None
Door geboorte en betrekkingen behoort van let den tot de defige burgerklasse, tot den derden stand. Op menige plaats verraadt hij zijn sympathie voor dezen. Met warmte prijst hij het geluk om achter de stadsmuren in veiligheid te leven, en de verdiensten van hen die het bonwen der muren bevorderd hebben. Tegen vijandelijken overval, gewöhn van roovers en dieven is men daar beveilig, en de er der vrouwen blijft er ongerept: "pracclari virginïtatis flores raptus evaserunt injariam" (p. 48). Yrouwenschennis en schaking schijnt in die tijden van regeringloos-heid algemeener geweest te zijn, dan wij van onzen landaard verwachten zouden. Van leyden gewaagt er gedurig van, als van een misdAid, die door de zwaar-ste strafiEen moet worden Telegengegänge. Over geen wetsbepaling spreekt hij met meer, verontwaardig dann over die van vele stadskenren, waarbij aan een verkrachte vronw rechtsingang geweigerd wordt, zoo zij niet zeven getuigen kan voorbrengen. „Ista statuta sive privilégia videntur processisse ex libris Machometi, qui ad actum Venereum mirabiliter allicit ipsum venereum mirabiliter allit ipsum venereum, (p. 286). Het is een der groote deugden van muren en poorten, dat zij de eer der vrouwen beveiligen. Niemand mag zich dan ook van het meewerken aan den muurbouw verschoonen, een' ieder moet tot de kosten bijdragen. Accijnsen, in de plaats van schot, zijn daarom aan te bevelen, omdat dan allen, die  de consumptive belasting thans nog wordt verdedig, mischien voor de eerste maal gebruikt. Alle rechtmatige privilégien moët en verleend en verleenden worden. Maar ook geen andere,'s Vorsten gezag moet niet ter wille van een stad worden verkort. Nota, contra clamorem communem, quod privilégia civitatibus et villis concessa, non semper firma et rata manent" (p. 8). Eu van de stedelingen, die den vorst afdwingen, wat hij niet mag afstaan, heet het: „Qui taliter Principem cathenant, captivant et in servitutem redigunt, non bene rempublicam disponunt, sed vere dissipant, et in procurando civitate eorum plas sapiunt quam oportcat" (p. 49). In de eerste plaats mag alweer de Fiscus geen schade lijden bij de voorrechten, aan de steden verleend. Geen recht, waar de steden meer aan gelegen is, dan aan het poorter worden van een ieder, die jaar en dag binnen de vrijheid verblijft. Maar van lbtdbn wil niet toestaan dat cijnsplichtigen op deze ^s zich aan de belasting onttrek- ken kunnen. Privilegiën van die strekking, hoe lang ge- leden verleend, moeten nog herroepen worden (p. 64). Hij gaat zelfs nog verder : de vorst mag geen vlek, den Haag, Berkel of eenig ander, stadsrechfen verleenen, en daarbij de ingezetenen van cijns vrij stellen, „nam sic paulatim respublica posset per subtractionem in locis si« miiibus" (p. 65). Dit is wel een van de vreemdste uit- spraken, die in den geheelen tractatus te vinden zijn« In Strijd er meé waren de Hollandsche steden opgekomen, en juist de steden waren de steun der partij van vooruitgang, wier staatsrecht vänner ontvouwt. Maar hij had zoo van nabij gezien, wat er gebeurde als de landsheer eens arm was geworden, dat hij bij de belangen van den Fiscus al het overige achter stelt. De steden waren en werden meer en meer kleine republikanische op zich zelf. Het eenige recht, dat den vorst in voor das recht, was de verkleinen van schout en schepenen. Yan letzten ijvert daarom ook voor das recht, dat door de steden betwist werd. Hij wil dat de schepenen niet langer dan een jaar aanblijven, omdat zij zich anders in de regering nestelen en overmoedig worden zouden (p. 175). Over het tusschentijds verzetten van de schepenbank, hetgeen albrecht zich bij verschilende handvesten voorbehield, laat hij zich niet uit; met zijn stelsel evenwel komt de aanmatiging van den vorst het best overreen. Zoo mil) als tegen het publiek recht van den staat geldt er tegen het publiek recht eener stad pra Escriptie (p. 57). Het belang der stad gaat boven de 'bijzondere belangen der burgers. Behoeft de stad geld, en weet zij het niet te bekommen, dan mag zij haar rijke ingezeten dwingen om het haar te leenen (p. 180). Het is bekend dat reeds in dezen tijd door de steden lijfrenten verkocht werden. Yan lrtden bespreekt de quaestie, die toen naar het schijnt aan de orde was, of men zulke renten wel koopen mocht; hij beantwoordt de vraag toestemmend (p. 14). Als een echt Hollander is van lbtden voor handels-vrijheid.,^ Mercationes rerum et bonorum plena debent libertate gaudere'' (p. 122). Alleen tegen de opkoopers koestert hij het oude vooroordeel. Bij gebrek kan de schout de kooplieden dwingen hun waar te verkoopeUi al wilden zij ze nog liever bewaren. En tegen een monopolici ten bate van de schatkist, een réffie^ zoo als wij tegenwoordig zij ze nog liever bewaren. Hij roemt de instelling der gabelle in Frankrijk *), te meer omdat zij een navol* ging was van hetgeen in het Bomeinsche rijk bestaan had. Lex ista (zegt hij bl. 123) non est observata in particulis Alemanniae.... Expedit tamen eam no visse,... quia Príncipe et Beipublicae nunquam salvum erit regimen, ubi in regnant. paupertas dominatur, "Wat den vorst verrijkt is- gewenscht, al strijdt het ook tegen andere belangen, en tegen de beginsels der oeconomie (155). Overigens is van LETDSN voor dé vrijheid van handel en bedrijf consequenter dan de meesten. Hij verklaart zich tegen den onre-delijken eisch der steden, dat ten platten lande geen ne-ring mag gedreven worden. Merkwaardig is in dit opzicht zijn verhouding tot zijn geboortestad. Bij een handvest van 25 Dec. 1351, had de stad Leiden van willem Vonder anderen verkregen, dat voortaan geen prebende of kekelijk ambt