Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De onbepaalde kwalificatie om den Koning van Coepang bij de eerste vfiguury naar Batavia op te zenden, zoo vermeende hij dat daaromtrent eene nadere bepaling diende te worden gemaakt, en het Opperhoofd aan te schrijven om daartoe niet over te gaan, dan in de alleruiterste noodzakelijkheid.. Den Groot-Majoor de Wend diende een extract uit de memorie ter hand gesteld te wordev, ten einde zich te verantwoorden » over de accusatie dat whi zeker uyt nijd, en was ’t mogelijk daardoor eene zoo ge- 443 w wigtige expeditie te doen mislukken , hem P. heeft mede gegeven, ween honderd ongedresseerde zieke en kreupele soldaten. » Daar de Gecommitteerde tot en over den Inlander Freijer was over- leden, was het niet mogelijk te onderzoeken in hoever het met de waarheid overeenkwam, met het door P. al verder ge- noteerde ten aanzien van de Inlandsche Militairen, namelijk dat zich onder de zoogenaamde 60 Balinezen, 50 oude en door kwalen geheel ongeschikte Javanen zouden hebben bevonden. Onder de afgekondigde Plakkaten door P. was er den Direct.- Gener. een voorgekomen, waarbij de bepaling werd gemaakt, wie een degen en rotan te gelijk, en wie maar één van dit handgeweer alleen zou mogen dragen; het kwam hem voor dat dit plakkaat als te ~belachelijk moest ingetrokken en vernietigd worden.« De Direct.-Gener. zou, ofschoon hij miet onopgemerkt kon Jaten, dat de QOpperkoopman P. zich zelf tot Commissaris over alle de zaken van Timor had opgeworpen, daar hij alleen tot het vernieuwen der contracten enz. was gezonden, dien stap, hoe vrijpostig die ook was, vom eenige goede schikkingen en voogmerken die hij in deze of geene passage had gehad-, voor- bijgaan , en tot slot van zijn advies zeggen: dat hij vermeende dat het al reeds te Batavia betaalde voor 18 stuks op vrije voeten gestelde Dandonezen, ook de vracht van 761 hunner, bedragende te zamen 1887 Rd. volgens eene bijgevoegde notitie te Batavia, ten laste van Timor diende afgeschreven en op dat kantoor te worden overgebracht, en dat het Opperhoofd Beynon zich moest verantwoorden op al hetgeen bij het rapport van P. ten zijnen laste bekend werd gesteld. De Direct.-Gener. van der Parra leverde tevens een protest in tegen den gedeeltelijken inhoud van het contract of acte van verbond en voorwaarden door P. uit naam en van wegen de Hooge Regeering , aangegaan en gesloten met de gezamenlijke Koningen en Regenten van Timor op den 9 Juni 1756. Bij de vresumtie en examinaties van dat contract, had hij met de uiterste ontstichting en verbazing ontwaard, dat P. op eene alle regelen van voorzichtigheid en gevoeglijkheid te buiten gaande, ja ten eenemaal strafbare wijze zich had uitgelaten over de Engelsche, Fransche, Spaansche en Portugeesche natién, tuaschen welkers gekroonde Hoofden en der Staten-Generaal , der Vereen. Nederlanden, (volgens de jongste berichten) eene gewenschte en dierbare vrede bestond. Voornamelijk had hij de Fransche, Spaansche en Portugeesche natien met de aller- 444 foeilijkste en haar van de hoedanigheid der redelijke schepselen geheel ontbloote titulatures bekend gesteld; zoo las men o. a bij art. 5 van dit verbond: win aangesien het wereldkundig is en de droevige onder- vvinding der gesamentlijke Koningen en Regenten ten meermalen wheeft doen sien en met overgroote smarte gevoelen , hoe tirannelijk nde blanke Portugesen so wel als de Swarte ditos, met de arme wvolkeren in dese gewesten omspringen; wat insolentién, wat wvexatién en extorsién so niet al aan hunne onderdanen hebben wgepleegt en nog dagelijks plegen, deese door *t opleggen van wondragelijke lasten tot op t gebeente uytmergelen ; de voor- wmaals gelukkige landstreken, van te voren gelijk als opgepropt wmet reyke.en magtige bewoonders, sijn door dese wreede nmonsters en verscheurende roofdieren ontvolkt, in barre woestijnen wen onbewoonbare wildernissen verandert; en hoe barbaars en wonbarmhartig de Spanjaarden, een volk ontbloot van alle men- uw schelykheyd, de ellendige, van haar door vuur en swaart gesub- wyageerde natién, gepiaagt, onderdrukt, mishandeld en eyndelyk wmet de hevigste tormenten om ’t leeven gebragt hebben, kannen wade geschiedenis en reysboeken met schrik en afgrijsen getuigen. vu Ein wat een schweep en geesel voor 't menschdom de wreede vFranschen syn, ondervinden alle de geene welke genooddwangt _wsijn “t juk hunner dwinglandij te dragen, synde derselver magt nen grootheyd op de puynhoopen vant menschelyk geslagt gebouwd wen gegrondvest ; haare onderdanen alles afiemende wat se besitten, wom sig door derseiver sweet en bloed te verrijken en groot wte maken; vervoerende den geenen die se overwinnen naar wandere ver afgelegen naare, yselijke, sterile en koude gewesten, valwaar se op meer als onmenschelyke wyze ter dood we ge- uplaagt werden. Wat verwoestingen, wat wreedheden, wat ge- wweldenaryen, wat onderdrukkingen eyndelijk deese bloeddorstige . wnatie in alle de bekende werelds aangerigt en uytgevoerd heett, mis geen tong vermogend, geen woorden schrijfelijk genoeg om wde knevelaryen en moordadigheden dier natie naar vermogen uyt mte drukken. Volkeren en natién die nooyt ’t juk van derselver wjammerlijke en drukkende dienstbaarheyd beproefd hebben , vkunuen sig geen regt