Over vryen arbeid in Nederlandsch Indiö, en de tevenwoordige koloniale agitatie
It is war. It had niet van ziel moeten spreken. Die zysprong was een oratorische kunstgreep om u vertrouwen inteboezemen op alles wat ik verder zeggen zal. Dat is nn wat de heeren noe-men talent. Lezer, als ge goed hebt opgelet, dan verstaat ge nu die kunststen ook. En als ge niets anders te doen hebt, kunt ge terstond ideen uitgeven en meeschryven over vryen arbeid. Maar, eilieve, nu ik u zoo goedmoedig in staat stel, om evenveel talent te hebben als de beste, nu ge by ondervinding weet dat zoo'n talent ook voor den minst bevattelyken mensch, te verkrygen is in een paar minuten tyds, nu ik u getoond het maar, een sweet is, zooals *t volk zegt, nu zult ge toch wel, eens vooral hoop ik, ophouden eene hoedanigheid te verheffen die veel algemeener is dan laarzenmaken. Dat leert ge zoo gaauw niet En als ge nu weer spreekt van talent, bond ik uw geroep daarover, — ja, ik deed dit reeds lang — voor eene gehui-chelde „exceptie" ter reg Tweigering. De Javaan is zyn hoofden zeer ondergeschikt. Onderworpenheid aan den will van zyn erfelyken heer is zyne godsdienst, eene te sterker godsdienst omdat ze niet in een boek staat Het kultnurstelsel is gebon Ard op de verregaande onderdanigheid. Dat stelsel is een kontrakt tnsschen de Jayansche hoofden en het niederlandsche Gouvemement om den geringen man uittezuigen voor gezamenlyke rekening. En hoezeer H nu vanzelf spreekt dat er by zoodanigen handel — ik meen Schwindel, maar vind er geen hoUandsch woord voor, -^- dat daarby sprake is van een leonaandeel in den buit, zou men echter misschien niet ophet denkbeeld komen dat er ttoee partes leonis worden afgeno-men. En toch is dit zoo. O, dat kultuurstelsel, roepen de very-arbeiders, Ja, dat kultuurstelsel werkt indedaad noodlottig. En ik ben er t^gen. Maar ik ben alleen dd^rom tegen dat stelsel wyl ik... geen nationaliteit bezit. 't Woord is er uit, ik kan 't niet hel- pen, en ik neem 't niet terug. My is Abistides nader dan de achtkante boer, al is dan ook deze myn landgenoot. Jk stelhet regt boven baurtgenootschap, boven provinciegenootschap, boven landgenootschap, boven werelddeelgenootschap, en ik ben ver- waand genoeg om ieder die daarover anders denkt, ieder die Aristides niet voortrekt boven dien ander, te beschuldigen van *) Ik weet dat velen die onderworpenheid aanvoereu als een bewys voor 't gevaarlyke om een hoofd te straffen. Hierin ligt eene dwaling die ik zal releveren in myn Idem. VRTB ABBEID. 105 verregaAnde verwaandheid. Fartytrekken voor landgenooten om- dat ze landgenooten zyn, noem ik zelfverheffing par ricochet. Ik verklaar rondborstig, en uaar VRTB ABBEID. 105 verregaAnde verwaandheid. Fartytrekken voor landgenooten om- dat ze landgenooten zyn, noem ik zelfverheffing par ricochet. Ik verklaar rondborstig, en uaar VRTB ABBEID. 105 verregaAnde verwaandheid. Fartytrekken voor landgenooten om- dat ze landgenooten zyn, noem ik zelfverheffing par ricochet. Ik verklaar rondborstig, en uaar VRTB ABBEID. 105 verregaAnde verwaandheid. Fartytrekken voor landgenooten om- dat ze landgenooten zyn, noem ik zelfverheffing par ricochet. I kennt nederig, dat het my nought in het hoof is gekommen meer te schatten den eenander omdat hy niet was geboren in Nederland. Deze nederigheid nu oefent een grooten invloed uit op myne opinion over 't knltuurstelsel. Want ik hoor spreken van „Nederland' sche standpunten/' dat is, van punten waarop ik niet sta,... ik die maar een mensch ben. En zelfs datgeeft me geen „stand-punt" op m'n eigen hand, want als ik een bond zie mishandelen door een medemensoh, dan trek ik party voor den bond. Ja, dat zott ik doen, al had my 't beest'gebeten, en al waar 't geboren in een andere buurt. Maar ik begryp, Nederlauders, dat ge niets wilt van zoo'n verregaande standpannenteloosheid. Welaan, ik zal beproeven u te nopen tot aandacht, door 't spreken van uw taal. Ik zal me voor een oogenblik houden also ik aandeelen had in uwen staat, en belang by uw welvaart. Ik zal, voor 'n oogenblik altoos, geloofslaau aan alle vaderlandsche deugden, en me anstellen alsof ikzelf behebt was met die deugden. Ik zal 't kniltuurstelsel beschouweu van een nederlaadscA standpunt... Welnu, dan moet ik betuigen, voor zoover ik heb kunnen nagaan, nooit in eenig land ter wereld, noch op eenig blad der geschiedenis van die wereld, eene zoo kunstmatig-schoone organisatie te hebben aangetroffen; als wy, Nederlauders met Gods hulp, hebben daargesteld in Indie. Wy, eene kleine natie van drie miljoen zielen, hebben middel gevonden om te heerschen over twaalf miljoen Javanen, en ze op geregelde wyze te dwingen tot arbeid. Wy hebben orde geschapen. Wäar ordeloosheid bestond; nyverheid waar luiheid heerste; veiligheid, — voor Europeanen, — waar vroeger niemand veilig was. En hoe is dat geschieden. Niet dor het knituurstelsel, wel is waar, maar toch door aanwending van 't hoofddenkbeeld des kultuurstelseh;... door dezelfde mechaniek die dat slelsel zoo praktisch maakte, Dat stelsel brengt koffy voort, niet waar? Welmi de toepassing van 't zelfde hoofd'idee waaraan we die koffy te danken hebben, brengt lets anders voort dat mee be- duideu zal dan kofify, zoolang 't geheel grooter is dan een der deelen, dat hoofd'idee brengt voort: hex gezag. Hoe beet dat