Entomologische berichten
1907 wordt over Trypaanrood gezegd : ,,Bij proefmnizen ingespoten kleurt deze stof de dieren met het schoonste rood; uit den witten pels komen lieh t- roode pooten, staart en ooren te voorschijn." ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN. 261 noch aan larven van kikvorschen of salamanders kleuring^ te weeff- brengen, hoewel volgens anderen juist araphibiën hierdoor vitaal gekleurd worden. De verhandeling is van fraai gekleurde afbeeldingen van Cladoceeren (Watervlooien) voorzien. De beste resultaten werden verkregen met Neutraalrood, waaromtrent de schrijver zegt: »> Dieser Körper ist der vitale Farbstoff kat'exochen !^ A. J. VAX RossuM. Riolus Mulsantii Kuw. in Nederland teruggevonden. Everts vermeldt in zijn Coleoptera Neerlandica Deel I, pag. 628, dat Riolus Mulsantii Kuw. volgens Kuwert in Holland zou gevangen zijn; de soort ontbreekt echter in alle inlundsche collecties en behoort tot de »v einige soorten, die in de standaard- collectie van Everts niet vertegenwoordigd zijn. (Zie Entom. Berichten No. 32, pag. 136). In 1907 werd door ondergetee- kende met Mr. L. H. D. de Vos tot Nederveen Carpel een plekje in de Gulp dicht bij Gulpen gevonden, waar eenige wilgen vlak bij den oever stonden, zoodanig, dat hun wortels gedeeltelijk door het water ondermijnd waren. Door nu de wortelpruik met het waternet als het ware af te schrappen, gelukte het ettelijke Parniden en andere waterkevers machtig te worden, die men anders slechts zelden vindt. Met name was Lareijnia aenea Müll, in aantal te vinden. Lareynia ohscura MüU. werd toen in twee exemplaren, nieuw voor de fauna buitge- maakt. Ook Elmis Volkmari Panz. kwam voor. Van Riolus cupreus MüU. werden toen vier exemplaren bemachtigd. Deze soort was slechts eenmaal bij Houthem in ons land gevangen. Dit jaar hetzelfde plekje weer grondig onderzoekende werden Lareynia aenea Müll, en Elmis Volkmari Piinz. ') in groot 'j Deze alloL-n uit Limburg bekende kever weid dit ja:ir iii Juli duur mij in een exemplaar in de beek van Beekhuizen bij Velp gevuiiden. 262 BNTOMOLOGISCHE BERICHTEN. aantal aangetroffen. Van Lareynia obscura Müll, gelukte het slechts één exemplaar te vinden. Riolus cupreus Müll, ontbrak; daarentegen werden dit jaar drie exemplaren van den tot nu toe vergeefs gezochten Riolus Midsantii Kuw. gevonden. Jammer genoeg miste een dezer exemplaren den kop. Beide jaren werden ürectochilus viUosus Müll., Hydrooorus Saumarkii Sahlb. en Platamhus maculatus L. in meerdere exem- plaren op dezelfde wijze buitgemaakt, eveneens eenige exemplaren van IJydraena atricapilla Waterh. In een ophaal van het net werd ook een defekte Dianous coendescens Gylh. gevonden, blijkbaar uit het mos aan den oever afkomstig. Iets meer in den stroom van het beekje zelf kwam Brychius elevatas Panz. in groot aantal voor. Het leek mij de moeite waard een dergelijke goede vangst, waardoor een der leemten van de standaardcollectie aangevuld wordt, in deze berichten mede te deelen. D. Mac Gillavry. BIBLIOTHEEK. Aankoopen. K. Lampert, Die Grossschmetterlinge und Raupen Mitteleuropas mit besonderer Berücksichtigung der biologischen Ver- hältnisse. Esslinge, München 1907. Met gekl. pln. en fig. Gr. 80. J. H. Kaltenbach, Die Fflanzenfeinde aus der Classe der Insecten. Stuttgart 1874. Met fig. 8". R. Verity, Rhopalocera palaearctica. Afl. 15 — 16. C. R. W. Wiedemann, Zoologisches Magazin. Kiel-Altona 1817—18. T. I. ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN. 263 Geschenken. Van de schrijvers : P. Bachmetjew, Experimentelle Entomologische Studien. T. TT. 1907. 80. E. Wasmann, Der Kampf um das Entwicklungsproblem in Berlin. Preiburg i/B. 1907. 8\ J. C. H. DE Mbijere, Studie der Insecten-Biologie. flaarlem 1908. 