The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. + Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. About Google Book Search Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web at|http : //books . google . com/| Google Dii is ccn digitale kopie van een boek dat al generatics lang op bibliothcckplankcn hccft gcstaan, maar nu zorgvuldig is gcscand door Google. Dat docn wc omdat we alle boeken ter wereld online beschikbaar willcn makcn. Dit bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu dccl uitmaakt van hct publickc domcin. Ecn bock dat tot hct publickc domcin bchoort, is ccn bock dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrcchttcrmijn is verlopen. Hct kan per land vcrschillen of ccn bock tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn ccn stem uit het vcrlcdcn. Zc vormen ecn bron van geschicdenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden wccrgcgcvcn in dit bcstand, als hcrinncring aan dc langc reis die het bock hccft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publieke domein te digitaliseien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publickc domcin behoien toe aan hct publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, hebben we maatrcgelcn genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische bepcrkingen op automadsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: + Gebruik de besianden alleen voor niet-commerciSle doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpcn voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor persoonlijke en niet-commercicle doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het sy steem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hicrvoor materiaal uit het publickc domcin te gebruiken, en kunnen u misschien hicrmee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het "watcrmerk" van Google dat u onder aan elk bcstand ziet, dient om mensen informatie over hci project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kuni cr niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domcin is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het ccnmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakclijkhcid voor autcursrcchtcn is bchoorlijk strcng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Hct docl van Google is om alle informade weieldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en uitgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op hct web via|http: //books .google .coml B_cf( cc. r l^arfaarli College i-ibrars moM THi Bi(|jjBiiT or GEORGE FRANCIS PARKMAN (Cl>Uf(i>«4) OP BOSTON o< which it ui*d " For ths purehueot books for the Libra^" p I 1 I It %•. r • ■ t BIJDRAGEN TOT DE GESCHIEDENIS VAN DEN NEDERLANDSCHEN BOEKHANDEL. o BIJDRAGEN TOT DE GESCHIEDENIS VAN DEN NEDERLANDSCHEN BOEKHAPEL UITGEGEVEN DOOB DE Yereeniging ter bevordering van de belangen des Boekhandels. 9« DEEL. AHSTKRDAH, P. N. TAN KAMPEN & ZOON. 1902. A.C.KRUSEMAN DOOR J. W. ENSCHED^:: TWEEDE DEEL. 1863—1894. Tijden en personen hebben dit met elkander gemeen, dat men, bun dagelijkschen arbeid half achteloos voorbijgaande, maar bun werk oveniende wanneer zij been zijn, some versteld staat over betgeen z\) voort- gebracht hebben. Bouw8toffefi Dl. II biz. 811. AMSTERDAM P. N. VAN KAMPEN & ZOON 1902 s J w \ ^- >>♦ o >^ ^RD~C0E2^ 1914 G. F. PARKMAN FUND OKDRUKT BIJ JOH. ENSCHED£ EN ZONEN TE HAARLEM. VII. Xydperk yan moedelooslieid. — De Toomaamste godsdlensteD. — Potgieter, Proza« Canseries parislennes. — Bnsken Hiiet, Aan J. H. Gunning. — Bnsken Hnety Een ayond aan het Hof. ~ Fondsyeiling 1865. 1868-1865. De toekomst zou leeren of de uitgevers-loopbaan nog hoo- ger zou stijgen. Aan moed en lust, liefde en ijver zou het met de intree van 1863 waarlijk niet ontbreken. Toch zouden in dit jaar aan Kruseman de moed en krachten ontzinken. Onder de wetenschappelijke mannen van zijn tijd, met wie Kruseman als uitgever en ook als privaat persoon in de vriendschappelijkste verhouding stond, behoorde Prof. M. de Vries, zijn vroegere stadgenoot. Het was dan ook niet te ver- wonderen, dat Kruseman, die zulk een warm hart had voor de letterkunde ook de Nederlandsche taalkunde, zooals die be- oefend werd door De Vries, met meer dan gewone belangstelling beschouwde. En reeds lang was afgesproken, dat hij de uitge- ver zou zijn van het Woordenhoeh, wanneer de tijd tot uit- geven daarvan eenmaal gekomen zou zijn. Naast een beloofde medewerking aan het verzamelen van materiaal, waar hij een verklaring der lechuische termen in boekhandel en boekdruk- Deel II. 1 2 WOORDENBOEK DEE NEDERLANDSCHE TAAL. 1863. kerij aan de redactie toezegde ^, had Kruseman achtereenvol- gens de Verslagen van de redactie uitgegeven. Hij had dat gedaan zonder als naar ziju vasten stelregel eigenaar er van te zijn, wel een bewijs van de ernst van zijn voornemen. In 1863 kwam De Vries met het blijdd, lang verwachtte bericht, dat eindelijk tot het drukken van de eerste aflevering overgegaan kon worden. Kruseman kon het met De Vries