None
Dit meen, dat over het algemeinen naar waarheid moet getoigd worden, dat bij het bestuur der O. I. C. weinig opregte ijver, weinig ernstige belangstelling was voor de verbreiding des Christendoms, voor de bevordering van beschaving en opheffing der onder haar gebied staande volkeren. Yan daar dat zoo vele bekwame Predikaten werden afgeschrikt en ontmoedigd, hunne betere inzigten tot op dezen tijd meestal werden afgewezen en vergeten, dat zoovele edele krachten berden uitgedoofd, zoo-veel nuttige arbeid is verloren gegaan, dat tot op dezen dag, zelfs bij de GFenootschappen, aan de Evangelie-verbreiding in Oost-Indië werkzaam, n og zoovele vooroor-deelen en verkeerdheden worden gevonden. Wanneer wij de lange lijst van Opperlandvoogden van Nederlandsch Ost-Indië gadeslaan, dan vinden wij onder hen geslepen TERSL. E2Î MEDED. AFD. LETTERK. DEEL VII. 4 staatslieden, bekwame handelaars, dappere krijgshelden; wij vinden, helaas I onder hen monsters, die onder de grootste schandvlekken des menschdoms moeten geteld worden, wier begende of meer verborgen daden ons met a&chnw moeten vervallen: maar mannen, in wie hoogere b^inselen, warme zonden misschien en wetenschap met krachtige belangstellende en ijver voor het welzijn dier volkeren leefden, wij zonden misschien onder allen slechts twee kannen noemen ANTONIO VAN DIEFFEN On GUSTAF WILHELM Baron VAN HOFF. Mögt Nederlandsch Ost-Indië weder eens zulkermann bezitten, die den hoogeren banden tasschen Nederland en zijnne Koloniën, tusschen het levend Christendom en volksgelnk, inzide, aan hunne verhevenen en nideijelijke roeping trachten te beantwoorden. Slechts enkele aandaidingen, eene oppervlakkige schets heb ik hier kunnen geven van hetgeen van hetgeen kennen. Mögt het mij eenmaal vergund worden, die schets tot een meer volledig, naauwkeurig, leerrijk geheel uit te werken. B. I. A. G. E. De mij bekend geworden brieven der Jeuïten in de XVn° eeuw, die betrekking hebben tot den Oost-Indischen Archipel, zijn te vinden in de volgende verzammelingen : I. Diversi avisi particoliri dall' Indie di Portogallo ricevuti, dall' aoDO 1651. sino al 1568. dalli Reverendipa-dri della compagnia di Giesu etc. Col Privilegio del Sommo Pontefice, et deir lUustrissimo Senato Yenetoperanni XV. kU 8". 286 dubb. bladz. f uitgegeven door michele TEAMEZZINO C. 1559). II. Epistolae Indicae de stupendis et praeclaris rebus, quas divina bonitas in India, et variis Insulis per Societatem nominis Jesu operari dignata est, in tam copiosa Gentium ad fidem conversione. Lovanii Apud butgerum vel- Piü M, 1566. kl. 8°. 496 pagg. III. Epistolae Japanicae, de multorum gentium in variis Insulis ad Christi fidem per Societatis nominis Jesu Theologos conversione etc. Lovanii, Apud butgerum velpium. 1569. kl. 8°. 263 pagg. — Epistolae Japanicae etc. Pars altera. Lovanii, Apud butgerum velpium. 1569. kl. 8°. 310 pagg. IV. Epistolae Indicae et Japanicae de multarum gentium ad Christi fidem, per Societatem Jesu conversione. Item de Tartarorum potentia, moribus, et totius pene Asiae religione. Tertia edictio. Lovanii, Apud butgerum velpium. 1570. kl. 8°. 361 pagg. en Index. V. Epistolae Japanicae, de multorum in variis Insulis genitium ad Christi fidcii conversione etc. Lovanii, Apud butgerum velpium. 1570. kl. 8°. 361 pagg. en Index. Verum a Sociétatis Jesu in Oriente gestarum ad annum usque à Deipara Virgine MDLXVIII, commentarius EMANUELUS ACOSTAE Lusitani, recognitus, et Idtinitate donatus. Accessere de Japonicis rebus Epistolaram libri III, item récognitif et in latinum ex Hispanico sermone conversi. Dilingae Apud sebaldum matee. Anno, MDLXXI. kl. 8^ 228 dubbele bladz. en Index. — Ook in N'. XI te vinden. VII. Lettere dell' India Orientale, Scritte da' Reverendi Parodi della Compagoia di Giesu etc. In Yinegia, Appresso ANTONIO FERBABI. MDLXXX. kl. 8^. 842 pagg. VIII. De rebus Japonicis, Indicis, et Feruanis Epistolae recensores. A Joanne habuit Dalgattiensi Scoto. Societatis Jesu in librum unum coacervatae. Antverpiae, Ex Officina mabuni nutu. MDCV. kl. S**. 968 pagg. en Index. IX. Selectarum Epistolarum ex India libri quatuor, Joanne PETE MAFFEio interprète, kl. 8''. 402 pagg. en Index. X. Litterae Societatis Jesu, anno MDOII. et MDCIII. e Si-nis, Molucis, Japone datae, progre sum rei Christianae in iis oris, aliaque memoratu iucnuda complexae. Moguntiaci, E Typograpbeo balthasabi uppn. Anno MDCVII. kl. 8«. 259 pagg. XI. Jo. PETRI MAPPEJi Bergomatis e Societate Jesu opera omnia latine scripta. Bergoni, CIOCCXLVII. 4 To-mus II. pag. 49 — 90: De rebus Indicis Epistolarum liber. Deze kleine verzameling is ook acbter vele uitgaven zijner Hktoriarum Indicarum libri XVI te vinden. Brief van P. gtovan d' abeba (joannes de beira), uit Malàka, den 6 Feb. 1549. (in I. pag. 158v«). Brief van P. fbancesco pebez, uit Malàka, 26 Nov. 1549. (in I. p. 112v8). Brief van P. gaspab babsaeus, geboren te Groes in Zeeland, nit Goa, 12 Jan. 1553. (in II. pag. 144 sq., in IV. pag. 95 sq.). Brief van P. Johannes de beiba, uit Cochin, 8 Feb. 1553 (in I. p. 134V8., in n. p. 164., in IV. p. 299 sq., in VII. p. 1). Brief van F. alfonso de gastro, uit Ternate, 18 Jan. 1554 (in L p. 189 sq.) Brief van tikcenzo peteba, uit Ambon, 27 Feb. 1554 (in L p. 190v«). Brief van tikcenzo peteba, uit Ambon, 29 Maart, 1554 (in I. p. 192). Brief van tikcenzo peteba, uit Malâka, 4 Dec. 1554 (in VI. p. 88., in IX. p. 285). Van denzelfden, Tan het jaar 1564 (in I. p. 161 sq., II. p. 199 sq., V. p. 86 sq.). Brief van pebnando hendez, uit Malâka, 5 Dec. 1554 (in I. p. 