The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Den 9<^ December 1702 klaagden de Staten yan Holland oyer dezelfde materie, dat nl. yerscheidene smaadschriften tegen Eoningen en buitenlandsche aanzienlijke personen werden uitgegeyen; yoorts, dat in yerschillende openbare nieuwsbladen met minder eerbied dan betamelijk is oyer hen werd gesproken. Zg yerboden daarom den yerkoop en het inbrengen enran, wat de oouranten aangaat met deze uit- zondering: „ten zij permissie bekomen hebbende yan de Magistraat banner woonplaats, zonder in dezelye eenige gekroonde Hoofden, enz. eenigen aanstoot te geyen, op poene 1) Ordonn. v. h. Boekverkopers Gilde van Amstelredamme (1798) bl. 18 v. 2) Uandvesten van Amsterdam, bl. 1045. 10 146 van arbitraire correctie aan den Igve naar exigentie van zaken. — Verder verstaan wg, dat de vorige Placcaten in hun geheel blijven, yoor zoo ver in dezen niets ter contrarie daartegen wordt gedisponeerd'' ^). Op welke uitlandsche vorsten dit plakkaat bet oog heeft, hebben wij niet kunnen yinden en durven wij haast niet gissen. Misschien werden Engeland en de pas ten Eonink- lijken troon gestegen Anna Stuart bedoeld, in wier bulp, in den kort geleden aan den Franschen Eoning yerklaarden oorlog, eenige Nederlanders geen yertrouwen stelden. Den 27sten December yan eyengenoemd jaar kondigden de Gecommitteerde Raden yan Utrecht woordelgk hetzelfde plakkaat ook in hunne Proyincie af '). De menigte yan plakkaten, inzonderheid betreffende bet yerbod yan fameuse libellen en de schadelijke nieuwsbladen is in de eerste helft der XVIIIde eeuw yeel minder talrjjk, dan in bet tweede gedeelte der yoorgaande eeuw. Wellicbt is dit een teeken yan de meerdere rust, die ons Yaderland tot ongeyeer de helft der XVIIIde eeuw genoot, of zoo men wil, gaf juist die rust aan de aristocratische partjj, die toen boyendreef, gelegenheid aan de yroeger uitgekomen plak- katen stronger de hand te houden. Niet dat het in de yorige eeuw aan bepalingen yan beschreyen recht ontbrak, maar ten geyolge yan toen minder heerschende in- en uitwendige rust, was de nauwkeurige toepassing eryan ook minder strong gehandhaafd. Nu waren de partgschappen mede bijna bedaard, welke anders een zeer gereede aanleiding zouden hebben kunnen geyen tot het ontetaan yan smaad- en schotsohriften, en wellicbt koesterden de schrijyers ook eenigermate yrees yoor die Hooge Oyerheid, welke thans rustig regeerde. In 1708 treffen wij aan een Ordonnantie yan de Ridder- schap en de Steden yan Oyerijsel, yan den S^ten Maart, waarbij wordt bepaald: „Dat geen Boekdrukker in deze Proyincie zal yermogen eenige Theologische boeken te 1) Groot Placaat-Boek, V, 691; Wiltens, IH, 255; de Gijselaar, 7i. Van de Water I, 736 v. 147 drukken of te doen drukken, anders aLa met vermelding yan den naam des auteurs en drukkers (daar hierdoor veel- tgds schadelijke leeren worden yoortgebragt), als ook met yermelding yan de approbatie der Yisitatores door de Clas- sen" — (yoor Holland den 9den April 1675, yoor Friesland den 12den Mei 1682 bepaald) — „dat ook geen Boekyer- kooper zal yermogen zoodanige Theologische boeken te yerkoopen of te yeilen, ten zij geyisiteerd en geapprobeerd bij deze yisitatie ^). Den28sten Juni 1715 kwam de yroeger op bl. 4, HoofdstukI, § 1 enz., reeds breedyoeriger yermelde Resolutie der Staten yan Holland uit. Ten behoeye der Oyerlieden yan de Boek- yerkoopers-gilden in yele steden yan Holland bestaande, die oyer het nadrukken yan boeken zich hadden beklaagd, werd dit plakkaat in zake de octrooien door de Staten uitge- yaardigd. Ofschoon wjj daaryan boyen reeds yerscheiden punten yermeldden, komt het ons niet ongepast yoor het hier geregeld en uityoeriger te herhalen, omdat het ons onderwerp zeer yan nabij betreft. ^"S^ deliberatie oyer het Request der Oyerlieden, is bij Hun Ed. Gr. Mog. goedge- yonden en yerstaan, dat niet zuUen mogen worden yerzocht eenige Octroijen tot het drukken en yerkoopen yan boeken onder yerkeerde titels, maar dat in het request de regte naam yan het boek zal moeten worden gesteld." (lets der- gelgks werd den 9(^en Januari 1686 bepaald). „Dat de boeken, waarop yoorschr. Octroijen zullen yerzocht worden, moeten behooren in yollen eigendom, ten minste yoor het grootste gedeelte, aan Ingezetenen yan dozen Landen, en hier te Lande gedrukt zullen moeten zijn. Dat in geyalyan yerzoeken en obtineren yan Octroijen of CoUectien of Cor- pora, in dezelye niet zullen mogen worden gei'nsereerd eenige boeken, welke bij andere ingezetenen yan den Staat reeds zgn gedrukt, tenzjj met consent yan de eerste drukkers. 1) Zie: Landregt v. Overyssel, bl. 4 en 417. — Een vonnis tegen N. MuYS yAN Holt, op 19 October 1708 geveld, voor *t schryven en uitgeven van lasterlijke brieven, enz., verineldt J. Koning, Lijfstraffelijke regtsoefening te Amsterd. 1828, bl. 176. 148 En ten opzichte van School- of Eerkboeken, mitgaders oude Auctores Classici geene yerdere Octroijen zuUen mogen worden verzocht, als op de Annotation, Commentarien, In- dices, enz., die op nieuws daarbij zullen gevoegd worden, alles op poene van nuUiteit der Octroijen. — Eindelijk, dat de poenaliteiten tegen die genen, die eenig book, waarop Octroy is geobtineerd, in 't geheel of ten deele nadrukken, of elders nagedmkt, in deze Provincie invoeren, uitgeven of verkoopen, in de formulieren van Octroy ordinair gesteld op f 300, Yoortaan zullen verhoogd worden tot f 3000, en dat telkens, zoo menigmaal dezelve zullen worden achter- haald'* ^). Deze Resolutie meet zeker onder de belangrijkste en Yoomaamste wetten worden geteld, die de belangen der boekdrukkers van weleer in ons vaderland raakten. Een Plakkaat van een anderen aard, dat den 21sten l^o- yember 1715 yan de Staten yan Holland uitging, handelde