Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Djagoeng, het hoofdvoedsel van de bevolking, wordt allerwege verbouwd. Sagoboomen worden veel aangetroffen , het sagomeel wordt als voedsel gebezigd. Arengboomen treft men er weinig aan, zoo ook pinang, sirih en kamiri. Bamboe wordt slechts in enkele streken gevonden en is van veel minder goede qualiteit dan die in de | —— HET LANDSCHAP DONGGALA OF HANAWA. 517 | andere streken van Celebes. Verder worden nog aangekweekt pisang, nangka, djeroek, suikerriet, mangga, papaja en djamboe. Sedert Banawa voor landbouwondernemingen is opengesteld, trekken de uitgestrekte onbebouwde gronden van dit landschap ook de aandacht van Europeesche ondernemers, | Veeteelt. Het vee bestaat uit karbouwen en geiten, wier aantal evenwel niet groot is. Het hoofd der Boegineezen te Donggala bezit een stoeterij van runderen, Paarden zijn er weinig, Het pluimvee bestaat hoofdzakelijk uit kippen, die in elke bewoonde streek ver- krijgbaar zijn. Jacht en visscherij. De jacht op herten, die veel in de bosschen hier voorkomen, behoort tot de uitspanningen van vor- sten en grooten; evenals in andere streken vau Celebes gaan zij met een striklans gewapend ter jacht. De vogeljacht is van geen beteekenis. De inheemsche bevolking, aangemoedigd door het voorbeeld der Boegineesche immigranten, die een goed bestaan vinden in den zeevisch- en tripangvangst, begint zich ook hoe langer hoe meer op visscherij toe te leggen. Nijverheid. Deze bepaalt zich tot het smeden van klewangs door de mannen en het weven van sarongs en het vlechten van mandjes door de vrouwen. Voorts worden kleine vaartuigen vervaar- digd, waarmede de inboorlingen zich ter vischvangst begeven en zij den kleinhandel langs de kust drijven. Bosschen en boschproducten. Niettegenstaande de berg- terreinen zoowel in het oostelijk als in het westelijk deel van Banawa rijk zijn aan damar, rottan, was en mooi timmerhout, is de uitvoer van deze artikelen afkomstig uit die streken, nog zeer luttel te noemen. De bevolking, die van nature vadsig is, ziet op tegen de moeite, verbonden aan het vervoer naar de kust, vanwege de slechte com- municatie tusschen deze en de vindplaatsen. Handel en handelsplaatsen. Behalve te Donggala, alwaar dagelijks markt wordt gehouden, heeft men in Banawa geen passars. Aangezien in laatstgenoemde kampong de meeste Boegineesche han- en 518 HET LANDSCHAP DONGGALA OF BANAWA. delaren met eenig kapitaal zich hebben geconcentreeerd, ie Dong. gala langzamerhand het centrum van den handel der Kailische rijkjes geworden, alwaar alle handelsproducten uit het binnenland en van het Mandarsche landschap Mamoedjoe aangevoerd en ver. handeld worden. Maandelijks wordt zij door vier stoomschepen der Koninklijke pakketvaart-Maatschappij en eenige afkomstig van Singapore be- zocht, terwijl jaarlijks het aantal Chineesche en Arabische hande- laren toeneemt. De omzet zou voorzeker grooter worden, indien de bevolking in haar eigenbelang kon worden overreed om zich ijveriger toe te leggen op het inzamelen van boschproducten. Mateu en gewichten. Nevens onze maten en gewichten worden door de bevolking ook nog de inlaudsche gebruikt; nl: de rappa (vadem) als lengtemaat; de klapperdop, het petroleum. blik, de flesch, kleine kopjes eu bamboekokers als inhoudsmaten. Als pasmunt worden in Banawa gebezigd de haantjes duiten, waarvan 890 op een gulden gaan. Onze zilveren muntsoorten zijn er gewild, doch de bevolking heeft een zeker wantrouwen in de bankbiljetten. II. Het volk. Afkomst en verwantschap. Zeden en gewoonten. De inheemsche bevolking van Banawa wordt gevormd door de Kai- lireezen, wier bakermat in Centraal-Celebes moet worden gezocht. Deze volksstam moet in overoude tijden om de een of andere reden zich van den hoofdstam hebben afgescheiden. Dit vermoeden berust op eene vergelijking van den Kailirees met den Alfoer van Centraal-Celebes. Im zijne houding, lichaams- en schedelbouw, zoo ook in zijn gelaatsvorm vertoout hij zeer veel overeenkomst met den Alfoer, terwijl er nog overblijfselen van de zeden en gewoonten van dezen bij hem worden aangetroffen. Ook de taal is zeer verwant aan die, welke in Centraal-Celebes wordt gesproken. Alhoewel de bevolking voor het meerendeel het Mohammedanisme omhelsd heeft, komen vele lieden hunne voorvaderlijke godsdienst- instellingen stipter na dan de voorschriften van hunne nieuwe leer. Zij zijn slechts Mohammedanen in naam. HET LANDSCHAP DONGGALA OF RANAWA. De Het offeren bij heilige boomen en plaatsen, zo: weak BS Let n° ginnen van bouwgronden; het brengen van oferander aa: 2+: geesten om hen gunstig te stemmen of te weren Sf beg tities van ziekten door de balyangs (soort priesters en pmestemvamen … Le” met het bloed van een op gruwelijke wijze «m hei (svex Peto: geit of karbouw besmeren van eeu pas gezezer mersen JI Tee naamd diens ziel te versterken. zijn breezer Sst Wet ot uo: godsdienstinstellingen nog niet gehee! ver. »:cher Doch merkbaar wint toch het Mebarmeösriemt vers. Nergens toch ziet men in het gekeert 2220 5e Berner. «ar vergader- en offer-zaal: zij is verdrunger Ce ot Moment bedehuizen, die echter in sommige weren Hee LIL bni var nog doen denken aan eerstgenoemì zene. rea” Buiten de Kailireezen worden ner zen 5 weer var F de Boegineesche en Makassaarshe irm mom Pmient Ce met de Kailische maatschappij bebe vemmeue! Gie LEU LiwesE-: met de vrouwen des lands. Zi Zui zet Weenen € grootendeels gescheiden van Ge cez-werucu. 2 Wer zi nar minderen zien, en behouden barre epen zeten an pet nen De inheemsche bevolking is seer tame “Fue Beane oe wijl de zoogenaamde vreemicizre= Zune met Soren ie aan de kust. — Eerstgene=mi+t ge: 1 ov mer: Fre verdeeld, nl. de vlakte- en 2e terre vinem_. 