hoofdidee? Ziehier, en laat nu in's hemels naam eenvond niet gelden als verkeerdheid. Ge hebt aan die eenyond uw gezag in Indie te danken, en de ko%. Ik zal n dat hoofddenkbeeld dnidelyk uitleggen, zoo doide- lyk 't my mogelyk is. Maar begin met n te doordringen van de waarheid dat het regeren van groote volkeren door een zeer klein volk, op verren afstand, met een heel klein leger, niet gemakkelyk is. Zeg niet, zonder nadenken: o d&t zou ik ook wel kunnen, en denk aan 't ei van Columbns... Het hoofddenkbeeld van 't knltuurstelsel en van ons gezag In Indie, is dit: De Gonvemeur-Generaal houdt in handen een teugel die van afstand tot afstand, zich verdeelt in onderdeelen, welker splitsing weer op nienw onderscheiden lynen en koorden daar- stelt, die — weer op hnnne beurt gesplist — zich uitstrekken regts en links, en na herhaalde weerverdeeling ten laaste elk individu bereiken, intoomhoudeny dmngen... dat is : hegeren. Die teugel — ik spreek altyd als nederlandsch koetsier — is een ware Katholieke kerk van volmaaktheid : Sit ut est, aut non sit. En even als die kerk niet kon worden uitgevonden, maar,,'t werk is der eeuwen "Das ist werk van der logische der feiten die voorvielen in die eeuwen, zoo ook is de wyze waarop wy Nederlanders regeren in Indie, niet uitgevonden door den generaal van den Bosch, noch door iemand, maar geheel alleen een gevolg der noodzakelykheid. Wilt geheer in Indie, heersek dan zoo. Wilt ge verandereny, Wilt gehört hier en daar een zyteugel geben in andere hand, dann de hand die den zyteugel hondt,... wilt ge bykoorden af- snyden, onderlynen scheiden van de moederlyn waaryan ze uit- gingen,... of — erger nog — wilt ge de onderdeelen van den hoofdtengel dwarsuit-trekken, — regts, — naar boven, — naar beneden, — been en weer, — scheef en schots, — z66 dat de paarden dol worden... heersch dan niet. 6eef dan uw gezag op... en nw ko%. Nog eens: Sit nt est, ant non sit. Neen dat stelsel is niet uitgevonden, Als 't nitgevonden was, zou 't niet zoo goed wezen. Om dit nn te begrypen trachtte men met voorbygang van duntenplaterige dagkwestien, terug te keeren tot den oorsprong van dat stelsel. Als by de algebra, — die heerlyke logica in kort begrip, — hebbe men slechts de opgave uittedrukken in de eenvoudigste vonn. Wat is die opgave P — „Ik wil ko%." — Goed : — Javaan, ik wil koffy. — Dan moet je maar koffy planten, oogsteu, droogen, schil- len, ro osten, malen. En daarna doe 'r water op,... naar ik hoor, want ik drink geen koffeln. Men ziet, ik tracht primitief te wezen. Ik spreek van den Javaan, die zelf geen koffel. Nu doet hy 't. Maar toch is 't antwoord niet goed. Gy zegt; — Javaan, ik wil koffy. De Javaan staart u verbaasd aan, wentelt z'n sirie om op den rooden lip, spuwt, kykt naar de lucht, en wentelt daarna sich- zelf om. Want hy lag. En wie hem dat liggen kwalyk neemt, is onregtvaardig, en vergeet dat hyzelf meestal zou liggen, als de nood hem niet dwong tot loopen, staan of kruipen. En wie 't kwalyk neemt dat de Jayan niet antwoordt op de vraag : Javaan, ik wil ko%,... is 66k onregtvaardig, en ver-geet dat hyzelf erger zou doen dan niet-antwoorden, wanneer die Javaan h^m kwam zeggen: „Hollander, ik wil kaas." Hoe 't zy, de Javaan antwoort niet, en geeft een koSj, Daar komt een man aan, gevolgd door andere mannen, die alien wat dragen. De een, 'n beteldoos; de tweede, een zonne-scherm; de derde, een lans; de vierde,... 't doet er niet toe. Genoeg, ze gaan, alien iets dragende, achter den man, die niets draagt. En zie aw Javaan, die niet antwoordde, die naar de lucht eek, die z'li sirie omwentelde en zichzelf,... rigt zich op. Neen, oprigten is H woord niet, maar ligt niet meer, 4At's waar. Hy hurkt en buigt, en vouwt zich, slaat de handen tegenelkaer en houdt die laag,... laat z'n hoofd neerzakken op die handen... — Wat is dat? vraagt ge verwonderd. De man die Niets draagt, wenkt. Oogenblikkelyk dagen er van regts en links gewapende mannen op, — neen, gewapend hoeft niet, — die u, — alweer op een wenk van dien nietsdragen-den man — aangrypen, binden, mishandelen en 't land uitgooijen. Daarop gaat ge naar huis,... 't moet wel. Ge doet verslag an de Kamer van Dordrecht of aan de Kamer van Enkhuizen... Lieve hemel, ik merk daar dat ik de geschiedenis vertel van de oude „edele" Oost-Indische Compagnie. Des te beter. VRYE ARBEID 109 Gy doet verslag van uw wedervaren aan die Kamer. Daar 't een Kamer is, spreekt het vanzelf dat ze begint met u niet te begrypen, en dat ze daarop verhandelingen houdt over zaken, die Tolstrekt niet dienen tot de zaak, Eindelyk zegt een lid: Maar, Sieor ^), als je inplaats van den Javaan, die lag en hnrkte, eens den man had aangesproken, die ging en niets dro^g?... Doe dat eens, groet hem vriendelyk van ons alien en zeg: „Weledele heer, zou je de goedheid wiUen hebben den man die daar ligt, te zeggen dat hy wat ko% plant... je mag meedrinken..." — Dat *s een idee, roept de heele Kamer van Dordrecht of Enkhuizen, Nu sla ik honderd jaar over, of meer. Na wat sukkelens, zyt ge er toe geraakt vrienden te worden met den man, voor wien de liggende Javaan opstond en neer- hurkte. Ge begrypt elkaer, als... neen, ik wil schry^en als Ne- derlander, ge begrypt elkaer weL maar niet comme deux larrons en foire. Ge begrypt elkaer als twee heele brave Menschen, die zamen