oyer de Eerkelijke censuur. Dat yan 9 April 1675 werd daarbij nog uitgebreid en bet yolgende er aan toegeyoegd: „Pro- fesBoren in de Theologie yan onze Uniyersiteit te Leyden, en Regenten der CoUegien aldaar, zullen geene boeken of geschriften oyer de Religie (uitgezonderd de Es^erciUxtumis Academical) mogen laten drukken of anderszins uitgeyen, tenzjj zij op het titelblad expresseren of doen expresseren bun naam en professie. — Statueren wijders, dat een boek of geschrift (yan de zaken der Gereformeerde religie han- delende) zijne approbatie yan Professoren of Classis (yolgens art. 1 en 2 yan het Plakkaat yan 1675) gekregenhebbende, de auteur achter het titelblad zal moeten laten drukken, dat hetzelye yan Proff. of Classis is geyisiteerd en geappro- beerd, met bijyoeging door welke Classis, en den dag der approbatie der Proff. of yan het Classis. En zullen alle boeken yan de Religie, niet yoorzien yan zoodanige appro- batie der Proff. of Classis, gehouden worden als niet yoort- gekomen uit den schoot der Gereformeerde Eerk in deze 1) Groot PUcaat-Boek, V, 603; Wiltbns, III, 252. 149 Proyincie, niettegenstaande dezelve ook door een Gereformeerd persoon mogten geschreTen of uitgegeyen zjjn" ^). Den 16<len October 1723 vaardigden de Staten vaa Hol- land een plakkaat uit togen de losbandigheid dercoaranten, die missiyes van gezanten dezer Republiek bjj buitenland- Bche Yorston hadden openbaar gemaakt. Het stuk kan niet woordelijk worden medegedeeld, omdat de tokst zelye in de Plakkaatboeken op dat jaar niet yoorkomt. Het word echter den 9^^ Pebruari 1771 hernieuwd*) en komen wjj er later uityoeriger op torug. Het Hof yan Holland liet op 21 Januari 1726 een be- sluit uitgaan, waarbij werd aangetoond, dat de losbandigheid yan de pers yerbazend was toegenomen en dat zelfis de godsdienst, eyeninin als de politiek en de staatslieden, on- gedeerd bleyen. De politieke en kerkelijke schotschriften worden opnieuw yerboden en summierlijk er bij geyoegd: „Wij beyeelen, dat niemand eenige geschriften uitgeye of drukke, ten zij dat het origineel door denauteurof uitgeyer, die ook bekend moot zjjn, is geteekend, en yoor zoo yeel die geschriften, zaken yan Religie of Staat en Regering betreffen, daarenboyen gemunieerd met de permissie of auctoriteit, daaromtrent naar ordre yan den Lande yereischt. Dat niemand yan de drukkers binnen deze Landen lets drukke, ten zij geteekend en gequalificeerd ab boyen, welke teekening en qualificatie zg moeten bewaren, en gerequireerd worden, exhiberen. Dat geene drukkers eenige gedrukte papieren uit hunne drukkerijen zuUen te yoorschijn brengen, ten zij yoor dezelye gedrukt zijn hun naam en woonplaats, zuUende bg manquement de drukkers als auteurs beschouwd worden. Dat niemand eenige gedrukte of ongedrukte libellen yan buiten komende ontfange, of bjj inadyertentie ontfangen hebbende, debiteere. Dat niemand eenig gedrukte libeUen zonder naam en woonplaats yan drukker yerspreide, maar dat ieder zal gehouden zijn, zoo eenige dier libellen tot zijne 1) Groot Placaat-Boek, V, 604; Wiltbns, I, 390; de Gijselaar. 71 v. 2) Zie ook hierachter op biz. 154, noot. 150 kennis komen, ze terstond aan te geyen, en indien hij ze magtig is, ze overtegeven, benevens de denuntiatie van den auteur of hpuder derzelve aan den Procureur Generaal of de respective OfHcieren der plaatsen waar zulks yooryalt ; lastende den Officieren tegen de overtreders te procederen, niet alleen tot de straffen by de vorige placaten gestatueerd^ maar ook ter oorzake van hardnekkigheid, tot hooger straf- fen, van bannissement of aan den lijye, en ook tot canfis- ccUie van goederen^ naar exigentie van zaken" ^). Wij zien bier geen bloote herhaling van vroegere bepalingen, maar bet verbod wel degelijk ook uitgestrekt tot die gevallen, waarin, dewijl daartegen de hoogste straf nog niet was vastgesteld, de ervaring had geleerd dat de verbodsbepalingen werden overtreden. Wat bet naast volgt, is bet Plakkaat der 8taten van Hol- land, van 30 April 1728, boudende uitbreiding van bun Plakkaat van 5 December 1679, dat wij boven vermeldden en betwelk eenigszins in onbruik was geraakt ^). Zij verordenen daarbij: „Is verstaan, dat van nu voortaan alien, die ver- kregen zullen bebben Octroy tot bet drukken of berdruk- ken van boeken, kaarten, printen, enz. een Exemplaar daarvan op groot papier, gebonden en wel geconditioneerd zullen moeten brengen in de Bibliotheek van Hun Ed. Gr. Mog. Universiteit te Leyden binnen 6 weken, nadat zij bet- zelve book, enz. bebben beginnen uittegeven, op boete van f 600 ten behoove der I^ederduitscbe armen ') van de 1) Groot Placaat-Boek, VI, 555; Wiltens, III, 256. — De verbeurlver- klaring is iets nieuws en komt hier 't eerst voor. 2) Deze herhaling werd veroorzaakt door Mr. D. van Rouen, Secretaris van Curatoren te Leiden, die in 1725 Secretaris geworden, terstond dit uit naam van de Curatoren bij de Staten aanbond, en verkreeg. Tweeerlei be- paling werd door 't Gilde (te Amsterdam?) tegen 't concept- plakkaat in- gebracht: l^ H geen geagreeerd werd, dat de boete, bij verzuim der 6 weken, niet zou accreseeren; 2^. dat niet werd goedgekeurd, dat ze slechts / 300 mogte bedragen." 3) Nergens vroeger zagen wij zoo bepaald melding gemaakt van NetUr^ duUtcke armen. Ongetwijfeld werden zij gesteld tegenover de armen van de Waalsche, R. Katholieken, Luthersche en andere gezindten. 