188, handelt Tooral over Pegu). Utreksel nit En brief, Tan P. Francesco ferez, uit Cochin, 20 Jan. 1666 (in I. p. 188 sq.). Brief Tan P. alfonso de gastro, uit Ambon, 13 Me. 1556. (in I. p. 228tb). BrieTen Tan P. melchiob nuones, uit Macao, 23 Nov. 1555 (in m. p. 131, in V. p. 127); uit Ganton, van 21 Nov. 1555 (in IX. p. 298). Brief van P. luioi fbois, uit Malâka, 1 Dec. 1555 (in L p. 274). Brief Tan P. Antonio be quadbos, uit Goa, 6 (8) Dec. 1556 (in L p. 204V8, H. p. 226, en IV. p. 105 sq.). Brief Tan P. fouca^po, uit Malâka, 15 Deo. 1555 (in I. p. 189). Brief Tan P. LVioi fbois, uit Malâka, 15 Deo. 1555 (in I. p. 189). Brief Tan P. LVioi fbois, uit Malâka, 7 Jan. 1556 (in I. p. 276V8, in ni. p. 95, in V. p. 146). Utreksel uit een brief van P. franciscos tiera, uit Temate, 1 Pebr. 1668 (in III. p. 225). Brief Tan P. antonio de quadbos, uit 6oa, 19 Nov. 1569 (in EL p. 321 sq., in IV. pag. 173 sq.). Utreksel uit een brief van P. balthazab diaz, uit Malâka, 3 Dec. 1659 (in V. p. 172). Brief van P. petbus masgaben as, uit Temate, 13 Nov. 1564 (in ni. Pars altera, p. 158, met utreksels van twee andere brieven van denzelfden, uH de Molukken, zonder dagteekening, p. 167 en p. 173, en in IV. p. 306 sqq.). (54) Utreksel uit een brief van P. cubistophorus agosta, uit Ma. laka, 2 Jan. of liever 2 Deo. 1569 (in IX. p. 361, met verschilenden datum aan het begin en einde, evenzoo in XL p. 57 sq.; in Vil. p. 69 komt hetzelfde stuk voor met den datum van 2 Dec. Brief van P. Nicola nugmez, uit Ternate, 10 Febr. 1669 (ia VIL p. 80, in IX. p. 867, in XL p. 63). Brief van P. fetbus mascasenas, uit Ternate, 6 Maart 1569 (in VIL p. 88, in IX. p. 370, en in XI. p. 65. — Grootendeels dezelfde brief, maar zeer verward uitgegeven en waar-schuliljk met het onjuiste onderschrift: uit het eiland Madera, 17 Aug. 1570, in VIL p. 151 sq.) Brief van P. eumanuel cabyauus, uit Malâka, Januarij 1599 (in VIL p. 792 sq.). Brief van ludovicus febnandus, uit de Molukken, in 1608 (in X. p. 147 sq.). Brief van Augustin en alois de backeb, Bibliothèque des Écrivains de la Compagnie de Jésu, worden nog als geheel of gedeeltelijk ongedrukt vermeld: En brief van Emmanuel de moeaes, uit Malaka, 6 Aug. 1545. — De brief van denzelfden in 1651 uit de Molukken, aldaar vermeld in Série IVe. Liège, 1858, pag. 435, is, zoo daar-mede de brief bij M. tbamezzino in I. pag. 60v8 wordt bedoeld, zeker niet uit de Molukken, maar uit Zuid-Indië verzonden. Brieven van febdinand osobio, uit Tolo, van 1 Jan. 1557, uit de Molukken van 5 Mei 1561 en van 10 Feb. 1563. cf. me Série. Liège, 1856, pag. 549 (uit maghado, IL 47). Brieven van fbanc. tieyba (yieba), uit de Molukken, van 9 Maart 1559, en van 29 Jan. 1566. cf. IVe Série. Liège, 1858, p. 728 (uit machabo, IL 283). Brief van oonzales eodbigues (bodebicius), uit Malàka, in 1562. liège, 1864. p. 530 (uit sotwel. bar-BOSA, IL 402). Brieren van emhanuel goiies, nit Ambon, Tan 20 Maart 1563, en ysm 15 April 1564. cf. IVe Série, p. 279 (oit ma-CHADO, ni. 277). Yrachteloos zocht ik ook naar den brief van franc, rangel, uit Makassar, den 14 April 1644 geschreven, waarin de mar-teldood van vijf geestelijken wordt verhaald. Die brief is geomt te Lissabon, 1645, in 4^. cf. Il« Série. Liège, 1854. p. 507, en jorge ossär de figaniere, Bibliographia historica Tùr^ tugueza. Lisboa, 1851. p. 507, en jorge ossär de figaniere, Bibliographia historica Tùr^ tugueza. Lisboa, 1851. p. 507, en jorge ossär de figaniere, Bibliographia historica Tùr^ tugueza. Lisboa, 1851. p. 507, en jorge ossär de figaniere, Bibliographia historica Tùr^ tugueza. Lisboa, 1851. p. 507, en jorge ossär de figaniere, Bibliographia historica Tùr^ tugueza. Lisboa, 1851. p. 507, en jorge ossär de figaniere, Bibliographia historica Tùr^ tugueza. Lisboa, 1851. p. 507, en jorge ossär de figaniere, Bibliographia historica Tùr^ tugueza. Lisboa, 1851. p. 507, en jorge ossär de figaniere, Bibliographia historica Tùr^ tugueza. Lisboa, 1851. p. 507, en jorge ossär de figaniere, Bibliographia historica Tùr^ tugueza. Lisboa, 1851. p. 507, en jorge ossär de figaniere, Bibliographia historica Tùr^ tugueza. Lisboa, 1851. p. 507, en jorge ossär de figaniere, Bibliographia historica Tùr^ tugueza. DEN DBR 2deD jdru de 1862. Tegenwoordig de Heeren: g.h.m. dblprat, H.a. koeneft. Ff. BBBTS, CUBES AZ., H. G. IIILLIB8, 18. A. NIJHOFF, A. REVILLB, L. PH. G. YAIF DEN BERGH, L. J. F. JANSSBIf, J. YAIF DEN BERGH, G. E. GOUDSHIT, G. LEEHAN9 J. P.SIX, J. G. G. BOOT, D. HARTING, J. H. SCHOLTEN, 8. KARSTEN, 8. yiSSBRING. Het Proces-Verbaal der vorige Vergadering wordt voorgelezen en vastgesteld. Wordt voorgelezen het doodsbericht van den Heer j. o. HULLEMANy aan de Afdeeling ingezonden door des overle- denen Vader, den Heer h. j. hullbman. Aan den Secre- taris wordt opgedragen, hem de deelneming der Verga- dering in het door hem geleden verlies te betaigen. Nog is ingekomen eene Missieve van den Heer m. db vsiEs, die den wensch uitdrukt om van het lidmaatschap der Commissie belast met het verslag doen over de stuk- ken door den Heer bosb overgelegd, ontheven te worden. De Heer bakhuizen van den bbink drukt denzelfden wensch ( 57 ) uit De Voorzitter vertrouwt, dat de beide geachte leden zich aan dën hun opgedragen last niet zullen onttrekken, en stelt voor, de Commissie voor diligent te houden ; waar- toe de Vergadering besluit. .Daarop erlangt de Heer millibs het woord ter voort- zetting zijner opmerkingen naar aanleiding der mededeeling van den Heer koenen in de Vergadering van Maart — Deze Bijdrage, waarvan den