binnen de stad zou geschonken worden aan werden. I niet uit Noord Holland geboortig en in Leiden woodachtig was; en tevens, dat niemand binnen drie mijlen om Leiden laken zou mogen reden buiten de vrije steden. Tegen beide deze voorrechten zijner medeburgers komt vax LYDEN op : tegen het eerste, omdat het vergeven van kerke lijke posten en inkomsten volkomen vrij moet blijven, en alleen naar verdiensten geschieden. "Nec locus' nativitatis inspici debet, cum apud Deum acceptio non sit persona- rum" (p. 49). Tegen het andere,,, quia istud directe impietâtem respicit, et jus ac proprietatem aliorum absorbet, et maximam violentiam inclusam habet*" (p. 135). — Het is zeker bedroevend dat een zoo schandelijk misbruik, hetgeen bij zijn eerste invoering zoo bondig werd afgekeurd, even- wel onder de Republik zoo lang heeft voortgeduurd Met de opkomende gilden heeft van letden geen vrede. Hij wist, door de serving van Frankrijk en Ylaanderen, waartoe de beweging der gilden leiden moest, tot de verheffing der lagere klasse namelijk, en hij is een borger-aristocraat. Hij wil dat de deftigste burgers de regering zullen uitmaken, hij zou gaarne zien, dat zij geen bedrijf uitoefenden,,^nam luget bonum publicum et urbis tristator amoenitas, ubi caupones praesidiatum, pistores magistratum, et frumenta suffocantes scabinatum regunt^ (p. 114). In dit opzicht komt hij overeen met zijn Leidsche vrienden, die in hun keur van 24 Junij 1351, vaststellen, dat nie-mand een regeringspost in de stad bekleeden mag, die niet zeven jaren poorter is.,^Ende bewonde hem iement enich ambocbt te hantteren, hy en hadde also lange stadelicen ende kenlic poorter Geweest, hij verbeurde 10 ende ayn poortrecht" (bueris, IL bl. 796). De gilden näwenden berekend om de lagere klasse der stadsbevolking (281) door zamenwerking gehalte en invloed te verschaffen. Beeds om die reden alleen kon van länen met de instelling niet ingenomen zijn. Hij ziet niets dan kwaad in haar werkung, en besluit, excidendae sunt et prohibendae stattim tales congregationes (p. 117). Als dat niet gaat, moet vooral op de keus der overlieden en dekens scherp worden toegezien, quia magnum orietur praejudicem Beipublicae, si tales Deum non timeant et avaritiae laqneis sint astricti (p. 118). Zelfs vrome geestelijke gilden zijn niet toe te laten. Ecclesia non indiget adinventionibus privatorum ( p. 118. Men moet niet gedoogen, dat, bij voor-beeld, de broeders en zusters van bet L. Vrouwen gilde te Leiden *) zamenspannen om een kapel te stichten;,^nam praetexttt alicujus boni mala non sunt toleranda" (p. 120) En uit haar aard zijn alle corporaties gevaarlijk. Daarom waarschuwt hij ook tegen het bijeenkomen der boeren:,^quia eorum praesentia in locis solemnibus est superflua, et agriculturae vacatio ipsis possessoribus damnum facit'^ (p. 200). Zij moeten zoo zelden mogelijk uit hun gewoon verblijf worden gelokt. Zij moeten voor hun beeren terecht staan, en zoo die hun geen recht doen, dan voor den baljuw. Zij moeten spoedig geholpen, en onmiddellijk huiswaarts gezonden worden. Yoor hun veilig gaan en komen moet zorg worden gedragen. Zij moeten voor verhinden, dat de vorst hen niet vergeet, en voor hun belangen waakt. Daarom eere aan willeh III, die iederen Erieschen boer te woord stond, en aan zijn recht hielp, (p. 201). Zij immers dragen een goed gedeelte der algemeene lasten. Jegens de onvrijen is van l£tdsn hard. Dat ook zij Dat onie aateur het L. Vrovwen-gilde te Leiden op het oog heeft, hiykt ait de Tergeiyking van p. 120 met p. 57. VEBBL. EN MBDBD. AVD. LBTTSRK. DEEL VIII. lö ( 282 ) tot vrijheid opgevoed moeten worden, in het algemeen belang, ziet hij volstrekt niet in. Zij behooren bij den grond, dien zij bebouwen. Liet men hen vrij, zij zoaden wegtrekken, en de akkers woest laten liggen. Om die reden betwist hij den vorst het recht om zijn hoorigen vrij te maken. „Coloni, asscripti fundis patrimonialibus, per pri- vilégia Frincipis.. liberari non possunt, quia in hoc et per hoc praeiudiciam fieret agriculturae, et per consequens reipublicae." De gevolgtrekking, die hij uit dit harde vonnis afleidt, is waarlijk verrassend :,, CoUige hic argumcBtum, libertatem rem inaestimabilem fore, et tan to vilius quid esse, quo plus a libera conditione recédât" (p. 77). Dus, omdat de vrijheid zoo begeerlijk is, moet men ze bai-ten het bereik van een geheele menschensoort stellen. In Frankrijk was reeds jaren te voren, in een koninklijke ordonnantie van 1811, een andere leer gepredikt: „ieder mensch, die naar het beheld van onzen Heer geschapen is, moet van nature vrij zijn". Ook hierin hadden wij gaarne onzen auteur het stelsel van het land zijn er voorliefde hooren aanbevelen. Doch, integendeel, hij keurt zelfs af wat in ons achterlijk land ten voordeele der vrijwording strekte. Door in den geestelijke stand te treden kan ook hier een onvrije zich vrij maken. Om hem dien eenigen uitveg te versperren, leert van lbydkn, dat de hoorige, zoo hij, buiten zijn meester om, ge estelijke zoekt te worden, nog een geheel jaar lang door dezen opgeëischt. En tot zijn vroegere dienstbaarheid teruggebracht mag worden: „infra annum potest revocari ad servitutem” (p. 244). Wij eindigen ons overzicht. Op verre na hebben wij den rijken schat niet uitgeput, die in den tractatus ligt op- Ordonnances des Rots de France, XII. p. 887. Vgl. bkvri mab- TIN, V, 286. Gesoten; maar het stelsel, dat er in schulden, hebben wij in groote trekken beschreven. Het is het stelsel der Kabeljaauwsche staatspartij, dat door willm Y ait noodzaak omhelsd was, en gedeeltelijk door hem is nageleefd. De krankzinnigheid, waarin de vorst^ zoo kort