151 woonplaats des verzoekers, en op poene ran met ter daad yerstooken te zjjn van het effect van voorschr. Octroy. Dat ook hetzelfde nodig zal zgn, zoo de yerzoekers, gedurende den tgd van hun Octroy, het boek willen herdrukken met eenige obseryatien, noten, yerbeteringen, yeranderingen enz., of ook in een ander formaat. Dat wijders, Octroy yerkregen zijnde op het drukken yan eenige Journalen, MercuriuBsen, of andere, jaarlijks op nieuwB uitkomende boeken, de drak- kers daaryan, na expiratie yan hun yerzocht Octroy, schoon zg daarin geene renoyatie hadden yerzocht, jaarlijks tot hetzelfde gehouden zijn" ^). Terzelfder dage yerscheen een Plakkaat yan dezelfde Staten, yan een gansch andere strekking, uitgelokt door een niet lang te yoren geconstateerd misbruik, bepalende, „dat niemand hier te Lande zal mogen drukken eenige boeken, op den naam yan Professoren, of andere leden onzer Uni- yersiteit te Leyden, die te yoren nooit gedrukt zijn geweest; ale hunne Schriffcen, Lessen enz., ten zg alyoorens daartoe te hebben yerkregen schriftelijk consent yan dezelye of yan hunne erfgenamen. Dat niemand in deze Landen zal mogen inbrengen of yerkoopen eenige boeken yan dezelye Proff. enz., die buiten deze Proy. gedrukt zouden mogen zgn, en hier nooit zijn gedrukt, wanneer ze zonder consent dier Proff. of hunner erfgenamen gedrukt zullen zijn. Alles op verbeurte der Exempl. en eene boete yan f 600 te yer- beuren bij den drukker, inbrenger, uitgeyer of yerkooper (yolgens de gebruikelijke wijze in 3 deelen te yerdeelen); lastende onze Officieren alle boeken zonder yoorschr. consent reeds gedrukt of hiema te drukken, op te halen en te doen scheuren." Tot dusyerre het Plakkaat; in de Resolutie, bij die ge- legenheid in de Staten-yergadering genomen, en waarbij de af kondiging yan het eyen yermeld Plakkaat word yast- gesteld, werd boyendien het yolgende opgenomen: „Dat 1) Groot Placaat-Boek, VI, 598; Wiltens, II, 520. 152 daarentegen dezelve Proff. en andere Leden van yoorschr. Uniyersiteit eenige boeken bereids door bun uitgegeyen, en binnen deze Landen gedrnkt, met eenige verbeteringen, veran- deringen of bijvoegselen in bet licht willende geren, die zullen moeten laten drukken door den drukker, die de yoorschr. boeken de eerste maal beeft gedrukt, of door die deszelfs regt zullen yerkregen bebben, ten ware daaroyer tuBschen uitgeyer en drukker anders ware geconyenieerd, en dat zij oyer bet berdrukken elkander niet kunnende yerstaan, bet different zal worden gearbitreerd door 2 per- Bonen, bij ieder 6^n te kiezen. Dat eindelgk Proff. enz. oyer bet drukken en uitgeyen yan eenige werken, met Boek- drukkers bier te Lande geconyenieerd zijnde, zulke werken niet zullen opbouden; dat ook de BoekdrukkerB bet af- drukken yan zoodanige boeken niet mogen uitstellen of laten steken : en dat de Bcbade daardoor bg den een of ander te yeroorzaken, mode zal worden geregeld door 2 onpartgdige perBonen, te kiezen alB yoren" ^). Den 19den October 1730 werden op beyel yan den Magi- Btraat yan Amsterdam de Eeuren bemieuwd betreffende de oproerige gescbriften, waarin de stedelijke oyerbeid in bet bestuur der stad werden beleedigd en openlijk zwart ge- maakt, zoodat bet yolk tegen bem werd opgeruid. Aan den aanbrenger yan de auteurs, yan de drukkers en uitgeyers dier pamfietten wordt een geldelijke belooning yan f 500 toegezegd '). Welke bijzondere oorzaak er bestond, dat toen 1) Het Plakkaat en de Resolatie z\jn opgenomen in het Groot Placaat- Boek, VI, 399 vv.; Wiltens, II, 522 vv. 2) Handvesten van Amsterdam, bl. 1045 v. — £. C. d*Engelbronner vermeldt in De Weegickaaly 1839, n*. 2, bl. 47, onder „Beteageling der Drukpers'', dai 14 Jani 1730 de Staten van Holland besloten, dat de Ridder- schap en verdere H. E. Gr. Mog. Gecoramitteerden met en benevens eenige Commissarissen uit den Hove zouden nazien de plaeateu en ordree wmm den Lande tegen de lieeniie van het drukken en te overwegen of ze niet beboorden te worden vernieuwd, veranderd of met bijvoegselen vermeerderd. Commis- sarissen adviseerden, dat tot stuiting van gemelde lioentie H. E. Gr. Mog- te arresteren badden een placaat, waarvan een concept daarnevens ging. Docb biervan rapport gedaan zijnde, bad deze zaak geen gevolg, dan dat 153 ten tijde zooveel smaadschriften het licht zagen, is ons niet gebleken ^). Het Hof van Holland gaf den 26sten Juli 1731, naar aanleiding van twee Fransche boeken, ten vorige jare in Den Haag uitgekomen (Critique desinteressie des joumaax litteraires etc. door F. de Bruts en Lettres serieuses et badines sur les ouvrages des Savans door Barre de Beau Marchais) en waarin yele met den waren godsdienst strgdige leerstellingen werden verkondigd, die streng moest worden geweerd, een verbod met toevoeging van het vol- gende: ,,Yerbiedende verder een ieder, de zaken bij de respective Synodes of andere Eerkelijke Yergaderingen dezer Landen verhandeld — door eenige gesohriften aan te tasten, of de personen gemelde Synodes en Eerkelijke Yergaderingen gecomposeerd hebbende te carperen, zulke gesohriften te Terspreiden, yeel minder te drukken of te doen drukken, op poene dat tegen schrijyers en drukkers zal worden ge- procedeerd tot het infligeren van zoodanige straf als tegen perturbateurs van de gemeene ruste der Eerke dezer Landen bij den Hove of andere Justicieren bevonden zal worden te behooren" *). Wij zagen reeds dat de werken van Spinoza den 25^^^ Juni 1678 door de Staten van Holland verboden werden. Een Plakkaat van deze, van 26 Febrnari 1732, tegen de ge- sohriften der Hattemisten, waarvan men beweerde dat zij dezelfde kettersche meeningen verkondigden als de volgers alle de leden kop\j van *t zelve verzochten, om daarop de intentie hunner prindpalen te verstaan en de finale resoliitie dan tot nadere deliberatie werd uitgcsteld. 1) In het contra-adres van het Amster damsche boekdrukltprsgilde dd 12 October 1730, wordt gewag gemaakt van Libert^ntche en andere Kei- terseke boeken (dus Theologie) en van JournaUn, Bibtiotkeken en VouvelUt, Kan onder de laatste ook het schr\jven van Jean lk Clekc begrepen v^ezen? — In Juli 1730 (12 December 1764 herhaald) werd te Amsterdam op last der Staten-Generaal verboden eenige indagingen, vonnissen enz. te drykken, enz^ enz. betreffende de groote misdaad (crimen contra naturam, sodomie), die in 1730 aldaar zeer sterk werd bedreven. 