80. G. RoMiJN, Biologisch onderzoek van de Wateren in de Provinciën N. -Brabant, Gelderland en Limburg 1908. 8^. TJitg. v. h. Staatstoezicht Volksgezondheid. Voorts separata hunner mededeelingen in tijdschriften van : J. Th. Oudemaus, H. J. Veth, E. Everts, J. J. Tesch, J. G. de Man, H. W. v. d. Weele, F. Plateau, W. Beutemüller, Walsinghara, A. N. Candell, C. Janet, E. B. Williamson, W. D. Pierce, W. Warren, H. J. Franklin, W. Schaus, R. Forraanek, P. Noel, L. A. Jägerskiold, C. Aurivillius, E. Wasmann. Van Dr. J. Th. Ouderaans: V. L. Kellogg, Inheritance in silkworms. Met gekl. pin. 1908. 80. A. J. TTildebrandt, Eigendomsrecht op byenzwermeu. 1908. 80. Van Dr. A. J. v. Rossum : Lesser, Théologie des Insectes ou démonstration des perfections de Dieu dans tout ce qui concerne les Insectes. La Haye 1762. 2 Dln. in 1 vol. 8". Van Dr. C. L. Reuvens : Handelingen van het lie Ned. Natuur- en Gcneesk. Congres. 1907. Van het Proefstation voor Suikerriet in W.-Java »Kagok" : W. v. Deventer, De dierlijke vijanden van het Suikerriet en hunne parasieten. Met gekl. pin. 1906. C. L. Reuvens. UITGEGEVEN DOOR DE NEDERLAfJOSOliE ENTOIOLOGISGHE VEREENIOING N°. 44. DEEL II. 1 November 1908. INHOUD: Jhr. Dr. Ed. Everts, Boekaankondigiiig : Nuttige en schadelijke Insecten, door C. A. L. Smits van Bürgst. — Jhr. Dr. Ed. Everts, Helophorus asperatus Rey. — Dr. A. .1. van Rossum, Mededeelingen over blad wespen IV. — Dr. A. J. van Rossum, Een nieuwe tertiairtijd. — A. Brants, Herinnering aan de excursie op 19 Juli 1908, naar de bosschen van Baesterhoeve, onder Oirschot. BOEKAANKONDIGING. Niittig'e en schadelijke Insecten, door 0. A. L. Smits VAN Bürgst. Onlangs verscheen een tweede, verbeterde en vermeerderde, druk van dit werk. Wat ik van de eerste uitffave sfezesd heb op de Wiutervergadering der Nederl. Ent. Ver., gehouden te Leiden op Zondag 27 Januari 1907, wil ik gaarne herhalen. Het werk komt mij zeer praktisch voor en kan als vraagbaak goed dienst doen tot het naslaan van tal van bijzonderheden, betrekkino- hebbende op landbouw en boschcultuur. Van de insecten, welke schadelijk zijn voor tuinbloemen en sierplanten, werden slechts enkele in dit werk opgenomen. Wat betreft de Coleoptera is bij Nemosoma elongatum L., Oxi/laemus cylindricus Panz. en Colospidema atra 01. verzuimd bij te voegen »niet inlandsch." '!i^%e! Uluse^j?* 266 ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN. Interessant is het voorlcomen van Melasoma vigintipunctata Scop. in de omstreken van Breda, welke soort tot nog toe slechts eenmaal bij Roermond, door den heer Latiers, werd aangetroffen. Ook werd Carplioboms minimus F. in het Mastbosch gevangen, van welke soort alleen de gangen in het Noorden van Drenthe en in het Speulderbosch bij Putten op de Veluwe, door Prof. Ritzema Bos, werden aangetroffen. Ook Myelophilus minor Hartig werd bij Rijsbergen, in de loten van den groven den en aan het boveneinde van een vangboom verzameld. Sehr, was zoo vriendelijk mij van elk dezer drie soorten een exemplaar voor mijne verzameling af te staan ; vooral Carphoboms was mij bijzon- dpir welkom, daar ik deze soort nog nimmer uit Nederland zag. Ed. Everts, Helophorus asperatus Rey. Deze soort, van welke een Nederlandsch exemplaar, bij Sluys- kill nabij Ter Neuzen, werd gevangen en in het Brusselsch Museum van Nat. Hist, bewaard wordt, is een tweede, minder uitgekleurd exemplaar op het eilandje Schokland, door Dr. Nierstrasz, verzameld. De opvallende gedaante van het bals- schild bij deze soort belet echter niet, dat ik het niet onwaar- schijnlijk acht, dat asperatus niet als soort, maar als een afwij- kende vorm van H. crenatus Rey moet beschouwd worden. Ganglbauer (Die Küfer von Mitteleuropa, 4^^^' Band, V^ Hälfte, 1904 blz. 171) noemt asperatus Rey synoniem aan orena^us Rey. Dr. Nierstrasz was zoo vriendelijk dit exemplaar voor mijne collectie aftestaan. Ed. Everts. ENTOMOI.OGISCHR BERICHTEN. 