nadat hij zich op den troon bad vastgezet, verviel, heeft hem verhinnderte te toonen, wie hij was en wat hij vermocht. Maar de lof, dien van lbyden niet ophoudt hem te geven, is on borg, dat hij een man was, van wien men veel mocht hopen. Zijn broeder albbecht koos aanvankelijk de partij van het behoud, van de grooten; de omstandigheden die hem daartoe noopten, zijn slechts gedeeltelijk bekend. Wij weten, dat de vrienden van den krankzinnigen vorst Zwa- righeid maakten diens jongeren broeder als ruwaard aan te nemen, maar wien zij in zijn plaats verlangen is onzeker. Het gewone verhaal, dat zij aan machtelt, de gemalin van WILLEM, de voorkeur gaven, steunt op geen genoegzamen grotid, en is op zich zelf onwaarschijnlijk. Van leydbn laat iet ents geheel anders vermoeden. In casus LXXVH bewijst hij dat de keizer zelf, bij het benoemen tot posten, van de ancienneteit niet mag afgaan. „Nota, quod rescriptum non valet, quo aliquis agentium in rebus contra ordinem militiae praeferatur in locum illius qui diutius militavit." Hij beveelt dien regel met verschillende voorbeelden aan, en laat dan volgen : „Et illa lex bene respicit arbitratus quondam inter Marchionem Brandenburgensem et Ducum Albertum de Bavaria, fratres, super manburnia sive cara fratris vel lUustris Ducis Guillelmi de Bavaria." Meer niet. Maar wat kan hiervan de zin wezen, dan dat de scheidrechters aant Jen ouderen broeder den voorrang hatten moeten toewijzen, dien hem een rescript van kei-zer LODEWIK niet rechtmatig ontnom,en had. — Was dit de toeleg der Kabeljaauwsche edelen, Verlangden zij een oder, een meer servaren en kloeker ruwaard? Ik laat het in het midden. Zooveel is zeker dat albrbcht, door de Kabeljaauwen miskend, bet aanvankelijk geraden achtte op de oude partij der Hoeksche grooten te steunen. De partij-schap stak het hoofd nog eens op, en bleef voortduren en toenemen. Van leyden zag droevige gebeurtenissen voor-vallen. Hij zag nog een een machtelooze regering en de rampen die haar vergezellen. Hij zag de theorie. Die hij in zijn tractatus predikte, door de ervaring op nieuw bevestig. Met de lessen dier serving verrijkte hij gaarne zijn geschrift; onafgebroken werkte hij er aan voort. Nieuwe voorbeelden voegde hij gestadig aan de oude toe. Maar zijn leer zelve behoefde hij niet te wijzigen. Zij voldeed volkomen aan de behoefen der toenmalige maatschappij. Daarin juist ligt, naar mijn oordeel, de groote waarde van den tractatus. Het zijn geen bloote bespiegelingen van en wijsgeer, die er ons verkondigd worden; het is de levenswijsheid van een sterk bewogen, van een revolutio-nairen tijd, die er in spreekt. Om het karakter van dien tijd, de behoeften en de begeerten der nieuwe maatschappij en de oorzaken van haar lotgevallen te leeren kennen, zijn de boeken van leyden van onvergelijkelgk en oonschatbaar nut. Zij geven ons den sleutel tot het begrip van hetgeen de dorre kronyk- schrijvers ons verhalen, maar niet verklaren. De geschiedvorscher, wien het minder om de toedracht der gebeurten issen, dan om haar oorzaken en zamenhang te doen is, zal zeker het toeval zegenen, dat onder zoo veel geschriften, die te loor zijn geraakt, den eenigen tractatus voor ons bewaard heeft. NASCHRIFT. Door de vriendelijke tusschenkomst van het bestuur der Afdeeling kreeg ik, na bet voordragen van het bovenstaande, twe onuitgegeven verhandelingen ter inzage, die in der tijd door wijlen den Heer s, de wiüd over hetzelfde 'onderwerp in het Kon. Instituut waren voorgelezen. Het verraste mij daarin veel terug te vinden van hetgeen ik betoogd had. Over de langevallen en ambtsbedieningen van den auteur, over de strekking van zijn geschrift, over den toestand van den tekst en de waarde der uitgaven had de Heer de WIND ongeveer hetzelfde gezegd, dat ik, onafhankelijk van het zijne, en ik kon uit het zijne niets tot aanvulling of verbetering van mijn werk overne-men. De derde verhandeling daarentegen, die wel ontworpen en aangekondigd, maar hiet opgesteld is, zou mij denkelijk aanleiding tot verkennen onderzoek, en, ik geloof, tot tegenspraak hebben gegeven. Daarin toch zou de Heer DE WIND betoogd hebben, dat philips van lbyden gehou-den moet worden voor den ongenoemden Klerk uit de lage landen, w Iks kronyk bewaard gebleven en door van mieris uitgegeven is. Het kan gewaagd schijnen zulk een gissing, waarvoor de gronden niet aangewezen zijn, zoo maar los weg te veroordeelen. Doch, desniettemin, schroom ik niet te veroordeelen, dat ik van het toeschrijven dier kronyk aan PHILIPS VAN LEYDEN even Vreemd opzie, als ik doen zou, indien door iemand de Hellenica van xbnophon aan thü- CYDiDES werden toegekend. Twee menschen van meer uit« een loopend karakter, twee schrijvers van meer verschillenden stijl dan van leydën en de ongenoemde Klerk, kan men zich naauwelijks denken. De Klerk is een alledaagsch man, zonder politischen of historischen blik« die slecht weg verhaalt wat hij op het tooneel der wereld heeft zien Voor-vallen. Van Jsyden is een man, die achter de schermen heeft gekeken, die de acteurs kent en hun kunst verstäat, en die de strekking doorziet van het stuk dat vertoond wordt. Hoe een kronyk van van lëyden er zou hebben uitgezien, blijkt duidelijk genoeg uit het weinige dat hij in zijn tractaat uit de geschiedenis van zijn tijd verhaft Het is mij waarlijk een raadsel, hoe iemand, die zoo veel' studie van de geschriften van leydbn gemaakt heeft als de wind, tot zulk een onmogelijke gissing vervallen is; en ik beken, dat ik, uithofde van deze gissing, geen groote gedachte had van zijn geheele studie over vak LYDBN. Maar ik erken tevens, dat ik hem hierin ongelijk had gedaan, en dat