niet eens worden ^ en dorst de onderneming niet aan ^. „Ik doe mijn werk, schreef hij den 27 October aan Muller, faufe de rnieuxy maar de veer- kracht, de ara.bitie is er uit. Stel ik mij mijn vroeger gezegend huis voor, verplaats ik er mij nog eens in alsof ik 't nog om mij heen had, toen ik werkte en mij inspande, met alle lust en kracht voor ^t leven — ja, dan zegt de herinnering mij, dat ik naar een cditie als 't Woordeuboek zou gehunkerd hebben. En ze zou er gekomen zijn ook! Nu zou eene onderneming als deze in mijne handen al zeer misplaatst ge- weest zijn, zelfs al had ik er lust toe gcvoeld. Ik ben er z(*ker van, dat ze slagen kan, dat zij een uUneme?ide, eene eenige zaak kan worden, mits dat ze aangepakt worde met vaste en stevige handen. Waarom zou Nijhoff u daarbij niet ter zijde kunnen staan? Ilij is jong, zijn belang en zijn eer liangen er aan, en de zaak is de moeife waardig! , . . Als gij het boek 7nel ie duur maakt, voorzie en voorzeg ik een ferm debiet !'' Trod. Muller daarop aangezocht, zag er voor zich te veel drukten in om bij het vele ook dit nog te voegen *. „Wilt * Ilando.Ungen van het vierde Nederlandsch taal- en letterkundig congres qehouden . . . Seyteniher J854. Utr. 1855 biz. 203 en 230. — Vgl. Nieuwshlad voor den Boekfiandel van den 24 Maart 1864, waar hij nog als medewerker voor het vak „Boekhan(ler' genoemd wordt. ' Brief van Fred. Muller 12 April 18()3. ' „Zoudt gij, Kraseman, de onderneming gewaagd hebben, zoo u dat ongeluk niet getroffen hadt? Ik vreeze neen — want ik vreeze: gg zaagt cr geen heil in I — Heb ik regt?" (Brief van Fred. Muller 26 October 1863.) * „Ik ben van het Woordenboek finaal afgestapt: het is mij fc veel druktc; ik ben er de man niet voor; ik heb nu rust!.... Ik zou wel willen, dat Sijthoff het deed; die is er de man voor. (Brief van Fred. Muller 13 December 1863.) WOORDENBOEK DER NEDERLANDSCHE TAAL. 3 ge wel gelooven, schreef hem Krusemau \ dat ik er mee te 1863. doen heb, dat met zulk een ouderneming zoo moet aangeklopt worden aan onderscheideiie deuren?" Aan Nijhoff werd het voorstel gedaan. I)e Tries had echter ook Sijthoff het plan voorgelegd eu zij combineerderi zich met J). A. Thieme, den kooper van de restant-exemplaren der Verslage/N op de fonds veiling van 1857 ^. De zaak zou dus voortgang kunnen hebben; de bijdrage voor onzen nationalen roem en glorie zou het licht kunnen zien. . . . zonder den naain van hem op den titel, die zich altijd voorgespiegeld had de uitgever van het Woordenhoek te zuUen zijn. Den 10 December 1<S()3 schreef Kruseman aan De Vries : „MuIler heeft mij medegedeeld, dat het Woordeuboek weldra een drie of vierledig span van uitgevers- locomotieven zal krijgen. Daar verheug ik mij in: ik heb ouder, al is het kiachtclooze liefde voor de zaak" '\ Evenzoo kwamen anderen met voorstellen, die, onbegrijpelijk genoeg als het Woordenhoek y niet aaugenomen werden. Strauss, de schrijver van Das Lehen Jesu, had een geheel nieuw Leveti van den Christus ter perse; zijn vrieud Dr. Sicherer wenschte er een vertaling van uit te geven bij Kruseman *. Aan Fred. MuUer, die evenc^ens het voorstel gekregen en dat aan Kru- seman gemeld had, schreef hij den 21 November 1803: Dr. Sicherer (Sic/herer) heeft mij in 't begin van deze week dezelfde aanbieding gedaan onder overlegging van den brief van Strauss. Ik heb er voor bedankt. AUereerst omdat hij mij geen som noemde maar alleen mij propo- * 14 December 18G3. * Zie over het Woordenhoek Van der Meulen's Een veertigjarige uitgeversloopbaan. Amst. 1891 biz. 220. ' Hoe Kruseman zelf dacht over de spelling van De Vries en Te Winkel? Den 17 Maart 18(37 schreef hij aan Gebhard: „Gij wilt mij troonen tot de spelling van het jonge Holland. Och, laat mij mijn Sint Siegenbeekl Ik ben er zoo aan gewend. Uit die ouderwetsche gehecht- heid ben ik in dit opzigt conservatief. Het verschil van vorm doet er ook niet toe; iederkan zich zelf blijven." * Wordt hier bedoeld Der Chrifitus dea Glaubens^ dat Van Doesburgh te Leiden den 15 Februari 18(>5 ter vertaling liet aanteekenen? 1-^ 4 MOEDELOOZE STEMMING. 1863. neerde om aan Strauss een hem waardig honorarium te bieden; ten andere, omdat ik van de Geniesharheit van Strauss' boek niet veel idee heb ; maar bo venal, omdat ik in den laateten tijd, meer nog dan eenige raaanden gele- den verlamd word door een lusteloosheid en matheid, die mij doet opzien tegen elke onderneraing. Bene uitgave als deze — schrijf het niet aan pedanterie toe! — zou ik niet wllle7i doen tenzij met volkomen instemming en zelf- bewustheid. Het uitgeven is mij iets anders dan bloot speculatie geworden. En al vertrouw ik nu wel, dat het werk van Strauss zeer degelijk en in onzen tijd niet mis- plaatst zou zijn, zoo wil het mij niet van het geweten, dat ik blindelings dergelijk boek zou koopen en uitgeven zonder eerst te weten wat het is. Ik heb om gelijke reden ook Eenaii bedankt, en ik heb er geen spijt van. Het uitzigt van wat geld te verdienen weegt niet op tegen mijn begeerte om te willen weten en te kunnen verant- woorden wat ik doe. Laat dus een speculant het boek koopen ter vertaling — ik gun hem, dat het een mooi boek en een voordeelige speculatie zij! Den moedigen, stout ondernemenden uitgever waren de vleu- gelen lam geslagen. „Daar binnen knaagt een verdriet, beleed hij zijn trouwen vriend MuUer, waar we de wereld niet mee lastig zuUen vallen, maar dat bus geen enkel kwartier verlaat en dat we soms, zeer soms toch behoefte hebben te deelen met een trouwen meegevoelend hart. Dat hart is thans Yi^iuwe wel helaas!"