levendig denkbeeld formeeren van de wrampsaligheden, die dit onmenschelyk gebroedsel , aan Gods wschepselen hebben doen gevoelen. #Natuur en reden moeten dierhalven een volk afschrikken vom, onder ‘t gezag van sulke barbaren te sugten, die egter 4A5 wdoor een verfoeylijke Staatkunde, door een bedriegelijke en mgeveinsde vleyerij onder schijn van “t welwesen van zie. en mzaligheyd te betragten. de onnosele menschen weten aan sig wte lokken, en deselve in hun net hebbende, met een kwellend wjuk van slavernij en onderdrukking onophoudelijk beladen , en wvan ’t genot eener vryen godsdienstoeffening soowel als eener wdierbaren vrijheyd beroven , die dog alle menschen nataurlijk wtoekomt en sonder ‘{ grootste ongelijk miet kan ontvreemt wworden. Volkeren die van dat natuurlijk regt gauderen, moeten wsig noodsakelijk onder bescherming van eene natie begeven wdie sulke overheerlijke voorregten door eene vrije Regeering vgenieten, alwaar de dwingelandij verbannen, en daarentegen whet regt op den troon sit te blinken, als een heldere son, wregt doende sonder onderscheyd van rijk en arm, biank of wawart, m- of uytlander, Koning of onderdanen, mitsgaders wden ‘aatsten door weiten geregeerd word, die hem in “t bij- wsonder, en de gantsche maatschapyij gelukkig doen Jeeven. »Dit bijsonder voorregt nu, om door het genot der vrijheyd, vlanden en volkeren te doen floreeren, de bewoonders gelukkig te maken en in hunne besittingen sonder vreese gerust en nveylig te doen leven, moet men alleen bij de vrije Hollanders vzoeken, dewelke altoos een gedrag vol van opregte en nobele #gevoelens, omtrent al de natien en volkeren onder hare bedie- ning staande, getoond hebben, als geen onderscheid makende vtusschen de swarte en blanke natién, gelijk wel voormelde wmnatién soomede ook de Engelschen en meer andere doen, met waltoos de haare gelijk te geven, de arme swarten onderdrukken wen niet als hunne medemenscnen maar veel erger als honden otracteeren.9 Zoo had de Direct. Gener. die de eer had te wezen het eerste lid van de Hooge Indische Regeering, 7bij gevolg ook of wvOur de ratificatie, alteratie of disapprobatie, zich verpligt vond mte verklaren, (en) zich genoodzaakt gevonden te protesteren tegen walle schaden, nadeel, verantwoording of wat dies meer zij, die wait de voorschr. reprochable, zoo niet strafwaardige conduite vvan geciteerde Opperkoopman P. in cas sabject gehouden, in- vdertijd zouden kunnen vuorkomen; nadien het genoemde con- wtract een gemeen ! schnift, en veele de nabij de Portugeezen wgezetene en de op Liphao handelende Franschen niet onbekende wKoninkjes en Regenten, dus ten volle bekend zijnde, de appa- 1 Algemeen. $48 wreutie bestond van niet buiten de kennis van hen en vervolgens wook van andere natién te zuLen blijven.« Hij het het een en ander voor rekening en verantwoording van P. zonder zich direct of indirect aansprakelijk te willen stellen of in het alerminst verantwoordelijk, zoo na als in het vervolg, voor dat geene dat daaruit zou kunnen worden geboren ten nadeele van den Nederlandschen Staat en de Nederlandseh geoctcoijeerde Oost-Indiszche Compagnie. Het advies van den Raad van Indié van der Waayen , stemde, evenals dat van van der Spar, met dat van den Gouaverneur- Generaal overeen, evenwel met deze afwijking, dat van der Waayen op den 24 September te voren, onvoorwaardelijk stemde voor de vrijheid der van Timor overgekomen krijgsgevangenen; doch dit had hij gedaan met onvolledige kennis van den stand der zaken, daar hij slechts deze en geene passagie uit het wcommissoriaal rapport ter loops gelezen had»; nu, daar hij gelegenheid had gehad die documenten nauwkeunger te exami- neeren, kwam hij gedeeltelijk daarop terag en verklaarde van advies te wezen, dat de krijgsgevangene Landonezen die véor het toegestane pardon geapprehendeert en de zoodanige die tot wencouragementy der Regenten aan hen afgegeven waren vals slaven dienden te worden beschouwd» en voorts de op «Timor »verkochte krijgsgevangenen of slaven, zoo dezelve van laatstge- mnoemde zijn, voor wel en wettig verklarende*, doch die geene voor vrij te verklaren die zich op pardon hadden overgegeven. De veroverde wapenen zouden kunnen worden verkocht, en P. ter zake van zijn scherp en oneerbiedig schrijven schriftelijk worden gereprocheerd , terwijl voor het overige in zijne verrich- tingen genoegen behoorde te worden genomen. Ook de Raad Hooreman gaf aan de vergadering zijn advies in geschrift over, met verzoek dat het in de notulen van dien dag zou worden opgenomen. Hij sustineerde dat P. niet gekwalificeerd was geweest iets verders uit te voeren dan dat zijne commissie hem voorschreef , namelijk: het vernieuwen der contracten, weshalve al het geene door hem verder was verricht voor zijne rekening en ver- antwourding bleef, te meer daar hij zich in alles als ~een toom- lo paard had gedragen, en noch het Oppergezag der Regeering der Heeren Meesters had erkend, doordien hij zijne commissie 447 wgeneraaly had gemaakt en alles uitgevoerd wat maar in zijne heerschzuchtige handen opkwam , -waardoor veroorzaakt was gewor- den dat hij veel »menschenbloed» had vergoten en de reeds door hem gepardonneerde Landonezen tot slaven verklaard. Dit had zoodanigen schrik onder de Vorsten te weeg gebracht, dat