Spreker mededeeling wordt ver- zocht ter plaatsing in de Verslagen en Mededeelingen, wordt daartoe door den Auteur afgestaan. Vervolgens draagt de Heer boot zijne beschouwingen ▼oor over de Germania van tagitus naar aanleiding van het in 1861 uitgekomene werk van Heinrich künssberg, Wanderungen in das Germanische Alterthum; welke Auteur heeft kunnen goedvinden, aan het beroemde boekske alle historische waarde te ontzeggen. Daar de tijd den Heer BOOT niet toelaat zijn Vertoog ten einde te brengen, zal daarvan het tweede gedeelte in de eerste vergadering na de vacantie der Akademie worden medegedeeld. De Heer leemans drukt den wensch uit, dat het Verslag door hem in de openbare Vergadering van September des vorigen jaars uitgebracht wegens de verzameling van penningen en munten der Akademie in de Verslagen en Mededeelùigen der Akademie het licht zie. De Secretaris vermeldt, dat dit Verslag door hem aan den Algemeenen Secretaris der Akademie is medegedeeld, ten einde daaraan door de benoeming van eenen Conservator gevolg mocht gegeven worden, doch dat het Bestuur tot die benoeming nog niet heeft kunnen overgaan, weshalve het stuk nog in behandeling is. Yoorts deelt de Commissie voor de overblijfsels der oude vaderlandsche kunst bij monde van den Heer leemans mede, wat bij haar sedert de laatste vergadering is ingekommen; te weten: Berichten en teekeningen van Den Heer al. schaepkens, directeur van de Stadt-tee-kenschool te Maastricht; Mr. A. J. ENSCHEDE te Haarlem; den Heer o. n. itz, bouwmeester der Gemeente Dordrecht. Als een bemoedigend bewijs van belangstelling in hare bemoejingen mocht de Commissar, aanmerken een schrijven van den Heer Commissar des Konings in Noord-Holland, waarbij haar de verzering werd gegeven, dat een merk- waardige verzameling van stempels der oude Westfriesche Munt, die te Enkhuizen op het Kaadhuis voorhanden, tot nog toe — althans in den laatsten tijd — niet meer naar behoore schenen gewaardeerd te worden, en wier lot de Commissar gemeend had, zich te moeten aantrekken, voortaan op eene veilige passende, algemeen toegankelijke plaats bewaard zullen worden. E indelijk uit de ifeer, van den bebgh bij gelegenheid van het a&terven van den Heer hülleman den wensch, dat bet Bestuur er op bedacht moge zijn, dat ook ditmaal de verzameUng van beeltenissen der afgestorvene leden der Akademie zoo mogelijk gecompleteerd moge worden. De Secretaris neemt daarvan nota, en zal dien wensch aan^ zijnen ambtgenoot overbrengen. Daar niemand verder iets heeft in het midden te brengen, wordt de Vergadering door den Voorzitter gesloten. ADVIES AAVOAAKDE DËN CATALOGUS ENZ. DER MUNTVERZAMELING VAN DE KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN, UITOBBBÿOT IK DE YEBOADERIKQ VAN 10 Jüiaj 1861 DOOR DB LEDEN C. LEEMANS sir L. J. F. JARRSSBLV, 99 W 99 In de jongste bijeenkomst dezer Afdeeling werd aan uwe commissie opgedragen, haar voor te lichten, aangaande een door de zorg van de hh. J. p. six en a. j. Enschedé opgemaakten catalogus der munt- en penningverzameling van de Akademie, aangaande „het drukken en uitgeven van dien catalogus„ het te verleenen gebruik der verzame-ling, als ook omtrent alle Verdere beschouwingen waar-toe een en ander angenehmen kon geven (Missive van den Algemeenen Secretaris der Akademie aan de Letterk. Afdeeling, d.d. 6 Mei 1881, N^ 14, en van den Secretaris der Letterk. Afdeeling aan de hh. leemans en Janssen, d.d. 14 Mei 1861, N^ 10): eene voorlichting, die zou moeten strekken om het bestuur te leiden tot al zoo-danige maatregelen als de verzameling zoo. veel mogellijk ten algemeenen nutte kunnen doen strekken. De commissie heeft tot dat einde den keurig geschreven en ruim 140 bladzen (in folio) beslaanden cataloog. 99 (60) Met de daarbij gevoegde bewijsstukken, zoo veel de tijd zulks vergunde, zorgvuldig nagegaan, en zou zeker hare taak beginnen met te adviseren, dat aan gemelde beeren door het Bestuur schriftelijk dank werd betuigd voor hunne belanglooze en doeltreffende werkzaamheid, wanneer niet reeds op de jongste Algemeene Vergadering der Akademie, waar gemelde catalogus het eerst ter tafel werd gebragt, eenparig tot het aanbieden dier dankzegging was besloten. De ver-varadigers van den catalogus hebben door dien omslaggen en zorgvuldig volbragten arbeid niet slechts aan de Akademie, maar in 't algemeinen aan de wetenschap eene dienst  te bevelen; zeläu zou zij wenschen dat bij het Bestuur op eenigzins bespochen de uitgave werd aangedrongen. De commissie is het ten deze eens met het geachte medelid, dat de oostersche munten dier verzameling heeft beschreven en in zijne inleidende beschreven en in zijne inleidende beschreven en in zijne inleidende beschreven en nutteloos blijven, maar dat het door onderzoek blijven, welke beteekenis en nut zij hebben voor den tak van wetenschap waartoe zij behooren. Daartoe toch, niet om de zeldzaamheid of kostbaarheid der bewaarde stukken, worden dergelijke wetenschappelijke verzamelingen aangelegd, en verdienen zij ook met zorg onderhouden en uitgebreid te worden. Hoe wenschelijk het dus ware, dat elke openbare, groote of kleine wetenschappelijke verzameling door beschrijving of catalogus algemeen bekend mögt worden, behoef ik hier niet te herinneren, maar wel waag ik den wensch uit te drukken, dat dit in ons vaderland meer algemeen mögt geschieden. Ten aanzien nu van eene voor algemeen wetenschappe. (61) • lijk uut bestemde muntverzameling, is onze Akademie thans in staat gesteld een srchoon voorbeeld te geven; en opdat die uitgave zoo doeltreffend