2) Groot Placaat-Boek, Yi, 637 Wiltens, III, 259; de 6ijselaar,73v 154 van Spinoza, verbood die boeken nadrukkelijk op dezelfde boeteni). Den lO^en April 1732 verbood het gerecht der stad Utrecht een boek, getrokken uit de geschriften van Pok- TiAAN YAK Hattbm, op arbitrale straf, met een premie van 100 Ducatons voor den aanwgzer. Bij gelegenheid der uitgave van andere Spinozistische libellen hemieuwden de Staten-Generaal op 22 Mei 1733 het laatste plakkaat der Staten van Holland, waarbij tegen de boek- drukkers, uitgevers en verspreiders dezelfde boete werd bepaald, die in het plakkaat van 1678 was vastgesteld *). In een plakkaat der Staten van Zutphen, van 16 Sep- tember 1737, is bepaald: „dat Bijbels, Liturgien en Heidel- bergsche Catechismus niet gedrukt zullen worden, of gedrukt zijnde, uitgegeven dan na revisie en onderteekening der Predikanten door 't Classis te committeren" '). In December 1738 kwam een verbod uit van Burgemeesteren van Am- sterdam, om voortaan geen boeken of geschriften over Kerkdijke zaken te drukken of uit te geven, dan met kennis van H. Ed. Gr. Achtb., op poene van de hoogste ongenade, „dewgl sedert eenigen tijd vele boeken en geschriften dien- aangaande zijn uitgegeven.'' De Staten van Gelderland en Zutphen vaardigden den 28sten April 1740 een Plakkaat uit betreffende de kerkelgke belangen, waarin zij bepalen : „Niemand van de Gereform. Religie mag boeken laten drukken, het zij van hem, ofvsm een ander gemaakt, dan na visitatie en approbatie van het Classis, particulier Synode, of Professoren in de Theologie ; 1) WiLTENS, U, 588. 2) WiLTENS, n» 598. — Burgemeesters van Amsterdam, ten gevolge van een Resolutie der Staten van Holland van 26 Februari 1734, verbodenden 9<leD Maart van dat jaar den Courantiers aldaar, „de correspondentie met eenige Ministers van dezen Staat buitenslands, of derzelver Secretarissen , op *t forraeren der Couranten; zoowel als de insertie derzelver missiven, ofschoon op andere wgs verkregen; op boeten als naar zaaksgelegenheid bevonden zal worden gemeriteerd te zijn." 3) Groot Geld. Placaat-Boek, 111 572. 155 zullende bij nalatigheid van dien de boeken gehouden wor- den als niet yoortgekomen uit den schoot der Gereform. Eerk, boven de verbeurte van alle Exempl. en eene boete van / 100 voor de eerste, en f 200 en arbitraire correctie voor de tweede reis ^). Van Holland zagen wg dergelijk plakkaat van 9 April 1675, van Friesland van den \2^^ Mei 1682 en van Overijsel van 8 Maart 1708. Wanneer het in een staat rustig is en vreedzaam, zijn daar twisten en oneenigheden bedaard, heerscht overal en bij alien eendracht, dan wordt daar ook geen aanleiding gevonden beleedigingen in woord en schrift althans, tegen het Yaderland en zijne burgers te uiten. Immers als de partijschappen zijn verstomd, rest er bijna niets, dat door den nijd of smaad zou kunnen aangevallen worden. Hieruit volgt dan ook, dat aangezien toen ter tgd en in de eerste helft dezer eeuw ons Yaderland in vrg kalmen en rustigen toe- stand verkeerde, nagenoeg geen smaadschriften het licht zagen. Dat dit werkelijk zoo was, wordt door de geschiedenis bevestigd, want van 1726 tot 1745 kwam geen algemeen plakkaat tegen smaad- en eerroovende geschriften in ons Yaderland uit'). Wij zouden dus tot de beschouwing van dien minder vreedzamen tijd moeten overgaan, doch vermits, behalve de plakkaten, die de pamfletten raken, hier ter plaatse ook van andere, die voor ons doel dienstig zijn, melding dient 1) Dit Plakkaat wordt niet gevonden bij Van Loon, wiens verzameling niet verder loopt dan tot Februari van dat jaar, maar is ontleend aan een brief van den Heer Joh. In de Betouw. Wij betreuren het intusschen zeer, dat de zeer nauwkeurige Piakkaatboeken niet van al de Provincien en Steden voorkomen en, als zij bestaan, niet tot onze dagen reiken. De meesten hunner gaan niet verder dan tot het midden der vorige eeuw. 2) Er bestaat wel een plakkaat van Amsterdam van het jnar 1730, dat boven is verroeld, doch dat betreft die stad alleen. Voorts een ander van de Staten-Generaal van i Juli 1735 tegen een enkel schotschrift, JyMe Vervolg van de Laiifntehe en Nederduiticke Keurdigien^ in 't bijzonder gericht, zie Groot Placaat-Boek, VI, 465 en Wiltens, IV, 428. Dit gaan wij echter met stilzwijgen voorbij, wijl w\j van afzonderlijke libellen geen gewag maken. n 156 te worden gemaakt, Wenschen wij eerst na te gaan wat het jaar 1744 in dat opzicht heeft gegeven. De couranten komen opnieuw te berde. Den 15<len April van dat jaar ging een.plakkaat uit van de Staten van Holland, waarbij zij te kennen gaven, na lezing der Haarlemmer Courant van den yorigen dag, waarin een zinsnede voorkwam, die voor verscheiden Yorsten belee- digend was, „dat de Burgemeesters van Haarlem zuUen verzocht worden, den Courantier daarover te hooren, en deswegens naar bevind van zaken te corrigeren; en dat mede aan Heeren Regeerders van de Steden dezer Provincie, in welke Couranten worden uitgegeven, zal worden aange- schreven, omtrent de Courantiers, ieder in de hare, zoo- danige ordre te stellen, dat in de Couranten niets worde gebragt, dat eenige vreemde Hoven regtmatige reden ran offensie geven kan" i). De Staten-Generaal vaardigden den 29steii Mei van het- zelfde jaar een meer dringende Resolutie uit van de yoI- gende strekking: Daar de Courantiers zich meer dan ooit geemancipeerd hebben, in hunne Couranten te insereren brieven, memorien, resolutien en andere stukken tot de deliberatie der hooge Regering specterende, zoodanige zelb, die de Regering oordeelt, dat secreet moeten gehouden worden, — dat ze zich daarenboven de licentie geyen in hunne Couranten te doen influeren Nouvelles en reflectien voor Souvereinen, geallieerden en yrienden van den Staat odieus, geljjk daarover nog laatstelgk klachten van het Hof yan Yrankrijk zijn ingekomen, — en dat deze licentie der Cou- rantiers yeeltijds moeijelijkheden aan de Regering komt te yerwekken; zoo yerzoeken Hun Hoog Mog., dat Heeren Staten tegen zoodanige buitensporige licentie genoegzamo ordres gelieyen te stellen, en Courantiers op zware poena- liteiten te yerbieden, zonder kennis en goedyinden der Hooge Regering of yan de Magg. der steden en plaatsen, daar de Courantiers resideren: op gelijke poenaliteiten yan 1) Groot Placaat-Boek VII 818. 