de kenn Maktismaking met zijn verhandelten mij een veel beter dunk van zijn arbeid gegeven heft. Tegenwoordig de Heeren: c. w. opzoomer, jr. c. g. boot, R. C. BAKHUIZEN VAN DEN BRIMK, J. DIRKS, H. C. WILLIES. W. G. DRILL, tl. J. HOENE-V, C. LCEMIMS, JT. A. C. VAN UEUSDE, fl. BEETS, L. J. F. JANSSEN, A. KUENEN, G. DE VRIES, AZ., J. H. BOLWERDA, L. A. TE WINKEL, R. FRUIN, M. DE VRIES, G. H. M. DELFRAT, J. P. SIX, W. G. PLUUGERS. Het Proces- Verbaal der vorige Vergadering wordt na lezing goedgekeurd. De Heer pluijgebs, nu voor het eerst ter Vergadering tegenwoordig, wordt door den Voorzitter verwelkomd. De Secretaris leest een brief V van den Secretaris der Naturkundige Afdeeling, daarbij kennis gevende, dat Mev. de Wed. w. vrolik het levensgroot portret van wijlen haren echtgenoot aan de Akademie ten geschenk heeft geschickt, en dat de zusterafdeeling dat geschenk aanvaard heeft en besloten, den wand der vergaderzaal daarmede te versieren, niet twijfelende of dit zou de goedkeuring dezer afdeeling wegdragen. Er wordt besloten dit schrijven voor kennisgeving aan te nemen. De Secretaris leest de levensse van den Hoogieeraar SIMON KARSTEN, Waarin hij voornamelijk aantoont, welke verdiensten de overledene in het gebied der Grieksche en Latijnsche letterkunde gehad heeft, wat de wetenschap en deze Akademie aan hem is verschuldigd. Op uitnoodigiiig der Vergadering, verklaart de Spreker. Zich bereid, deze schets voor het jaarboek af te staan. Vervolgens is aan de orde het rapport, opgemaakt door de Heeren bakhuizen van den brink en boot, over een verhandeling van den Heer holwerda, die voor eenigen tijd in hanne handen was gesteld. De verhandeling, in het Latijn geschreven, bevat aanteekeningen op de Helle- nica van xenophon, meerendeels van kritischen aard. De Bapporteurs heben zich bepaaldt tot de totsing van de aanteekeningen op het eerste boek, en deelen hun oordeel mede, zoowel over den vorm, als over den inhoud der aanteekeningen en verbeteringen van den scbrijver. Bij veel verschil van meening erkennen zij, dat de Heer holwerda eene bijdrage heeft geleverd, die zoowel voor de interpretatie van xenophon, als voor de verklaver van enkele plaatsen van het Nieuwe Testament en van FLAVIUS JOSEPHUS nuttig is, en stellen voor hun raport in handen van den schrijver te stellen, opdat deze er zoodanig gebruik van zoude maken, als hij vermeenen zou te behooren, en daarna de aangeboden verhandeling in de werken der afdeeling op te nemen. Nadat de Heer HOLWERDA zich hicrtoc bereid heeft ver Klaard, wordt de conclusie van het rapport aangenomen. De Heer fruin leest daarna het tweede gedeelte van zijn deren vroeger over philips van leten en zijn traetatiu. Had bij zicb vroeger met bet leven van den schrijver en andere panten, die tot verklaring van het werk dienen kunnen, bezig gebhouden, hij ontwikkelt na het stelsel, dat in den tractatus ligt opgesloten. Van Leyden verlangt een vorst, die met krachtige hand de teugels zal houden, maar voor wien het heil van den Staat de hoogste wet zijn. De vorst mag van geen gedeelte zijn macht afstand doen ten voordeele van beerschzuchtige edelen; zijn macht is als een fidecommis, dat bij ongerept aan zijn opvolger moet overlaten. Dit stelsel, door willm V v6<$r zijn* Krankzinnigheid omhelsd, dreigde onder den ruwaard albrboht in duigen te vallen. Yan Lsyden zag het met weemoed en zonder zijn stelsel eenigzins te wijzigen, verrijkte hij zijn boek met de lessen uit de serving verzameld. -Tot kennis van het karakter van dien tijd, als bijdrage tot de pragmatische geschiedenschaft der 14i^ eeuw, beeft de iraetaius onschatbare waarde. De Heer früin biedt zijne bijdrage ter plaatsing in de Verslagen der Afdeeling aan. De Heer delfbat herinnert den vorigen Spreker, dat hetzelfde onderwerp vroeger in het Instituut door den Heer Mr. s. de wind is behandled, en de Heer m. de VRIES voegt daarbij, dat hij in der tijd met grooten lof van die verhandeling heeft hooren spreken. De Heer fruin wist wel, dat het boek van leten in het Instituut besproken was, maar was niet in de gelegenheit geweest, om de ongedruck verhandeling van de wind te rädelsgegen. De Secretaris neemt op zich, te onderzuken, of zijn zichonder de nagelatene papieren van dien Zeeuwschen ge- schiedvorscher te Middelburg bevindt, en zoo ja, te vragen of de eigenaar haar ter inzage will verstrekken. De Heer leemans berichti dat sedert de laatste opgave bij de Commissie voor de overblijfsels der oude vaderlandsche kunst berichten en mededeelingen onvangen zijn van de Heeren de ridder te Utrecht, J. h. l. van der schaajfte Lochern, Jhr. g. w. van der peltz te Epe, h. g. haas-loop WERNER te Elburg, j. p. verloren jr. te Utrecht, Mr. EYCK VAN zuLiCHEM te Maartensdijk, h. H. bbbntsen te Beek gem. Berg, Kerkmeesteren der Ned. Hervormde gemeente te Dordrecht, h. d. van der kellen en van de Commissie tot bewaring van gedenkstukken van geschiebenen en kunst te Nijmegen. De Vergadering wordt ten uur gesloten en door eene buitengewone gevolgd. GEWONE VERGADERING DEB A^FBEELIMG TAAL-, LETTER-, GESGUIEOKÜNDIGE EN WUSGEERIGE WETENSCHAPPEN, GEHODDEH DKN U^^^ NOVEMBER 1864. Tegenwoordig de Heeren: c. w. opzoomer, d. harting, L. J. F. JANSSEN, J. VAN LBNNEP, W.O. BRILL, G. DB TRIES AZ., J. OB WAL, N. BEETS, R. P. A. DOZY, IL DB TRIES, ë, P. SIX, W. 6. PLVY6EIIS, S. TI88ERIN6, H. G. MILLIES, J. C. G. BOOT, H. M. DELPRAT, J. DIRKS, C. LEEMANS, TT. MOLL. Het Proces-Verbaal der vorige Vergadering wordt gele- zen en goedekeurd. Ingekomen ter mededinging een Latijnsch gedicht, ge- titeld: Exsulantem in Corsica Senecam Matemus poeta consdatur, onder het lemma aaltem tentasse