* ^ En aan Gebhard schreef hij ^ : ,,Hart en hoofd zijn nog niet op orde en zuUen 't nog wel lang niet wezen. De geheele levens- omgeving is me zoo ontzettend leeg geworden, en de gedachten dwalen zonder zich aan iets te kunnen vasthouden, behalve aan die twee die er niet meer zijn. Met die twee is alle jeugd, alle beweging, alle vreugde en leven ons huis uit. En dat openbaart zich iederen dag dieper en pijnlijker.'' Het was het • Brief aan Fred. Muller 80 Juli 18G3. ' 4 Maart 1868. MOKDELOOZE STEMMING. 5 overlijden zijner twee dochters, dat de vader zich zoo aantrok : 1863. op den leeftijd van 13 en 9 jaar overleed de ^ene den 25 Januari 1S63 en de andere den 12 rebraari 1863. Een reis naar Zwitserland moest hem en zijn vrouw afleiding geven. „We hebben gedwaald door de bergen in Gods heerlijkste schepping. Och, de Natuur heeft veel tongen en talen; maar zij spreekt liefst tot ons met sympathie voor onze eigene stemming. Den levenslustige wekt ze op tot een blij genieten; den kranke van hart fluistert ze zooveel weemoed toe. Daar tusschen de rotsen is het mij soms zoo somber, zoo bitter somber geweest. Te midden van die majestueuze creatie hebben wij ons klein, zoo nietig gevoeld; wij hebben den indruk, de voile bewust- heid op nieuw ontvangen van een aanbiddelijke Mmagt die hare Wonderwerken als stof om zich been strooit, en we heb- ben het hoofd op nieuw leeren buigen voor dat ondenkbare Wezen, dat doet en niet antwoordt. Maar zijn wij daardoor opgewekt tot nieuwen levensmoed ? Ik kan het niet helpen als ik — zwak en welligt onvergefelijk genoeg — de bekentenis nitspreek dat ons ledig huis ons te leeger geworden is, dat ik mij gedrukt gevoel door eene onoverwiimelijke matheid. Ik zal er tegen strijden; ik doe 't, omdat ik heel goed mijn pligten ken, ook tegenover wat nog het onze is — maar, mijn God! mijn hart ligt bij mijn lieve dooden! Met die lieve meisjes is zoo veel zoete werkelijkheid, zoo veel illusie heengegaan" \ Welk een bitter die}) weemoedigen toon spreekt uit deze brieven ! Zijn beide meisjes waren zijn hart en hij had dat begraven ^. Zonder veerkracht, uit sleurgang deed hij zijn werk ; de ambitie was er uit. Terwijl de Novembermaand van 18G3 het jubelend Neder- land zou zien bij de herdenking van de verlossing van het Fransche juk, was de Februarimaand van dat jaar verplette- rend voor den persoon en den uitgever Kruseman geweest. Emstig werd er over gedacht de zaken aan kant te doen ' Brief aan Gebhard 23 Juli 1863. Brief aan Muller 27 October 1863. Dr. Dyserinck in Be Tijdspicgel 1897. Dl. I biz. 26. 6 DE VOORNAAMSTE GODSDIENSTEN. 1863. en zich langzamerhand uit den handel terug te trekken. Hij meldde dat aan Potgieter: „Eeiie ervaring van 23 jaar lieeft mij de treurige les gegeven, dat een uitgever hier te lande, ja zelfs eenig fortuin kan maken met middelraatigheden, maar gevaarlijk spel speelt als zijn ambitie hem verleidt tot hooger- wetenschappelijke of strenger-artistieke ondernemingen. Xu is 't geen kunst, oni op eigen terrein of in den vrecmde, specu- latieve boeken en bundeltjes op te jagen en daarmee zaken te doen. Maar dat — zal ik 't zeggen? — gedoogt nn eenmaal mijne ijdelheid en conscientie niet meer. Ik heb al genoeg kaf en koren gczaaid; voortaan zou ik raij^ als ik nog wat deed, liefst all een bij koren bepalen'^ K Gaandevveg, met het voortgaan der jaren, zou die moede- loosheid wijken en plaats maken voor een opgewekter stem- ming en meer levenslust: de werken van Potgieter, van Schotel, De aarde en haar volken^ Kennu en kunst, Be oude Tijdy Eigen Haard en de Mcumen van befeekenis bewijzen het. Evenzoo schijnt op het oog af, dat het uitgeven van De voornaanute godsdiensfen een teeken van een grootere veerkracht is; onjuist blijkt zulks echter door de overweging, dat het ver- schijnen van de eerste aflevering hiervan in 18G3 slechts een gevolg was van voorbereidingsmaatregelen lang voor 1S62 ge- nomen. Het was juist goeddeels met het oog op deze onder- neming, dat Kruseraan in de onmiddellijk voorafgaande jaren zich ontdaan liad van zijn drukkerij en fondsveiJing geliou- den had. Dit vierde tijdvak van zijn bedrijf, waarin hij alleen als uitgever werkzaam was begint met een werk, waarvan geen tweede voorbeeld was aan te wijzen. Oogenschijnlijk lijkt het of Kruseman met het ontwer- pcn dezer serie een gehoel oorspronkelijk denkbeeld volgde. Een uauwkeurig onderzoek lecrt het tegendeel. Hetgeen de Oud-Xederlandsche literatuur op dit gebied gcleverd had, de vertaalde werken van Koss, Moubach en llurd, moge hier geen gewicht in de schaal leggen, daar de aard van die ge- schriften, aangenomen dat zij aan Kruseman bekend waren in Brief aan Potgieter 21 Mei 18G3. DE VOORNAAMSTE GODSDIENSTEN. 