een ieder, vom niet mede denzelfden weg te gaan, in de poincten wbij de contracten vervat, maar hoe eer hoe liever had gecon- wsenteerd.” Het was daarom te duchten dat die wel van geen langen duar zouden wezen maar bij de eerste gelegenheid weder verbroken, ja mogelijk wel met het gevolg dat zij kans ziende om van de verbindtenissen ontslagen te raken, zich onder de bescherming van een andere Kuropeesche mogendheid zouden begeven; buiten en behalve dat »deze contracten sijn opgevult wmet ten uytersten irreverente, injurieuse , ledeerende en schen- wdige expressién tegen de Franschen, Spangerts, Engelschen en »Portugesen uitgebraakt , waarover deze naar alle gedagten tegen- wonsen Staat haar ressentimenten sullen toonen. Want hoezeer wdeze contracten andersints als voordeelig souden kunnen wor- yden aangemerkt, zullen deselve door dat gedoente mogelijk zeer wduur komen te staan. Zijn brief en rapport waren verder opgevuld met veel ~vilipen- wdeerende uytingeny niet alleen ten aanzien van de Heeren Meesters, die der Hooge Regeering en vder inwoonders van wBatavia, maar zijne verwaandheyd en geabandonneerde vreeze wvoor God selfs, ging zoo verre, dat hij zich niet ontzag in zijn wrapport profanelijk te zeggen, dat door ’t aantrekken van een mschaapsvel, dan eens een leeuwevagt, dan wederom een tijgers- whuyt en vok wel het ossenvel, sodanig een ieder intimideerde, wdat hij se soo pacificq als lammeren maakie, latende alles aan wsyn uytspraak als of die godlyk was gedefereert.u Waarlijk een ongehoorde taal — zegt Hooreman — en schooie contracten die met geweld worden gemaakt; daar het toch bekend was, dat contracten niet konden bestaan dan wan-. neer de contractanten uit eigen vrijen wil daarin hadden toege- stemd; ~*buyten nog dat desen man sig so verre te buyten gaat wdat sig als met goddelijke mayesteyt gelijk stelt, dewelke wmijner eragtens daardoor ten hoogsten werd geledeert.« Het kwam Hooreman voor dat, alvorens de Hooge Regeering daarop disponeerde, aile de stukken van P. dienden te worden overgegeven aan den Advocaat Fiskaal van Indié, om daarop te dienen van bericht. 4.48 De Raad van den Velde was door ongesteldheid niet ter ver- gadering tegenwoordig, acodat- hij zijn advies in geschrift had ) ingezonden; nadat het voorgelezen was, werd het almede in de — notulen der vergadering opgenomen, Wij zien daaruit: dat hij reeds in de vergadering van 24 September te voren, adviscerde om de door P, opgezondene en zich op discretie overgegeven hebbende Jandonezen tot slaven te verklaren. Toen had het aan den tijd ontbroken om alle de tot de commissie van P. be- hoorende stukken met attentie te lezen en te overwegen; dat advis steunde toen /alleenlijk op algemeene consideratién van wde constante oorlogsgebruiken die de volkeren van Timor, wCelebes en meer Oostersche provintien steeds onderhouden, naar wdewelke de overwonuenen, slaven van den overwinnaar werdens "en van een menigte voorbeelden waarin de Comp. op eene ge- lijke wijze met die volken had gehandeld. Doch nu hij gelegen- heid had gehad alle de stukken nauwkeurig in te zien en t& overwegen, had hij behalve de reeds opgenoemde gronden, in de - bijzondere omstandigheden » met en onder dewelke de overgave » der Landonezen sig toegedragen heeft, nog verscheyden nadrak- wkelijke argumenten ontdekt die zijn gegeven advis ten vollen v justificeren. » Hij zou deze zoo kort mogelijk voordragen. De vraag of en in hoeverre het naar het natuur- en volken- recht geoorloofd was, de overwonnenen in slavernij te storten, achtte hij niet noodig vooraf uitvoerig te onderzoeken, omdat er van een volk de reden was, dat dit voor een constant gebruik hield en als overwinnaar met zijn overwonnenen zoodanig te werk ging, »als overwonnen ’t minste onregt in ‘t verlies der wvrijheyd gevoeld~ sedert lang gewoon waren dit als een wel- tig en onvermijdelijk gevolg der overwinning te beschouwen. Dit was dan ook de reden dat van Timor van tijd tot tijd lif- eigenen te Batavia ten verkoop werden aangebracht, daar het algemeen bekend was, dat daar geen slaven te koop waren dan die door de wapenen overwonnen en tot slaven gemaakt waren. Van den Velde zegt: dat-de Comp. tot nu toe nooit had ge- schroomd dit recht tegen die volkeren uit te oefenen; hij zou daarvan verschillende voorbeelden kunnen bijbrengen, doch wilde zich slechts bepalen, wat dienaangaande in de laatste jaren op Timor had plaats gehad. In 1749 had het Opperhoofd aldaar van den Burg, een menigte van dergelijke veroverde volkeren gedeelteliik op Timor voor slaven verkocht,: gedeeltelijk en wel tot een getal van 100, naar Batavia verzonden. Had de Hooge 449 Regeering dit afgekeurd » of tegen ‘s Jands wetten en costuinen wen ze ten nadeele van de Comp. voor vrije volkeren verklaard 27 Integendeel, ze waren in het Ambachtskwartier geplaatst en vooral niet zonder voordeel voor de Comp. als slaven geémployeerd - geworden. Zoolang men dus de handeling van den Commissaris P. uit dit gezichtspunt betrachtte en naar deze algemeene argumenten beoordeelde, dan had hij niets gedaan vals ’*t geene met de » Landswetten van dat volk, met de maximes en gebruyken der »Comp. en met derselver voordeel en intrest teffens volkomen » overeenstemnt. ” Maar wanneer men alle bijzondere