lutnäit, en eene Hoogduitsche Verhandling over de Unterricht hie-ratische papierrol, die de schrijver, de Heer p. c. von LEUTSCH, te Amsterdam verblijf houdende, heeft aangeboden voor de Verslagen der Afdeeling. Dit stuk wordt verzon-den aan de Commissie van Redactie, en de Heer lebmaks uitgenoodigd zijn oordeel over de waarde uit te spreken. ( 292 ) De Heer lbbmaks voert daarna het woord over oadbeid- kundige onderzoekingen op Java. Het corresponderend lid der Afdeeling Dr. fribderich heeft aan Spreker berichten overgezonden over de voorloopige resaltaten zijner reizen door Java, ondernomen met het doel om Oud-Javaansche opschriften en teksten te verzamelen en daarbij een en ander over de oudheden op den Djeng. De Spreker ont- leent hieruit aanleiding om te bewijzen, dat de overblijf- selen van bouwwerken op het Djeng-platean, waarvan on- langs enkele dagbladen grooten ophef gemaakt hebbeui als ware een Indisch Pompeji op Java ontdekt, reeds se- dert het begin dezer eeuw bekend en bezocht zijn. Hij knoopt daaraan eene beknopte beschrijving van die resten naar gedrukte en geschreven bronnen en heldert een en ander met teekeningen en platen op. Eindelijk laat hij eenige metalen beeldjes, aldaar gevonden, die door den eigenaar sedert aan het Rijks-Maseum te Leiden geschon- ken zijn, zien en neemt uit een Oud-Javaanschen beker met voorstelling van den dierenriem aanleiding op eene vroe- gere mededeeling van Dr. frisdbbich terug te komen, en een paar punten, die door den Heer laLUSs besproken zijn, nader te onderzoeken en te weerleggen. De Heer millibs verklaart dien aanval niet verwacht te hebben, bij zijn vroeger geuit gevoelen te volharden, én daar de gronden v6<$r en tegen ontwikkeld zijn de beslis- sing gerustelijk aan het oordeel van anderen over te laten. . De Heer dibks deelt mede, dat het Negende Stuk van het Vervolg op van looks penningwerk, de jaren 1785 — 87 omvattende, niet voor Mei van het volgende jaar zal kunnen worden uitgegeven. ( 298 ) Bij de Commissie voor de bewaring der overblijfselen van vaderlandsche kunst is ingekomen eene mededeeling van Mr. j. a. a« lkehans te Amsterdam. De Vergadering wordt ten twee; nor gesloten om in eene buitengewone over te gaan. ^ OUDHEIDKUNDIGE ONDERZOEKINGEN EN ONTDEKKINGEN OP JAVA, lUqpBDBBLlNO YAN Dr* e. LEEMAN S.' BBKIGT OMTRENT DE ONDERZOEKINGEN VAN Dr. B. H. Th. FBIEDERICH. Ik mag onderstellen dat de leden mijner Afdeeling met de aan haar Corresponderend lid, Dr. friederich, van Re- geringswege opgedragen zending, niet geheel en al onbe- kend zijn gebleven. Mögt dit echter misschien bij sommigen het geval wezen, dan zal een enkel woord genoeg zijn, om in dat opzigt de noodige inlichting te geven. Dr. FRIEDERICH, die door onderscheidene geschriften, zoo- wel in de werken van het Batatnaasch Genootschap als in Duitsche tijdschriften, aanspraak heeft verworven op eenen zeer eervollen rang onder de geleerde kenners der Oud- Indische talen, meer bepaald ook die onzer Nederlandsche Oost-Indische bezittingen, is een jaar geleden, nadat zijne in het tropisch klimaat geschokte gezondheid, door een verblijf in Europa genoegzaam hersteld was, naar Java teruggekeerd, om aldaar in zijne betiekking van ambtenaar voor wetenschappelijke onderzoekingen, zijne vroegere werk- zaamheden voort te zetten. Van Regeringswege werd hem de taak opgedragen, om vooral op Java en Sumatra, maar ( 295 ) ook op Balii de oude opschriften in steen en metaal of ook andere O ad-In dis che teksten, op te sporen^ te verza- melen, hetzij de oorspronkelijke zelve^ hetzij getrouwe af- drukken, of teekeningen. om die later te onderzoeken, te vertalen, toe te lichten en verder voor eene uitgaaf te be- werken. Voor het vervärdigen en afdrukken in papier, die dan weder als vormen voor het verkrijgen van facsimiles in pleister moeten dienen, zijn hem een viertal helpers beschikbaar gesteld, die uit het Koloniaal Werfdepot te Harderwijk naar Leiden waren afgezonden, om aldaar bij het Museum van Oudheden, zooveel het korte tijdsverloop dit nog toeliet, zich te oefenen in hetgeen tot het maken van zulke afdruksels en vormen vereischt werd, en verder ook eenige handigheid te verder ook en in te kening brengen van eenvoudige voorwerpen. Die oefeninigen zijn, onder toezigt van Dr. fribdbrioh, met wien de bedoelde militairen de reis op hetzelfde schip deden, verder voorwerpen, en hebben tot de uitkomst geleid, dat Althans twee hunner, zoo welligt niet allen, genoegzaam gevorderd zijn, om de van hen verlangde werkzaamheden naar behoore te volbrengen. Dr. F&iEDBKiCH heeft in de maand Februari van het loopende jaar zijne oudheidkundige reis over Java aanvaard, en mij in een brief uit Deng, van den ai*®"» dier maand, een voorloopig berigt doen toekomen, waaruit ik thans eenige bijzonderheden aan de Afdeeling meen te mogen mededeelen, zonfler mij aan onbescheidenheid jegens den Schrijver schuldig te maken; ik doe dit in de verwachting, dat mijne medeleden hunne belangstelling voor eenige korte oogenblikken aan het onderwerp niet zullen weigeren. Yooraf moet ik met eenkel woord terugkomen op hetgeen ik vroeger reeds in e En oder Väderlandsche tijd-schriften (den Algemeenen Konst-en Letterbode 1861, N. 33) Op een oud Kawi-opschrift door wijlen Dr. f« junghuhn in 1845 op een rots te Djeng ontdekt, heb medegedeeld, dewijl dat opschrift thans aan Dr. feibde&ich op de plaats zelve een onderwerp van nader en naauwkeurig onderzoek heeft geleverd. Het opsochrift bevindt zich op een hoogte van 6800 Parijsche voeten boven de oppervlakte der zee, op een rotsblok, dat zich boven den smallen en modderigen grond tusschen de meeren Telaga, Weurno