7 de eerste jaren van zijn bedrijf, een gansch ander is dan deze 1863. serie der Vooniaanisis godsdiensteti zou worden. In 1842 was echter een dergelijke reeks geschriften hier te lande reeds be- proefd door den uitgever P. J. AV. de Voa te Amsterdam, die onder dagteekening van den 1 October v^n dat jaar verzonden had een „Inteekening-Lijst; ^en vel druks en eene gekleurde plaat tot proef, benevens prospectussen ter inteekening op een werk getiteld Geschiedenis der godsdieuHien (Maandelijks 4 vel, £ platen, parti culiere prijs /*1.50)" ^ Van „deze kostbare en eenig in zijne soort zijude onderneming'' verschenen in 1843 en 1844 zeven afleveringen; denkelijk om tc weinig debiet werd zij gestaakt. Wellicht is het dat van dat oogenblik af het denkbeeld bij Kruseman gerezen is, ook zijne krachten op dit veld van wetenschap te beproeven. Ilij kan daarin gesterkt zijn ge- worden door de Geschiedetds der godsdienaten van Clavel in 1847 door Van Goor uitgegeven en door de vertaling van Evans, welke de Gebroeders Diederichs in 1S48 uitgaven onder den titel: Het boek der godsdlensfen, of overzigt der verschillende gezindten op den ganschen aardbol, inzonderheid die des Christen- doms va?i de vroegste tijden tot op onze dagen. Vrij bewerkt naar het Engelsch door D. Broedelet, met eene voorrede van B. T. Lublink Weddik; althans drie jaar later, in 1851 werd door hem ter vertaling vertoond Ailas of statistical and historical geography^ with descriptive letterpress. The religions of the world. Illustrated by three coloured mapts. Edinburgh 1851 ^. Dit werk, dat, naar ik mij voorstel, in Kruseman's oogen een geschikten grondslag zou hebben kunnen zijn om op voort te bouwen, kwam echter en daarmede het denkbeeld zelve op den achtergrond : de groote Bilderdij/c-uitgaaf stond voorbereid te worden, De Jonge's Zaeicezen, Ilofdijk's 0ns voorgeslacht en zooveel meer andere groote kapitale onder- nemingen namen alien tijd en werkkracht in beslag. Maar een- maal afgeloopen of op gang gc^.bracht, zou den de onistandig- * Nieuwsblad voor den Boekhandel 13 October 18 i2. * t. a. p. 26 Juni 1851. 8 DB VOORNAAMSTB GODSDIENSTEN. 1863. hedeii hem er bijkans als van zelf toe brengen, liet oude plan weer aan te vatten; door De Genestet kwam liij in relatie met Tiele, en ik kan mij levendig voorstellen, dat de „raerkwaardige" ^ bladzijden, door Tiele in I)e Gids van 1860^ geschreven, ruiraen weerklank bij hem vonden. Het werd hem thans ernst met de zaak. Bij Tied. MuUer ging hij om raad, want voor een streng wetenschapi)elijk werk als hier beoogd werd, was Muller, als historicus, beter op de hoogte dan Kruseman, die in deze en de volgende jaren geheel in be- slag genomen werd door populair-wetenschappelijke geschrif- t€n over de moderne theologie, en juist daarom als de uit- gever van sjstematische theologie naar de nieuwere zienswijze, groote voorliefde voor dit onderdeel der godsdienstwetenschap moest hebben. MuUer raadde liever een werk te geven over het Roomsch-Katholieke Nederlaud, zooals zich dat hier te lande in zijn materieelen vorm vertoond had ^, denkelijk, omdat hij meende, dat een nieuwe Batavia sacra volkomen op zijn plaats was bij den uitgever van 0/is voorgeslacht, Ilet denkbeeld viel bij Kruseman niet in goede aarde, daar dat gansch iets auders zou worden dan hij voornemens was. Toch deed hij er zijn voordeel mede. J)e klooster-orden door Hofdijk wareu er middellijk het gevolg van. * J. I. Doedes. J843—d893, Biografische herinneringen, Utr. 1894 biz. 175. * Dl. I biz. 815. Ilet onderwijs in de godsdienslgeschiedenis aan de Leid^che Hoogescfiool. ' „Gij hebt mij ecus te Haarlem zijnde, gesproken over uw plan v. eene geschiedenis der godsdiensten. Ik weet niet of ge niet reeds bezit het nevensgaande werk van Hurd, en of ge het andere hierbij gaande ge- brniken kunt? Zoo ja, zend ik ze u beiden. — Maar dan is mij dezer dagen een ander mijns inziens uitmuntend plan voor u in den geest gekomen, juist voor dezen tijd geschikt nl. eene nieuwe Batavia sacra van V. Heussen en v. Rijn, 6 dunne folio din., 1726, een zeer goed maar nog al jansenistisch werk ; ware het goed Koomsch 't zou veel duurder zyn. Maar welligt zou 't gedeelt. Roomsch gedeelt. Protest, zijn kunnen. Vraag dat eens aan Alberdingk of zoo iemand; A. weet er zeer veel van. — Denk daar eens over." (Brief van Fred. Mullcr 8 October 1860). DB VOORNAAMSTB GODSDIENSTEN. 