eene speculatie bespreken. Wie nie meint dat de Javaan — op dezen oogenblik — te dwingen is tot opstaan, neerhurken, weeropstaan en koffy planten, op andere wyze dau ik meedeelde in m'n zeer verkorte geschiedenis van de „edele" Compagnie, bedriegt zich. Sieur, Dit was de tille van sommige beambten der "Bedele" compagnie. Heery mynheer was hooger. Zie Yalentin. Een domine was een heer, gelöst ik, en Valbntyn was een domine. Voor wien 't aardig vindt vertel ik hierby dat ik te Ambon in Valentinus huis gewoond heb. Althans op myn huis sloegen al de afimetingen die hy in zyn bekend werk ogeeft als maat van H zyne. Ook straat en buurt klopten. Men vindt over 't gehecl in de Molukken oneindig meer herinneringen aan de oude Compagnie, dan te Batavia of op Java. YBTE ARBEID. — Ei, en gyzelf hebt gezegd, hy zou arbeiden uit vrye keuze, als men hem niet... — Zwyg, bid ik u,... laat ons Nederlanders blyven, en dus t woord niet noemen, dat gy noemen woudt. Ja, dat heb ik gezegd. De Javaan zal arbeiden uit vryen wil, zoodra hy,... of lever eettigen tyd na dat hy zal verlost wezen van... ik zalf sweet niet hoe ik H zeggen moet in 't nederlandsch, nadat hy zal bevry Dzyn van... ja zoo ist, nadat hy verlost zal wezen van 't ondergaan der nederlandsche deugden. Beter, nederlandsche, kan ik me niet niet nikken. Maar z661ang die dengden den Javaan overstelpen met modest genot van ontbering, zoolang die deugden hem alle welvaart doen schuwen uit onbekendheid, alle weelde als schadelyk voor de ziel, alle hebzucht als 'n onmegelykheid... z6dlang zal de Javaan zich niet omkeeren, niet opstaan, niet plan ten, dan op den wenk, van den man, die niets draagt. Ik hoop dat alle vroegere, tegenwoordige en toekomende Gouvernements-General my zullen vergevei, dat ik hen voor een oogenblik maakte tot de automodons van 't groote voertuig dat Insulinde heet. Ik had die vergelyking noodig om eenigermate aantetoonen hoe, — en hoe alleen — *t gezag kan worden ge- handhaafd. Maar om de wyze te schetsen, waarop de vruchten van dat gezag worden ingeoogst, heb ik een beeld noodig dat ik zoeken moet in anderen kring dan de stalhouery. Gy hebt hoop ik voor den geest dien hoofdteugel waarvan ik sprak, al die by-, onder-, neventeugels? 't Is een Cat o' nine tails, vind ik, maar met oneindig meer dan negen staar- ten. — Welnu, verander al die lynen in buizen, zet de dunue twintigmaal onderverdeelde twaalf-miljoen by-buisjes op de borst VRYE ABBEID. Ill van twaalf iniljoen Javanen, breng een zuiger, eeu flinke stoomzuiger aan op de hoofdbnisj — en daarna... Pomp,... pomp,... pomp,... pomp zeg ik n, pomp voor den duivel,... en voor Nederlandl, Dat is 't kultiurstelsel. Men moet een hottentot wezen of een mensch, om 't niet mooi te vinden. Maar van een neder- landsch standpunt blyf ik beweren, dat Let oveirloeit van katholieke schoonheid. Sit ut est, aut non sit Sit ut est. Het blyve z66 als 't is. Ja, z66 moet het blyve tot de Java an... enz., want we zyn zoo ver nog niet. Zoo moet dat stelsel blyven; z66 als 't beschreven staat; z66 als de bedoeling was, en tevens zoo als de zeer duidelyk uit-gedrukte bedoeling was van den wetgever: de Indische Staatsbladen, Maar als ik ZQg: z66 moet het stelsel blyven, beweer ik daarraee niet: de in dat stelsel door slyraerige residenten of onbekwame en luije Gouverneurs-Generaal tusschengeschichten domeden. Die moeten niet blyven. Daartegen trok ik te velde in m'n Havelaar, en niet tegen 't stelsel zelf. Want, op dezen oogenblik, kunnen we dat stelsel niet missen. Het is noodig dat stelsel te beliouden, niet wyl 't ons koffif geeft, maar omdat het ons gezao geeft, en als 't gezag verloren is, valt er niets meer te stelseleu. De wetgever, — ik heb een hekel aan dat woord, maar ik sta nog altyd op m'n nederlandsch standpunt, — de wetgever heeft niet bedoeld het gezagsiQ&Q\&Q\ te geven als lets vriendelyks, iets liefelyks, iets sentimenteels, — er wordt In de staafebla-den niet gesproken van Arkadie, — maar de wetgever heeft, geleid door de opmerking dat tweemaal twee vier is, en dat de Javaan z'n hoof den gehoorzaamt, dat stelsel uitgev... neen, waarachtig niet, hy heeft onder woorden gebragt, met name ge-noemd, en gereglementeerd wat hy vond. En hy heeft begrepen, voorzien en gevresd dat de drang der omstandigheden, — de noodzakelykheid, — hier en daar een nadeeligen invloed hebben zou op de algemeene welvaart, en daardoor op de geregelde, practische, voordurend productieve werking van dat stelsel. Dit moet hy voorzien hebben. 't K^n niet anders. En dat kan ik bewyzen, a priori en a posteriori. a priori: een bnis op de borst, en een stoompomp op 'n hoofdbnis... Zelfs geen wetgever is z66 dom dat hy niet begrypen zou hoe onaangenaam dat is voor zoo'n borst. a posteriori: de Staatsbladen vloeijen over van menschlievende bepalingen. Een oogenblik... ik heb dit in^^r gezegd. Ik citeer gaarne, als 't me dient om aantetoonen dat ik methodischer ben dan men meent, en dat ik niets uitvind pour le besoin de ma cause... Neen, 'k wil niet bladeren in dat boek. Zoek maar op, le- zer, of ik niet dd^rin gezegd heb, ja of niet dat heele boek v61 is van bewyzen : „ dat de bepalingen zoo slecht niet zou- den wezen, als ze maar werden gehandhaafd." — „Daterzoo- veel eeden en verzekeringen en betnigiugen worden gevorderd om den geringen