omstandigheden der plaats gehad hebbende gebeurtenissen onderzocht en beoordeelde, dan waren er nog vrij wat meer gewichtige redenen aan te voeren om het gehouden gedrag van den Commissaris 7 volkomen te approbeeren.7 1. De oorlog of veel meer de opstand der Landonezen was in zijn eerste beginselen reeds onrechtmatig en strafwaardig. Schoon hare grondstelling: »dat de doenmaligen » Regent Geolima slechts voogd Regent was van den minder- wjarigen Prins en de Regeering aan hem bij deszelfs Majore- wmniteyt moest overgegeven worden” aan en voor zich zelven inderdaad gegrond scheen; gemerkt eensdeels dat de Prins, voor wiens Regeering zi} opkwamen, nog te jong scheen, anderdeels wanneer 2zij sustineerden dat hij meerderjarig en dus tot de Regeering bekwaam was, zij hare belangen geenszins door opstand , oproer, oorlog of geweld moesten handhaven, doordien de Comp. privativelijk den deciso van Regter van alle. de verschillen, die tusschen de Regenten opkwamen zijn en blijven moest. 2. Zoo waren zoowel de jonge Erfprins als de malcontente- partij gehouden geweest zich te voegen naar de beslissing van den Commissaris, die niet zonder veel omzichtigbeid en wijsheid , maar na voorgaande deliberatién met de Rijksvergadering en een rijp overleg gevolgd was. Vooral dewijl de Tommongongs niet onrechtmatig maar met recht als oproermakers en onrustige sujetten waren gearresteerd, en de Commissaris buiten dat alles aan den jongen Erfprins ~ de maintenue en protectie der Comp.” beloofde , bijaldien hij de muitzieke parti) der Tommongongs verlaten en zich gedurende zijne minderjarigheid vreedzaam wilde gedragen. 8. Zoo iokte het verder gedrag van dien Prins en de muit- zieke Landonezen een openbare vredebreuk uit, dewijl hij zich in het geheim naar Lando begaf en aldaar een formeelen opstand 450 veroorzaakte, die door de bloedigste en moorddadigste be- drijven” in eenen hevigen oorlog veranderde. Zoodat het landschap Lando, dat reeds driemaal gerebelleerd had en daardoor zulk pernicieus voorbeeld aan de andere volkeren van die Janden had gegeven, het nu als van zelfs sprak, het eene eclatante en met »de grootheyd haarer wanbedrijven overeenkomstige straffe te flagiteeren » omdat het zich in het oog van den Commissaris niet had geschaamd » tot zulke roekelooze vredensbreuk te ver- vallen. 7 4, Hunne kwade gezindheid had zich nog duidelijker vertoond, door zich met geweld en wapenen te verzetten tegen de door den Commissaris naar derwaarts gezondene krijgsmacht en die » trot- selijk » het hoofd te bieden. Volgens het gevoelen van van den Velde zou niemand dit gedrag der Landonezen nog excusabel achtten of daarin de allerminste reden vinden om hen gratieuse- lijk te handelen, laat staan » communiceren. » Toen dit oproerig gespuis eerst op de viucht gedreven en zich daarna op een ontoegankeli*ke rots, de Onverwinnelegke klip genoemd, hadden begeven, waar ze door ’s Comps. macht inge sloten en eindelijk door hongersnood genoodzaakt waren gewurden zich over te geven, had de Commissaris val vrij wat sagt met die rebelligen gehandeld door hun pardon te verleenen, mits dat zij zich op discretie overgaven. Hij v. d. V. kon niet begrijpen dat zij door dit accoord het recht om hen tot slaven te verklaren zouden hebben ver loren; dewijl het verleenen van pardon tegen de overgave op discretie , de overwonnenen niets meer beloofd dan lijfsgenade; de verdere voorwaarde vhing absolut af van de discretie van wden overwinnaary die niet zoo hard kon zijn (mits men hun lijf en leven spaarde) of de overwonnene moest ze ondergaan. Men kon derhalve den Commissaris niet beschuldigen van het gegeven pardon te hebben geschonden, daar het alleen op dis- cretie was gegeven ven dus niet op sig selfs of van dese conditie wafgesondert, maar in connectie met dese bepaling moet verstaan — wen begrepen worden.» Integendeel had naar het gevoelen van v. d. V. de Commissaris in dit geval zeer »wijselijk» gehan- deld, door hen voor slaven op te zenden. Vooreerst omdat het bepaald gevaarlijk was dit volk in hun land te laten, dat reeds zoovele blijken win eene viermaal hervatte rebelliew hed ge- geven van hunnen weerbarstigen en onrustigen aard, dat gelfs 1 der Koningen van die landen hen onder zich dalden wilden: 451 en ten anderen dewijl dit weerbarstig volk hierdoor op eene éclatante en tevens naar de rechten en gebruiken honner natie gegronde en vover sulkx bij dat volk als regtvaardig geoordeelde wijzer gestraft was geworden. Behalve dit werd hierdoor tevens een genoegen gegeven aan de Hoofdkoningen van dat Land, die deze rebellen in de ten dien einde gehoudene Rijksvergadering die straf toewezen «door wdat de Comp. dese hare vrijspraken en gevoelens amplecteerde ven honoreerde, terwij] — eindelijk — dat volk na hunne over- gave wederom mine gemaakt heeft tot het doen van opstand , die zonder het overwicht van ’s Comp. macht niet zou zijn te bedwingen geweest ~door welk attentaat ’t selve verstaan moet worden selfs walle voorgaande bedingen gevioleerd en sig allesins onwaardig wmgemaakt te hebben, van derselver voordeelen te gaudeeren.» Redenen van staatkundigen aard, die men vooral niet uit het oog moest verliezen, konden hier nog worden bijgevoegd. Voor- eerst zoude men het respect der Comp. bij zoo veel