mogelijk geschiede. veroor- looft zich uwe commissie nog eenige opmerkingen over de inrigting van dien catalogus. De catalogus bevat namelijk eerst eene beschrijving van het legaat van hoeufft, met afzonderlijke nummering; en voorts de overige, van tijd tot tijd verworven munten, penningen engen grie^sche, romeinschci oostersche en vaderlandsche. Die afscheiding van het legaat van hoeufft van de overige gedeelten der verzameling schijnt geschied, omdat de vroegere directeur der verzameling, de heer d. j. van lennep,haar raadzaam had geoordeeld. Deze toch had den Sl*^^  de opheffing van het Instituut omigelijk is geworden. Uwe commissie is van eene andere meening; zij oor-deelt, vooral nu de bezittingen van het Instituut op de' Akademie zijn overgegaan, dat de Akademie om die geheel onwaarschijnlijk gebeurtenis van reclame zich niet behoort bemoeijelijk te worden. Dat legaat is eigendom der Akademie, even als de overige schenkingen en aankoopen, en behoort dus met de overige munt-collectiën der Akademie een geheel uit te maken. Men zou in den catalogus door een letter- of and Er teeken de afkomst der stukken, afkomst van hoeufft, kunnen kenmerken, maar hiermede kan men ook volstaan. Uwe commissie is dan ook van meening, dat de uittegeven catalogus niet op het eerste blad getiteld behoort te wezen, gelijk hij thans is. Collection de monnayes Grecques et Romaines légués à l'Institut etc., en 1853, par Mr. Hofft etc., maar algemeener: Collection de monnayes et médaille de l'Académie royale des sciences des Pays-Bas. Zulk en algemeene titel zou ook dan nog vereischt worden, wanneer de zienswijze uwer commissie, omtrent het wenschelijke eener vereigning der verschilenden, niet door ui. of het Bestuur mögt gedeeld worden. De door ons voorgestelde vereeniging der verschilende collectiën zal te gemakkelijker kunnen tot stand gebragt worden, omdat de echte antieke munten, die de Akademie buiten het legaat van hoeufft bezit, slechts nit 9 stuks bestaan. Over dit geringe getal antieken, bui-ten het legaat van hoeufft, zal uwe commissie in eene besloten. vergadering under onderhouden; 2. dat bij eene eventuele uitgave van den catalogus, de beschrijving der onechten, b.v. der Beckersche en der Paduanën, niet behoort gedrukt te worden; 3. dat, om der eenparigheid wil, voor alle afdeeliugen van den catalogus dezelfde taal gebruikt worde. Thans zijn de oostersche en de vaderlandsche munten in het neder- landsch, de klassieke in de fransche taal besclireven; dit zal hierin zijn reden hebben, dat de hh. six en ensohede, die zich alleen met de beschrijving der klassieke munten. In het fransch belast hadden, de beschrijving der oostersche munten aan den heer millibs, en die der middeleeuwsche en nieuwe aan den heer bb voogb overgelaten hadden, en deze beide laatsten z In het fransch belast hadden, de beschrijving der oostersche munten aan den heer millibs, en die der middeleeuwsche en nieuwe aan den heer bb voogb overgelaten hadden, en deze beide laatsten z In het fransch belast hadden, de beschrijving der oostersche munten aan den heer millibs, en die der middeleeuwsche en nieuwe aan den heer bb voogb overgelaten hadden, en deze beide laatsten z In het fransch belast hadden, de beschrijving der oostersche munten aan den heer millibs, en die der middeleeuwsche en nieuwe aan den heer bb voogb overgelaten hadden, en deze beide laatsten z In het fransch belast hadden, de beschrijving der oostersche munten aan den heer millibs, en die der middeleeuwsche en nieuwe aan den heer bb voogb overgelaten hadden, en deze beide laatsten z In het fransch belast hadden ich van de nederlandsche taal hebben bediend. Eene vertaling hiervan in het fransch wordt daarom door awe commissie aanbevolen; 4^ dat de catalogussen van elke hoofdafdeeling ook af-zonderlijk verkrijgbaar gesteld worden, te weten, afzonderlijk die der grieksche, romeinsche, oostersche, middel- euwsche en nieuwere munten. Wanneer misschien tegen het advies uwer commissie mögt beschrijving der wüsche munten, zouden wij ons een aanmerking verooriooven tegen de logische opvolging, onder welke die valsche „imitations" beschreven zijn (p. 121 etc.). Thans echter wilen wij enkel vragen, of de aan het een het een dier „imitations" (lett H) beschreven fragmenten van een antieken muntgiet-vorm en van twee steentjes uit Faestum niet doelmatiger in het Museum van oudheden te Leiden zouden geplaatst zijn. Dat de beschrijving van 19 stuks afdrukken van utrecht-sche zegelstempels niet in den uit te geven catalogus behoort te worden opgenomen, evenmin als die van eenige afgietsel van penningen en penningplaten, zal onze opmerking naauwelijks behoeven. Maar bijzonder heeft de aandacht uwer commissie getrokken, hetgeen in de begeleidende missive der hh. six en enschbde, d.d. 25 April 1861, is gezegd aangaande munten door den heer sik in de verzameling tusschengevoegd, en door een afzonderlijk teeken op den catalogus gewaarmerkt. Na berigt te hebben, dat de onechte „afzonderlijk door hen beschreven zijn," heet het verder, „met uitzondering van eenige gotteren dsnariën der Bomeinsche republik, die niet zeldzaam zijn, en die wij vermoedel ijk later tegen echte zullen kun-en inruilen. Het zijn meest doubletten uit de verzameling van j. p. SIX en als zoodanig door de letters SX geken- (64) merkt (zie vooral bl. 49) en dienen om voorloopig de plaats an te vullen van stukken, die vroeger in de verzameling van HOEUFif voorhanden waren, maar daaraan thans ont-breken." Het is uwe commissie hieruit niet duidelijk gebleken, of