man te beschermen." — Zie voorts dat al- lerbelangrykste vyf en vyftigste artikel van 't regerings-reglfe- ment dat ik bovenaan zette voor dit tweede deel myner bro- chure. Lees, als ge ze krygen kunt, de indische staatsbladen zelf.... overal zult gy vinden verzachtende, goedaardige, wel- willeode, menschlievende. beschermende bepalingen... O, in menigte. Maar... y Ze worden niet gehandhaft. Dat ziet ge in den Havelaar VEYE ARBEID 113 Althans dat kunt ge'r uit zien, als 't u te doen is om waar- heid. — De havelaarszaak is geen stryd tegen de wet, maar een stryd tegen 't verkracUen van de wet. Overal bemerkt men dat de wetgever, de in dit geval zeer bekwame chirurgien die de buizen zetten moest en besturen, meely had met den patient. Gedurig spreekt hy dezen een vrien- delyk woordje toe. Gedurig vermaant hy de omstanders — d. i. de personen die heutem möchten helpen: de indischen ambtenden — tot kalmte, tot inschikkelykheid, tot zachtheid. Telkens waar-schuwt hy voor overdryving. En overal zegt hy: „Chut, de lyder wil spreken, wy willen hooren wat hy te zeggen heeft." („fife Governor-General zorgt dat iederen inlander overal de gelegenheld toorde gegeveuy vryelyk zyn hlachien intebrengen, Regerings-reglement en alle indische reglementen. Is dat duidelgk?) Maar die o; standers, die offtf^buisvoerders weten dat alles beter. Zy hebben uitgevonden, — pour tout de bon: nitgevon-den, ditmaal, — een,^ee8t van 't gouvernement" die den wet-gever onbekend was; die 't gezagstelsel maakt tot een vloek, in plaatse van 't te houden als een noodzakelyk kwaad van 't oogenblik, zooals 't anders wezen zou; een „geest van 't gouvernement" die 't schipperen voorschryft als wysheid, het toe-knypen van deze of gene excellent I am als diplomatische courtoisie; Bei geist die — dat beken ik — beste middel aangeeft om op den ouden dag heißen, bekämpfen van een makkelyk verdiend, — neen van een overdiend, — pensioen. De wetgever, — d. i. de in Indie bestaande toestanden uit- gedrukt in de bepaulungen — heeft begrepen dat er noodig was, v66r alles, orde. Die orde heerst dan ook. De Javaan moest gewoon raken aan gezetten arbeid. Goed. De betaling voor dien arbeid was gering. 't Zy zoo, ze kou stygen later, zoodra nederlandsche nood zou hebben plaats gemaakt voor... andere deugden dan de nederlandsche. Maar die kleine betaling aan den Javaan moest hem dan ook worden uitbetaald; hy nioest niet Worden mishandeld, geplunderd, vennoord. Ook bedoelde de wetgever niet dat men „Klagers" zou werpen in de rivier om  door vergelyking met teugels en bnis — zoo dragelyk te maken als maar eenig- zins mogelyk was. En al die voorzorgen leveren 't volkomeii bewys a posteriori, dat de toepassers van dat stelsel zeer goed begrepen tot welke misbmiken het zou aanleiding geven. Elk voorschrift dat beveelt den Javaan te hooren waar hy klaagt, bewyst dat men was voorbereid op die klagten, en tevens op On wenig zu ze autehören. Elke wenk tot matig, tot matig, wenn aan op gemäßigt, en vrees. Voor overdryving. Elke beschern beschädigt of staatsblad, elke menschlievende resolutie draagt in 'zieh 't bewys dat er bescherming, dat er aansporing tot menschlievendheid noodig was. Al die staatsbladen, al die besluiten en resolutie kunt ge lezen. Is it not of ge in een nabyliggende kamer gedurig op toon van gezag hoort roepen : „Niet te erg” — „Langzaam en voorzigtig, zeg ik n." — „Spaar hem." — „Goed, (dat wil zeggen; ik be- noem u tot...) maar beloof eerst dat ge zalt zorgdragen dat hy niet bezwykt, (ambtseed) dat men 't niet te erg zal ma- niet te erg zal ma- niet te erg." Als ge dat gedurig hoort aanbevelen in een kamer naast u, YBTE AHBEID. 115 dan springt ge op,... vergeef me, van een nederlandsch stand- punt bezien, rigt' ge uw bilk langzaam naar 't beschot, en ge roept... vergeef ine nog eens, gy maakt de zeer beredeneerde opinerking : — Het scbynt dat men daar bezig is iemand stelselmatig „niet te erg" te mishandelen... Niet te erg,,, G Ik geloof 't graag... daar wordt iemand ge- marteld in die kamer, en als men 't te erg deed, was 't gaauw gedaan. — AUe Staatsbladen nu scbryven voor: niet te G ik gelof 't graag... daar wordt iemand ge- marteld in die kamer, en als men 't te erg deed, was 't gaauw gedaan. — AUe Staatsbladen nu scbryven voor: niet te G ik gelof 't graag... daar wordt iemand ge- marteld in die kamer, en als men 't te erg deed, was 't gaauw gedaan. — AUe Staatsbladen nu scbryven voor: niet te G ik gelof 't graag... daar wordt iemand ge- marteld in die kamer, en als men 't te erg deed, was 't gaauw gedaan. — AUe Staatsbladen nu scbryven voor: niet te G ik gelof 't graag... da Gegenwart, läge, pensioenjagende residenten, van vrome, kliscbe, rustlievende, gewetenlooze Gouverneurs-General spreek kit ditmaal niet. Ik heb me nu eenmaal neergobogen tot de kwestie van den dag. Ik spreek dus van 't stelsel zoo als dit is gereglenienteerd in de Staatsbladetiy en niet over de afwyhing van dat stelsel. Het „niet te erg", — „niet erger dan volstrekt noodig is" — bepaalt zicb niet tot voorschriften van algemeene strekking, neen, de wetgever heeft begrepen dat er meer noodig was. leder kan ambtenaar worden in Indie, maar niet ieder kan ambtenaar worden by 't binnenlandsch bestuur, De keuze van de beambten die meer onmiddelyk in aanraking komen met den