; want vrij zeker zullen de meeste van deze middelen hier te lande geen ingang vinden , daar wij in het petroleum een doelmatig en — mits op de juiste wijze toegepast — voor de boomen onschadelijk bestrijdingsmiddel tegen schildluizen bezitten. In Amerika verkiest men het ruwe petroleum (,, crude oiP') boven het petroleum, zooals wij het in de lampen branden (in Amerika ,,kerosene'') genoemd; maar daar wij hier te lande het ruwe petroleum zoo moeilijk kunnen krijgen, bepaal ik mij tot de bespreking van de ervaringen, bij ons met gewooh, gezuiverd petroleum opgedaan. En dan kunnen wij zeggen, dat het onvermengde petroleum een volkomen afdoend middel tegen alle schildluizen is; wordt een zoodanig insekt, — H zij als larve, 't zij als volwassen dier — door petroleum aangeraakt , dan sterft het. Maar petroleum laat zich op de boomen alleen dan toepassen als deze in bladerloozen toestand verkeeren; en ook in dezen toestand is het voor perzikboomen niet geheel ongevaarlijk. Appelboomen, pereboomen, pruimeboomen kan men gedurende den winter gerust met petroleum behandelen. Men gebruike deze 41 stof onvermengd op de staramen en dikkere takken, waarop zij met behulp van een kwast of penseel wordt geappliceerd (zie bl. 38) ; de dunnere twijgen bespuite men met een petroleum-emulsie (deel I). Wat de aanwending van zoodanige petroleum-emulsies aangaat , zij opgemerkt , dat men deze tegenwoordig dikwijls niet meer met behulp van zeepwater samenstelt, maar liever gebruik maakt van mechanische mengsels van petroleum en water , die men met behulp van bepaalde toestellen (zie deel I) vervaardigt. Dergelijke,, mechanische emulsies" oefenen op de te bestrijden insekten eene even krachtige werking uit als de zeepwateremulsies , maar werken minder schadelijk in op de plantendeelen , omdat het petroleum uit de mechanische emulsies spoediger verdampt. Men kan de petroleum-emulsies (mechanische- of zeepwater-emulsies) natuurlijk van verschillende samenstelling maken; hoe minder petroleum erin komt, des te geringer is de kans, dat de boomen er door beschadigd worden, maar des te meer kans is er, dat da schildluizen niet gedood worden. Naar mijne ervaring is het in de meeste gevallen *tbest, gelijke hoeveelheden petroleum en water (of zeepwater) te nemen. Wil men zeer gevoelige boomen behandelen (perziken) , dan neme men liever veel minder petroleum en meer water, en men spuite een keer vaker. Uit de meeste petroleum-emulsies scheidt zich het petroleum toch op den duur in meerdere of mindere mate weer af. Het best ver- mengd blijven petroleum en zeepwater in eene emulsie , die men — volgens het voorschrift van Kriiger — op de volgende wijze bereidt. Men lost 5 KG. groene zeep onder verwarming in 5 Liter water op; men neemt daarna de kokend heete massa van H vuur, voegt er 5 Liter petroleum bij, en pompt nu het mengsel met behulp van eene gewone tuinspuit zoolang dooreen, tot alles koud is geworden. Dit mengsel, in onverdunden toestand gebruikt, doodt alle schildluizen en doet geen kwaad, noch aan de bast noch aan de knoppen. Nooit gebruike men petroleum of petroleum-emulsies tegen 't voorjaar, wanneer de knoppen reeds eenige werkzaamheid beginnen te vertoonen, al is daar ook nog uitwendig niet veel p •V. ♦ 1^- * k. . • r. A <» 42 van te zien. De beste tijd is de winter, of wel het late najaar, zoodra de bladeren van de boomen zijn; ja zelfs behoeft men desnoods het afvallen der bladeren niet eens af te wachten. Overzicht van de dan ooftboomen schadelijke schildluissoorten. Op bl. 27 werd eene indeeling gegeven van de schildluizen in drie groepen. AUeen tot de laatste twee groepen