5 : eersten met minachting neder. ate zj Gee Dinie ve ee. omgang met de vreemdeitzze meet vreet zin Tot de minder ontwikke.4+- worse: : nr Bement a ee - Dampelas en Bala Esang. die zur wen gece “Li marne. ze staat leven en door hunre zeer wacwitieste suum ee Tm (Alfoer) worden gensemd. wer zamir: Oe neon. 2 Ee ee Mohamedanisme zijn overzee ; De Kailirees kan. veer niente ween oy ge er oe bogen, behalve dat bj zeer veerman © Be oe vloeisel is van zijn Stan minoes Bree | Veer ie Zi ed leugen- en diefachtig en remmaaf? wer anne. =. ls i Het doortastend en mar temen vu ee. zeer hij ten eenen male: ke sara tur EL teke ae 2 - de vreemdelingen hem :- Zar nevar pea get cet peu De eenige karaktertrek 3e wt Luin se -- ~ o, 5 gemeen heeft, is dat hij eraa fee wer on onderdanig is tegenover zie meemtemn peer ae 520 HET LANDSCHAP DONGGALA OF BANAWA. Zindelijkheid is bij hem een onbekend iets; de woonhuizen zien er meestal smerig en onoogelijk uit. Karbouwen, geiten en schapen vinden daaronder eene ligplaats, terwijl de grond een modderpoel vormt. Sterkte der bevolking. Wegens gebrek aan betrouwbare gegevens kan deze niet met eenige juistheid wordeu opgegeven. Doch aannemende dat ieder huis gemiddeld door zes personen wordt bewoond, en het aantal huizen volgens het boven aangeteekende 1360 bedraagt, zou men voor het zielental van Banawa komen op eene bevolking van 8160 zielen. Taal. Zooals hierboven reeds aangestipt werd, is de taal der inheemsche bevolking nauw verwant aan die, welke in Centraal. Celebes gesproken wordt, en moet zij als een tak van deze worden aangemerkt. Door haar dagelijkschen omgang met Boegineezen en Makassaren heeft de bevolking zich ook min of meer met de taal van eerst- genoemden vertrouwd gemaakt en kan men zich in Banawa, vooral in de kuststreken, in deze taal verstaanbaar maken. Klassen. De bevolking wordt verdeeld in adel, middenstand of vrijen, slaven en paudelingen. Tot de eersten behooren alle personen van vorstelijke afkomst, en aangezien deze tot in het belachelijke wordt uitgemeten, vindt men in Banawa een groot aantal lieden, die tot den adel behooren, die evenals in de overige inlandsche staten van Celebes ’t als een geboorterecht beschouwen om zich ten koste van de bevolking te verrijken. De middenstand wordt gevormd door al wat niet van adel is en niet tot den slaven- of pandelingen-stand behoort, waartoe alzoo gerekend worden de mindere en gewone hoofden , gegoeden , handelaren en de overige vrijgeborenen. Tusschen slaaf en pandeling bestaat feitelijk geen ander onderscheid dan dat eerstgenoemde zonder en de laatste met zijn vrijen wil in den onvrijen staat is geraakt. De diensten en verplichtingen van beiden toch tegenover hun meester zijn dezelfde; beiden behooren ingevolge de landsinstellingen tot diens eigendom. HET LANDSCHAP DONGGALA OF BANAWA. 521 | Zoowel een slaaf als een pandeling kan zijne vrijheid terugkrijgen als hij zich vrij koopt, doch de meester kan niet zoo naar willekeur met den pandeling haudelen als met den slaaf, Pandelingschap is feitelijk eene geleidelijke overgang tot de slavernij. Door het opnemen van geld, waarvoor men zich zelve iu pand geeft, geraakt men in dien toestand, en het gebeurt maar al te vaak dat zoo'n persoon de kracht mist om zich uit dien toestand te werken, of daartoe niet in de gelegenheid wordt gesteld. Langzamerhand wordt de oorspronkelijke band tusschen schuldenaar en geldschieter vergeten en wordt de pandeling ten laatste als slaaf beschouwd, En aangezien de Kailirees, zooals boven is aangestipt, zeer verslaafd is aan dobbelen en opiumschuiven en daarbij zeer vadsig is, offert hij licht zijne vrijheid en die van vrouw en kroost op, alleen om aan zijne hartstochten te voldoen. Bij het aangaan der schuld is er, ‘althans in theorie, verschil of men zich daarvoor met zijne familie aansprakelijk stelt al dan niet. Heeft een pandeling zich alleen persoonlijk verpand, dan houdt “volgens de oude instellingen de pandelingschap met diens dood op, doch in den regel wordt dit vergeten en wordt de schuld op zijn vrouw en kinderen verhaald. De meeste slaven in Banawa zijn lieden, wier voorouders afkomstig waren van Centraal-Celebes, die door hoofden en grooten als oorlogs- buit naar de kust werden vervoerd en daar als gewone handelswaar verhandeld. De Palosbaai, doch meer in ‘t bijzonder Donggala, stond in vroegere jaren bekend als de uitvoerplaats van slaven naar de Oostkust van Borneo. Sedert de vestiging van een Gouvernements-ambtenaar aldaar heeft deze uitvoer niet meer plaats, doch de binnenlandsche omzet zoowel van slaven als pandelingen bestaat nog. Over het algemeen hebben deze personen het goed bij hunnen meester en in de meeste gevallen beter dan de vrijgeborenen, omdat zij, onder de bescherming van hunne meesters staande, gevrijwaard blijven van de vexaties van grooten en prinsen waaraan de vrij- geborenen blootstaan. Titels, De bestuurder van Banawa voert den titel van »Madika.» De zeven leden van den rijksraad (ook Hadat Pitoe Kota E genoemd) voeren den Boegineeschen titel van „Aroer, de hoofden, die van »Totoewa, » a 522 HET LANDSCHAP DONGGALA OF BANAWA. Kinderen en kleinkinderen van den bestuurder worden genoemd nAmamakoe-poewa-Madikar, de troonsopvolger #Madika-malolo.» Prinsen van den bloede heeten #Madika-Langaer, de prinsessen „Madika Randaa. Bekleeden eerstgenoemden geen betrekking, dan worden zij ge- noemd naar hun oudste kind, door voor diens uaam het woord „Tomer te plaatsen; bijvoorbeeld »Tome Sepatar, de vader van Sepata, terwijl de oom van vaders- of moeders-zijde van datzelfde kind wordt aangeduid door het plaatsen van »Mangge» voor diens naam, dus »Mangge Sepata.r Het voorvoegsel „Oemar of #Papair is meer burgerlijk. De wettige gemalin van den bestuurder wordt, als zij van zuiver vorstelijk bloed is, „ Bere-sambayoemoer genoemd; is de gemalin van lager afkomst, dan heet zij »Beresararana.” Is zij niet van vorstelijke afkomst, dan heet zij »Bere-sambali- Koema.” De bijwijven van den bestuurder heeten »Beresambayoena- djadjowo.” Gegoeden worden aangesproken met het plaatsen van het woord „To-amar (vader van) of Tieua (moeder van) voor den naam van het oudste kind. De Mohammedaansche godsdienst-leeraars en priesters worden ngoeroer genoemd: doekoens »sando-pi-oeroe” ; vroedvrouwen /sando- pianay, welke functie ook bekleed wordt door de ~balyangs- (heidensche priesters en priesteressen) bij de ‘Toradja’s. Woningen, kleeding, sieraden en wapens. Door hu bijna dagelijkschen omgang met Boegineezen en Makassaren en het omhelzen van den Islam, hebben de meer aan de kust woonachtige Kailireezen zich in alles wat de in deze rubriek te behandelen onder- werpen betreft naar dezen gericht, zoodat hetgeen hierover wordt medegedeeld betrekking heeft op de zoogenaamde bergbewoners of