9 Kruseraan ging bij verachillende lieden aankloppen, eerst in i863. den kring van auteurs, waarin hij zich bij voorkeur bewoog. Ten Kate werd in het einde van 1860 mondeling over het denkbeeld onderhouden en daar hij zich niet ongenegen toonde, kwain Kruseman een paar dagen later met een nieer uitge- werkt plan. Haarlem 9 Januarij 1861. Hoog Geachte Heer. Ik veroorloof mij nog even schriftelijk terug tekomen op het yoorstel 't welk ik het genoegen had dezer dagen met een enkel woord persooulijk te doen. Ik zend u daarbij een kleinen voorraad boeken dien ik mij reeds opgegaard had en wel: Hurd. Gesch. vu?i alle godsdie7isfen 7 din. Dorville. Hist, des diff. peuples 6 vol. (het eerste volgt), Clavel. Hist, des religions 2 vol. Fonseca. AUindische Mythologiey Catalogus Va?i Voorst 2 en 3 (N° 1 yolgt), terwijl de Moubach, Godsdn^7istplegtlghedefi wat al te zwaar ter verzending, tot uwe beschikking is. Van die alien geeft de Clavel dunkt mij het beste overzicht van hetgeen ik op ruimer en degelijker schaal zoo gaame van uwe pen ontving: jammer dat die Clavel in het hollandsch vertaald is * en eene navolging alzoo zooveel mogelijk vermeden dient. Intusschen ligt in die Clavel het idee als voor de hand, eene historisch-philo- sofische maar populaire beschouwing van de vormen der godsdienst. Clavel verdeelt zijn boek in deze onder- deelen : * F. T. B. Clavel. Geschiedenis der godsdiensten^ behelzende de oude en hedendaagsche godsdienstige gebruiken., plegtigheden en leerbegrip- pen van alle volken der aarde, Gouda Gr. B. van Goor 1847. roy. 8°. 2 din. met 29 staalgr. f\2. 10 DB VOORNAAMSTE GODSDIENSTBN. 1863. het  hem ter mededeeling meest speculatif voorkwain. Mijn denkbeeld zou wezen om van zijne hoofdstukken boekdeelen te maken, met zorg en studie bewerkte boek- deelen, die eerbied opwekken voor alle my then en wijs- begeerten waarmede de onderscheidene menschengeslach- ten zich eene godsdienst hadden gedacht en die in elo- quenten vorm ook door platen aanschouwelijk maakten wat tot de uiterlijkheden en ziunebeelden behoorde. Als ik van deehn spreek stel ik niij deelen voor als van Hofdijk's Voor gedacht, evenzeer uit te geven in raaande- lijksche afleveringen van 32 bladzijden elk met twee of drie platen. Welligt kan het werk in vijf of zes deelen kom- pleet zijn en over even zoovele jaren verdeeld worden. Ik getroost mij gaarne de ofierte van een honorarium van /*25 per vel druks van 10 pag., zijnde /*50 voor elke aflevering of zes honderd gulden jaarlijks. Over het plan zelf zou, indien het uwe ondersteuning vin- den mogt nader vdel te bespreken zijn. Voorloopig wenschte ik het in \ algemeen in uwe overweging te geven, terwijl ik op uwe persoonlijke oproeping wacht, zoodra het een of ander besluit bij u gerijpt mogt zijn. Ik maak geen haast. Onder beleefde aanbeveling in uwe herinnering van al wat overigens mijne belaugen raakt, en met alle achting en groete heb ik de eer te zijn Hoog Gea(^hte Heer, UEd. J3v. Dienmir A. 0. Kruseman. DE VOORNAAMSTB GODSDIBNSTBN. 11 Om welke redenen Ten Kate op het voorstel niet inging, i863. is mij niet gebleken. Naar ik echter vermoed, zal Kruseman de overtuiging gekregen liebben, dat het beschrijven van de voornaamste godsdiensten een arbeid van veel te omvang- rijken aard was om aan ^^n persoon toevertronwd te kunnen worden en dat hij de bewerking der verschillende onderdeelen veeleer aan verschillende specialiteiten moest toevertrouwen, evenals hij dat gedaan had bij de Naiuurlijke hintorie van Nederland. Hij begon daarora met de Grieksche godsdienst- leer, als die afdeeling waarvan verreweg het meest bekend was en waarvoor hij dus het gemakkelijkst een auteur kon vinden. Hij wendde zich met het verzoek de Grieksclie mythologie te bewerken tot Beijnen, den rector van het Haagsche Gymnasium, maar deze gevoelde geen lust of roeping om zich uit zijn kring van lectuur en denken en spreken, waarin hij sedert jaren verkeerde, te verplaatsen in een anderen, die hem min- der toesprak ^ De persoon, die daama in aanmerking kwam was Vosmaer, en Kruseman zou volop gelegenheid krijgen te beraerkeu, dat hij zich niet vergist had zich juist tot hem te wenden; dat Vosmaer, hoewel hij zelf geen afdeeling der Godsdiensten zou behandelen, niettemin de persoon zou zijn, die hem voort- durend tot volharding en doorzetting van het plan aandreef. Toen in die dagen zal door Kruseman reeds gevoeld zijn, wat hij 27 jaren later bij Vosmaer's verscheiden aan Sijthoff zou schrijven^. ' Brief van Beijnen 2 Mei 1861. ' „Maar ik heb u nog niet eens een deelnemend woord gezegd by Vosmaer'g dood. En toch zal het u zijn alsof ge een nwer liefste be- trekkingen verloren hebt. TVant Vosmaer was voor u, en gij waart voor hem, een ware, zeldzame vriend, een aanverwant naar geest en gemoed, een, met wiens leven een deel van het uwe verbonden was. Benijdenswaardige bond! En daarom gevoel ik er zoo alles van, welk een leegte zgn heengaan u laten zal! Vosmaer was een van die stillen in den lande, wier dagelijksche gang niet de luide opspraak zoeken, als door zooveel anderen — en minderen 1 — gebedeld wordt. Maar wie heeft er by zijn dood niet getreurd?! Toen is er maar 6en stem ge- weest van waardeering, een stem van rouw. Noem eens een tweede, 12 DE VOORNAAMSTE GODSDIENSTEN. 