behooren soorten , die onzen ooftboomen schade doen. Die van de eene groep (met een los schild, waaronder het dier zelf verscholen is) heeten bij den kweeker ware schildluizen^ die van de tweede groep (bij wellce het dier met het schild samengegroeid is) heeten dopluizen. Tot de ware schildluizen behooren : de echte San Jose schildluis (Aspidiotus pemiciosus Comstock), de onechte (Europeesche) San Jose schildluis (Aspidiotus ostreaeformis Curtis) j de roode ooftboomschildluis (Diaspis fallow Honvath), de kommavor- mige schildluis {Mytila>spis pomorum Bouche). — Tot de dopluizen behooren : de perzikdopluizen (Lecanium Persicae Fabr. en Z. roiundum Reaum) y de walnootdopluis (L, Juglandis Bouche) , de peredopluis (L, Pyri Schrank) , de kersedopluis (L, Cera^si Goethe) y de bonte pruimebladluis (L, variegatum Goethe) y de wijnstokdopluis (Pulvinaria Vitis auct.), de bessen- dopluis (P. ribesiae Signoret), Van de opgenoemde soorten behoort de echte San Jos6 schildluis niet tot de inlandsche, al moge zij dan ook nu en dan op Ameri- kaansche fruiten worden ingevoerd; ook de onechte San Jos6 schildluis en enkele der opgenoemde Lecaniumsoorten schijnen nog niet in ons land te worden aangetroffen , maar daar deze laatsten Midden-Europeesche soorten zijn, is er althans groote kans, dat zij zich later hier te lande toch wel zuUen vertoonen. En dat de ware San Jose schildluis , — hoewel deze niet inlandsch is en het waarschijnlljk ook wel nooit zal worden, — hier toch besproken wordt, vindt zijn reden d^^rin, dat iedereen daarvan hier in den laatsten tijd den mond vol bad. Vele andere soorten 43 (uit Amerika en Zuid-Europa afkomstig) , die hier wel eens met fruit worden geimporfeerd , maar in onze ooftboomgaarden en kweekerijen geen vasten voet kregen , ga ik met sttlzwijgen voorbij. Van de San Jos^ schildluis en de beide Europeesche soorten , die gemakkelijk met haar kunnen worden verward, gee! ik hier eene vrij ged^tailleerde beschrijving; het spreekt van zeW dat de daarin vermelde bijzonderheden alleen bij sterke vergrooting kunnen worden waargenomen, Ik geef hier alleen eene beschrijving van de wijfjes, omdat het vast zittende wijfje in alle tijden des jaars wordt aangetroffen , terwijl het vrij beweeglijke en veel zeldzamere mannetje in het koude jaargetijde niet te vinden is. San Jos^ schildluis (Aspidiotiis pemiciosus Comstock). Schild : 1 — 2 mM. in middellijn , donkergriJB , in het midden met eene slechts weinig lichtere verhevenheid. Kleur der wijfjes: geel. Aarsopening der wijfjes: gelegen aan de rugzijde {in fig. 17 schemert zij door in a); de afstand van de aarsopening tot de aanhechtingsplaats van de middelste lobben van den achter- " lijfsrand is ongeveer fi/™ k 2 ^ maal zoo groot als de lengte , dezer lobben. Geslachtsopentng der wijfjes (fig. 17 , v) : gelegen aan de Fig. 17. Achtereinde van 'I achierlijf buikzijde, in het midden van het van de San JoB^ schildluis, vao de buik- laatste lichaamslid. De afstand " van deze openmg tot de aars- opening is du3 4—6 maal zoo lang als de middellobben. Buikklieren („Spinnerets", „Filieres"; dat zijn in groepen geplaatste klieren, die de geslachtsopening omringen; zie b\. 47): steeds ontbrekend, ook bij de volwassen wijfjes. 