de heer six gemelde stukken aan de collectie geschonken, dan ze er slechts tijdelijk bij gedeponeerd heeft. In het erste geval spreekt het van zelf, dat hem de bijzondere dank der Akademie voor deze onbekrompen welwillendheid toekomt. Maar uwe commissie twijfelt, of die tusschen-voeging van onechte tusschen echte, hier wel veel meer Nun kan hebben dan het bevorderen van het overzigt van het overzigt van het overzigt van heer hoeutftt; zij meent althans te moeten adviseren, dat deze onechte van den heer six evenmin als de vroe-ger aangeduide onechte in den uit te geven catalogas opgenomen worden. Behalve over den catalogus en zijne uitgave werd onze voorlichting gevraagd „omtrent het te verleenen gebruik der verzameling." Dienaangaande is uwe commissie van oordeel, dat het gebruik zoo ruim, zoo onbekrompen, zoo allemeen mogelijk dient gemaakt te worden. Zij dringt hierop bijzonder aan, omdat deze beschouwing in ons land niet tot de besturen van alle openbare verzamelingen doorgedrongen of door hen in toepassing gebragt is, terwijl toch vast staat dat met den ruimsten toegang tot collectiën van wetenschap en kunst, niet slechts de eer, maar wat hier het voornaamste is, het nut, de hoogschatting bij het publiek en de kostelooze uitbreiding naauw verbonden zijn. Maar die ruime, onbekrompen gelegenheit ter bezigtig en rädpleging zal niet mogelijk zijn, zouder voldoende lokaliteit en zonder waarborgen, dat aan de vec^ameling niet door onacht^amheid of ligzinnighcid schade worde toe-gevoegd ; over welk laatste punt uwe commissie in de beslo-ten zitting nader zal berigtcn. En hiertoe is, volgens ons oordeel, vooral noodig, dat een bekwaam en de degelijk opzigterj verantwoordelijk ambtenar der Akademie, aan het hoofd der verzameling geplaatst worde; te meer noodig, omdat de muntverzameling der Akademie is aangelegt met oogmerk om zoo veel mogelijk bijgehouden, uitgebreid, meer volledig gemaakt te worden; hetgeen ook door de vervärter van den catalogus met regt Verondersteld en in het licht geplaatst is. Het zal geen betoog behoend, dat uit breiding of niet, 6t gebrekkig en ondoelmatig zal verkregen worden, wanneer niet aan haar hoofd geplaatst is een belangstellend en der zake kundig man, in staat en steeds bereid om tot hare verrijking en verbetering de beste mid-delen op te zoeken en aan tè wijzen. De veiligheid van eene verzameling, die nu en dan van nabij zal geraadpleegd worden, vereischt de zorg van iemand die aan probiteit kennis van het vak paart, en den noodigen tijd beschikbar heeft om dien aan de verzameling te kunnen wijden. Mögt de Akademie, mögt het Bestuur, deze onze be-schouwingen over het gebruik, de bestemming en het beheer der verzameling niet kunnen deelen, dan zou uwe commissie het veel weuschelijker achten, dat de geheele verzameling bij de openbare koninklijke rijksverzameling van munten te's Gravenhage geplaatst werd, dan dat zij hier nutteloos bleef stagneren en in waarde eer verachteren dan toenemen. Mögt het Bestuur in de beschouwingen uwer commissie wél deelen, maar geeue middelen weten te beramen om daaraan in den eersten tijd uitvoering te verleenen, dan zou uwe commissie nog adviseren, voor de verzameling en haar beheer tijd lijd plaatsing aan te vra-gen bij de evengen Oemde rijksverzameling te's Gravenhage, tot zoo lang, dat aan de Akademie de noodige fondsen zijn toegekend, om ook ten aanzien van dat gedeelte barer verzamelingen aan hare ware roeping te kunnen voldoen. VESEL. £K MEDKD. AFD. LETTBRK. DEEL. Vil. OVER DE GERMANIA VAN TACITUS. DOOR En oder van Ascolii die door den grondlegger der Yati-caansche boekerij. Paus nicolaus Y, meermalen gebruikt was om buiten Italië Grieksche en Latijnsche handschriften op te sporen en naar Borne te brengen, heeft kort v66r 1460 het eenige handschrift, waarin het merkwaardig ge-schrift over den oorsprong, de ligging, de zeden en volksstammen der Qermanen bewaard was gebleven, uit Duitschland overblijfsel der oudheid in die eeuw in Italië op hoogen prijs werd gesteld, zoo trok ook dit boekske reeds door den naam van coBNBLius TADTüS, die op den titel prijkte, de aan-dacht der geleerden en jovianus pontanus, een voornaam persoon, die later onderkoning van Napels is geweest, achtte het niet beneden zune waard. igheid om met eigene hand het handschrift, dat ook nog den dialogus de orcUo^ ribua en gedeelten van een werk van suetonius, de vins iUustribus, bevatte, en waarschijnlijk van de tiende eeuw Voorgedragen in de Kon. AkAdemie van Wetenschappen, Äfd. Letterkunde, den 2den JnnQ en Ssten September 1862. Dagteekende, af te scbrijven en zijne kopij er zorgvuldig naar te verbeteren. Hij deed dit, volgens zijne aantee-keuing, in Maart 1460, en daar het oorspronkelijke hand-schrift spoorloos verdwenen is, moet die kopij, die uit de boekerij van jac. perizonius naar de Leidscbe bibliotheek is overgegaan, als de oudste en, uit hoofde van de naauwkeurigheid, waarmede pontanus zijne taak verricht heeft, als de beste codex der Germania beschouwd Worden. Beeds v(!)