Toradja’s. Op eenige kampongs na, wonen deze lieden verspreid in Kleine gehuchtjes van 3 tot 5 huizen in de nabijheid van hunne tuinen, welke, telkens als de oogst is afgeloopen, verplaatst worden naar streken waar zij denken bouwgronden te ontginnen. Een verlaten bouwterrein wordt gewoonlijk 2 tot 3 jaren braak gelaten. Het geraamte van een Toradja-woning bestaat, wegens gebrek aan bamboe, geheel uit hout. Zij is circa t bij 5 M. groot, bestaat uit twee tot drie vakken en is gedekt met nipa- of sago-bladeren. HET LANDSCHAP DONGGALA OF BANAWA, 523 Het geheel wordt omsloten door wanden, vervaardigd van evenge- noemde bladeren; alleen de huizen van hoofden en gegoeden zijn weleens vau een ruw bekapt houten beschot voorzien, waarin zoo weinig ventilatie is aangebracht, dat het binnen die woningen steeds donker en somber is, Langs een trap van circa 50 cM. hoogte komt men in een open vertrek, dat òf in de lengte df in de breedte van het huis is aan- gebracht en »Tambaley wordt genoemd, Vervolgens een dito trap beklimmende, komt men in het eigenlijk woonhuis, dat circa 1 M. boven den grond staat. De vertrekken worden in den regel niet afgesloten door een beschot of iets dergelijks, tenzij de eigenaar jonge dochters in huis heeft of dat hij met andere echtelieden samenwoont. Over den vloer liggen matten van lontarbladeren of boomschors uitgespreid. Een behoorlijk bed ontbreekt; een matje, waarin een kussen van zeer verdachte kleur is gewikkeld, vormt het geheele slaapgerei. De hoofden en voornamen veroorloven zich weleens de weelde van matras en klamboe. Het voornaamste huisraad bestaat uit aarden potten en pannen; zelf gevlochten mandjes of schalen vervangen de borden, terwijl klapper of bila-doppen dienst doen voor glazen, Bamboezen water- kokers van twee of drie geledingen, meestal voorzien van een tak, die met deze eeu scherpen hoek vormt en bij het water halen over deu schouder worden gehaakt, zoodat de bamboe over den rug haugt, nemen de plaats in van gendies en watervaten. Het gebruik van aardewerk en ijzeren pannen en potten is nog niet algemeen en bepaalt zich tot de gegoeden. Het interieur van zoo’n Toradja-woning ziet er, zooals hierboven reeds gezegd, vuil en smerig uit, wat vooral moet getuigd van de ledige ruimte onder de woning. Vlak bij de trap, die naar het woonhuis voert, dan wel in het achterste vertrek is de stook- plaats, terwijl op de „tambalex de landbouw-gereedschappen, hoopen brandhout en het weefgetouw staan en de gasten ook meestal daar worden ontvangen. De zolder dient tot berging van padi en djagoeng. Buitenshuis, tegen de wanden, haugen gewoonlijk ge- vlochten krandjangs van klapper- of sago-bladeren, opgevuld met padi-aren of gras, om de kippen in de gelegenheid te stellen eieren te leggen of die uit te broeden. Troeja-kleeren worden bij die lieden bijna niet meer aangetroffen. Het costuum der mannen bestaat uit een korte Boegineesche broek ; enkelen hunner loopen nog in de rtjidakor, bestaande uit een stuk 524 HET LANDSCHAP DONGGALA OF BANAWA. katoen, dat om het middel geslagen, tusschen de beenen door- gehaald en van achteren vastgemaakt wordt tot bedekking van het schaamdeel ; een hoofddoek eu sarong van dezelfde stof voltooien zijn geheele kleederdracht; een baadje wordt alleen bij feestelijke gelegen- heden gedragen. Tot berging van zijne sirih-ingrediénten en van zijn geld, draagt de Toradja over den schouder dan wel gewikkeld in ziju sarong, die hij over de borst met een knoop vastmaakt, een katoenen of van rottan gevlochten zak, ~batoetoey genaamd. Tot zijne wapenuitrusting behoort in de eerste plaats de klewang (goema), die door een band om zijn middel is vastgemaakt. Het handvat is van hoorn en sierlijk uitgesneden in den vorm van een krokodillen-bek, terwijl de scheede van hout is gemaakt. Handvat en scheede van het zwaard van een hoofd, voorvechter of voorname, is met bladtin belegd. De lans, die steeds blank wordt gehouden, wordt zonder scheede gedragen en dient meer om mede te werpen dan om te steken ; san den onderkant is zij voorzien van een koperen of ijzeren puut, zoodat zij ook dienst kan doen voor polsstok. De lieden van Dampelas en Bala Esang wapenen zich ook met een blaasroer, waarmede zij vergiftige pijlen afschieten. Trekt de Toradja uit ten strijde, dan voorziet hij zich ook vau een smal langwerpig schild. Dit is gemaakt van een stuk zacht hot, lang ruim 1 M., waarvan de beide dakvormige vlakken versierd zijn met schelpen en bokkenhaar, terwijl het handvat zich aan den achterkant in het midden bevindt. De voorvechters dragen boven den hoofddoek een van rottan ge- vlochten mutsje, versierd met hanen- of andere vogelveeren ; hunne lansstelen zijn evenals die van de hoofden en voornamen, voorzien van bokkenhaar. Hunne amuletten dragen zij in een band over de borst, verdeeld in genaaide vakjes evenals onze patroongordels. Op reis zijnde is de Toradja onafscheidelijk van een soort matje, vervaardigd van banga- (pandanus-) of lontar-bladeren, die hij ge- bruikt om er op te slapen en dat hem ook tegen den regen beschut. Dit draagt hij gewoonlijk met de ~batoetoey in zijn sarong gewikkeld op den rug. Het costnum der vrouwen bestaat uit een witte of gekleurde katoenen sarong, die, wanneer zij in huis bezig zijn met eenig huishoudelijk werk, over den schouder wordt vastgeknoopt. — Buitenshuis dragen zij die met een kuoop om het middel. [aar bovenlijf wordt gedekt door een dun baadje van Boegi- neesch model met korte mouwen. Zijn zij op reis, of bezig met HET LANDSCHAP DONGGALA OF BANAWA. 