157 in hunne Couranten te maken yerhalen of refleotien, die aan andere Potestaten reden van offensie kunnen geven, zonder dat het tot hunne verschooning zal kunnen dienen, dat zij die uit andere Couranten getrokken hebben'' i). Om zoo spoedig mogelijk aan het verlangen der Staten- Generaal te voldoen, bepaalden de Staten van Holland reeds op den 5<len Juni: „Dat aan Burgg. en Regeerders der Steden, leden dezer Vergadering zal geschreven worden, ieder in hunne Stad, en aan de gecommitteerde Raden in beide quartieren respective, in de yerdere steden en plaatsen zorg te dragen, dat geene Couranten, Gazettes of andere Nouvelles onder wat naam, worden gedrukt, verkocht of gedivulgeerd, of elders gedrukt zijnde, ingebragt, verkooht of gedivulgeerd, zonder daartoe behoorlijke permissie ge- vra£4^ en bekomen te hebben, en dat in dezelve geper- mitteerde Couranten, aan geene gekroonde Hoofden, enz. eenige aanstoot worde gegeven ; dat de Contraventeurs mogen gestraft worden volgens placaat van Hun Ed. Gr. Mog. van 9 Dec. 1702; en dat men ook vigilere op de nakoming van Hun Ed. Gr. Mog. resolutie van 4 Sept. 1659" *). Een besluit van het Hof van Holland, van 29 Juni 1745, en dat weinig nieuws behelst, verbiedt: „het drukken, ver- koopen, enz. van eenige geschriften — door welke — aan eenige gekroonde Hoofden enz. — aanstoot gegeven wordt — op poene dat de Contraventeurs — zuUen gestraft worden, volgens beschreven regten en placaten dezer Landen" '). Tot hiertoe hadden alle smaadschriften tegen hetvaderland en zijne burgers opgehouden te yerschijnen; men mag dit althans vermoeden voor zooveel de plakkaten er over zwijgen. De geschriften daarentegen, die beleedigingen bevatten tegen huiknlandsche Vorsten waren niettemin in grooten getale uitgekomen, zooals uit hetgeen wij zoo even opmerkten, duidelijk blijkt. Het is ons niet bekend, wie de beleedigde 1) Groot Placaat-Boek, VII, 818; de Gijselaar, 74. 2) Groot Placaat-Boek, VII, 819; OE Guselaar, 74 v. 3) Groot Placaat-Boek, VII, 8:20; Wiltbns, IV, 429; de Guselaar 75 y. 158 Potentate!! zijn, waaryan in die 4 plakkaten wordt gewag gemaakt, daar de titels der smaadschriften daarin niet wor- den vermeld. Den 17den Mei 1744 brak de oorlog tusschen de Staten-Generaal en Lodewijk de XY^e, Koning van Frankrijk, uit. De Staten hadden dien op alle mogeljjke wijzen trachten te voorkomen, uit vrees dat de Koning zich zwaar beleedigd achtte. De uitkomst bewees, dat hunne Trees niet ongegrond was, blijkeng het plakkaat van 15 April, waarin gesproken wordt van klachten over fameuse libellen van 's Koningswege bij de Staten ingebracht. Toen de pogingeu om den vrede te bewaren Yerijdeld bleken, dienden yooral het plakkaat van 29 Mei en het daarmede samenhangende van 5 Juni yan hetzelfde jaar om zwaarder beleediging te beletten. Wat het plakkaat yan 29 Januari 1745 betreft: wellicht waren er in Nederland per- sonen, die Maria Thebesia, Eoningin yan Hongarge, haatten en aan hun yjjandige gezindheid tegen die Yorstin, met wie de Staten-GFeneraal een yerbond hadden gesloten en wie zij hulp yerleenden, lueht gayen. In hetzelfde jaar werd andermaal tegen de libellen het- zelfde yerbod uitgeyaardigd. Den 4<Jen Juni 1745 deed het Hof yan Holland een besluit uitgaan yan nagenoeg denzelf- den inhoud als het naastyoorgaande, waarbij het ,,drukken, enz. yooral yan zoodanige naamlooze geschriften, als strekken tot laesie yan eer, faam en goeden naam. yan eenige per- sonen of familien, op poene bij yorige plakkaten gestatueerd op perturbatie yan gemeene ruste enz.'' ^). Door de uityaardiging yan die yier plakkaten yan de jaren 1744 en '45 was de driestheid der Courantiers niet gestuit; integendeel nam zij dermate toe, dat, op yerzoek yan de Staten-GFeneraal, de Staten yan Holland op den 28sten October 1746 hoofdzakeljjk hetzelfde yoorstelden, wat in de plakkaten yan 29 Mei en 5 Juni 1744 betreffende de nieuwstijdingen was bepaald, nl. het daarin opnemen yan 1) Groot Placaat-Boek, VII, 821; Wiltens, IV, 431; de Gusblaa^r, 76. 159 ^eenige propoeitien, brieyen, resolutien, rappoiten, memorien, garniBoens-lijaten en andere acten van Staat, reflectien, hatelijk Yoor yreemde Mogendheden, yrienden yan den Staat, en tot yilipendie der hooge Regering" i). Daar het nu yan zelf spreekt, dat die scherpe plakkaten tegen de libellen niets te weeg brengen, tenzij ze eyen streng worden uitgeyoerd en dewijl de Staten yan Holland bespeurden, dat die resolutien niet behoorlijk en spoedig werden toegepast, yaardigden zij den I2den October 1748 een bijzonder plakkaat uit, waarbij den Procureur-Generaal en de oyerige rechterlijke ambtenaren werd beyolen, zoowel in de steden als op het platteland, te zorgen, dat de plakkaten tegen de libeUen uitgekomen ten uitvoer werden gebracht '). Terwijl wij, als gewoonljjk, de plakkaten tegen de afzon- derlijke yerboden schotschriften, die reeds lang yergeten waren, hier yoorbijgaan (o. a. een yan het jaar 1749), moeten wij nu in de eerste plaats bespreken een plakkaat yan de Staten yan Holland, betreffende zekere priyilegien, waaryan, Bchoon boyen reeds yermeld, hier in de tijdsorde dient te worden gewag gemaakt. Aan het yerzoek der predikanten en ouderlingen yan de Luthersche Eerk te Amsterdam, „dat in het yeryolg geene Priyilegien op de Psalmen- en Gezang- boeken bij die yan de onyeranderde Augsburgsche Geloofs- belijdenis in hunne Eerken gebruikt wordende, zuUen wor- den yerleend, en dat yan nu yoortaan geene Bijbels of Nieuwe Testamenten yolgens de yertaling yan M. Lutherus in de Nederd. taal oyergezet, mitsgaders geene Psalmen- en Ge- zangboeken, — bij de Luth. Gem. in deze Landen gebrui- i) Groot Placsiat-Boek. t. a. pi.; de Gijselaar, 77, die echter in plaats ▼an 28 October, den 6den opgeefl. 