1863. Na een bespreking met Yosmaer volgde een nieuw stadium. Op zijii advies ging Kruseman eerst nog bij auderen aankloppen om in beginsel medewerking voor eene afdeeling te verkrijgen, zoodat half October 1861 een samenkomst kon plaats liebben ten huize van Kruseman met Yosmaer^ Ten Kate, Huet en Alberdingk Thijm K leder voor zich had een kens gedaan: Yosmaer voor den Griekschen, Ten Kate, naar ik denk voor den Noorschen ^, Iluet voor den Joodschen godsdienst ', terwijl aan Thijm het Katholicisme toegedacht werd. Nieuwe mede- werkers werden bij die samenkomst genoerad en Yosmaer trad in briefwisseling met Yan Oosterzee *, Tiele en Pierson ^. Thijm wees het aanbod van de hand in een belangrijk, met gewichtige redenen omkleed advies. Mijn waarde Heer! Laat mij, voor alles u geluk wenschen met eene loyau- teit, die, voor het bezorgen uwer geschiedenis van het door oud en jong, ja door heel Holland, zoo waarachtig vereerd als hg. Om zoo betreurd te kunnen worden, moet men naar hoofd en hart wat beteekend hebben. Ja, Yosmaer was door en door een nobele persoon- lijkheid." {Uit een brief van A, C. Ki^seman aan A. W. Sijthoff^ afe®- drukt voor In Memoriam [van C. Vosmaer, Leiden A. "W. Sijthoff Oc- tober 1888] ). * Het tegenwoordig zijn van Thijm vermoed ik, in weerwil dat Yos- maer den 12 October schreef. „Wat Thym betreft — hier weet ik waarlijk niet wat te zeggen. Zoo iemand, waardeer ik zijn groote ga- ven ; als medewerker, en wel voor 't Katholieke middeltijdperk is hij veel waard; — en toch zelfs in dat opzicht zou hij wel voile recht laten wedervaren aan de reformatorische, revolutionaire duiveltjes, die allerwege in die middeleeuwen reeds het hoofd opsteken? Zou de discussie niet vrijer, ruimer zijn, gemakkelijker tot het leggen der grondslagen, wanneer hij er niet bij was?" Omdat ongeveer te gelijker tijd Ten Kate bezig was voor Kruseman te herzien de Frithiofs saga van Tegner in de vertaling van Von Eichstorff. ' Dr. Dyserinck in De Tijdspiegel Dl. I 1897 biz. 23. * Brief van Yosmaer 28 October 1861. In Juni 186 1 was van zijn hand verschenen Geschiedenis onzer theologie? Proeve van historische kritiek. DK VOOENAAMSTE GODSDIENSTEN. 13 Katholicisme, naar een in het dogmatische zoo weinig is63. inschikkelijk geloovige oniziet als uw dienaar. Het doet mij dan ook zeer leed, dat ik de aanvrage en het voor- stel van den heer Vosmaer niet in toestemmenden zin beantwoorden kan. Ik heb voor inijne weigering meer dan e^n motief. Ik zoii kunnen volstaan met te zeggen, dat, zoo lang ik in het tijdperk der meer praktische beweging en periodieke schrijverij blijf, ik een werk van vrij Ian- gen adem en dat veel voorbereidende studie vordert — daar het niet volkomen op den weg mijner tegenwoordige oefeningen ligt — niet ondernemen kan; maar ik wil daarbij voegen, dat ik bezwaren heb tegen het beginsel, waarop dat huis met vele woningen zal worden opgetrok- ken. Het kan uw wensch niet zijn eene verzameling van monografien uit te geven, die elkander tegenspreken in die mate, dat er bij de aanvaarding der eene voorstelling voor de andere geen ruimte, geen mogelijkheid blijft. Allerminst in populaire geschriften mag men willends en wetends zoo hooggaaude tegenspraken in het leven roepen, als men onder de vlag zeilt eener gemeenschap- pelijke onderneming. Als men eene reeks van volksboeken zou willen uitgeven, waarvan het eerste deel de geschie- denis der Europeesche staatkunde, liet tweede deel dat der staathuishoudkuude, het derde dat der naluurkunde, het vierde dat der bouwkunde, het vijfde dat der letterkunde behelzen zou — dan ware het in beginsel voor mij niet onmogelijk mij met de vervaardiging van dat 4e of 5e boek te belasten ; dan zou ik met voegzaamheid voor mijn werk den algemeenen titel met het specifiek nommer kun- nen laten invoegen; maar dit is niet alzoo met de ge- schiedenis van den Katholieken godsdienst. De geschie- denis van den Katholieken godsdienst, Mijnheer en Vriend ! dat is, voor mij, de geschiedenis der waereld in de hoog- ste openbaringen en verschijuselen waarvan die geschie- denis vervuld is: gij ziet dus, dat als zulk boek uit mijne pen raoest vloeijen ik la part du lion voor mij zou nemen — en hier mag ik, tegenover eene zoo gra- 14 DB VOORNAAMSTE GODSDIENSTEN. 1863. tieuze uitnoodiging als de mij te beurt gevallene, niet aan denken^' \ Thijm's breeder, Dr. P. P. M. Alberdingk Thijra te Leuven, had dezelfde bezwaren ^. Even rain kon Van Oosterzee, wiens naam op de bijeenkomst genoemd was, zijn medewerking toezeggen. Ten Kate belastte zich er mede hem een voorstel te doen ^. Hij schreef, dat het plan hejn niet geheel helder was, en vroeg naar de eigenlijke bedoeling: een symboliek, een explicatie der onderscheidene godsdienstvormen en plechtigheden, of een historie, in de engere beteekenis van het woord, of beide, tervnjl hij boven- dien vreesde dat door het verschillend theologisch standpunt der medewerkers de harmonie van het geheel verbroken zou moeten worden *. De slechte uitslag der aanzoeken meldde Kruseman aan Vosmaer en hij noemde daarbij den naam van mevrouw Bosboom. „Als ik alles zamen weeg, schreef Vosmaer terug *, en bedenk dat wij