Konin- gen en Bondgenooten merkelijk verminderen en bij hen een heimelijk misnoegen opwekken, wanneer men het gehouden ge- drag van den Commissaris op zulk een ~eclatantey wijze impro- beerde , omdat hij het besluit daartoe niet alléén genomen of ten uitvoer gebracht had, maar met alle die Koningen en Lands- grooten te zamen in eene plechtige afzonderlijke bijecnkomst die de Groote Rijksvergadering uitmaakten. Aan die vergadering was tot nu toe verbleven het nemen van alle besluiten in inlandsche zaken ven van welkers decisie zulke zaken ook onwedersprekelijk afhangen.” Wanneer men die rebellen, die door hen waren ver- oordeeld, hier weder vrijsprak, en zelfs als in triumf naar Timor terug wilde zenden, zouden zij zich ieder in hunnen persoon en zallen in dese hare rijksvergadering als een aanzienlijk lichaam geledeert en gehoond achten.» Welke nadeelige gevolgen waren er verder niet te duchten uit het herstel van een volk,dat, ~viermaal gerebelleert hebbende» on- schuldig verklaard en zelfs in spijt van welgezinde Koningen en volkeren »gemainteneerd en gehandhaafdy werd? Ook het belang van de Comp. bracht dit niet mede; want deze volgens huune eigen wetten en door huv eigen volk in de hoogste en wettigste rijksvergadering veroordeelde en tot slaven verklaarde rebellen, hadden de Comp. ten minsten met 80 tot 100,000 florinen verrijkt, genomen zelfs dat ze tot ongemeen lage prijzen verkocht of in ’s Comp. slavendiensten £52 gebruikt waren ; daaruit zouden zeer gemakkelijk alle de onkosten van het vlootje, de gagien der dienaren en de afgezonden ge- schenken kunnen worden goedgemaakt.; daarentegen had de Comp. Hij adviseerde verder, dat er een nauwkeurig onderzoek diende te worden ingesteld of P. 800 krijgsgevangen Landonezen voor zijn privé naar Batavia had opgezonden; mocht dit waar be- vonden worden, dan kon men het niet /sonder een sensible cor- mrectiey laten passeren. Was hij daaraan onschuldig, dan diende men eene veclatante satisfactiey te nemen van degenen die de veerste autheuren van zulke injurieuse beschuldigingeny zouden bevonden worden. Het was dus billijkk dat P. op die beschuldiging gehoord en toegelaten werd zich te verantwoorden, te meer dewijl het de uiterste onbillijkheid zou wezen, dat de Commissaris ~bij gebrek wvan behoorlijke verantwoordigingen , wanneer teffens ‘t geresol- mveeide van den 24 Febr, jl. ook ten opzigte van de door whem overgesondene 300 lijfeigenen mogte stand grijpen, sulk ween aansienlijke schade lijden soude, so anders de voorm. 300 wslaven voors krijgsgevangenen J.andonezen, maar particuliere wslaven wesen mogten./ Eindelijk nog kon v. d. V. niet verbergen, dat het hem zeer had ontsticht, dat P. na het zich ‘n het uitvoeren zijner com- inissie zoowel naar wensch van de Regeering te hebben gekweten, bij zijn schriftelijk rapport ~verscheydene vermetele en wan- wvoegelyke expressién tot disrespect van dese Regeering heeft wdurven gebruyken, over dewelke hij behoorde serieus gerepro- wcheert te worden; onvermindert nogtans ’t welverdiende lof, vdat aan de getrouwe diensten van hem, aan de Comp. in sijne vcommissien bewesen, niet mag geweygert worden.» 453 | De Buitengewoon Raad van Hohendorff had almede zijn advies schriftelijk ingediend. Hij vermeende dat de op Timor ontstane geschillen en beroertens voornamelijk waren toe te schrijven vaan den gemeenen man» en aan het gehouden gedrag van den Regent Geolima zelven. Dit zou uit het volgende kunnen worden opgemaakt : de eerstgenoemden hadden den Regent dikwijls klagender wijze te kennen gegeven, dat %ij hunnen wettigen Regent niet hadden, zekerlijk met dat inzicht om of van den Regent Geolima zelven ontheven te wezen of om den Prins pupil , den zoon van den overleden Koning, tot Opper-Regent te hebben en niet den zoon van den Regent Geolima Dale, zooals het zoeken van Geolima scheen geweest te zijn. Dit was echter geen reden genoeg, valschoon ook al op hare mnadrukkelijke instantie weynig ofte geen reguard mogte ge- wslagen sijn om tot zulke commotién en publieke feytelijkheden wte komen.» Want daarin had anders op hun behoorlijk verzoek dadelijk door den QOpperheer voorzien kunnen worden. Van Hohendortf vermeende, dat in aanmerking genomen, /hoezeer wzulke verregaande stappen en nadeelige desseynen altoos straf- mbaar zijn» hij daarom met. alle recht »concludereny mocht, dat allen die bij dat boosaardig voornémen waren blijven persisteren en‘ van het aangeboden pardon geen gebruik hadden willen maken, met alle recht voor slaven konden worden gehouden, even zoo als daarvan vele andere voorbeelden waren aan te halen, zoo op Macassar, als elders om de Oost, ja zelfs in den laatsten oorlog op Timor zelven ten tijde van den Resident van den Burg. Voor het overige kon hij het gehouden gedrag van P. wel in zooverre goedkeuren, doch dat hy tevens wabsolut verdient ween serieuse reproche; so met correctie over de grootsheden , mquade ja verregaande en zeer lederende expressién of allegatién » die bi) zijne papieren te vinden waren en nvoodzakelijk door hem daaruit diende te worden geschrapt, “om hem dus te doen wbevatten, dat tussen een manier van denken en public seggen wof schrijven een groot onderscheyd sij.