44 Bouw van den achterlijfsrand (fig. 18): In het midden twee slechts weinig convergeerende lobben aa. Door eene zeer smalle insnijding daarvan gescheiden, volgen twee kleinere zijlobben bb, achter welke eene tweede insnijding ligt. Onder de eerste insnijding heeft de lichaamsrand twee lange , kam vormige chitineverdikkingen , en uit de insnijding zelve steken twee zwak zaagvormig getande haarvormigen te voorschijn. De tweede insnijding (bij cc) heeft eene kleinere chitineverdikking onder zich, en draagt drie van franje voorziene haarvormingen. Daarop volgen (bij dd) drie haarachtige vormingen, die ieder in twee punten eindigen, van welke dikwijls of de eene of de andere grooter is dan de anderen, maar van welke soms ook de eene of de andere zoo klein is, dat zij bijkans geheel verdwenen is. (Ver- gelijk van fig. 18 de linkerzijde I m'^'WI-uL/ c J met de rechterzijde). Bovendien ^ ifKH* '7\ V%Ahv\ \ vertoont de rand van het achterlijf /^^^ jl \J spitse, dolk vormige dorens, waar- y^^' U >- van er ^^n geplaatst is aan ieder Fig. 18. Achterrand van 't uiteinde ^^^ ^^ middellobben , 6en aan van het achterlijf der San Jose schildluis; ieder van de zijlobben , terwijl zeer vergroot. ^^ ^55^ en ^n achter de drie in twee punten uitloopende haarvormingen staat. — Voortplanting. De wijfjes brengen levende jongen ter wereld. Deze hebben , zoo lang zij in het moederlichaam vertoeven , spiraal- vormig ineengerolde deelen van den snuit (figg. 9 — 13, 19, 20). De San Jos6 schildluis is gerioemd naar het stadje San Jose in Californie, waar zij het eerst in boomgaarden en kweekerijen als een zeer schadelijk insekt ontdekt werd. Waarschijnlijk is zij van uit Japan in Californie gei'mporteerd. Sedert werd zij met boompjes en entloten naar andere streken van Amerika gebracht, en kreeg zij vasten voet in verscheiden warm-gematigde en subtropische streken van de Vereenigde Staten, vooral in New Jersey, Penn- sylvanie, Maryland, Virginia, Noord- en Zuid-Carolina , Georgia, Illinois, Indiana, Ohio. In deze streken, waar de zomers lang zijn, strekt zich de voortplanting tot in *t laatst van October, zelfs 45 tot in Nevember, nit, en kunnen 4 of 5 generaties elliander in e^n jaar opvolgen; terwijl in andere streken, waav de najaars- koude veel eerder invalt, de vermeerdering veel minder sterk is (Canada, Britsch Columbia, enz.), zoodat het insekt daar weinig schade aanricht. Ook in voehtige streken , 't zij warme (Florida , Albania), 'tzijkoudere (Britsch Columbia , Vancouverseiland) wil het op den duur niet aarden. Daarom laat het zieh verwach- dat de San Josg schildluis , zelfs wan- neer zij raetingevoer- de boompjes naar ons land kwam , hier toch geen vasten voet zal krijgen , en althans zeker van niet meer beteekenis hier zal worden dan andere schildluizen. Hoewel zij wel eens op nit Amerika ingevoerd fruit aanwezig is , behoeft men niet te vreezen , dat zij zich dien weg in I onze boomgaarden zou vestigen (bl. 32). DeSanJosgscbild- luis leeft op appel, peer, ineidoren, Cydonia japonica, rozen, spiraea's, perzik, amandel, abrikoos, pruim, kera, aalbes, kruisbes, walnoot, sinaasappel, wijnstok, hnde, iep, wilgen en populieren, tamme kanstanje, kardinaalshoed en op nog andere Fig. 10. a. Takje, met San Jose Bchildluiien ln>dekl; b. kteir gedeellP van de oppervlnkie van ditlaitjo, vei^oot. (Men ^iet volwassen wijfjee, zeer jongp h met pootjes , ea alle inogelijke tusschenstadien i tueschen). 46 boomen en stniiken, bij voorkeur echter op de in deze lijst opgenoemde vruchtboomen ; niet op kruidaehtige planten iioeh op conifeeren. Van boomen, die in sterke mate door de San Jos^ schildluis worden geteisterd , ' sterven de takken aueeessievelijk af, totdat de geheele boom na korteren ol langeren tijd dood is. De perzik lijdt van den aanval van de beruehte schildluis , bij even sterke aantasting, veelmeerdah andere vruchtboomen. In een' booragaard in Maryland werden van de ruira 28,300 perzikboomen er niet minder dan 13.000 door de San Jose schildluis gedood. Een