met de kunst, den gloed, den geest van Thijm, ook verliezen zijn als wij rook duf riekende mys- tiek die mijn hart toeknijpt en mij doct snakken naar wind * Brief van Alberdingk Thym 30 October 1861 — Vosmaer oor- deelde, dat ^het niet voor het systeem [van Thijm] pleit dat het geen ruimte toelaat voor andcrs geformuleerde of voor anders gevoelde uitdruk- kingen van godsbewustz^n, vooral dat het zoo aprioristisch en onhisto- risch is." (Brief van Vosmaer 9 November 1861). * Brief van J. A. Alberdingk Thym 5 November 1861. ■ Brief van Ten Kate 29 October 1861. * „Ik zal uw verzoek moeten afslaan... omdat — hoezeer geneigd om over menig onderscheid been te zien, het mij toch op den duurniet mogelijk, en ook voor de hoogere harmonie uwer onderneming niet wenschelijk voorkomt, dat de medewerkers zoowel uit zulken bestaan, die Mozaisme en Christendom als vrucht eener bovennatuurlijke open- baring beschouwen, als uit hen, die alle godsdiensten als den edelsten bloesem van den boom der menschheid zelve begroeten en niets boven- natuurlijks toelaten willen. Onwillekeurig denkt men aan het schrift- woord: „hoe zallen twee te zamen wandelen, zoo ze niet eerst overeen- „gekomen zyn"? (Brief van Van Oosterzee 7 November 1861). » 9 November 1861. I I DE VOORNAAMSl'B GODSDIENSTBN. 15 en boomen en gras en al wat krachtig en frisch is — en dat 1863. wij met mevr. B's groot talent van scheppen en voorstellen, haar geinspireerde voorstelling, ook verliezen haar vreeselijke zwaarte, haar raij even ouaangename protestantische mystiek^ — dan, mag ik verliezen erkennen, maar ook in veel opzichten het derven van nadeelen niet ontveinzen. ... De nieuwe hulp is mij zeer, zeer veel waard. Ik ken Jan van Oordt van ouds, weet dat hij schrijft met verve, vernuft, desnoods met groote scherpte; hij is iemand van veel talent, veel lectuur, veel beschaving, vrijen geest. Voor de Grieken is hij uitmun- tend, de ware man. Ik verlang zeer hem terug tc zien. En nu een ander voorstel: wat zoudt gij deuken van de hulp van Beijnen? Voor het protestantisme. Dezelfde bezwa- ren als bij mevr. Bosboom, geen objectiviteit, raaar overigens, keurige voorstelling en stijl, bezielde overtuiging — aange- name lectuur voor den lezer." De voorbereidende maatregelen namen een vastere richting. Een persoon was gewonnen, die de taak ook werkelijk ten uitvoer zou brengen: Van Oordt zou den godsdienst der Grieken beschrijven. Onderwijl had Kruseman zijn gedachten laten gaan ook over de beide andere ter bijeenkomst genoemde per- sonen: Tiele en AUard Pierson. Met den laatste trad hij in brief wisseling. Hij vond hern bereid mede te werken en Pier- son nam op zich zijn remonstrantschen coUega Tiele over het plan te onderhouden \ Een dag later schreef Vosmaer, dat hij ook de medewerking verzocht had van Ilauwenhotf, Dozy, Opzoomer en Van Limburg Brouwer ^. Tiele, wien voorloopig de Chineesche godsdienst toegedacht was, betuigde in het algemecn voile adhaesie aan het plan ^; eenige bezwaren had hij echter voor de uitvoering. „Ik geloof namelijk, schreef hij den IS December 1861, dat een alge- I raeene godsdienstgeschiedenis — naar de eischen der weten- * Brief van Pierson 16 December 1861. * Brief van Vosmaer 17 December 1861. * „Het is niet alleen een plan den uitgever Krnseman waardig, maar dat, geloof ik, ook beantwoordt aan een wezenlijke behoeftc." 16 DE VOOENAAMSTE GODSDIENSTEN. i863. schap — nog iiiet gemakkelijk te leveren zou zijn^ en dat zij daarenboven voor het publiek niet zulk een overwegend be- lang heeft. Zou het daarom niet beter zijn alleen die gods- diensten te behandelen, die met het Ghristendora in eenige, al is het ook verwijderde betrekking staan? Hierdoor zou dan vanzelf de Amerikaansche, Chineesche, Japansche, Austra- lische, Maleische en Midden- en Zuid-Afrikaansche godsdiensten wqrden uitgesloten. Zij zijn tot npg toe buiten den stroom der godsdienstige ontwikkeling gebleven. Het Christendom is voorbereid door het Jodendom; dit heeft den invloed der Egyptische en Semitische, (ten deele ook der Perzische) gods- diensten ondervonden; het is aangenomen door de indo-ger- maansche volken en deze hebben er den stempel hunner bij- zondere godsdienst op gedrukt; het heeft een mededingster ontvangen in de eveneens uit het Jodendom ontstane Moham- medaansche godsdienst. Deze godsdiensten nu vormen te zamen een groep, en zijn voor elken beschaafden Christen belangrijk. Het zijn de Brahmaansche, de Oud-Perzische, de Buddistische, de Nieuw-Perzische, de Slavische, de Germaansche en Celtische, de Grieksche, de Romeiusche, de Egyptische, de Hebreeuwsche, de Christelijke, de Mohammedaansche. Zou het u niet beter denken alle deze in het plan op te nemen? „Ik ben bereid de Perzische godsdienst te behandelen. Deze hangt echter zoo innig zamen met de Brahmaansche, dat ik mij met den geschiedschrijver dezer godsdienst op vele punten zou moeten vei-staan, of — indien zulk een geschied- schrijver niet door u gevonden werd, ook de behandeling dezer laatste op mij zou moeten nemen, 't geen een gemakkelijker taak zou wezen, dan de perzische godsdienstgeschiedenis, waar- voor nog niet half zooveel is gedaan. Misschien zou dan de heer Van Limburg Brouwer zich wel met de behandeling van het Buddhisme willen belasten. De godsdienst en taal der Fedaas is door mij wel steeds als middel tot de kennis der Avesfa beoefend — de laatste is zonder de eerste onverstaan- baar — maar zoodoende ben ik totnogtoe als vanzelf nog meer in de eerste dan in de laatste t'huis geraakt .... Een algemeene godsdienstgeschiedenis [zou] een onderzoek naar de DE VOORNAAMSTE GODSDIENSTEN. 