ór 1470 werd het boekje gezamenlijk met de overige toen begrepen te hebben, wel. Kene waarde het voor de nazaten der Germanen hebben moest en dit zal hem bewogen hebben om er dezen titel voor te plaatsen: Corundi Taciti illustrissimi historici de eitu, maribue et poipulis Germaniae UbeUus aureus. En waarlijk het is een gulden boekske, dat naast en boven de schets, die caesar in zijn vierde boek de bello Gallico (1 — 3) van de zeden der Germanen in het algemeen geeft, de kern bevat van onze kennis der Germaansche toestanden in de eerste eeuw van onze tijdrekening. Het is de eenige vergoeding, die wij heben voor het verlies van het 104^ boek van Livius, waarin deze hetzelfde onderwerp behande. Id had, zoo als wij uit de inhoudsopgaaf weten {Prima pars libri situm Germaniae moresque continet) en stelt het ons al niet schade-loos voor het gemis der werken van den ouderen puniüs en van aüldiüs bassus over de oorlogen, die de Romei-nen met de Germanen gevoerd hebben, het vult toch de schaarsche berichten aan en verbetert de verkeerde voor-Jtellingen, die wij over Germanië en zijne bewoners bij STEABO, SENECA en enkele anderen vinden. Ik ontken daar-mede niet, dat de volledigheid der berichten veel, de naauw- Iceiirigheid wel iets te wenschen laat, en ik zou niet gaarne 5» (68 ) het oordeel van Montesquieu geheel onderschrijven: Il est court cet ouvrage^ mais c^est V ( Ouvrage de Tacite, qui abrègeait tout, parce qu'il voyait tout, maar veelmin kan interstemmen met de nieuwste poging om aan de Germania alle gezag te ontzeggen en daarmede den hechtsten grondslag weg te nemen, op welken onze kennis van Oud-Duitschland en zijne bewoners rust. Het is mijn oogmerk uwe aandacht te vestigen op het werk van hbinrich künssbeeg, Wanderung in das Germanische Änderung, dat in 1861 te Berlijn bij F. dümmlee is uitgegeven, en de voornaamste bezwaren, die in het vierde en zevende hoofdstuk tegen de waarde en echteid der Germania geleerd worden, te toetsen. Voor zoover mij beend is, heeft nog geen der Duitsche geleerden het merk-waardige boek aan eene kritiek onderworpen en ook in hetjongste geschrift van fB. thudichum, der aüdkeutsche Staaty mit Uebersetzung und Erklärung der Germania des Tacitus, Giessen 1862, vind ik er met geenkel woord melding van gemaakt. Ik zal mij tot de bespreking van eenige hoofpunten moeten bepalen, daar eene volledige weerleg- ging een boekdeel zoude vereischen en de vraag dan niet in onze taal zou moeten behandld worden. Zonder twijfel zullen CAESAR en tacitüs meer dan één verdediger op Duitschen bodem vinden. KUNSSBEBG is niet de eerste, die aan het gezag der Germania getwijfeld heeft. In 1825 heeft een geleerde, die zich met de letter B. teekende, waar achter ulrigh BECKER schuilt, die later te Hannover iets over de Ger- mania heeft uitgegeven f), in eene lezenswaardige beoor- De Vesprü des loix, XXX, 2. t) Ik bedoel de Anmerkungen und Excurse zu Tacitus Germ. c. 1—18 van u. J. n. beceeb, in 1830 uitgegeven, mij aUeen bij naam bekend. Dat deze beokbb de schrijver van die recensie is gist lüden, Gesch. d, deutschen Volks, I, p. 702. Deeling van de uitgaaf van ph. k. hess [Lipsiae 1824] die geonden wordt in de Neue Kritische Bibliothek van G. SEEBODE, bl. 191 en volgg., eenige vragen gedaan naar den schrijver en den tijd van vervaardiging der Germania, en ofschoon hij om de taal en den geest, die er in heerscht, Tärkts voor den auteur blijft houden, heeft hij door zijn e tVijfelingen een dieper onderzoek willen uitlokken. Terzelfder tijd was ook bij h, lüden, den geschiedschrijver van het Duitsche volk, twijfel opgerezen, en ofschoon hij in het derde boek van zijn groot werk, in welk boek hij over Duitschlands inwendigen toestand in de eerste eeuw handelt, vooral uit deze bron geput heeft, meende hij toch in eene uitvoerige Aanteekening (bl. 696 — 702) de grönden te moeten opgeven, waarop zijn oordeel steunde, dat bet boekske niet door tacitus voor de uitgave zou bestemd zijn, maar aanteekeningen en studiën voor zijne geschiedennis bevatten zijn, maar aanteekeningen en studiën voor zijn. De gissing is niet onaardig en wordt niet slecht gemoteerd, maar is zoo geheel afhankelijk van de vraag naar het doel, dat den schrijver der Germania voor oogen heeft gestaan, en die vraag zoo wei-nig voor eene bevredigende oplossing vatbaar, dat wij het raadzaam achten haar te laten rusten. Om niet te ver af te dwalen zal ik de bedenkingen der twee genoemde schrijvers daar laten, en mij alleen tot den jongsten woord-vo Erder in deze zaak bepalen. Het plan der Germania is eenvoudig aangelegt. In het erste gedeelte, van hs. 1 tot 27, wordt over het land en volk in het algemeen gesproken. De schrijver schetst het land en de inwoners, handelt over hunne goden, hun vorkomen, over hunne staatsregeling en krijgswezen, recht-spraak en levenswijze en verwijlt lang bijzonder en hulleijk leven, waarbij tevens hunne deugden en gebreken worden in het licht gesteld. In het tweede gedeelte (70) (hs. 28 — 46) volgen bijzonderheden over de verschillende volkeren, die de landen over den Donau en den Bhijn bewoonden, wel in zekere orde, maar zonder bepaling van änder grenzen. Het is daidelijk, dat de schrijver door het opgeven van vele rivieren, wier namen en loop hem Stel hg bekend waren, beter voor de juiste bepaling der verschil- lende landstreken had kunnen zorgen, dat hij daardoor onzen dank zou verdiend hebben. Maar wie hij was, hij schreef zeker niet voor de nakomelingen der Germanen, en hij verdient de terechtwijzing van kümssbero niet (bl. 121), an wien ik niet kan toegeven, dat hij de géographie en ethnographie van Germanië zich uitsluitend ten onderwerp gekozen zou hebben. Het was hem veeleer te doen om an de Borneinen van zijn tijd in een kort beste de volkeren te leeren kennen, die zij als barbaren verachteten maar die zij niet konden ten onder brengen. Nog minder zou ik de stelling willen toegeven, dat de Germania als letterkundig produkt voor über, wiens oor- deel niet verblind is door den glans van een beroemden naam, meer een wonderlijk, dan een