en Fengilang verheft. De steen is eene grof krystallijne trachiet-lava, ait bijna evenveel groote feldspath- als hornblendekrystallen in eenen graaw-feldspath-achtigen grond zaamgesteld. De opper- vlakte is bedekt met eene melkwitte, zeer harde korst, die, niet dikker dan tot j Parijsche linie, slechts door su- blimatie uit heete, onder andere ook kiezelzuren loslatende dampen kan ontstaan zijn. Op de melkwitte oppervlakte zijn de karakters met eene zwarte verwistof aangebragt: ofschoon zij in de oppervlakte niet ingedrongen, noch ook daarop verheven. Inn, kannen zij echter niet met water worden uitgewischt; zij waren volkomen duidelijk bewaard gebleven, en hebben dus, zoolang zij bestonden, aan alle wering van lucht, nevel en regen weerstand geboden. Zij staan op de zuid-oostzijde van het rotsblok, dat S voet hoog, en nog van andere kleinere rotsbrokken bedekt is. Ongeveer 800 voet oostnoordoostwaarts van daar is de ingang van eene grot. Sedert de Si va-tempels van Djeng (in de 13^ en lii^ eeuwP) verlaten werden, werd het gebergte van lieverlede met houtgewas bedekt, dat tot in het jaar 1825 door geen menschenvoet meer werd betreden, en ziel& in de voegen van de tempelsteenen zijne wortels schoot In 1823 wamen de tegenwoordige bewoners van Djeng uit de Kadoe her Waarts over, die het terrein met oorspronkelijk bosch bezet vonden en van lieverlede in bebouowing brag. ( 297) De schriftstrecken moeten dus vijf tot zeshonderd jaren ten minste oud zijn. Ik deel deze bijzonderheden mede mit de aanmerkingen door Dr. jxthghuhn op 3 October 1845 nedergeschreven op eene fraaije teekening, door hem van het opschrift vervaardigd en thans bij het Museum van oudheden te Leiden berustende. Dr. jünghuhn heeft later in zijn groot werk: Java, deszdfs gedaante, enz. Dl. II, blz. 272, zijne teekening zeer naauwkeurig op verkleinde maat uitgegeven; wat hij tot toelichting in zijnen tekst zegt, brengt geene wijziging aan op zijne in 1845 nedergeschreven meening. Zijne gissing naar den ouderdom van het op-schrift, waartoe onlangs overleden beroemde natuur, vorscher uitsluitend was geleid door de beschouwing van het terrein en door het verband van omstandigheden die zijnen scherpen blik niet konden. Ontgaan, werd uitnemend bevestigde door de vier teekens, die den eersten regel van het opschrift vormen, en die het met zekerheid plaatsen in de 12° eeuw van Çaka of het begih van de 18° eeuw van onze jaartelling. Toen Dr. friederich zich in 1861 in Europa bevond, gaf ik hem een doortrek van junohus teekening, met verzoek om zijn meening omtrent dit in mijne oogen zeer merkwaardige overblijfsel van Java's vroegere geschiednis te mogen weten. Hij voldeed aan dat verzoek en de uitkomst heb ik in het zoo even vermelde tijdschrift meegedeeld. Het ppschrift behoorde, naar zijn gevoelen, volgens het jaartal, tot den tijd v66r Modjapahit, en wel in een tijdperk, waarin kunst en wetenschap op Java Eenen Deze tijdsbepaling zal eenigo wgziging vorderen. Want, gelgk uit een bier achter aan te halen verslag biykt, was in 1816 de omtrek van Deng hier en daar bewoond; zelfs fof men op slöbhts geringen, afstand van het bergvlak enkele gehuchten aan. VXB8L. BM MBDBD. AFD. LBTTBRK. DBBL VIII. 20 ( 298) Hoogen trap hadden bereikt. Opachriften in diergeiijke krakters als die van het Dengsche kunnen steeds met zekerheid tot dit tijdperk worden gebragt. Tot nog toe (dit is tot 1861) kwamen hem slechts twee korte op-schriftjen in dezelfde schriftsoort ter kennis; toch achtte hij het waarschijnlijk dat nog onderscheidene andere aanwezig zijn, die, op gebouwen aangebragt, om hunne geldijkvormigheid met bouwkunstige versiersels, tot nog toe aan de aandacht ontsnapten en niet herkend zijn geworden. Voor het overige moest fbiederich, alleen uit de teeke-ning oordeelendci zich bepalen tot de gissing, dat wij hier slechts een gering overblijfsel van een opschrift hadden. Dat uit ten minste S regels bestaan had; waarvan op den ersten regel de 4 cijfers van het jaartal, op de S volgende regels slechts de laatste teekens der slotwoorden, en op den 5^>^ of laatsteu regel alleen het sluitteeken meer waren overgebleven. Wij willen thans aan frisderich zelven het woord geven, zoo als hij mij in zijn bovenvermelden brief van 21 Februari j. 1. het een en ander omtrent zijn ne weten-schappelijke onderneming, en daarbij ook omtrent zijn nader onderzoek van het Djengsche opchrift zelf heeft me-degedeeld. ,,Ik heb thans weder de bewoners van het distrikt van alle goden, Prahjangan ^) (Freanger Regentschappen), van Tji'Ribon (Cheribon), van Tëgal (de vlakte), op de bergpassen van Tegal naar Banjoema As van het lagere land dier residentie, van de bergachtige streek Bandjar Negara, met het toppunt Batoer, 5200 vt. hoog, gezien. Voor het overige rigt, waar geene overwegende redenen bestan voor afwäking, naar do geomikeiyke schryfwyse. (299) En vertoef thans in bet heilige distrikt van Deng, 6500 v. hoog, waai de bouwvallen of nog staande tempels, de in bet wild omzwervende runderen (Nandi's, echter zojider merkbaren bult) en de, zekerlijk aan uitbarstingen der vulkanen en verzinkiogen van den grond • te wijten een-zaamheid en stilte ons de Indische Açrampada's herinneren. Djeng (ook wel Dieng, doch zeker juister Djeng, dat is voet, meer bijzonder voet, hdlin, van eenen berg, en zoo in het Kawi veelvuldrg gebruikt), en berg en plateau, zijn de helling en de voet van den 8000 vt. hoogen berg Prakoe. Om Djeng goed te leeren kennen, ging ik, bij mijn vertrek van Batoer met mijne geleiders uit Banjoe-maas, waaronder zich bevond de Patih van Baudjar-Negara, mijn goede maar vrij onwetende cicerone, mij