527 in dat jaar gaf Admiraal Speelman het aan Ternate terug, dat het echter in 1683, onder het bestuur van Sultan Amsterdam bij con- tract afstond aan de Compagnie, die het reeds sedert 1679 onder- hoorig aan het Gouvernement van Makassar had gesteld. De vorsten van Ternate, zoo min als de Comp lieten zich veel gelegen liggen aan Kaili, zoodat het, voortdurend ten provi aan binnenlandsche beroeringen, beurtelings door de Mandareezen, Ma- kassaren en Boegineezen overheerscht is geworden. Enkele malen gaf de Compie gehoor aan de verzoeken tot bijstand van de Kaili- sche vorsten, maar naarmate de macht van Boni steeg, verminderde de invloed der Comp’ in dat gedeelte van haar gebied. In 1790 viel de geheele landstreek Kaili de Comp'° af. Bij de regeling van het bestuur op Celebes in 1824 werd Kaili aanvankelijk onder Menado, doch kort daarop onder het Gouver- nement van Makassar gevoegd. Sedert dien tijd staat het weder in vriendschappelijke betrekking met het N. I. Gouvernement, zonder zich evenwel veel van de oude schatplichtigheid te herinneren. Hoewel reeds in 1824 door de Commissarissen Van Schelle en Tobias met de vorsten van Kaili een contract was gesloten en er bepaald was dat aan de Palosbaai een post zou worden opgericht, heeft het tot 1891 geduurd, eer er een posthouder werd aangesteld. Die baai werd evenwel uu en dan door Nederlandsche vorlogsvaar- tuigen bezocht, terwijl de betrekkingen tusschen de vorsten en het bestuur te Makassar eenigermate werden gaande gehouden door tusschenkomst van het te Donggala gevestigde hoofd der aan de baai woonachtige Boegineezen, aan wien de titel van Majoor was toegekend, en wiens handelsbelangen eene nauwere aansluiting aan het Gouvernement voor hem uoodzakelijk maakten. Als een bewijs hoe weinig de Kailische vorsten zich als onder- danen van het N.I. Gouvernement beschouwden, mag worden aan- gehaald, dat toen de Assistent-resident Schaap in 1847 , bij gelegen- heid zijner zending naar de Palosbaai, het denkbeeld eener vestiging van Gouvernemeutswege opperde, de vorsten huune toestemming daartoe afhankelijk stelden van het gevoelen der vorsten van Gowa en Boui. Een toevallige omstandigheid bracht eenige verandering in de verhoudingen. In 1852 vluchtte zekere Sjarief Achmad Baginda, Oemar, ook genaamd Toewan Lolo, die zich in de residentie Menado aan moord had schuldig gemaakt, naar Kaili; op een verzoek om zijne uitlevering verklaarden de Kaïlische vorsten zich HET LANDSCHAP DONGGALA OF BANAWA. 529 van Kroesen. Deze La Garoeda, als een berucht zeeschuimer bekend, die sedert jaren door ons werd opgespoord, doch wien het nog steeds gelukt was aan onze vervolging te ontsnappen, werd gevangen genomen. Ofschoon de vorst van Towaeli, aan wien kennis was gegeven van deze gevangenneming, vergiffenis vroeg voor zijn schoouzoon, werd deze aan de justitie overgeleverd en tot 15 jaren dwangarbeid veroordeeld. De in 1854 aan het bestuur zijnde vorsten van Kaili, met wien de bovenvermelde contracten gesloten werden, kwamen achtereen- volgens te overlijden en naar ‘s lands gebruik werden tot hunne opvolgers verkozen, voor Palos, Djodjokodi Tomesina, zoon van den overleden vorst, en voor Donggala, La Maka gilli Tome- dada, neef van den overleden vorst. Overeenkomstig het bepaalde bij art. 20 van de met die land- schappen in 1854 gesloten contracten behoorden die overeenkomsten vernieuwd te worden, doch aangezien zij niet meer met de eischen van den tegenwoordigen tijd overeenkwamen, zijn met hen op 1 en 2 Mei 1888 nieuwe contracten gesloten. Naar aanleiding van het afloopen in November 1588 van Parigi aan de Tominibocht door de Boegineezen van de Palosbaai, uit wraak wegens moord en roof, gepleegd op eenige hunner land- genooten aldaar, en ten einde hun driester optreden te breidelen, werd bij Gouvernementsbesluit d.d, 18 September 1891 n° 9, onder nadere Koninklijke goedkeuring, te Donggala een posthouder met het noodig personeel geplaatst. Bij Staatsblad 1893 n° 80 werd de posthouder definitief in dienst gesteld; bij Staatsblad 1895 n° 115 werd hij door een civiel gezaghebber vervangen. Hem is opgedragen, toezicht te houden op den gang van zaken in de Kailische rijkjes, zoomede op de Boegineezen in en nabij de Palosbaai. In November 1891 werd de bovenbedoelde posthouder geinstal- leerd; bij die gelegenheid werd overeengekomen dat de sedert de vestiging der Boegineezen bestaande rechtbank, genoemd Raad van Oudsten, gepresideerd door den Majoor of Luitenant van Kalan- kangang, en waarin eenige oudsten als leden fungeeren, steeds zitting zal nemen in tegenwoordigheid van dien posthouder, die echter slechts eene adviseerende stem heeft. De door dien Raad gewezen vonnissen in misdrijven, die gestraft worden met verbanning baiten het landschap Banawa, worden den Directeur van Justitie ter goedkeuring aangeboden, die mede de strafplaats aan wijst. 7 Volgr. IV, 38 530 HET LANDSCHAP DONGGALA OF BANAWA. Aangezien de oudsten bezwaren maakten om in de voeding te voorzien van veroordeelden tot dwangarbeid van ten hoogste § maanden, die hunne straf plaatselijk moesten ondergaan en van veroordeelden tot dwangarbeid van langer duur in afwachting van hunne opzending naar elders, en het te vreezen was dat anders het boetestelsel, dat tot op de komst van den posthouder nog onder de Boegineezen schering en inslag was, weder zoude worden toe- gepast, werd bij Gouvernementsbesluit d.d. 2 April 1898 ne 15 bepaald, dat in de voeding van door den Raad van oudsten tot dwangarbeid veroordeelden , onder toezicht van den aldaar geplaatsten Posthouder, voor rekening van den Lande zou worden voorzien. Den 19%" Mei 1890 werd met het bestuur van Donggals een suppletoir contract gesloten, betreffende den in- en uitvoer van vuurwapenen, buskruit en ammunitie, welke overeenkomst werd goedgekeurd en bekrachtigd bij besluit van 8 September 1890 ne 3, Den 184° Januari 1897 werd vervolgens aan het Gouvernement overgedragen het recht tot het verleenen van vergunningen tot het doen van mijnbouwkundige opsporingen, alsmede tot het verleenen van concessiën tot mijnontginning en tot ondernemingen van land- bouw. Dit suppletoir contract werd voorwaardelijk goedgekeurd en bekrachtigd bij besluit van 22 Maart 1900, n° 39. Aan de gestelde voorwaarde werd sedert voldaan. Op politiek gebied viel overigens niets bijzonders voor, tot op het oogenblik dat de bestuurder aan den Modetonschen opstandeling Poidarawati, alias Tombolotoetve, schuilplaats en steun verleende. Opgejaagd door onze troepen in het Moöetonsche, alwaar hij opgrond van vermeende rechten op den troon het den bestuurder lastig maakte en dezen dwarsboomde, vluchtte hij in December 1900 naar de kampong Tjinabogan (Tontoli), waar hij den Sultan zijne onderwerping aanbood. De Sultan bood aan den opstandeling uit te leveren, doch deze wist, vóór het zoover kwam, te ontkomen. Ook pogingen van het hadatslid van Banawa, Aroe Ganti, om Tombolotoetoe aan het Gouvernement over te leveren mislukten. In