2) Groot Placaat-Boek, t. a p.; deGuselaar, 77. — Den 29*ten September 1748 werd in Amsterdam verboden het drukken, enz. van zoodanige zaken of pasquillen, waardoor de Regeering en anderen zouden kunnen beleedigd worden. — Den 30«ten Maart 1751 legdeREiTZ het Rectoraat der Utrechtsche Academic neder met het hoaden eener redevoering: d€ Censorihtt Ubrornm, over weike instelUng h\) zich in enkele opzichten gunstig uitlaat en wier ambtsplichten hij opsomt, enz. 160 kelijk, mogen worden gedrukt zonder revisie en approbatie van den Kerkenraad der voorschr. gemeente*', verleende de Staten den 29sten September 1752 een gunstig gehoor, ver- klarende, „dat, blijvende het Privilegie in 1745 aan eene Compagnie Boekverkoopere voor 15 jaren verleend, voor het drukken der Psalmen en Liederen, in zgn geheel, voorts geene verdere Priyilegien op de Psalmen, enz. van Yoor- noemde G-emeenten, zullen worden verleend; en dat verder geene Bjjb'els of N. T. volgens Luther's vertaling in 't NeSrduitsch overgezet, ook geene Psalmen, enz. — zullen mogen worden gedrukt, zonder revisie en approbatie bij den Kerkenraad van de Luthersche Gemeente dier stad, alwaar ze staan gedrukt te worden, en bij zoo verre daar geene Luthersche Gemeente mogt zjjn, dan van den Kerkenraad dier Gemeente te Amsterdam, op poene van confiscatie van alle Exemplaren zonder die auctoriteit gedrukt, en van f 500 voor den drukker dier boeken, geheel ten voordeele van de Luthersche Armen dier stad^). De magistraat van Amsterdam kondigde in 1754 een keur af, met verbod tegen het drukken en verspreiden van fameuse libellen, met toezegging eener praemie van /*1000 voor den aanbrenger der auteurs, drukkersof verspreiders'). Den 7<len Maart van hetzelfde jaar werd door de Staten van Holland uitgevaardigd eene hemieuwing van de voor- gaande tegen de schotschriften en afbeeldingen gerichte plakkaten, waardoor beleedigd wordt „de hooge Regering, mitsgaders hooge Personagien bij ons ten hoogsten respec- tabel — tot vermindering van de auctoriteit van haarl. Overigheid en tot af keering der goedo affectie, respect, ear 1) Groot Placaat-Boek, VIU, 458; Wiltrnr, IV; 37. — Den I2drn November 4753 werden de Resolutien der Burgemeesleren en Vroedschap van Utrecht, van 9 Januari 1688 en die van20 Joli 1691 hemieuwd (ziehiervoor biz. 141). 2) Onmiddeliyk vervolg op Wagenaar, XXII, 165—167. De aanleiding hiertoe was de uitgave van: Het Qedrag der Stadkouderegewindem verdedi^ door Mr. A. v. K. [ps. van |Mr. Elib Luzac] en het tegenschrifl: Het StmdioudericJUip weitiger geAandhaqfd eng, door EsoPUS DEM Beschbriikr. ^ 161 en gehoorzaamheid, die de Gemeente aan hunne Overigheid en hooge Personagien yerschuldigd is." Waarbjj nog meet worden geyoegd: ^Zoo is 't dat wij daarin willen yoorzien, met Cammunicatie en overleg van H, K H.de Vrouwe Chu/oer- nante inhaererende onze vorige tegen Paskwillen, enz., vooral yan 18 Januarij 1691 met de poenen daarin yervat, — aan den aanwgzer yan schnjyera, drukkers, zetters of drukkers- knechts derzelye, eene praemie yan / 3000, en impuniteit met naamsyerzwijging belooyen. Yerbiedende yeryolgens een iegeljjk — te maken, drukken, uittegeyen, — alzulke ergerlijke, oproerige en scandaleuze Paskwillen op eene boete, yoor de l^te reis, yan / 3000 en arbritrale correctie naar exigentie yan zaken; yoor de 2de, yan / 6000, en op poene ten minsten yan bannissement yoor altoos uit de Pro* yincie yan Holland en Westyriesland. En zoo yoorschr. persoonen de boetens niet kunnen betalen, zuUen ze publiek gegeesseld en mode yoor altoos gebannen worden." De boeten werden als gewoonlijk in drieen yerdeeld ^). Uit hetgeen daarin gezegd wordt met betrekking tot de Oouyemante schijnt, in yerband met de strekking yan bet geheele plakkaat, te blijken, dat toen door die schotschriften personen tot bet Hooge stamhuis yan Oranje behoorende wer- den beleedigd, yooral omdat oyer gemeen oyerleg tusschen den Oranjeyorst en de Staten-Generaal of die yan Holland geen melding wordt gemaakt, noch in bet plakkaat tegen de fameuse libellen yan 1691, noch in die yan yroeger dag- teekening. Onze meening, dat die paskwillen bedoelden de personen, waaryan wij zoo eyen spraken, te beleedigen, wordt yer- sterkt door de titels yan twee libellen, door ons hieryoor op biz. 160 yermeld*). Wij merken op, dat, terwijl bijna bij ieder door de Staten-Generaal of door de Staten yan Holland bernieuwd plakkaat onmiddellgk zwaarder straffen 1) Groot Placaat-Boek, VIII, 570; Wiltens, IV, 432; Nederl. Jaarb. 1754, 175 V. 3) Zie Onmidd. vervolg op Waoenaar. D1. XXU, 166, in de noot 11 162 werden vastgesteld, die bij dit plakkaat bepaald zeer zwaar mogen heeten. Bij one schgnt toen het geval te zijn geweest, wat in Engeland ten tijde van Hume (d. i. in 't midden der XVIIIde eeuw) plaats greep. Die beroemde geschiedkundige en wijsgeer zegt omtrent zijn yaderland het volgende: „Nos loix generates centre les s^ditieux et centre les libeiles, sent k un point, k ne pou- Yoir etre renforc^es. II ne reste done que deux moyens de nous bomer davantage k ces ^gards. 