toegevoegd door de gezagvoerders van Banjoemaas, om den Goenong Pangonan, die de westelijke grens (z. w.) van het plateau van Djeng vormt, rond, zag een meer, Telaga Merdada, nabij zijne hoogste punt, en zeven of acht Solfataren, waaronder de Kawa (krater, doch op dien Nam hebben maar weinige aanspraak, Banting, Koembang, Kidang, ten zuid-westen en ten zuiden van dien berg, en kwam eindelijk aan de zuid-ostzijde bij den tempel van Wrïko-dara (Bhima), op het heilige terrein. Dien dag zag kook al de overige nog staande gebleven tempels, die in eenen ergen staat van verval verkeeren en van alle beelenden, zelfs van de meeste versierselen beroofd zijn. Van eenige die nog staan, en van alle waarvan alleen puin-hoopen (van vierkante steenen) over waren, is ook een große gedeelte van de gewone bouwstoffen, tot het maken van wegen, muren van huizen, onderlagen der Pasaugra-hans, enz. gebruikt. Eea treurig en ontmoedigend schouspel voorwaar r V van den Pasangrahan drie palen ver naar Telaga Tjebong, tusschen de bergen Paka- 20* (800) wadja, Prambaran en Koemii om den omtrek van het plateau te leeren kennen, waarbij ik echter in het 2aid* oosten weder eene bergreeks van meer dan 400 vt« boven het plateau moest overtrekken. Op dezen togt kwam ik aan de Telaga Weurno, het bonte meer (het is groen en aan «de kanten geel en wit van den zwavel, even als de geheele omtrek sterk vulkanisch en door zwavelreuk min- der aaAgenaam), waarin zich het bekende opschrift van JUKGHüHN bevindt, maar eenen paal van den Pasangrahan, op rotsachtige heuvels, die in hèt meer vooruitspringen. In de nabijheid, vindt men ook twee door de natuur gevormde grotten. Een mijner manschappen het op-schrift ageteekend, want daar het met zwarte inkt op den witachtigen steen geschreven is, kan het niet afgedrukt worden. Het heeft, sedert den tijd dat jünghuhn het ont-dekte, nog al veel door het weder geleden; van de letters zijn alleen de voornaamste trekken zeker, benevens de interpunctieckens; echter staat het gewigtigste voor al-tijd vast, de drie eerste teekens 118 van het jaartal op den bovensten regel, het laatste cijfer, 4 P of 8 P, is bij den tegenwoordigen toestand niet meer duidelijk, echter heeft er een teeken gestaan. Ons op-schrift valt dus tus-schen de jaren na Christus 1209 en 1217, waars chijnlijk 1212 of 1218. Wat de letters beneden het jaartal betreffend; moet ik mijne vroeger geuite meening wel wijzigen, maar geenszins terugnemen. Het zijn sluitende aksara^s (letters in den Indischen zin van het woord) echter niet van regels, maar .van enkele woorden, en er kan, volgens de gedaante van den steen, niets daarvór hebben gestaan. Wat beteeke- nen zij dus?'* Wij hebben hier te doen met een of ander geheim zinnig schrift, aan welks diepe beteekenis ik echter niet veel waarde hecht, want ik houd het voor een spel. Het (801 ) is geen inschrift, maar een opschrift, natuurlijk jreel min der berekend voor langen 4uur, en alleen maar bewaard gebleven, door den in dit bijzondere (801 ) Geval beschermende werkenden plantengroei, die den steen niet doorbreken, maar wel omringen en insluiten kon, en die sedert Dr. JUNOHüHN voor het eerst hier was, weder is weggenomen, zoodat aan de vernielende kracht van wind en weder vrije toegang wordt verleend. Mijne gissing is, dat een of eenige jonge Brahmanen, de hun misschien eerst kort geworden wijze van schrijven met inkt, op eene daarvoor voegende plaats hebben willen to passen. Hun gewoon schrijfgereedschap was lontar o^ bamboe en een mesje om de letters in te snijden; voor opschriften op gebouwen en gedenkteekens van glad gewerkte trachiet of anderen harden steen, de beitel. Wij hebben dus wel geen groote geheimen in de enkele aksara's te zoeken, maar winnen een geschiedkundig gegenven: l^ voor het bestaan der oudheden van Djeng; 2^. voor het gebruik van Inkte om te schrijven, beide na C, 1217. Ik heb hier geene bescheiden over de in- voering der inkt (Jav. mangai in het Sk^. masi) op Java uit Indië, noch ook over den onderdom van het gebruik van inkt in Indië. Bijaldien de inkt eerst door de Mo- hammedanen in Indië bekend werd, kunnen wij ons voor- beeld van haar gebruik op Java zeker voor een der oud- ste houden. Het onderwerp vereischt nader onderzoek." Buiten dit opschrift, dat niemand weghalen kan, heb ik twee andere op steenen in Banjoemaas ontmoet, die aan het Museum te Batavia zullen opgezonden "worden. Zij zijn van Djeng en stonden bij den Pasangrahan van Batoer, doch ik heb er afdrukken van doen maken te Banjoemaas. Eindelijk heb ik nog een jaartal van Djeng gevonden op een Visjnoe-becld, staande te Batoer, en voor welks overbrenging, even als van eenige andere, aldaar anwezig, naar Batavia ik een voorstel denk te doen. Te Batoer zijn die oudheden niet op hare oorspronkelijke plaats. Al de voorwerpen te Batoer en Bandjoe-Negara zijn afkomstig van Tëgal Pangowan, de helling van denberg, ten zuidwesten van het plateau Djeng. Het jaartal van het zooeven genoemde beeld is c-'^C^ 1261 =: na C. 1339; misschien kan men lezen 1216= 1294. Het neenvoegen van cijfers tot Éne groep is mij reeds meer-malen voorgekomen, bij v. op Trinawindoe Mahavsji, Verhandel. Bat, Oenootsch. Dl. XXII, blz. 8 en volg.; Dl. XXI pi. 7, N*. 