Javaan, wordt geleid door beschouwingen, die — ja, 't is de waarheid — die fyner zyn, meer omvatten, dieper doordringen, dan er zou noodig wezen voor een vader die te beslissen had op een aanzoek om zyn dochter. Daartoe wordt vereischt : beschaving, fatsoen, goede maniereu, zedelykheid, zachtmoedigheid, verstand, oordeel,... kortom, — en, om niet te spreken van de noodige kennis, we- tenschap en bekwaainheid, — het corps beambtei^ by 't bin- nenlandscb bestuur in Indie moet zyn — en is dat ook naar myn overtniging in veel opzigten — een corps tTelite, Dat wil zeggen in de vergelykingen, — die ik niet losla V. At, want straks zal ik ze nogeens noodig hebben, — dat wil zegen: dat de uiteinden der dunne onderbuizen die regtstreeks in aanraking kommen met den Javaan, omzwachteld zyn, en zoo afgerond mogelyk van von. Dat wil tevens zeggen: dat de dunne, fyne niteinden der hierarchische splitsing van den gezagstoom veerkrachtig inoeten wezen, en van 'n stof die niette mw is op 't gevoel Want de wetgever meende, en by bad gelyk: Dat het gezagstehel een noodzakelyk kwaad is. Dat het, om te kunnen blyven bestaan zoolang 't noodig zal tffezen, moest getemperd worden door allerlei maatregelen van voor- ZOrg: NIET TE EBG... Alle regelen — bo, alle eerste regelen — van styl enz., sebryven voor dat men eene vergelyking niet telang moet voortzetten. Ik sprak reeds teveel van buizen en teugels. En ik zal daarvan nog eenmaal spreken, als ik... Daar vliegt opeens een tal van lui m'n kamer in, die me op denrwaardersmanier sommeren om te leveren: dat derde deel van myn preek, dat acbterwege bleef omdat het preeken me vervelde. 't Is waar, ik had beloofd: eenige beschoutoingen die zouden aantoonen „ dat niet juist de vryarbeiders den Javaan zul- 1) Kennis, weiensckap en bektoaamheid. Lezer ik verzoek u een nwer Indische kennissen eens ter inzage te vragen de Instructie voor de Kontrolears hy "de Landelyke lukomsten op Java. Dat is een merkwaar- dig stak. Het zal a eenig denkbeeld geven van wat er moet gedaan worden in Indie, om de zaken gaande tc houden. YBTE A&BEID. 117 len opvoeren toi vrywilUgen arbeidy* O die tuchteloosheid! dat gebrek aan school! O die finale afwezigheid van methode... — Da len opvoeren toi vrywilgen arbeidy* O die tuchteloosheid van methode... — Da len opvoeren toi vrywilgen arbeidy* O die tuchteloosheid van methode... — Da len opvoeren toi vrywilgen arbeidy* O die tuchteloosheid van methode... — Da len opvoeren toi vrywilgen arbeidy* O die tuchteloosheid van methode... — Da len opvoeren toi vrywilgen arbeidy* O die tuchteloosheid van methode... — Da len opvoeren toi vrywilgen arbeidy* O die tuchteloosheid van methode... — Da len opvoeren toi vrywil À la laze, leer, zei 'k tot de derdedeelbegeerige menigte. Ze laze, maar riepen: Hm!... Precies als gy, lezer, op pag. 155 van den Havelaar, wear ik zoo boos op n werd. Ze lazen, maar waren niet tevreden. Weer even als gy, by 't lezen van menige pagina die ik schreef, maar die ik niet intrek om uw verstoordheid. En toen ze gelegen hadden, riepen ze met 'n eenparigheid van gevoelen die zeldzaam is by kerkgangers: — Al wat ge daar zegt doet niet tot de zaak. Wy eischen ons derde deel, en de executie van de vry-arbeiders. Denkt ge dat we uw eerste deel zouden hebben ondergaan met geduld, en uw tweede deel met onderworpen berusting, als 't ons niet ware te doen geweest om uw derde deel? Ik was bang voor al die menschen. Lezer, ge hebt geen begrip van de woede eeuer menigte die 't derde deel van 'n preek vraagt. Zooals altyd, heeft m'u vrouw my geholpeu. — Wei, zeize, daar is het... — Waar? — Uw derde deel... — W^aar? — Dadr!... Zie... — Daar ze las: 118 VBYB ARBEID. „ De Gouverneur-Greneraal houdt in handen een teugel..," — Ja, dat weet ik wel,... ik heb hem koetsier gemaakt,... maar ze zeggen dat dit het kultuubstelsel aangaat. — Dan hebben ze verkeerd gelezen, 't gaat he Stelsel van feza aan. Maar, hoor verder. En, na de alinea te hebben usgelezen waaraan ze begon, sloeg ze wat over, en las: „Wilt ge veranderen, wilt ge lier en daar een zy teugel gven in andere hand dan de hand die den hoofdteugel houdt,... Wilt ge bykoorden afsnyden, onderlynen scheide van de inoe- derlyn wasarvan ze uitgingen,... of — erger nog — wilt ge de onderdeelen van den hoofdteugel dwarsuittrekken, — regts-, links,- naar boven,- naar beneden,- be en weer,- scheef en schots,... z66 dat de paarden dol worden..." — O, ik begryp,... riep ik, en ik preekte : Geachte Hoorders! Derde deel. Wilt ge dat de paarden dol worden,... neem dan vry-arbeiders. En nu laat ons te zamen... — Neen, zei ui'n vrouw; uit is 't nog niet. Ik heb de bui- zen nog. En ze las: jVerander al de lynen van de cat o" twelve millmi o' tails ill buizen, zet eeu flinken stoomzuiger op de hoofdbuis... — Ik begryp u, riep ik, en preekte nog eens: Geachte Hoorders. Tweede deel van m'n derde deel. Geef elken aventurier toegang tot de machine, tot de hoofdbuis, tot (Ic onderbuis, tot de kleine nevenbuisjes... Sta hem toe dat liy zyn eigen stoommachiue doe werken regts treeks op de bron... VETERAN A&BKU)« 119 Yergan hezigen zijn eigen buizen, zijn eigen privatieve, ditmaal ougezwähtelde buizen... 