Juli 1901 vertoonde deze zich weer in Banawa, waar de oude Radja hem niet alleen huisvesting verleende, maar ook in besliste en ruwe termen zijne uitlevering weigerde, welke houding den Gouverneur van Celebes en Onderhoorigheden deed besluiten om de hadat van het landschap in overweging te geven den bestuurder van Banawa, La Makagilli Toe kadoda, van zijne waardigheid ver- ~~ HET LANDSCHAP DONGGALA OF BANAWA, 531 vallen te verklaren. Hieraan werd gevolg gegeven, welke | bij Gouvernements besluit van 19 September 1901 n° 17 ior he geering werd goedgekeurd, De vervallen verklaarde Radja werd daarop bij besluit van 11 October 1901 n° 26 te Makassar Als zijn opvolger werd door de hadat met algemeene stemmen ver- kozen de voren reeds genoemde La Maroena Aroe Ganti , zoon van den vorigen vorst en wel de betrouwbaarste en flinkste prins van Banawa. Nadat La Maroena op den 13" December 1902 door den Resident ter beschikking, namens het Nederlandsch-Indisch Gou- _ vernement, als bestuarder van Banawa in zijne waardigheid was bevestigd, werd op dienzelfden datum tot het sluiten van een nieuw politiek contract overgegaan, terwijl de nieuwe bestuurder en zijne rijksgrooten mede afstand deden van de kampong Donggala ten _ behoeve van de door het Nederlandsch-Indisch Gouvernement op te richten etablissementen. Bedoeld terrein strekt sich in. het moorden ‘sit’ fofsan.Tesdiong Batoe Poegiemba, en wordt in het oosten begrensd door de Palos- baai, in het zuiden door de rivier van Paniempoeng en in het westen door den heuvel Pantape, ook genaamd La Sappe. Zoowel het politiek-contract als de verklaring van den afstand van Donggala, is goedgekeurd bij Gouvernementsbesluitdd,7 Mei 1903n° 16, Ook onder de hoofden van de Boegineesche nederzetting in de Palosbaai heeft sedert eenige mutatie plaats gehad, Als blijk van waardeering voor de door hem gedurende 13 jaren bewezen diensten, werd bij Gouvernementsbesluit dd. 10 November 1896 n° 24 san La Raga, Luitenant der Boegineezen, de titel — verleend van Kapitein. In Juni 1900 verzocht hij den Gouverneur, met het oog op — zijn herhaald afwezen van de Palosbaai voor zijne eervol ontslag uit zijne betrekking, en vroeg bij wijze van dat zijn oudste zoon Hadji Mohamad Amir voor de vacature in aanmerking mocht worden gebracht. Bij Gouvernementsbesluit dd. 3 September 1900 n° 26 eervol uit zijne betrekking ontslagen en genoemde zoon tot Boegineezen in de Palosbaai, met den titel van Luitenant, Brenals vroeger, heeft de Majoor van Kalangka invloed onder hen geheel verloren heeft. We BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR.! A. Grenzen , grootte en bevolking. GRENZEN. Het landschap Pasir wordt begrensd : Ten Noorden en Noord-Oosten door het landschap Koetei, Reeds van ouds maakte de regeling dezer grens een punt van verschil uit tusschen de Vorsten van Koetei en Pasir; de grens omschrijving gaf in de politieke contracten [voor zooveel Pasir betreft in dat van 22 Juni 1862] in deze geene bevredigende oplossing. Blijkens eene door de zelfbesturen van Koetei en Pasir in 1903 gesloten overeenkomst, welke na eenige wijzigingen de goedkeuring der Regeering verwierf, wordt de grens tusschen de landschappen Koetei en Pasir gevormd door: a. Kene kromme lijn, aanvangende bij den rechteroever der Sepoe- nangrivier, loopende naar de uitmonding der Toejoeh-rivier in de Telakei-rivier en alzoo noordelijk begrenzende het stroomgebied van alle riviertjes, welke zuidelijk van de Sepoenaug-rivier in zee vallen, alsmede van alle linker zijriviertjes der Telakei-rivier benedenstrooms van de monding der Toejoeh-rivier. 6. de Telakei-rivier, van hare samenvloeiing met de Toejoeh- rivier tot aan haar oorsprong. Ten Oosten: door de straat van Makassar. Ten Westen: door de waterscheiding tusschen de in de straat van Makasser uit- 1 Deze verhandeling, van het Departement van Koloniën ter openbaar- making ontvangen, is samenyesteld door den heer A. H. F. J. Nusselein controleur bij het Binnenlandsch Bestuur, en in Februari 1904 door den Resident der Zuider- en Ooster-Afdeeling van Borneo aan de Indische Regeering ingediend. 584 BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. Bovendien zijn in het landschap Pasir woonachtig : 9 Europeanen en 34 vreemde Oosterlingen. Nagenoeg de helft der bevolking van het landschap bestaat der- halve uit vreemdelingen, die, hoewel door aanhuwelijking zich veel- vuldig met de inheemsche bevolking vermengd hebbende, toch in hoofdzaak hunne instellingen en gebruiken, afkomstig van het moederland, hebben behouden. Hetgeen in de navolgende bladzijden betreffende bevolking, gods- dienst en ethnographische bizonderheden wordt vermeld, heeft uit- sluitend betrekking op de inheemsche bevolking [Pasireezen en Dajaks], tenzij het tegendeel blijkt. De inheemsche bevolking van het landschap Pasir behoort tot het sluikharige, Maleische of Indonesische ras. Het prognathisme is slechts bij enkelen sterk ontwikkeld, maar over het algemeen kan gezegd worden dat het gering is. De tanden lijden sterk onder het aanhoudend sirihkauwen en vallen vrij spoedig uit. Wat betreft de gestalte, staat de lengte beneden die van het ge- middelde eens Europeaans, zij is slank en over het algemeen staan de lichaamsproportiën in goede evenredigheid tot clkaar. Mismaaktheid komt minder voor dan bij het Kaukasische ras. Zwaar gespierde personen wordeu onder de bergbewoners weleens aangetroffen, doch zijn overigens zeldzaam. Het lichaam der vrouwen is over het alge meen klein. tenger, met weinig neiging tot corpulentie. Ook onder de mannen vindt men geringe neiging tot vetvorming. De gelaatsvorm is langwerpig, het voorhoofd vrij hoog; de neus is regelmatig eu goed gevormd [haviksneuzen worden zelden ge- vonden); de wenkbrauwen zijn weinig behaard; de oogen, vol uitdrukking, zijn eenigszins rond en uitpuilend en dikwijls een weinig schuinstaand als bij de Chineezen. De schouderbladen zijn goed ontwikkeld, evenals in het algemeen de sleutelbeenderen. Handen en voeten zijn goed gevormd. Borst en middel zijn be- hoorlijk ontwikkeld; de borsten der vrouwen meerendeels van middelmatige grootte, van boven eenigszins plat, van onderen ge- welfd, verliezen na een of meer bevallingen spoedig hunne élasticiteit en worden geheel plat, waarvan het lange zoogen der kinderen zeker de voornaamste vorzaak is. De huidskleur is meestal lichtgeel bruin. Soms, vooral bij kinderen, nagenoeg blank als bij het Kaukasisch ras. BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. 