bewonderingswaardig stuk is. K. noemt den vorm in de hoogste mate slordig en wijst aan, hoe de gang der gedachten van enkele woor- den afhankelijk is (bl. 119 volg.). Daarentegen meen ik dat, waar verschillende zaken behandeld moeten worden, tusschen welke geene of zeer losse zamenhang bestaat, aan den schrijver volkomene vrijheid moet gegund worden om die volgorde aan te nemen, die hem goedunkt, en het komt ons zeer natuurlijk voor, dat daarbij de overgang tot een nieuw punt dikwijls door een woord wordt uitgelokt. Of toont de schrijver Zijn stoff niet meester te zijn, als hij, na van de oude liederen, in welke de Goden bezongen worden, gewaagd te hebben, op de woorden fferculem, in proelia canunt eenige opmerkingen over hun krijgsgezang laat volgen (c. 8), of als hij van de metalen sprekende, bij de Gennaneu bekend, aan de woorden Ne ferrum quidem superest, sictU eœ genere telorum colligitur (in c. 6) nadere berichten over hun wapentuig verbindt? An het gebrek aan orde en zamenhang wordt de tegenspraak geweten, die er tasschen verschillende plaatsen van het boekje gevonden wordt. Laat ons zien, wat hier van zij. In het zesde hoofdstak lezen wij: Acies per cuneos commoniiur en in het volgende wordt verhaald, dat geene toe-vallige zamenscharing turmam aut cuneum facit, êed /ami-liae et propinquüates. Later in het 13^^ hoofdstuk vinden vij, dat de oversten, of hoe men principes liefst wil noe-men, altijd omgeven zijn van een groote hoop {magno globo) uugezene jongelingen, in vrede tot luister, in oorlog tot weer. K. stelt deze plaatsen naast elkander en vraagt: vormen deze globi ook cuneif en wordt ook hierbij op familiebetrekkingen gelet? Ik vind geen bezwaar om op beide vragen een bevestigend antwoord te geven. In den oorlog werden die gezellen {comitee), als zij te paard dienst deden als eene turma^ waren het voetk nechten wigswijze geschaard en zeker zal daarbij zooveel doenlijk de regel om personen van hetzelfde gezin en maagschap bij elkander te plaatsen gevolgd zijn. Daarna worden de woorden uit c 15 dediti eomno cibo- que vergeleken met hetgeen in c. 23 gevonden wordt: Sine blafuiimentis, aine apparatu expectunt famem; adver- 8Uê sitim non eadem temperantia, en naar aanleiding daar- van opgemerkt, dat volgens de eerste plaats de Germanen onmatig waren in het eten, terwijl op de andere plaats het tegendeel verzekerd wordt. Ik lees er dit niet uit. Tacitus zegt, dat zij, zonder kunstmatige toebereiding, zonder aanwend van wat de spijzen kruidt, den honger verdrijven, hetgeen volstrekt niet uitsluit, dat zij duchtige ers konden wezen, zoo als hun nakroost, vergeleken met de Italianen nog is. De woorden adversus sitim non adem temperantia beteekenen dan, dat zij niet even sober waren in hun drank, dat zij liefhebbers waren van kunstig bereide dranken, waarvan dronkenschap dikwijls het gevolg was; van welk gebrek, om dit in het voorbijgaan te zeggen, K. vruchteloos tracht onze voorvaderen vrij te pleiten. Zie bl. 60—62. Er is meer reden om tegenspraak te vinden tasschen de opgave: terra — frugiferarum arborum impatiens in c. 5 en de plaats in het tiende. Hoofdstuk, waar gesproken wordt van een twijg frugiferae arbori decisam. Toch bestaat zij meer in schijn, dan in de daad. Het ontbrak in Duitschland niet aan wild ooft; de agrestia poma maken zelfs volgens c. 23 een voornaam gedeelte van het voedsel uit In dien zin waren er dus vruchtboomen; maar men vond er niet, wat de Romeinen meer bepaald zoo noemden, gekweekte vruchtboomen f) Toen tacitus de erste plaats schreef, zal hij vooral aan wijnstokken en olijven gedacht hebben en denkelijk kende hij de woorden van VARRO, de re rustica, I, 7: In Gedlia tranêedpüia tn-tus ad Rhenum cum exercitum ducerem, aliquot regiones accessio ubi nee vitis nee olea nee poma nacerentur. Zoo schrijvend dacht Vera vuero aan dulcia poma, uiet aan ogresfia, waarvoor een Romein, althans uit zijnen stand, den neus optrok. "Het is onwaar, wat K. beweert, dat de aantijging van neiging tot drank alleen op het getuigenis der Germania en van Ann. XI, 16, gegrond is. In Ann, I, 50, overvalt cabcina. de Marsen siratoa propter mensas en tacitüs voegt er by: m pax qtädem nisi languida ei soluta inter temulentos, en Hist. IV, 79, lezen wij, dat de Agrippin-sen largis epulis vinoque sepuhos Germanos vernield badden. Als génére moest ook posidokius bij Athenaeus, IV, p. 153 gehoord zgn, die de Germanen reeds bij den vroegmaaltgd (to a^eorov) onvermengen wijn laat drinken. Verg. LUDEN, t. a. p. 442. Thudiohum meent zelfs, dat de fru" gifera arbor in c. 10 een eik, beuk of hazelaar kan zijn, t. a. p De vraag of de Germanen, volgeus caesar en tacitus landbouw gekend hebben, dan of zij door die schrijvers als nomaden geschetst worden, vordert een uitvoeriger onderzoek, dan ik nu kan instellen. Ik behoud mij voor opdit punt later terug te komen. Yoor het tegenwoordige beaal ik mij tot de verklaring, dat ik geen strijd tus-schen de berichten dier beide schrijvers vind, en niet ge-loof, dat een van beiden er aan gedacht heeft om het bebouwen van de akkers aan de Germanen te ontzeggen. Bij het gemis van ijzer voor den ploeg, bij het verzuim van hei bemesten der landen in de meeste streken, bij den krijgs-haftigen geest der natie, die voor den rüstigen, maar moeite-vollen landbouw ét gunstig was, gebiedt de voorzichtig-heid ons wel daarvan geen te hoog denkbeeld te vormen, maar dit geeft K. nog geen recht, om hetgeen door taci-tus in c. 14 en 26 dienaangaande gezegd is voor te stelten, zoo als hij bl. 56 volg. doet, als