perzikboom , waarop zich dit insekt vestigt en tot sterke vermeerdering komt, is gewoon- lijk reeds drie jaar na den aanval dood; een pereboom , die in even sterke mate wordt aangetast, houdt het 5 jaar en zelfs langer nit; en bij doelmatige en tljdige „ n„ „ . . , , bestriiding van het insekt is zelfs Fir. 20. Een Btammetie, geheel uiet ■ , „ ,. , San Jos^ acliildluUeD bedekt, iicMdichi, ^e kans op voUedig herstel zeer ilat 7,1] aati de opperviakte eun „^hurf- groot. Appel- , pere- en pruime- tlg»v.orkom,ag,™. Bo,eD..n, li.k,, boomen, die wordeii aanget.st, IS een Btiikie Bchors met schildlmzen . lets ' 6 i krijgen veel dood hont, en soms lijdt de vruchtzetting er onder; maar vaak leveren de kwijnende boomen nog vele vruch- ten, die evenwel de normale grootte niet bereiken. Soms vestigt zich de San JosS schildluis ook op vruehten, nl. op appelen en pere;i , zelden of nooit op pruimen , kersea of perziken, De aldus aangetaste appelen en peren groeien slecht en vertoonen roode vlekken rondom de plaatsen, waar de schild- luizen zitten. 1 Btiikje Bchors met schildluizen , r vei^root , weer^geve Gele Europeesche Pseudo San Jos6 schildluis (Aspidiotus ostreaeformis Curtis). Schild: 1—2 mM. in diameter, donkergrijs, in het midden met eene sleclits weinig lich- tere verhevenlieid. Kleur der wijfjes : geel, Aarsopening der wijf- jes gelegen aan de rug- zijde. (Zij schemert in fig. 21 en fig. 22 door). De afstand van de aars- opening tot de aanhech- tingsplaats der middelste lobben van den achter- lijfsrand is 2 — 4 maal zoo groot als de lengte dezer lobben. Fig. 21. Achtereinde van 't achlertijf van eene joDge vrouwelijke gele Enropeesche Pseudo Han Jnai BCbildluis (A^idioliu oitreiu/ormis) , van de buikzgde gezien. Geslachtsopening der wijfjes (fig. 22, v): gelegen aan de bulk- zijde, in het midden van het laatflte lichaamslid. De af stand van deze opening tot de aars- opening is dus 4 — 6 maal zoo lang als de P middellobben. De ge- slachtsopening is echter bij de onvolwassen wijf- jes nog niet aanwezig, en wordt eerst na de laatste vervetling zicht- Fig. 'irl. Athtereinde v gelieel volwafleen Europeeeche Pseudo San Jos^ baar. (Verffeliik fig 21 schildluis {Aspidioius ottreaeformie) , van de bulk- , '.. ,„, zijde geiien. met fig. 22). Buikklieren (,, Spin- nerets", „FiIi6res") (fig. 22, sp). Deze ontbreken zoo lang als de 48 geslachtsopening ontbreekt (zie boven); maar men vindt ze na de laatste vervelling, zoodra deze laatste zichtbaar wordt. (Vergelijk fig. 21 met fig. 22). Zij vertoonen zich dan, in vier groepen van langwerpigen vorm vereenigd, twee links, twee rechts van de geslachtsopening. Eene middelste groep van buikklieren ont- breekt geheel, of zij is door enkele afzonderlijk staande klieren (zie fig. 22, achter de geslachtsopening v) aangeduid. Bouw van den achterlijfsrand (fig. 23).^ Deze verschilt van dien der ware San Jose schildluis door de volgende kenmerken. In het midden twee zwak divergeerende lobben aa. De geheele achterlijfsrand is meer gelijkmatig, overal ongeveer even sterk, ge- chitiniseerd , zoodat geene afzonderlijke , kamvormige huidverdikkingen kunnen worden onderscheiden. In de tweede insnijding (cc) staan gewoonlijk slechts twee stevige, van franje voorziene haarvormingen. De haarachtige vormingen, die ieder in twee punten eindigen (dd) zijn gewoonlijk minder in aantal en zijn ieder voor zich minder ontwikkeld dan bij de ware San Jose schildluis het geval is. — Voortplanting: De wijfjes brengen levende jongen ter wereld; deze hebben zoo lang zij in het moederlichaam vertoeven , spiraal- vormig ineengerolde deelen van den snuit. 