585 Het hoofdhaar, grof eu sluik, wordt door de vrouwen altijd lang gedragen, door de mannen bij afwisseling lang en kort. Het lichaam is zeer weinig behsard en het haar van baard, knevel, oksel, enz. wordt meestal uitgetrokken. Knevels worden weinig gedragen en dan nog laat men meestal slechts de haren boven de mondhoeken staan. Gebaarde personen ziet men zeer zelden. De totaal indruk van het uiterlijk is over het algemeen gunstig. De mannen zijn eenvoudig, met weinig neiging tot opschik, phlegmatisch, conservatief, in hooge mate bijgeloovig en zeer verzot op hanengevechten en dobbelen. Ofschoon vrijmoedig , is de man toch onderdanig aan zijn meerderen, echter lang niet in die mate als de Javaan. Hoewel niet van schranderheid ontbloot, laat zijne ontwikkeling, vooral op het punt vau onderwijs, alles te wenschen over. Slechts bij hooge uitzondering worden personen aangetroffen, die een weinig kunnen lezen en schrijven met Arabische karakters. De leefwijze is gezellig, onder bloedverwanten zeer intiem , hoewel nimmer de eerbied voor het hoofd van ’t geziu of voor ouderen uit het oog verloren wordt. Onzindelijkheid, zoowel op het lichaam als op de kleeding en omgeving is kenmerkend. Bloed- en verwantschap worden dikwerf hoogst overdreven uit- gemeten; vermoedelijk is de steun, dien men tegen willekeur van vreemden en grooten bij de familie zoekt, hiervan de reden. De taal der inheemsche bevolking kan slechts beschouwd worden als een Dajaksch dialect, vermengd met Boegineesche, Javaansche en Maleische woorden; een eigen letterschrift bestaat niet. Literatuur is onbekend. Dit geldt natuurlijk niet voor de vele Boegineezen, die hun eigen taal, letterschrift en litteratuur bezitten, afkomstig van het moederland (Celebes). Met de Maleische taal zijn de hoofden alge- meen, en ook vele minderen bekend. De in het landschap Pasir thans algemeen in gebruik zijnde tijdrekening is de Arabische; evenwel wordt het zonnejaar gebezigd bij het planten der padi. Indien ul. een bepaald sterrebeeld aan den hemel zichtbaar is, wordt daarnaar berekend wanneer de tijd is aangebroken om de rijstvelden [ladangs] aan te leggen. De dag- en nachtverdeeling in kleine tijdstippen wordt door be- paalde woorden of uitdrukkingen nauwkeurig aangegeven. ! BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. 537 De balians worden voornamelijk bij ziektegevallen geraadpleegd. Onder een vervaarlijk lawaai, door het slaan op gongs en trommels dat ver in den omtrek hoorbaar is, wordt de ingewijde [balian] door | een geest bezeten, die hem het geneesmiddel voor den kranke mede- deelt. Zelfs ter hoofdplaats Pasir, waar uitsluitend Mohammedanen wonen, worden de balians geraadpleegd, en slechts gedurende de Mohammedaansche vastenmaand Ramadhan is dit aldaar door den Sultan verboden. In het overige gedeelte der Zuider- en Oosterafdecling van Borneo is de inheemsche bevolking van Pasir berucht wegens de wijze waarop zij met vergif werkt. Bij haar heerscht nl. het begrip, dat hij die sterft door het vergif van een Pasirees, hiernamaals, in de andere wereld, de slaaf van dien Pasirees wordt. Of het middel in de practijk wordt toegepast is niet bewezen; doch het is een feit, dat de Pasireezen om die reden steeds op hun hoede zijn, zelfs voor hun beste vrienden. Familieleven. Evenals nagenoeg overal elders in den Indischen Archipel, is men zeer gesteld op veel kinderen. Onvruchtbaarheid heeft bijna immer verwaarloozing der vrouw door den man, zoo niet echtscheiding tengevolge. Al ziet men liever dat de eerstgeborene een jongen is, zoo zijn 53% BESCHRIJVIXG VAN HET LaXDeCHAP PASER. Dit eindje van den navelstreng wordt bij de nageboorte iz dra aarden pot gedaan, welke pot alsdan met eenigen luister naby de woning in den grond wordt begraven. Gedurende den tijd dat de nageboorte in huis is, worden er kaarsen gebrand, terwijl er hij de pot een weinig eten wordt geplaatst. De zorg voor de mageboote vindt zijn reden daarin, dat deze het kind allerlei ziekten em onge- lukken kan bezorgen. De kraamvrouw is zeer spoedig hersteld en op krachten gekomes. Abortus komt bij gehuwde vrouwen zelden voor, en slechts daa om eene te spoedig terugkeerende bevalling te voorkomen. Ongehuwde vrouwen nemen daartoe meermalen hare toevlucht om de schande te verbergen. Als het kind in de wieg wordt gelegd, hetgeen plaats heeft op denzelfden dag waarop de nageboorte wordt begraven, wordt cen feest gegeven. Op den 40°" dag na de geboorte wordt weder cen klein feest gegeven, waarbij het kind een arm of halsbandje wordt aangedaan en de doktores met eenige plechtigheid afscheid neemt van de kramvrouw; +t: 5 jaar na de geboorte wordt het haar van het kind afgeknipt, hetgeen weder met een feestje geschiedt ; hetzelfde heeft plaats bij het doorboren van de ooren der meisjes op haar7* jaar. Dit geschiedt soms tegelijk met het knippen der haren. De besnijdenis [soena] heeft bij jongens zoowel als meisjes plaats tusschen het 7° en 12° jaar. Bij de nog heidensche Dajaks is een kunstbewerking als de be- snijdenis eveneens in gebruik, doch wordt ongeregeld toegepast. Het slijpen der tanden heeft spoedig na de besnijdenis plaats. De operatie is pijnlijk en moet deswege soms met tusschenpoozen geschieden. Zij bestaat uit het slijpen der bovenste snijtanden met behulp van een steen, soms worden ook de benedenste snijtanden ge- slepen. Zij geschiedt bij jongens en bij meisjes, en is een teeken dat het tijdstip der puberteit nadert. Soms worden de tanden ook nog zwart gemaakt. Bij het huwelijk worden zoowel exogamie als endogamie toe- gepast. Het huwelijk is verboden tusschen ouders eu kinderen, broers en zusters, grootouders en kleinkinderen, ooms en nichten (kamanakan, het fransche nièce], tantes en neven (kamanakan), ouders en hunne stiefkinderen. Bloedschande wordt als een zwaar misdrijf aangemerkt; het brengt misgewas, epidemieën, in het algemeen rampen en onheilen in het land, Mannen van hooge afkomst kunnen wel met geringe vrouwen huwen, maar het omgekeerde heeft zelden plaats. 