17 voor-historische geraeenschappelijke indo-germaansche, zelfs naar ises. de oadste wereldgodsdienst noodzakelijk inakeii^ waartoe — althans voor een populaire beschrijving — nog ta weinig ge- gevens bestaan/* Een nieuwe medewerker was dus gevonden en daarbij tevens een leiddraad^ welke een gewenschte inkrimping van de stof zou geven. Evenzoo had Dozy zich bereid verklaard ' en zou llauwen- hoH*, bijkans zonder de zaak in beraad te houden, zich beschik- baar stellen het ProtestAntisme te behandelen ^. Opzoomer daarentegen had allerlei bezwaren: „lk kan de mij aangeboden taak niet aanvaarden ^. De voornaainste reden, die het mij verbiedt is deze. Reeds sints elf jaren geef ik collegie over de geschiedenis der wijsgeerige en godsdienstige beschaving. ik doe het in een cutsus van 3 jaren, waarvan het 1"^*' den tijd vdor Christus, het 2^® dien van Chr. tot aan de hervor- ming, het 8*^® dien van de hervorming tot aan onze dagen bevat. Ik hoop eens in staat te zijn, om de vruchten van inijn studie mede te deelen en een volledige historie dier cultuur te schrijven. Maar thans zou ik het nog volstrekt niet willen doen. Mij ontbreekt nog de moed, die anderen schijut te bezielen, want er is in ons vaderland reeds zulk een historie geschreven. Maar ze is dan ook van het begin tot het einde een ellendig broddelwerk. Zelfs maar een groot deel van die geschiedenis te leveren, een beeld b. v. van het Katho- licisme te schetsen, ik zou er nog niet toe kunnen besluiten. Inderdaad, ik sta er verbaasd van, dat u reeds zoo groote be- loften zijn gedaan. Door geen aanbieding, hoe fraai ze ook mogt zijn, zoudt ge mij kunnen bewegen om u een levensbeeld van b. V. Egypte te teekenen. De heer Vosmaer zegt nl., dat het bij uw plan „geen wetenschappelijk, kritisch onderzoek geldt, maar een met genoegzame objectiviteit voorgesteld levensbeeld". Maar ik vraag, waar die objectiviteit, die 99 99 ' Brief van Vosmaer 29 December 1861. ' Brief 20 December 1861. ' Brief van Opzoomer 24 December 1861. Deel II. 18 BE VOORNAAMSTE GODSDIENSTEN. 1863. waarheid op rusten kan, dan jaist op zulk een wetenschappe- lijk^ kritisch onderzoek. Zonder dit blijft er geen andere weg open, dan of te vertalen b. v. uit Diincker's Gesch. d. AIL, of uit drie, vier werken een helaas! niet chemische, maareen- voudig mechanische verbinding tot stand te brengen. Die dien weg versinaadt, moet zeer vele jaren van vrijen tijd en van diepe studie mm zijn onderwerp hebben gewijd, voor dat onderwerp hern toevallig door u werd voorgehouden. Het ver- hengt mij innig, dat gij reeds verschillende mannen hebt kun- nen vinden, die in zoo gunstige omstandigheden verkeeren. Maar ik herhaal het, dat ik er over verbaasd sta. Het blijkt, dat ik den rijkdora van ons Nederland niet kende." Was het dit antwoord, of was het de in 1S68 met ver- schillende geleerden gevoerde correspondentie, die Kruseman voor den geest zweefde, toen hij generaliseerend in de Bouw- stoffen * schreef, dat hij van de verschillende personeu tot wien hij zich wendde, steeds het antwoord kreeg „Onmogelijk ! Wij staan nog aan het begin van ons onderzoek; kora terug als wij beter klaar zijn!"? Hoe het zij, Opzoomer zou ruim een jaar later zich eenigszins meer geneigd tot mede werken toonen, toen hij in Februari 1863 op zich nam de ontwik- keling der godsdienstige denkbeelden in het Christendom tot aan de hervorming toe te beschrijven ^ en nog voor het einde van het jaar een aanvang met drukken hoopte te kunnen ma- ken •^. Hoewel per slot van rekening ook daarvan niets zou komen, doordat bij nader inzien de bezwaren aan den arbeid verbonden voor hem te gewichtig zouden blijken te zijn *, was deze voorloopige toezegging te weeg gebracht door Pier- son, die het definitieve terugtrekken van den Utrechtschen hoogleeraar een „droeve tijding' moest noemen ''. Pierson toch voelde dadelijk groote voorliefde voor de onderneming; hij Dl. IT biz. 16. Brief van Opzoomer 2;) Februari 18G3. Brief van Opzoomer 5 Maart 1863. Brief van Opzoomer 14 April 1863. Brief van Pierson 29 Mei 1863. DE VOORNAAMSTE GODSDIENSTEN. 19 stond Krusemaii met goeden raad ten dienste, toen hij hem i8«3. Keville niet ineeiide te kuiiiien aaubeveleii voor de behande- liiig vail het Katholicisme '. Voorloopig bleef nog in het duister wie dezen godsdienst zou behandelen, want Pierson, die, zooals blijken zal het Katholicisme zou beschrijven, wenschte Egypte voor zich to reserveeren^. 