* Bij monde verklaarde hij de krijgsgevangene Landonezen die op pardon waren overgekomen voor geen slaven te kunne declareren, Uit het schriftelijk advies van den Buitengewoon Raad van Jndié van Rheden nemen wij het volgende over. In de vergadering van den Raad van den 24 September te voren had hij verklaard, dat, dewil de als krijgsyevangenen 4e Volgr. L oY 454 door P. naar Batavia gezonden oproerige Landonezen tegen hunne wettige en van de Comp. over hen gestelde Regenten waren opgestaan, en zich door moord, roof en plunderen, mits- gaders oorlogen tegen de Comp. en derzelver wapenen hadden schuldig gemaakt aan rebellie, alsmede na dato op discretie zich hadden overgegeven, van gevoelen te wezen, dat deze Lando- nezen niet kwalijk behandeld werden, bijaldien ze ten voordeele van de Comp. als slaven werden verkocht, omdat het woord van pardon door P..meermalen aan hen gegeven tot niets anders strekte, dan alleen tot lijfsgenade, hetgeen zij als rebellen, volgens het recht des oorlogs hadden verbeurd en waaromtrent de Commis- saris hen volgens zijne gedachten alleen het pardon had verleend. Nu hij alle de stukken door P. overgelegd nauwkeurig had geéxamineerd, had hij in die zaak om het belang, dat daarin voor de Comp. lag opgesloten, van die importantie en aange- legenheidy bevonden dat hij vermeende zijn gegeven advies, — dat alleen was ingericht op de vraag van den Gouverneur Generaal hoedanig met de overgezonden JLandonezen moest worden gehandeld — nader met bewijsgronden te moeten staven en de beweegredenen daartoe opgeven. Doch voor dat hij hiertoe overging, kon hij niet voorbij zijn ressentiment »te betuigen waarmede de Commissaris ten sijnen weygen opsigte voormeld rapport opvult en sijne heldendaden wten papiere brengt, ja die de reverentie en eerbied al te zeer maankant settende dewelke hij dese Regering, als sijn wettige woverheyd schuldig is, over den inhoud van de hem medege- wgeven brief en instructie na Timor, mitsgaders over de con- wtradietién van onse orders in de hem medegegevene papieren wonthouden, schijnt te willen doleeren.” De geschetste en beloofde voordeelen door P. in het ver- schiet voorgespiegeld, vermeende v. R. voor hersenschimmen te moeten houden, biyaldien niet bij het rapport ware ove legd eene Staatsrekening, die aantoonde wat de Comp. bij die commissie had geprofiteerd 1, Hij zou daarom van gevoelen zijn dat men P. in ernstige termen diende te reprocheren over het te buiten gaan van zijn 1 Hierop was volgens de marginale aanteekeningen van ‘den Direct.- Gener. mede vrij wat aftedingen. P. gaf die op te bedragen f  nog ruim f 19,000 voor boeten enz. werden opgebracht. 45% plicht, onder aanbeveling van in het vervolg omzichtiger te wezen en de Regeering het behoorlijk respect te bewijzen, dat alle ondergeschikten daaraan als hunnen vertegenwoordigden »Souverain wte geven, schuldig waren, ter voorkoming van onse uyterste miudignatie en veel gevoeliger correctie in het vervolg.” Men zou hem verder betuigen, dat de Regeering met veel ver- ontwaardiging onder het resumeeren van het contract met den Hoofdbondgenoot van Timor aangegaan ontwaard en gezien had, hoe hij P. tegen de absolute order en kwalificatie van de Regeering zich had durven vermeten daarin allerhande /criante m\asteringen (art. 5) te laten invloeyen tegen verscheyden mach- mtige Vorsten en Potentaten van EKuropa., Het was noch in de politie, noch in den handel noch in den dagelijkschen omyang toe te staan of iemand aanteraden met onwaarheden en valsche opgaven zijn best en voordeel te zoeken, en zoodoende op de ruinen van zijn naastens vollen verderf, de grondslagen van zijn bedriegelijk fortuin te vestigen. Hij oordeelde derhalve dat de Regeering — die nooit anders dan door gepermitteerde wegen en middelen de commercie van hare Heeren en Meesters zocht voortestaan, en die het niet onverschillig was op welke wijze dit doel te bereiken (1!) — P. diende te noodzaken om met eigen handen in de vergadering walle de laesive en irriteerende expressién uit ‘t art. 5 van dat contract doortehaleny; der Regeering wel expresselijk excuus te verzoeken over zulke verregaande ewancipatién en ondernemingen; en eerst daarna dat contract met dc Hovofdbondgenooten te ratificeeren en zijn beslag te doen erlangen, opdat door een onvoorzichtige goedkeuring van dergelijke onhebbelijkheden de Regeering niet incurreren in den haat van die hooge Mogend- heden en zich subject maken een groote verantwoording van wouse Hoog Achtb. Heeren principalen.» Nadat dit was voorafgegaan, was hij echter van gevoelen, dat om het goede dat de Comp. van zijne verrichtingen (buiten hetgeen zvowel ten aanzien van de hoeveelheid Was en San- delhout als den verminderden prijs daarvan reeds voor de Comp. geprotiteerd was) nog verder van de verbetering van den handel , aanwinst van ‘s Comp. domeinen en het voorgestelde opvisschey en wasschen van het goud, kon en mocht beloven, om hem P. te doen bliyxen het genoegen der Regeering wegens de goede diensten aan de Comp. bewezen en ter belooning daarvoor hem op te dragen het volvoercn van alle zijne projecten. 