4^ Van NJET T£ £B6 IS geou spraak meer... Yerguu hem die buizeu, de buizen van de wei^dele hee- REN DBOOGSTOPFEL EN CONSOBTEN, te plaatsen op' dc borst yan twaalf miljoen Javanen... Laat hem boren d66r die borst tot hy 't hart raakt... En dan... ja, dan. •. Pomp... pomp... voor den duivel,... en voor de viry-a»irlt>eiderfii.., ziedaar uw derde deel. 120 V&TB AKBBII). NASCHRIFT. "Gy wicgt indedaad te doen is om waarheid, veroordeel niet de wyze waarop ik de waarheid trachtte te uiten. Bedenk hoe ik begon met de verklaring dat de kwestie over vbyen ab- a. BEID ffeen kwestie is; bedenk dat er een eigenaardige betoog- tätere vereischt wordt tot het bewvzen van zaken, die alleen daaroiia bewys noodig hebben wyl ze gedurig, — en met opzet! — werden gesteld in valsch licht. Men betoogt niet het bestaan der zon... men toont de zon. En waar dat niet baat, bljft ook den meest ernstigen beschouwer niets over dan de geessel van Sarcasm e. Maar dikwyls ligt er droefheid in spot, en de vlym der satire wondt niet naar buiten, voor ze 't eigen hart wondde waarin die satire geboren werd. Ja zelfs, waar dai hart (/oecl is, moot er veel geleden zyn, en lang gedragen, voor dat laaste, maar scherpste, — wapen zich keert naar aiVwendigen vyand." Die smart heißt, dass die sprak van den „menschen- vrieud die vurig belangstelt in het welzyn zyner medemenschen; die beurtelings hoppen en vreest by 't gadeslaan van elke ver- ander; die zich opwindt voor een schoon denkbeld, en gloeit van verontwaardiging als hy dat ziet wegdringen en vertrappen VAYE ABJBEID. 121 door wie, voor een oogenblik, sterker zyn dan schoon denkbelden." Op..die smart doelde ik by 't aauhaleu van „ den wysgeer die van,mt zyne eel aan het volk tracht te leeren wat waarheid is, als hy beinerken moet dat zyne stem wordt overschreeuwd door pi6tistische huichelary of gewinzoekende kwakzaivers;"... toen ik sprak van Sokrates, zoo bitter bedroefd by 't drinken van den gifbeker — nlet bmdat hy dien beker moest ledigen, maar wyl hy zich hoorde noemen een bederver der jeugd en een verachter der goden. Die droefheid heißt bedoeld by 't noemen van „ den Christus die zoo treurig staart op Jerusalem, en zich beklaagt dat het niet gewild heeft!" Zulke Kreten van smart — v66r gifbeker of kmishout, heb ik gezegd, — vloeijen niet uit een ongedeerd hart. Dddr moet ge- leden zyn... daar is ondervonden. En hebt ge het regt aanmerking te maken op den toon van iemand die tot u sprak op allerlei wyze... en altyd te vergeefs? Reeds in den Havelaar zeide ik dat „myn boek zoo bont was wyl 't een staalkaart wezen moest, opdat ik, die sedert jaren gezocht had naar den toon die verstaan wordt en begrepen, we- teu zou in 't eind, hoe ik moest spreken om ingang te ver- schaffen aan de waarheid." Hebt ge 't regt te klagen over wanklank, gy die zelf de sna- ren van myn gemoed hebt ontstemd; gy die de muziek myner ziel hebt beautwoord met nog snyender wanklank, met een on- eerlyk mengsel van gejuich en laauwheid,... van niet verdien- den smaad en verraderlyken lof?... Maar v66r dien tyd... ik vraag u, en meennalen nog zal ik Dat vragen, welke fouten zijn er in de voordragt van den brief aan den afgetreden Gouverneur-General, dien ik u telezen gaf? Welk voorwendsel biedt dat schryven aan tot niet-begrypen, tot niet-weten, tot weigering van regtspraak? Hoe antwoordt gyals men a vraagt, na 't lezen van dien brief:... „Zou H dan toch waar zya dat er andere zaken behoorden onderzocht te worden dan de vry-arbeidkwestie waannede men zoo lang reeds ons be- zig hondt?" Zou 't wadr zyn dat er een booze geest van bederf rondwaart, die zyn ziektegevenden adem heenblaast over onze huishouding in Indie? Zou 't wddr zyn wat er staat in dien brief, die nooit weersproken is, en nog minder wederlegd? En zoo dat alles waarheid is..." Ja, dat is de waarheid. En 66k waarheid is de gevolgtrekking die daaruit onmisbaar voortvloeit: £B IS VERBOTTING IN DEN STAAT, EN DE NAAM VAN DIE VEB- BOTTING IS leu^^en* Of meent ge dat er geen verband is tusschen de havelaars- zaak en de kwestien Of meent ge dat er geen verband is tusschen de havelaars- zaak en de kwestien Of meent ge dat er geen verband is tusschen de havelaars- zaak en de kwestien Of meent ge dat er geen verband is tusschen de havelaars- zaak en de kwestien Of meent ge dat er geen verband is tusschen de havelaars- zaak en de kwestien Of meent ge dat er geen verband is tusschen de havelaars- zaak en de kwestien Of meent ge dat er geen verband is tusschen de havelaars- zaak en de kwestien Of meent ge dat er geen verband is tusschen de havelaars- zaak en de k Vien den dag? Dat verband is naauw, innig. Maar 't is geen verband van eenheid of gelyksoortigheid,... 