1 4 BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR, 539 er De bruidschat, welke even vaor het huwelijk voldaan wordt en zich naar den stand der vrouw regelt, bedraagt bij de Pasireezen | van f 44 tot f 208. Bij de nog heidensche Dajaks van f 12 tot f 22. Voor weduwen bedraagt de huwelijksprijs minder. Hij wordt door de ouders in ontvangst genomen, zooals men zegt ter tegemoet- koming in de kosten voor de huwelijksfeesten; de bruid krijgt er slechts een klein gedeelte van. Soms wordt de bruidschat niet in eens voldaan; evenwel moet een bedrag van f 5.— minstens vooraf worden betaald. Zoolang de bruidschat niet betaald is, krijgt de man geen aandeel in de kinderen. Schaking komt meermalen voor, hetzij omdat de ouders der bruid weigeren hunne toestemming tot het huwelijk te geven, hetzij doordien de man niet in staat is den bruidschat te voldoen en daarbij geen faciliteit kan erlangen. De achterhaalde schaker wordt met de geschaakte in het huwelijk ver- bonden; hij is echter verplicht, daarbij den huwelijksprijs dadelijk in zijn geheel te voldoen en bovendien eene geldboete te betalen. Schaking tegen den zin van de vrouw wordt als een misdrijf beschouwd, Er heeft dan geen huwelijksvoltrekking plaats, en de schuldige man wordt met eene geldboete gestraft. De omgang der jongelieden van beiderlei sekse is zeer intiem, zelfs komt het voor dat zij gedurende een jaar omgang met elkander hebben; soms zijn zelfs reeds een of meer kinderen uit die onwettige samen- leving geboren alvorens een huwelijk gesloten wordt. Wanneer een man het oog op eene vrouw heeft laten vallen, wordt hiervan aan de ouders der vrouw door een paar familieleden van hem, die het aanzoek wenscht te doen, op bedekte wijze, meestal in bloemrijke bewoordingen kennis gegeven. Is het aanzoek door de ouders, na raadpleging hunner bloed- en aanverwanten, aangenomen, dan volgen de onderhandelingen betreffende de huwelijksgeschenken, den bruid- schat, enz. Zijn deze tot een goed einde gebracht, dan eerst kan van eene.openlijke verloving sprake zijn, terwijl men door de kotika [tabellen, figuren, enz.) den als gunstig aangewezen dag voor de huwelijksvoltrekking afwacht. Is de dag der huwelijksplechtigheid daar, dan begeeft de bruidegom zich keurig uitgedost, met eigen of geleende kleederen, naar de woning der bruid. In de versierde woning der bruid heeft daarop in bijzijn van haren vader of voogd en van vele gasten de voltrekking van het huwelijk door een geestelijke plaats [indien partijen den Islam belijden), anders ten overstaan van een door beide partijen uit- genoodigd aanzienlijk, bejaard persoon. De dag wordt verder in BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASTR, 541 [paal-] vorm intlien er een man ligt begraven; bij eene vrouw heeft het een platte [plank-] vorm, Rouwdagen worden herdacht met maal- tijden en het opzeggen van gebeden, op deu 3%, 7™, 14™, 40 en 100% dag na het overlijden. Bij het nog niet tot den Islam overgegane deel der bevolking blijft het lijk 2 à 3 dagen in huis bewaard, in welken tijd de bloed- verwanten in het bosch een lijkenhuisje bouwen; daarna wordt het lijk daarin nedergelegd, geheel gekleed als gewoonlijk en voorzien van eene piek en mandau. Daarna vereenigen de bloedverwanten zich tehuis aan een maaltijd. Na pl.m. 2 maanden, indien het lijk , vergaan is, worden het hoofd, de piek en de mandau teruggenomen ; de beenderen worden te zamen met het lijkenhuisje verbrand, soms ook worden de beenderen begraven. Het hoofd wordt in een van boven uitgeholde paal opgeborgen tot na afloop van deu rijstoogst, soms ook binnenshuis bewaard. / Daarna wordt een doodenfeest gevierd, waarna het hoofd in eene tempajan [martevaan], staande op een ijzerhouten paal , wordt opge- borgen tezamen met de hoofden van vroeger afgestorven verwanten. Het komt vooral bij aanzienlijken ook voor, dat de afgestorvene dadelijk gekist wordt en de kist, van snijwerk voorzien, in huis bewaard wordt totdat het lijk vergaan is. Dit geschiedt echter slechts indien de afgestorvene daartoe bij zijn leven den wensch heeft te kennen gegeven en men hem dat beloofd heeft. Klassen. De bevolking kan verdeeld worden in adel, midden- stand, slaven en pandelingen. Tot den adel behooren de vorstentelgen, tot de verst verwij- derde verwanten toe. De middenstand omvat de mindere hoofden en geestelijken, de gegoeden en vrijen, terwijl tot den slavenstand gerekend worden allen die niet vrij of pandelingen zijn. De slaven loopen geheel vrij rond, doen mede aan alle feestelijkheden en dobbelpartijen en zijn ook in hunne kleeding niet te onderscheiden van vrije lieden. Zij mogen ook bezittingen hebben; wanneer het hon bij hun meester niet bevalt, kunnen zij elders werk zoeken tegen betaling hunner schuld aan deu vorigen meester. Omgekeerd heeft de meester niet het recht, een slaaf tegen zijn wil aan een ander te verkoopen. De maximum schuld van eeu slaaf is £80 en kan ook in termijnen worden betaald. Eigenlijk zijn dus de slaven in het landschap Pasir nog slechts als pandelingen te beschouwen. a 542 BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. Evenals de slaven zijn de pandelingen verplicht, de bevelen van den pandnemer op te volgen, die tegen vergoeding van voedsel en kleeding over hunne werkkrachten kan beschikken. In vele gevallen wonen de slaven en pandelingen slechts bij den meester in huis, doch zoeken zelf elders werk, waarvan de opbrengst met den meester wordt gedeeld. Woningen. Ter hoofdplaats Pasir bewonen de Boegineezen groote huizen, zooals op Celebes gebruikelijk. Zij bieden ruimte aan een twintigtal gezinnen en zijn van eene deugdzame houtsoort (belangiran) opgetrokken. Zij zijn gedekt met verzinkt ijzer of sirappen, en hebben een planken omwanding. Ook elders in het landschap, waar Boegineezen gevestigd zijn, vindt men die groote woningen , doch slechts met atap tot dakbedekking. De langs de kust wonende Badjoreesche visschers bouwen hunne armoedige woningen op palen aan den waterkant en gedeeltelijk op het water. De houtsoort, daarbij gebruikt, is ~galam~ of ander nabij het strand aanwezig wildhout. De stijlen zijn in den regel van uiboenghout. De huisjes worden na pl.m. 5 jaar bouwvallig en onbewoonbaar. De inheemsche bevolking gebruikt voor den