456 Daar onder de besoigne over Timor den 24 Sept. te voren bij eenige Leden van den Raad ’t geheele gedoente van P. was geimprobeerd , zoo zou hij v. R. ter toets brengen alles wat hij véor en tegen den Commissaris had kunnen ontdekken. Om hierin met orde voorttevaren begon hij met optemerken, dat, toen P. op den 20 Maart te voren op Timor was aangekomen, de beide twistende partijen op Lando — zijnde de een daarvan de Comp. Regent Geolima c. s. en de andere de Prins Regent en zijn Tommongon Nay Laflan — zich bij hem vervoegden. Na gedaan onderzoek ontwaarde P. dat de Tommongon Nay Lafla met den Prins Regent tegen hunnen wettigen en door de Comp. over hen gestelden Regent waren opgestaan, voor hunne verontschuldiging hiertoe aanvoerende, dat die Regent een dwingeland en usurpateur was, die de Regeering — als voogd over den Prins Regent en oudsten zoon van den overleden Vorst van Lando en thans meerderjarig was — niet wilde over- geven aan zijn pupil, maar tegen de wetten van het land zijn eigen zoon Dale vuor Regent wilde aanstellen. De Commissaris, hoewel bij zichzelven overtuigd dat deze klachten meest met de waarheid overeen kwamen, wendde zich zonder hiervan iets te laten blijken tot den Hoogen Landraad, wdewelke buyten alle disputen, de decisie over diergelyke zaken vvan Staat eu QOorlog was aanbevolen.» Die vergadering stelde den Regent Geolima in het gelijk, en verklaarde de Tommongons voor vschelmeny met verzoek dat ze mochten worden gestraft. De Commissaris, als de Comp. vertegenwoordigende, let de T’ommongongs arresteeren , met ver- zekering desnietlemin aan den Prins Regent van hem in de bescherming van de Comp. te zullen nemen, bijaldien hij voortaan de parti) van de Tommongons wiide verlaten. Deze, in plaats van ineraan gehoor te geven, begaf zich met Ziju jonger broeder in stilte naar Lando, en brachten daar dvor yeweld van wapenen alles onder hunne gehoorzaamheid. Hierop zond P. den Onderkoopman Ringholm met zijyne bijbebbende macht, oudexsteund door het volk van de gezamelijke HKondge- nuoten, tegen de opstandelingen, verjoeg hen uit hun eerste post en dreef hen naar de Ouverwinneliyyke Kip die op order van P. werd’ geblokkeerd. Ue belegerden, door den honger genoodzaakt, zonden daarop eenige gecommitteerden aan P. met verzoek om pardon, onder Yourgeven niet tegen de Comp. maar legcu den cvei weldiger , 457 Geolima te oorlogen, die hun Tommongon Nay Taffa val dik- wijls een gouden ketting had aangeboden” om te consenteeren in het inroepen der Portugeezen. De Commissaris het een en ander in aanmerking nemende, stond hun het pardon toe, mits zij zich aanstonds op -discretiey overgaven. Zij die daaraan ge- hoor gaven, werden na aftrek van een derde, die aan de geza- menlijke Hoofd-Bondgenooten waren beloofd , aan boord gebracht en naar Batavia vervoerd. Nu zou naar de gedachte van v. R. kunnen worden gevraagd , of een wettige Prins, die tot het bemachtigen van zijn rijk — door een usurpateur en dwingeland, tegen de wetten van het Jand hem onbillijk ontnomen — oorlog voert, wel voor een rebel kan worden verklaard, wal schoon de Comp. zekerlijk door ween quade en verkeerde opgave van de Opperhoofden -of Resi- wdenten aldaar sulk een Regent had geapprobeert.» V. R. ver- meende *t wel, omdat het aan niemand van de Regenten op Timor was geoorloofd zijn eigen rechter te wezen of zijn aan- spraak, hoe billijk die ook was, door de wapenen te handhaven ; en dit te meer dewijl het ook zoo werd begrepen door alle de Koningen en Hoofd-Bondgenooten van de 18 Vlaggen voerende negoryen, aan wien de beslissing over dergelijke zaken van belang was aanbevolen en waaraan ieder Regent subject was. Hiervan strekte ook het bewijs en men kon er uit zien hoe kwalijk het werd opgenomen, hoe schielijk de gecombineerde macht en de snelle opmarsch der Bondgenooten met alle hunne troepen tegen de ondernemingen van den Prins Regent had plaats gehad, en die niet naar de vermaningen van P. had willen luisteren die hem een ~volddenende satisfactier heloofd had. Na het eindigen van den veldtocht en het overbrengen der meeste rebellen aan boord van de ter reede liggende schepen en vaartuigen, uit aanmerking van den Portugeesch gezinden Regent Geolima, waarvan P. inmiddels overtuigd was geworden , ontving de QOnderkoopman Ringholm van P. den last om te zien of het mogelijk was hem met list in handen te bekomen ; dit gelukte; P. liet hem in het fort zetten en nam den 23 Augustus met de Hoofd-Bondgenooten in overweging: #om, wdaar de Prins Regent Bani, de oudste zoon en wettige erfge- naam van den overleden Koning en derhalven de echte preten- wdent van de Provincie Lando was”, hem wederom te herstellen en ter belooning van het ongelijk door hem geleden, tot Regent van Lando te yerklaren. Na rijp beraad en volgens het nimmer 458 betwist recht werd hiertue besloten, terwijl tevens tot zijn Rijkshestierder werd benoemd de zoon van den Tommongon : Nay laffa en hen uit de gevangen Landonezen 300 man tot hunne adsistentie toegevoegd. Om aan de geheele onpartijdige wereld te toonen »wat Regent w7ii voor diergelijke schelmachtige bedrijven hadde~ en volgens het gevoelen van v. R. tot een blijk hoe gaarne zij een beganen misslag wilden her:tellen, zonden zij den Regent Geolima met zijne aanhangers mede aan boord, terwijl zij tevens allen voor slaven van de Comp. verklaarden. Men zou -— zegt v. R. — hiertegen kunnen inbrengen en de vraag stellen: heeft de Prins Regent met de aanhangers van den Tommongon