1^. Ce seroit de sou- mettre tout ce qui s'imprime k la censure"; waartoe ook sommige iN'ederlanders in 1769 bun toevlucht poogden te nemen, schoon met ongunstigen uitslag, omdat de zaak aan te veel bezwaren onderhevig en in strijd met den yolks- aard was, gelijk wij yerder zullen zien. 2^. „De confier k la Cour le pouyoir arbitraire de chatier les auteurs de tons les Merits, qui lui d^plaisent", wat bij ons niet kon geschieden. „L'un et Tautre de ces moyens", yoeg^ de Engelsche schrijyer er bij, „seroit une infraction si criante de tons nos priyil^ges, que probablement ce ne pourroit Stre 1^, que les demiers abris d'un gouyemement despotique ^). In het yolgende jaar, toen de schrijyer yan de Haagsche Courant, die om zijn waarheidsliefde weinig werd geprezen, daarin eenige hem ongeoorloofde zaken had opgenomen, beyalen de Staten yan Holland den 29sten Augustus 1755 den Magistraat yan elk der steden yan dat gewest te doen, wat in het plakkaat yan 5 Juni 1744 was yoorgeschreyen, met herhaling yan de bij yorige plakkaten gestelde straffen ^). Een plakkaat door de Staten yan Holland en West-Fries- land yan den 4<ien Aug. 1761, betre£Pende kerkelyke zaken, yerbiedt yoornamelijk opnieuw het drukken en uitgeyen yan 4) HuuE, Essais Moraux et Politiques. (Fr. vert), VI, 19 v^ in de ver- handeling De la UberU de la prette, 2) Groot Placaat-Boek, VIII, 572. — In Juli 1757 werd een zeker opstel te Amsterdam van wege den Hoofdofficier rondgezonden, tegen de licentie der Nieuwspapieren. 163 kerkelijke geschriften, zonder yoorafgaande yisitatie en goed- keuring van de bevoegde autoriteit ^). Hierin etemt dit plakkaat overeen met dat van 9 April 1675, door hen her- haald en uitgebreid den 21sten November 1715. Aan dat woordelijk herhaald stuk voegen zij de volgende strafbepa- lingen toe : ,,zullen daarenboven auteur, uitgever, verspreider en drukker ieder verbeuren eene boete van / 1000 voor elke contraventie van voorsz. punten; waarin ook zij ver- vallen, die eenig book, waarvan de auteur geene professie doet van de Oereform. religie, uitgeven, verspreiden of drukken, zonder dat de naam en professie des auteurs daar- voor gesteld zij. — Yerbieden eindelijk ook, eenige zulke niet geapprobeerde boeken uit eenige der Geunieerde Pro- vincien of ressort van de Generaliteit binnen onze Provincien intevoeren, te verspreiden en te verkoopen, op boete van / 300 voor ieder Exemplaar, welke boeten zullen zijn: Ys voor den OflScier, en 7a voor de Gereform. Armen der Stad, waar de calange plaats heeft'' "). Zonder gewag te maken van bet naamloos gesohrijf, vol smaad en haat, dat bij gelegenheid van de tragische geschie- denis in bet leven van den aanzienlijken Fries, den be- roemden dichter van Haren, uitkwam, welke geschriften in 1761 door de Staten van Holland werden verboden, gaan wij over tot bet jaar 1762, waarin op 30 Juli datzelfde college een plakkaat uitvaardigde tegen een werk van een Fransch geleerde, hetwelk, omdat bet thans in zeer veler handen is en door menigeen wordt gelezen, bier door ons moot worden vermeld, al onthouden wij ons ook overigens meestal van afzonderlijke verboden boeken te spreken. Het werk van Rousseau, den wijsgeer van Geneve, getiteld: JEmSej au de VEdaccUion^ door de Staten verklaard „godloos, 1) Zie de aanleiding o. a. bij Siroenbeek, Geschied. d. Leidsche Hooge- school. I, 278 V. 2) Groot Placaat-Boek. IX, 208; Wiltens, V, 442; OE Guselaar, 78. De zaak zelve wordt uitvoeriger behandeld in Onmidd. Vervolg op Wagenaar XXIII, 179 V. en 247; Nederl. Jaarb., 1761, bl. 847-860. 164 schandaleus, ergerlijk en profaAn, strekkende om de oner- yaren jeugd Tan den eenigen weg ter zaligheid af te leiden", dat boek eerst met privileges uitgekomen, werd, nadat zjjn Bchadelijken inhoud was bekend geworden, daarvan yeryallen yerklaard en teyens elkeen het drukken en uitgeyen eryan op een boete yan f 1000 yerboden. Reeds yroeger had dit geschrift in andere landen yan Europa hetzelfde lot onder- gaan en werd het zelfs den 9<ien Juni 1762 te Pargs yerbrand ^). Maar eyen als de zwaarste straffen en bedreigingen dik- wgls weinig uitrichten tot het bereiken yan de beste be- doelingen, zoo ging het ook hier : de trek naar het yerbodene had de overhand en ofschoon het yerkoopen yan Rousseau's boek in ons Land was yerboden, werd het later toch dik- wijls yan buiten af hier ingeyoerd, in losse yellen, en her- on derwaarts yerspreid onder andere goede boeken, waar- yan de yerkoop bij de overheid geen kwaad yermoeden wekte. Twee jaren later, op den 14den December 1764, yerbood het Hof yan Holland twee Fransche geschriften : Diction' noire FhUosophique portaiif door Voltaire en UEvangUe de la Baison] geschriften, waarin de Heilige Schrifl; openlgk werd aangeyallen en die derhalve niet alleen in het yuur geworpen en door beulshanden yerbrand werden, maar waaromtrent den boekdrukkers en boekyerkoopers hetzelfde, ja, een yeel scherper yorbod werd gegeyen, dan dat het boek yan Rousseau gold, daar zij binnen drie dagen na de af kondiging eryan al de exemplaren moesten overgeyen, op een boete yan / 100, boy en de op het jaar 1762 aange- haalde yan / 1000 «). In 1765 yerboden de Staten yan Friesland de uitgayeen de yerspreiding der I^ederlandsche yertaling van een ander 1) Groot Placaat-Boek. IX, 194; Wiltens, V, 445. UiUoeriger in Onmidd. vervolg op Wagenaar, XXIII, 217 v. 2) Zie Onmidd. vervolg, XXIII, 355 v.; het placaat in Groot-Placaai- Boek, IX, 195. 