1 en pi. 17, waar ik over de lezing nöne begonnen. De vier volgende dagen heb ik de omliggende bergen bekommen: den goenong Frahoe, 8000 vt. hoog, waar zich een oude brandstapel, of brandplaats, volgens de overlevering die van pandob, den vader der Pandoewa's bevindt Als kenteekenen van die oude brandplaats, vond ik twee indruksels van voeten op twee steeneh; ik heb eene teekening doen maken, zoowel van de indruksels der voeten, als van eenen pilaar van zeven verdiepingen, waarop zich, dertig jaren geleden, nog eene lamp bevond, met vier plaatsen Voor lichten. Den volgenden dag bezocht ik den vulkaan Pakoe-wodja, waar ik echter den Kawa die nog onlangs gewerkt had, zelf opsporen moest, even als de vallei waar pariksit (hier parikisit geheeten, de kleinzoon van abdjobna, en stamvader der meeste Indische en Javaansche vorsten) de Nandi's zou gehoed hebben in het gehucht, dat zijnen naam voert. Niet ver van daar, maar nog digter bij Deng ontspringt de rivier Larayoe, in den laatsten tijd vermaard geworden door zijne overstroomingen in de vlakte. Zij is ook de rivier van Ayodhya, iiauA's zetel. Sie reed ik achter den berg Pagger Kandang op, om een gezigt naar het noorden te hebben; ik werd echter hier, even al. S op den Prahoe, door den nevel telegraphische. Op den weg zijn vele openingen, Kawa Pandoe genaamd, die warme dampen opstooten. Pandoe zou daar gedood zijn ; eene verbastering der Indische mythe. Van het hierboven bedeld viertal helpers heeft een een andere bestemming verkregen, zou een tweede eerlang insgelijks verplaatst worden, had een derde, wegens ziekte voor de dienst afgekeurd, reeds de terugreis naar Europa endernomen, en was hem dus slechts een enkele overgegebene. Hij had intusschen uitzigt op de diensten van eenen kundigen Javaan, en stelde zich voor HSS., wier inhoud van genoegzaam belang was, door de beide helpers te doen autographeren en op een daarvoor bestemde pers af te drukken. Ook de papierafdrukken van opschriften in stelde hoopie hij door die twee mannen behoorlijk te kunnen doen vervaardigen. Het vormen en afgieten in gips leverde onoverkomelijke moeijelijkheden, om de schaarste en daaruit volgende duurte van die Stoff; proeven met Javaansch gips hadden geen gunstigen uitslag; het is van de voorwerpen, waarin het zich te vast inhecht, niet behorlijk los te maken, en dus onbruikbaar. Onze reiziger schrijft verder: De opferten d'œvres klopreis gevonden heb zijn 16, of 19 indien men zeer kleine mederekenen will, buitendien heb ik er 25 van het Bata-viaasch Genootschap doen afdrukken. —  zeker de best bewaarde zijn al lang weggevoerd. Men vindt beelen van daar afkomstig te Bandjar Negara, Batoer en Wönosobo, ook bij het Bataviaasch Genootschap bevin-den er zich eenige, hoewel ik in den tijd toen ik de beschrijvende lijst der oudheden opmaakte, daarbij alleen de opmaakte, daarbij alleen de opmaakte vond van hunne afkomst van Pekalongan. „Thans echter wordt de Djeng weder belangrijker. Ik had reeds dadelijk bij mijne aankomst op Djeng de mee-ning, dat daar eene tempelstad grootendeels onder het wa-ter bedolven isk ook had ik met Dr. 7UNGHUHN, en later met den Assistent-Resident kollman te Wonosobo en den Besident abbiens te Djokjokarta er over beraadslaagd, hoe men dat water zou kunn En verwijderen. Laatstgemelde achtte dit niet moeijelijk en gelofde, dat ook de kosten niet groot zouden zijn. „Thans heeft de photograaf kinosbbobk, die in Julij in den droogen tijd op Djeng, terwijl ik mij daar onder de ergste regens bevonden had, gekomen is, met hulp van inlanders het water gedeeltelijk afgeleid, en de Be- gering heeft dadelijk f 1000 toegestaan, om met die werkzaamheden voort te gaan. Er zijn dan ook reeds de grondslagen van de bekende tempelgroep van 5 tempels voor den dag gekomen, evenzeer beeldhouwwerk en stee- nen beelden, ik heb echter Z. E. Redjordenen werden. Die groten bevältigen niets dan versierde langs die door de priesters met water overgoten en met wierkoch, bloemen en vereerd werden. Het water vloeide in een waterbekken, en werden dan als reinigend en heilig aus de gelöt verkocht. In een waterbekken, en werden dan als reinigend en heilig aus de gelöt verkocht. In een waterbekken is ook zulk een holte of een waterbekken, dat wanneer men er iets iHVerpt, den klank van een gong geeft, en zeker den priesters dienstig was om çiva te doen spreken. Oskariften en beiden hören zijn er niet; de groten zijn van vrij ruw werk, en leveren een een eerste proeve van grotenbouw op Java, die niet goed kon uitvallen, dewijl de steen te zacht en alle fijne bewerking dientengevolge onmogelijk was. Van Poerworedjo keerde ik z Ener ziek terug naar Wi- nâ8&bh& en bleef daar, ondervindende dat het klimaat mij aldaar genezing aanbragt, eenen geruimen tijd in het gast- vrije huis van den Assistent-Besident (thans Directeur der kultures) den Heer kollmann. Mijne ondergeschikten tee- kenden en onderzochten de omstreken, die ik naderhand zelf bezocht. Zij moesten nog eens naar den Dien, den bekenden trap op, die uit het vlak van Ledok naar boven voert en nagenoeg 8 palmen lang is. Later zond ik hen naar het Noorden vaii Eadoe. Daarheen volgde ik hen en begaf mij over Temanggoeng naar Magelang, en vier dagen later naar Bôrô-Boedoer. Hierover in mijnen volgende brief. Jaartallen van het. rijk van Prambanan, in welks tij (806 ) ziek Dperk ook Bôrô-Boedoer, Tjandi Mendoet en zijn-, 7 56 (in Prambanan zelf), 820, 850 (onderscheidene), en 860 na Çaka (nit de omstreken van Prambanan en Poerworedjo in Bagelen). Tot dnsverre de mij van ons corresponderend lid tongere, voor zoover zijne wetenschappelijke zending betreffen. Wanneer hij zijne onderzoekingen verder voortzet en hij het voorregt eener goede gezondheid mag genieten, zal de oogst die hij inzamelt, ongetwijleder en overvloediger worden. Hij heeft mij de toezeg gedaan, dat hij mij op de hoogte zou blijven hou-den van den voortgang zijner onderzoejpingen en ontdekkingen, waaromtrent ik gaarne dan ook verder aan de Afdeeling het een en ander weder. Zal mededeelen. 