onvereenigbaar met de ogave van e. 19, dat Germanië sterk bevolkt was in tam numerosa genie), en met hetgeen in c. 85 vanden volksstam der Hauken gezegd wordt: immeneum terrarum spaXxum non tenent tantum Chaud, sed et implenU Om tot dat resultaat te Komen most men de oogen sluiten voor de woorden der Germania, en er volstrekt niet aan denken, dat bij de eenvoudige voeding der Germanen wei-nig landbouw toereikend was om in de behoeften van mensehen en vee te voorzien. In het geheele boekje is geene plaats erger misverständen en heviger betwist, dan deze woorden uit het 16° hoofdstuk: NuUae Germanorum poptdis urbes habitari satis notum est, ne pâli quidem intet se iunctas sedes. Colunt dis-creii ae diversi ut fons ut campus ut 7iemu8 placuU. Vios locant non in nostrum morem connexis et cohaeren- Obus aedificiis; suam quisque domum spatio circumdat, me adversus casus ignis remedium, sive inscitia aedificandi. Wij vernemen hier, dat de Germanen een afkäer hadden van zamenhangende woningen; dat zij daarom bf afzonderlijk woonden aan een bron, in het open veld, in een wond, of in dorpen, maar die niet, als in Italië, aaneengebouwde huizen bevatten. Met die neiging is het wonen in ste-den iu strijd, en dit wordt dan ook stellig aan de Germanansche volkeren ontzegd. Men heeft beweerd, en die bewering vindt ook in K. een aanhanger (zie bl. 12, 38, 44 volg.), dat dit bericht met caesar en met tacitüs zalven in strijd is. Caesar heeft in zijne beschrijving der Sneven en der Germanen dit punt niet aangeroerd, maar met de door hem beschrevene levenswijze kan men bezwaarlijk het wonen in steden rijmei. Even als Bij de Menapières alleen aedificada en met genoemd worden (de B. Ér., IV, 4), zoo verhaft caesae wel, dat hij de dorpen en huizen der Sygambrèn heeft verbrand, maar maakt daarbij gewag van steden (Y, 19). Als men van de plaaten in het bellum Gallicum, die voor het bestaan van ste-den bij de Germanen aangevoerd worden, diegene aftrekt, waarin gesproken wordt van civitas, dat gemeente beteekent, ausmede die, waarin van volkeren gesproken wordt, die de Bomeinsche heerschappij erkenden en Eomeinsche zeden hadden aangenomen, dan blijft er voor steden der Germaen geen ander bewijs, dan uit IV, 19, waar de Sueven gezegd worden op het gerucht van de nadering van cae-sar naar alle zijden boden te hebben uitgezonden, uti de opidia demigrarent, liberos uxorea snaque omnia in eilvis deponerent, eet Mij dunkt, de zamenhang laat geen twij fel over, dat oppida daar niets anders dan mån zijn. Want als men aan bevestigde steden denkt, dan is het ongerei jede laten ontruinen bij de nadering van den vij-and, en men zou dan veeleer het bevel verwacht het bevel verwacht het land zich binnen de steden op te sluiten en daar den vijand af te wachten, zoo als in dat geval caesar "aan de Ubiërs, een met de Bomeinen bevriend Germaansch volk, order geeft, ut pecora deducant staque omnia ex agria m oppida conférant (YI, 10). Ik durf het caesar naauwelijks als eene fout toerekenen, dat hij groote dorpen of vlekken, met eene omheining of gracht omgeven, op-pida noemt, daar ook ptolemaeus er geen bezwaar In vond die KoUtç te noemen. En nu tacitüs zelf? In de Analen en Historiën wordt noch urbs noch oppidum als verblijf der Germanen vermeld en ik zie geen dringende reden om in Mattinm, de hoofdplaats der Hatten (id genii caput, Ann., I, 56) en in de residentie (regia, Ann., II, 62) van Marbod met het daarbij liggend kasteel iets an-ders te zien, als groote vlekken. Hierbij komt mij een opmerking van künssbeeq zelven (bl. 46) te stade, dat in geen der Oad-Duitsche dialekten een eigen naam voor stad gevonden wordt, daar het Gothische baurgs, Hoogd. burg. eigenlijk bergplaats, het Goth. gards, Servisch grad en het Angelsaks. tun, van waar ons tuin, oorspronkelijk eene omheining, Beptum, beteekent. Het Bericht van Täcrus, dat de Germanen geene steden bewohnden is dus met recht door VON WITTEBSHEIM f) ^n VR. Maar de onbedrevenheid in het bouwen doet weinig ter zake. Liever had ik hier de liefde der Germanen tot on afhankelijkheid genoemd gezien. Tacitüs heeft later daar-aan gedacht, toen hij den gezant der Tencteren tot den räd van Colonia Agrippina den eisch in den mond legde, dat zij de muren hunner stad, de bolwerken der slavernij. Geograph., VII, 2-4. In zijne Verh. Oder de waarde der opgaven in de Geographie ran ptolevabüs, vooral die over Germanië geplaatst in de Berichte der K&n. Gesellsch. d. Wiss. zu Leipzig, 1857, bl. 112 en volg. moesten siechten, muros coloniae, monumenta serviiuiis, detralitatis (Eist IV, 64) en drie eeuwen later betuigde AMMiANUS MARC. Van de Germanen: ipsa oppida, ut circum-data retibua lustraçù déclinant (R, G., XVI, 2). Zoo even is door mij ook caesaks getuigenis gehoord. Ik haast mij te verklaren, dat ik aan de overeenstemming of strijd tusschen hem en den schrijver der Germania geen bijzonder gewicht hecht. Waarom zoude deze iu alles zijn' großen voorganger moeten volgen? Kon hij niet van ooggetuigen andere en voor hem gelofwaardige opgaven bekommen? Kon ook niet in de 150 jaren, die ongeveer den eenen van den anderen verwijderen, veel veranderd zijn? Ik kan dus het oordeel van vele uitgevers der Germania niet goedkeuren, die in c 15 een woord, dat in alle hand-schriften gevonden wordt, weglaten, om die plaats met caesar, de bello Gallico, IV, 1 en VI, 21, te laten over-eenstemmen. Terwijl Caesar verzekert, dat de Sueven veel op de jacht gaan, en dat jacht en krijg de eenige bezigheden der Germanen zijn, lezen wij in de Germania, t. a. 