165 werk van Voltaire, getiteld: Sur la tdSrance en matiere de Bdigion i). Het Hof van Holland zelf, nadat het had bespeurd, hoe die Bchadelijke geschriften in 1762 en yolgende jaren van dag tot dag steeds meer verspreid werden, schreef over die zaak aan de Staten der Provincie, op den 29sten Januari 1765, ten geleide van een concept-plakkaat, om de gods- dienst en zeden bedervende boeken te Yerbieden. De Staten yereenigden zich echter niet met dat ontwerp. Intusschen dacht het Hof ook over het aanstellen van Censoren^ die al de boeken in de Yereenigde Nederlanden verschenen voor dat zjj te koop werden gesteld, zouden lezen en goedkeuren, in geval zjj naar hunne meening niets verkeerds bevatten, doch yerbieden, indien zjj hun, om welke reden dan ook, Bchadeljjk voorkwamen. Men zag echter in, dat deze zaak aan zooyele bezwaren onderheyig was, dat werd afgezien yan het yoomemen bij de Staten yan Holland toen tertjjde deswegens een yoorstel in te dienen. Nadat de Roomsch-Katholieke Eerk, bjj den aanyangder XYI^e eeuw, de wetenschap had verkregen, dat met hare leer strijdige geschriften werden uitgegeyen, teekende de geestelijkheid die met een zwarte kool, noemde zekettersch^ yerbood de lezing eryan aan de leeken en bracht ze daarom op den Index. Aan het gerechtshof der Inquisitie, dat op het einde der XVIde eeuw, met het oog op de yan het Christeljjk geloof afyallige Joden in Spanje was opgericht en de ketters zelyen oordeelde, droeg de Pans ook de boeken-censuur op. De zaak was ook Philips II aangenaam en welgeyaUig, daarbij yerwonderlijk wel passend in zijn regeeringsbeleid, aange- zien de Censoren alle boeken gedeelteljjkof geheel yerboden, waarin lets in strgd met den Roomsch-Eatholieken godsdiehst werd geyonden, die de Eoning met hart en ziel was toe- gedaan, welke daardoor krachtens het beginsel, dat toen i) Oninidd. vervolg, t. a. p. bl. 356. 166 reeds in die Eerk gold, dat nl. alien, die buiten haar ston- den^ verdoemd waren^ als van zelf er toe gebracht werd de ketters te haten en te vervolgen en hunne boeken door tuBschenkomst van de censuur te verbieden. Hieruit volgt als van zelf, dat de benaming van Boeken- Censor^ evenmin toen als later, in de Vereenigde Neder- landen zeer in den smaak viel. Toen echter in 1765 envol- gende jaren van die censoren gewag werd gemaakt, wilde het Hof van Holland, bij een geheele wijziging der zaak, desniet- tegenstaande den naam behouden. Dit zal van zelf blijken, als wij hebben doen opmerken, dat de theologische geschriften, die de Roomsch-Eatholieke Spanjaarden kettersch noemden, bij de Protestanten het hoogst stonden aangeschreven. Ook was het doel, dat men er bij ons mede beoogde, veel prijzenswaar- diger. De Spanjaarden toch, door een allerhevigsten haat tegen de ketters gedreven, poogden hunne pogingen met den mantel van den godsdienst te bedekken en stoften verbazend over het handhaven van den waren godsdienst : zoo niet Philips zelf, zijn althans diens handlangers in Nederland aldus te werk gegaan. Den onzen was het daarentegen te doen om den Gereformeerden godsdienst en zijn eenig fondament, de Heilige Schrift. De Nederlanders veroor- deelden niet die buiten het Gereformeerde Eerkgenootschap leefden (want een good Gereformeerde is ervan overtuigd, dat ook onder de Christenen, die een andere leer volgen, mannen worden gevonden, die door deugd en godsdienstzin uitblinken), maar zij betreurden, dat in de XVIII^e eeuw reeds gedurende vrij langen tgd de godsdienst door vele geschriften op veelvuldige wijze werd beleedigd, en zgne grondslagen, die op de Heilige Schrift steunen, geminacht, ja bespot werden; dat de goede zeden door ontuchtige ge- schriften en af beeldingen werden bedorven en de jeugd ten verderve werd gevoerd. Uit die beginselen moeten ook worden verklaard de vroeger hier te lande, in de jaren 1654 en '62 aangewende pogingen om visitateurs of censors van de boeken in te stellen, waarvan boven te zijner plaats melding werd gemaakt. Het is derhalve niet te verwonderen, veeleergoed 167 te keuren en te prijzen, dat het Hof van Holland en de Staten, die door dezelfde gedachten geleid, reeds in 1762 en '64, gelijk reeds werd opgemerkt, eenige gesehriften van Rousseau en Voltaire hadden yerboden, alle pogingen inspanden om dit kwaad te genezen op de wijze als wjj weldra zullen zien. Het streren was hoogst prijzenswaard ; evenwel was het te vreezen, dat het in de praktijk niet zou opgaan. „La surety g6n6rale de I'Etat", zegt Bielfeld ^), „et la surety particuli^re de chacun de ses membres exigent, qu'on ne per- mette point la publication des liyres impies, des libelles centre le Gouyemement, des ouyrages scandaleux et capables de cor- rompre la jeunesse, ou d'entrainer Tinnocence au crime. Ges considerations ont donn6 k la police Tinspection surles imprimeries, librairies, colporteurs, et autres personnes, qui d^bitent les liyres, et sur les auteurs." Maar in de uitvoermg is de zaak moeilijker; want zoo dezelfde maatregel op de boeken zelyen wordt toegepast, zoo de boeken aan den in het plakkaat yoorgeschreyen regel worden getoetst, zal de zaak nooit tot een goed einde kunnen worden gebracht, zoowel door de onkunde yan de censors, die niet in staat zjjn boeken yan allerlei inhoud te beoordeelen, als ten ge- yolge yan de gezindheid dier personen, die, te zeer aan zekere beginselen in kerkelijke, moreele of politieke aangelegen- heden yerslaafd, af keerig zijn yan andere wetenschappen, zoo- mede wegens de onzaglijke menigte yan boeken, waaryan de lezing al te yeel tijd zou kosten, en eindelijk door de onbepaalde uitdrukkingen, die worden gebezigd. Wat toch zijn godddooze en oniucJUige geschriften^ wat is de ware christelijke godsdienst^ wat de gronddagen yan dien gods- dienst, waaroyer de Protestanten zelyen het onderling oneens 1) InstituUons Poliliques. I, 105. G. YII, § 13. 168 zijn; wat beduidt bet, dat die fundamenten warden bespat. 