't is verband door tegenstelling. De Javaan wordt mishandeld. De havelaarszaak heeft aan die waarheid een ligchaam gegeven, en een naam die behooren zal tot de Geschiedenis. Maar de yykwestien van den dag** worden, thans nog, als v66r den HavelaaVy gebruikt oin de hoofdzaak te bedekken, te smoren,... dat is : cm het volk van Nedebland te bedbiegen. Daarom moest ik v66r 't behandeleu der zaak die ik uitdrokte op myn titel, beginnen met de aanooning hoe men de hoofd- zaken niet noemde, en tevens van de onwaardigheid dergenen die, tot spreken geroepeu, zich voortdurend schuldig maakten aan misdadig zwygeji. Ik moest met ruwe hand, — hoe kon het an- ders? — maskers afrukken van deftigheid, en hier en daar een opperkleed scheuren dat in wyde magistrale plooijen uietigheid bedekte, — of dikwyls erger nog, — misdbyf. Want leugeu te geven, of leugen te steunen door zwjgeu, waar men geroepeii is te sprekcu voor de waarheid, in niisdryf. Welk vertrouwen kan men schenken aan ministers, kamerle- den, dagbladschryyers, aan alien die zich moeijen met de publieke zaak, wanneer ze by voortduring met kunstmatige angstvallig- heid vermyden die zaak te behandelen van den kant waar ze het meest gevaar loopt? Welke opregteid, welke zuverheid van be- doelingen kan men veronderstellen in publieke mannen die ban yver, h Anne kninde, bun talent, besteden aan 't behandelen van de onderdeelen der volksbelangen, en met opzettelyk verzuzt gewagen van de vreesselyke catastrophe die dat volk tege-moet gaat...? Indie zal voor Nederland verloren gaan, met of zonder kul-tuurstelsel, met of zonder vry-arbeid, met of zonder vry-arbeid, met of zonder vry-arbeid, als Nederland niet zorgt dat den Javaan regt wordt gedaan. Dat is de kwestie, de ware kwestie van den dag. Dat is dus de kwestie, Nederlanders, waarover uiei wordt gesproken in uwe dagbladen: uiel in de programmen uwer ministers. O, ik weet wel dat de partymannen beweren dat hun systeem — och arm! — de hoofdzaak insluit; ik weet hoe byvoorbeeld de voorstanders van vryen arbeid voorgeven, sommigen misschien iudedaad gelooccHy dat de arme Javaan zoo byzonder zou gebaat wordeu door 't triomferen van hun stelsel, maar die dwaling berust op eene woordspeling die, naar ik geloof, al zeer gemakkelyk valt optelossen. Het stelsel van Gouvernementskultuur sehryft arbeid voor. Men noemt de daarmt voortvloeijende werkzaamheden van den Javaan : gouvernements'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S'S Den Javaan voor 't gouvernement droeg nog andere namen. Ook dddrtegenover moesten passende nitdrukkingen gevonden worden, en alzoo is onze taal en de kring onzer denkbeelden verrykt met de woor-den : pry-arbeid en vrywillige arbeid, woorden die gemak geven, in 't gebruik, maar tevens aanleiding tot groot misverstand. Aaif dat misverstand, Nederlanders, hebt gy te wyten dat het mogelyk geweest is dien vry-arbeid te maken tot de duitenplatbry van den dag. Wärter is van vrifheid, van vrywilligheid geen spraak by den arbeid dien de Javaan verrigt voor een, particulier. „Die Javaan Staat niet op, plant niet, oogst niety dan op den wenk van den man die niets draagt." Waar die weak gegeven wordt, moet zulk een hoofd daartoe genoopt zyn door oorzaken die, als ze nitgingen van bet GOUVERNEMENT, duidelyk beschreven staan in de Indische Staatsbladen, die uitgewerktände Compendia van de „boodschap der „edele" kamerte" Dordrecht, en van bet voorzigtige, zooal niet menschlievende: „niet te erg." Maar als de oorzaken die het Javaansche hoofd bewegen tot den onmisbaren wenk, uitgaan van een particulier, dan staan ze ner-gem beschreven en behonden hare werking tot op de uiterste, zeer ver liggende grenzen: van de onderdanigheid des Javaans aan zyn hoofd; der behoefte van dat hoofd aan weelde,... en van enropesche hebzucht, die u bekend is. VRYE ARBBID. 125 Het product van deze drie enorme factoreu noemt men met leugenacbtigen schoon Kank: vbywillige arbeid. By government-kultur is controle mögehört, Waar die controle enthält — zoals meestal het geval u — door begeerte oor te schipperen; door misdige gemakt; door misdige gemakt; door vrees een tragen landvoogd te „ bemoeijelyken," die niet wil beroofd worden van zyn onkunde, dat vurig bemind voorwendsel om zich bezigtehouden met nietsdoen.... dan is dit alles wel trenrig en noodlottig, maar... de controle zou toch kunnen worden uitgeoefend, als er een Gouverneur-Generaal benoemd werd die besef bad van zyn pligt, en tevens de gaaf om dat besef opte-wekken en levendig te houden by anderen. Dan immers zou er kunnen gezorgd worden „dat de Javaan het zyne ontving, al is 't dan ook wat weinig." Maar als men dien Javaan overlevert aan „particulieren in compliciteit met de hoofden"; vooral met de lagere hoofden,... dan is er geen Controle mogelyk, ook al vbnd men een Gouverneur-Generaal die zyn pligt deed. Ik beweer dit alles met voile overtuiging. Maar ik er ken dat dit niet voldoende is. Om alzoo die overtuiging medetedeelen aan anderen begin ik met te vragen of 't die anderen om waar- held te doen is? By velen is dit niet het geval, en waar ik voel strydtevoeren tegen eene door eigenbelang voorgeschreven parti- pris, geef ik redeneringen in den smaak myner parabel over den heiligen Dionysius, of der vergelyking van het droogstoppelig perspomp-systeem. Wie geld wil bekomen door den arbeid des Javaans, instee van waarheid over den arbeid des Javaans, zal myn geschryf zeer lelyk vinden, en dat kan ik niet helpeu. Maar wel lieb ik gewonen, ernstigen betoogtrant ten beste voor de aanhangers van het vry-arbeidersstelsel die ter goeder trouw. yoor deid door den klank vry^ meenen eene edele zaak voortestaau. Ik ontsla me dus geheel en al van de tegenstanders wier oordeel over de zaak geput is uit hunne eigene, geldopbrengende onder-vinding. Men zou een held moeten wezen, grooter dan er voorkomt eens in de eeuw, om een stelsel aftekenren waaraan men, zonder veel moeite, een belangryk vermogen te danken had... Dus spreek ik tot en over de voorstanders ter goeder (romo... Welnu... ze zyn bedbogen. En hier welligt zal men inzien waarom ik by 't schryven dezer brochure, zoo lang, zoo vaak, en zoo krachtig naar ik meeu, ben opgestaan tegen leugen, De leugen heerst overal, en ook hier heeft ze sommigen op een dwaalspoor gebragt. Hoe is deze leugen geboren, hoe is ze gevoed en opgegroeid? Ze is geboren: 1. Uit het helang der particulieren om de door omkooping verkregen dwang geheim te houden. 