bouw harer woningen in den regel weinig deugdzame houtsoorten; slechts bij de hoofden treft men woningen van ijzerhout aan. In de benedenstreken worden de bladeren van den langs de oevers der rivieren [voor zoover deze zout water bevatten) groeienden nipahpalm tot dakbedekking en eveneens tot omwanding gebezigd. In de bovenstreken, waar geen nipah voorkomt, bestaan dakbedekking en omwanding uit boom- schors; de vloer uit gespleten bamboe of uit niboenglatten. De woningen liggen zonder orde of regelmaat door elkaar en zien er over het algemeen vuil en verwaarloosd uit. Gewoonlijk zijn de erven niet van eene omheining voorzien. Op enkele erven vindt men eene z.g. put, eigenlijk een kuil, die in den drogen tijd geen of zeer drabbig vocht bevat: het water wordt er met eene soort emmer [timba], van nipahbladeren vervaardigd, uitgehaald. Bij de put wascht men de kleederen, baadt men zich, enz. Het water wordt ook als drinkwater gebruikt. De huizen zijn alle op in den grond geplaatste palen gebouwd en zóó hoog, dat men onder het huis recht op kan staan. De woningen bevatten gewoonlijk slechts een vertrek, aangezien zij in den regel slechts door één gezin worden bewoond. BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR, 543 Wonen er meer gezinnen in, dan is het huis door atap of boom- schors in even zoovele vertrekken verdeeld; de kookplaats, die in het grootste vertrek staat, is echter voor gemeenschappelijk gebruik. De woningen hebben slechts ééne deur en zoo min mogelijk vensters. De trap bestaat in den regel slechts uit één boomstam voorzien van inkepingen als treden. Een aarden watervat met klapperdop als schepper treft men binnenshuis steeds aan. De zoldering bestaat uit eenige dwarsbalken, bedekt met niboenglatten of gespleten bamboe. Huisraad en allerlei rommel wordt daar bewaard. In den regel wordt de padi binnenshuis bewaard in groote cilindervormige bakken, vervaardigd van boomschors. Afzonderlijke padischuren worden zelden aangetroffen. Slechts de hoofden hebben het recht, vóór huune woning op de meestal daar aanwezige open ruimte een hanenkampplaats, bestaande uit een van houten tralies omrasterd vierkant stuk grond, in te richten. Ook hebben deze het recht voor hunne woning een uit ijzerhout vervaardigde menschelijke figuur te plaatsen, te gebruiken om daaraan karbouwen, die geslacht zullen worden, vast te binden. Zoowel aanzienlijken als minderen hebben de gewoonte hun huis te verlaten of het elders weder op te stellen, ingeval daarin her- haaldelijk iemand ziek wordt of huisgenooten spoedig na elkander overlijden, omdat men meent dat het huis of de plaats, waar het staat, betooverd, ongeluk aanbrengend is. Het huisraad is gewoonlijk gering en van weinig waarde; stoelen, tafels en lampen treft men slechts bij de hoofden aan. Instede van stoelen gebruikt de gewone inlander rottanmatten, welke een gedeelte van den vloer bedekken. De verlichtingsmiddelen zijn zeer primitief, zij bestaan uit eenvoudige blikken lampjes met draadkousen, waarin klapperolie of petroleum gebrand wordt. In de bovenstreken wordt ook damar gebrand, die daartoe in een bamboekoker met dunnen wand geplaatst wordt. Kleeding. De kleine man draagt als dagelijksche kleeding eene lange broek [Boegineezen een korte broek, waardoor deze dadelijk van de inheemsche bevolking te herkennen zijn], die met een schuif- band gesloten wordt en in den regel vuil grijs van kleur is; daar- over heen een bontgekleurde sarong; voorts een hoofddoek van lichte kleur, en een kort baadje van eene willekeurige kleur. Op weg, al is de afstand nog zoo gering, draagt hij steeds op den rug bij wijze van ransel een mandje van rottan met sirih be- _ 546 BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIE. een privaatrechterlijk karakter en wordt niet beschouwd als te sj gericht tegen de algemeene zaak. De geldboeten bedragen in den regel een veelvoud van 88; dus f88; 2 < £88, enz. tot 8 X £88. Lichtere straffen zijn boeten van f44, terwijl de minste bocte f4 bedraagt. Wie de hem opgelegde geldboete niet betalen kan, wendt zich tot een aanzienlijk persoon, die genegen is dat bedrag aan hem voor te schieten, waarvoor hij bij dezen pandeling wordt. Wil niemand hem helpen, dau wordt de veroordeelde pandeling bij den Vorst. Aan gerechtskosten wordt in civiele gedingen betaald 10 pCt. van de waarde van het voorwerp of de zaak in geschil. Die kosten worden, vreemd genoeg, door de winnende partij voldaan. ! B. Geographische mededeelingen. Bergen. De Westelijke grens van het landschap Pasir wordt gevormd door een bergketen, die wegens hare ui id en de vele daarop voorkomende toppen den naam van Goenoeng Beratoes draagt. Als hoogste top dezer keten wordt beschouwd de Goenomg Kroemei, ook genaamd Kramoe of Kram. Bekeud is mede de Goenoeng Batoe Adji, omdat daarlangs een voetpad loopt van Batoe Botok (Pasir) naar Moeara Oeja (afdeeling Amoentai), thans ook gevolgd door de telegraaflijn Amoentai—Balikpapan. Genoemde bergketen is wegeus hare steilte moeilijk over te trekken, behalve langs bovenbedoelden Batoe Adji, alsmede door den Zuidelijk daarvan gelegen Samoe-pas, die van Pasir naar Balangan (afdeeling Amoentai) voert. Uitloopers in Oostelijke richting van de bergketen naderen tot dichtbij de Pasirrivier; deze uitloopers zijn de Goenoeng Salan, de de Bawa Boejoeng (zwarte berg) en de CGoenoeng Salihat. Een uitlooper in Oostelijke richting vormt mede de grens tusschen de landschappen Pasir en Tjingal. De hoogste berg in het landschap Pasir is de Goenoeug Melihat (100S meters). * Deze berg, die nagenoeg in het midden van het t Gedsoordeelen waren vroeger mede zeer in zwang; voornamelijk eene kunstbewerking middels gloeiend lood. Den van een misdrijf verdachten persoon werd ul. gloeiend lood in de hand gegoten. Werd de hand verwond, dan was hij schuldig: in het omgekeerde geval onschuldig. Nog in 1901 werd op last van Pangeran Sjarif Nata te Salinan een dergelijke operatie toegepast. Sedert kwam, nadat die handeling straf baar is gesteld, geen geval meer voor. 2 De heogte van den toeneeng Melihat is gemeten door den sergeant- majeer van den tepographischea dienst Janssens, bij de opneming van het trace voor de telesraartijn. 548 BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. 