Nay Laffa deze rebellie begonnen? Heeft de Commissaris met het arresteren van den Tommongon Nay Laffa den door de Comp. aangesteiden Regent Geolima in het gelijk gesteld, en de partij van den Prins Regent door de wapenen ten onder gebracht en ze voor meineedigen , verraders en bondbrekers aangemerkt? Waarom werd dan toch de aan- legger zoowel als de verweerder, de schuldige met den on- schuldige te gelijk het land uitgezetP en waarom werd de stichter van den opstand, namelijk den Prins Bani het Regent- schap daarvoor tot een premie gegeven? De oplossing van alle deze vragen werd volgens v. R. gevonden in de kennis die de Commissaris met de vergadering van alle de Hoeft- Regenten en Bondgenooten van Timor had: dat Geolima was een trouwloos Regent, die den Tommongon Nay Jaffa meer- malen had aangezet zich aan de Portugeezen te onderwerpen en tot dat einde hem te vergeefs een gouden keten had aangeboden. Een notoir blijk — vervolgt v. R. — dat zoowel de Hooge Regcering (door de misleidende voorslagen der vorige Opperhoofden, die Geolima als den wettigste tot het Regentschap hadden voor- gedragen en die daarop was aangesteld) alsmede de Commissaris en alle Koningen en Hoofd-Bondgenooten bedrogen waren, en dat zij noch ten opzichte van de Comp. noch ten aanzien van de Hoofd- Bondgenooten hun eenigszins meer zouden vertrouwen. Ze. wilden derhalve hier en voor de geheele wereld openleggen, dat zij zich in den persoon van Geolima hadden vergist »en vdat de tijd haar heeft doen ontwaren, hare misslag als tot vruine van Land en Volk, mitsgaders nadeel van de Comp., vbij derselver eens opgevatte meening te persisteeren. V. R. noemt dit veea sentiment, waarlijk niet van redelijke 459 »menschen maar ook vau trouwe patriotten, die haar eigen eer, nz00 “teen schande mag genoemd worden te bekennen kwalijk vgedaan te hebben dat bij hun zoo niet wordt begrepen ~voor vt welzijn van “t gemeen sacrificeren en seer graag willen beken- men quod errare humanum est.y Hiermede meende v. R. ten genoegen van de H. R. te hebben uiteengezet de toedracht der zaken op Timor, en dat P. niet alleen priva aucthoritate de gevangenen Landoneezen voor slaven verklaard en opgezonden had, maar dat dit volgens ’s Lands wetten was goedgevonden en besloten door den Hoogen L.andraad ; bestaande uit hem Commissaris en al de Koningen, Hoofd- Regenten en Bondgenooten van Timor. V. R. zal nu overgaan om te onderzoeken of ze wel de bevoegdheid hebben gehad om zoodanige besluiten te nemen. Het verbond of vredescontract, door P. uit naam van de Comp. ter eenre en uit de Koningen, Hoofd Regenten en Bond- genooten ter andere zijde gesloten , »demonstreert zulks onweder- vsprekelijk~, terwijl het 10e artikel daarvan deze hunne handelwijze rechtvaardigde, behalve vdat het van algemeene bekendheid vwas, dat immers geen natie op den geheelen aardbodem als wslaven geboren worden, buyten die geene welke zoowel in deze vals andere gewesten van dezulke afstammen en voortkomen ndie tot slaven gemaakt zijn.” Worden alle menschen vrij geboren, waardoor worden ze dan tot slaven gemaaktP V. R. antwoordt: door den oorlog, die in die gewesten de overwinnaars het recht gaf tot het goedmaken der oorlogskosten ze te verkoopen. Waren niet alle vhuyshoudersy zoo hier (Batavia) als op andere plaatsen in Indié daarvan getuige? en zouden de meeste ingezetenen van deze colonién”, wier grootste kapitaal bestond in zulke door den oorlog tot slaven gemaakte vrije menschen , niet geruineerd wezen, bijaldien men aan dit wsistemay wilde twijfelen of het tegendee] daarvan staande houden. Wat zou er uit die ~tegenstrijdige positiey anders voort- vioeién als een aaneenschakeling van moeilijkheden en een oorlog zonder ophouden. Zouden zij (de H.-R.) de Souvereiniteit van wettige vorsten, die het recht van leven en dood over hunne onderdanen hadden, niet hierdoor den bodem inslaan en een gedurigen opstand van de lijfeigenen tegen hunne meesters veroorzaken? Had niet de Comp. zoowel in onde tijden als thans op dezelfde wijze met de overwonnen vijanden gehandeld ? 460 Waren niet de door den Admiraal Smout in 1739 voor Goa veroverde volkeren en de in de jongste expeditie op Boeton verkregen gevangenen tot slaven verklaard P Had niet de H. R. 1000 Boetonders in /recompenss gevor- derd vau den Koning, voor de vadsistentie of schuilplaats” aan den zeeroover Frans Fransen gegeven? en waren niet de door - het QOpperhoofd van den Burg in 1752 op dat zelfde Timor veroverde volkeren aldaar verkocht en een gedeelte er van te Batavia in het slavenkwartier geplaatst ? Welke redenen bestonden er dat men in den dienst der Comp. zoo «varieereny en dezelfde zaak dan dus eu dan weér zoo begrijpen wilde? Wat zouden de Timoreesche Koningen en Hoofdbondgenooten van zulke wispelturige handelwijze moeten denken? Zouden ze de Comp. wel ooit meer vertrouwen? Be- stond er eenige hardheid in die behandeling en was het inte- gendeel niet ten uiterste billijk dat de Comp. schadeloos werd gesteld voor de gemaakte oorlogskosten ? ‘Was het onder Christen-Mogendheden niet alom in het ge- bruik de krijgsgevangenen tegen malkanderen uittewisselen en de overschietende van de eene of andere partij voor geld te rantsoeneeren ? Wie was er die ze tegen 60 Rijksdaalders van de Comp. 