2. Uit gelyk helang van de hoofden, vooral van de lagere, waarme de particulier meer in aanraking komt. 3. Uit de onderworpenheid van den Javaan die niet klaagt voor hy Daartoe wordt gemoveerd door de zeldzame zeker- heid dat zyn klagt niet zal worden bestraft als misdryf* (Zie den Havelaar^ die nooit weersproken is). Hoe is ze gevoed en opgegroeid? 1. Door pligtverzuiin oin hoftemaken aan eeu Gouyerneur-General die vry-arbeiderig is; i,ponr se donner nn genre. 2. Door pligtverzuiin uit nog grover eigenbelang,... OM te DEELEN IN DE WINST! 2. Door pligtverzuiin van een Gouverneur-General die al deze dingen niet begreep, oindat hy met koininiesachtige bekrompenheid en met verwaarloozing zyner hooge roeping, zich vergenoegde met papieren waarheid, dat is : met onwaabheid. Weder alzoo is onwaarheid, weder is leugen de hoeksteen van 't roofgebouw. 't Is alweer uit leugen dat de noodlottige dwa- ling ontsproot, die hier 't volk prysgeeft aan gemaakte agitatien, ginder aan wanhoop, en overal den uam der Nederlandsche natic aan schande. En wie er twyfelt,... wie ineent dat de arbeid van den Ja- vaan voor parti culieren, wel vrywillig is ;.,. wie nooit, als ik met eigen ooren hoorde hoe zulk een particulier het Javaansch hoofd inneemt, omkoopt, bederft met zoet, walgelyk, gevlei,... met aandeel in den buit;... wie 't nooit zag, als ik, met eigen oogen, hoe die particulier zich veroorlooft den werkman die zoo zielverkooperighera werd „geleverd", aantezetten, voorttezweepen, te mishandelen ;... wie, zonder dat te hooren of te zien, niet in staat is die waarheden a priori afteleiden uit de drie ^^^^- vens die ik zulke enorme factoren noemde;... wien 't ontbreekt aan menschknnde in 't eind... dien zal ik zegg En... Als meermalen wend ik my tot u, Mr. Albeetus Jacobus van Twist, oud-Gouverneur-General, vertegenwoordiger des volks. Ik wend my tot u, zooals ik by opstand of beroering den bel- hamel vddrriep, opdat niet de algemeheid der toespraak leiden zou tot verzwakking van indruk. 128 VRTE ABBEID. Ik wend my tot u, Mr. van Twist. Ik verneem dat ge in die onzalige, vervelende, geheel beneden hare roeping staande Tweede Kamer, eenige provincieleden sleeptouwt, die uw koelheid nemen voor ernst, uw droogheid voor wysbegeerte, uw styfheid voor stand- vastigheid, uwe zondeloosachtigheid voor deugd. Tot u wend ik my, Mr. van Twist, om u te zeggen dat ik voor een groot deel ben getuige geweest van het smeden der leugens waanede men XJ heeft bedrogen. Ik heb den glimlach gezien over uwe domheid, op de lippen van henzelf die gebruik maakten van die domheid. Ik heb u bestudeerd toen ge in den val liept en ik was op dien tyd nog te naif om te weten, — zoals ik later ontwaarde, — dat ge niets beter verdiendet. Dat men u leugens gaf, hoorde ik en zag ik; maar ik meende nog dat gy waarheid begeerdet. Yele werken die men u voorstelde als tot stand gebragt door vrymlligen arbeid, zyn uitgevoerd met den meest onmen. Zoodra ik het goedvind, zal ik zeggen welke werken, w&dr en hoe. En ik zal 't hetoyzen, Reken daarop. Misschien zal ik daarby, met niet meer dan drie of vier woor- den, aantoonen hoe de geheele kwestie van den Heer Bjskking, — van beide kauten — nooit genoemd is by den waren naam. Ook in die zaak speelt leugen een hoofdrol. En gy, Mr. van Wist, die aan het hoofed schynt te staan van de vry-arbeidsparty, dat is: van de clique der vrg-arbeids. Het is op dien oogenblik, het is in de toen by my bestaande mee-ning dat de Heer van Twist waarheid wUde, dat ik my voornam hem waarheid te geven. Uit dat voornemen is de havelaarszaak yoortgekomen. Men ieze over dit gedeelte der geschiedenis myner denkbeclden, de in-drnkken die Havelaar hezielden by 't aangaan van den stryd waarin by meende een bondgenoot te hebben. VRTB ARBEID. 129 I [ gy die vrywilligen arbeid predikt voor den Javaan, en niet vrywillig den arbeid volbragt dien ik u aanwees als voorgeschreven door eerlykheid, pligt en eed,... ik veroordeel uzelf tot dwang-arbeid. Ik sla u om den nek het juk van mynen geest; ik span u in het tuig van de ploeg waarmee ik de harde korst opscheur van domheid en vooroordeel : ik zweep u voort met den geessel myner verontwaardiging... En ik zal voortgaan dat te doen tot uw naam, en het gemis an denkbelden dat gy vertegenwoordigt, den volke zal wezen tot een braakmiddel. — „Die brochure is excentriek". Dat zegt de pestwalm van een modderpoel tot de stoomina-chine die hem leSgmaalt. Pestwalm?... Ja. Want ee is verbotting in den staat... Op,.. op... gy weinigen, die nog niet zyt verleugend. Op, jongelieden die nog uw hart voelt kloppen voor het goede. Op... op... gy die nog niet hebt verleerd te gloeijen van Ver- ontwaardiging by 't aanzien van het booze. Op, vrouwen die moeders zyt van een volgend geslacht dat schaamte zal voelen over 't vorige. Op meisjes, die bestemd zyt om moeders te worden. Gy jongelingen, gy vrouwen, gy meisjes,... gy zyt menschen. X. 