267 Mededeelingen over Bladwespen IV. Furthenoifene^ls der Ctvems-soorten. Croesus 1 a t i p e s V i 1 1, Den 19'^'" Juni 1907 vond ik op berk, Klarenbeek bij Arnhem, eene groote larve van Croesus latipcs, bijna 27 mm. lang, vv^elke 21 Juni zich ter cocon vorming in aarde begaf. Wegens de grootte der larve had ik vermoed, dat zich hieruit eene vrouwe- lijke wesp zou ontwikkelen; dit bleek juist te zijn, want 16 Augustus verscheen een wijfje. Ue wesp, die niet met manlijke wespen in aanraking geweest kan zijn, werd, na voedering met honig, 17 Aug. op berk inge- bonden. Zij heeft hierop geleefd tot 10 September . . . dus 24 dagen ! Na ruim drie weken, 1 1 Sept., werden zes parthenogeuetische larfjes waargenomen ; een pas uitgekomen vrat een gaatje uit het blad ; de overige zaten reeds naast elkander aan den rand, bij verontrusting het lijf krommend en omhoogslaand. Tevens bleek bij het nazien der bladeren in den gazen zak, dat zich op een ander blad nog een twintigtal groenige ronde bultjes bevonden, de eitjes bevattend, welke, even als bij de andere Croesus-soovteu , dicht naast elkander in nerven van het blad gelegd waren. Uit deze laatste begonnen 21 Sept. de larfjes te verschijnen ; 28 Sept. werden er 16 geteld. De jongste zijn groenig zwart of bruinig zwart, op den rug het donkerst, aan de buikzijde lichter getint ; kop glimmend zwart. Na de eerste vervelling worden de pootjes geel, en wanneer zij volwassen zijn treedt deze kleur ook te voorschijn aHn gedeelten van het onderlijf; door Snellen van Vollenhoven zijn zij beschrevenen afgebeeld in deel 10 van het Tijdschrift voor Entomologie, bladz. 174, plaat 8. De larven werden naar een kweekglas 268 ENTOMOLOGLSCHE BEEICHTEN. overgebracht; de laatste was 15 October in den grond ver- dwenen. Den 18^'" Oct. werden Inj het afnemen van den zak nog twee cocons gevonden, zoodat het totaal der uitgekomen larven bedragen heeft : 6 + 16 + 2 = 24. In het voorjaar van 1908 begonnen zich de wespen — alle m a n 1 ij k — te vertoonen. Zij verschenen niet binnen een kort tijdsverloop, maar gedurende maünden op zeer onregelmatige wijze, namelijk : 7 April 2 16 - 2 30 » 2 12 Mei 1. Hierop volgde een langer tijdperk van rust en de overige wespen verlieten de cocons eerst : 23 Juli 1 28 » 1 1 Aug. 1 7 » 1 8 » 2 In het o-eheel ontwikkelden zich dus uit 24 larven 13 man- lijke partheuogenetische wespen = ^4%. In tes:en stellin 2; met de beide andere inlandsche Croesus- soorten schijnt van /ar^/^tó- jaarlijks slechts éene generatie voor te komen. De zwarte berke-larve is niet alleen hier, maar in geheel Midden-Europa minder algemeen dan de sepientrionalis-Xox^Q. Croesus septentrionalis L. Door von Siebold werden bij partheuogenetische kweekingen in 1878 en 1880 uitsluitend manlijke wespen verkregen. (Katter's Entomologische Nachrichten X, N" 7, 1884 p. 94). De larven leven op berk, doch worden ook aangetroffen op els, hazelnoot, lijsterbes, enz.; het is de meest algemeen voor- komende Croesus. lîNTOMOLOGlSCUE BKRICIITKN. 269 C r 0 e S u S varus V i 1 1. Fief cher was de eerste, welke parthenogenesis hierbij waar- nani en uit onbevruchte eitjes twee wijfjes verlcreeg (Entomo- gical Monthly Magazine XVll p. 180). Later werden door n)ij bij verschillende kweekingen een aantal parthenogenetische larven verkregen, waaruit zich steeds vrouwelijke wespen ontwik- kelden, o. a. in 1906 (Zie : Tijdschr. v. Entom., Deel 49, p. LX VIII). De groene larve leeft op els. Uit parthenogeneti- sche ra/v<s-larven, welke door mij met b e r k gevoed waren, kwamen weder alleen wijfjes te voorschijn. Wespen uit dezen rt»v(6-kweek werden nu op berk ingebonden (1906) ; zij legden daarop en hieruit verschenen thans donkere, op latipes gelijkende larven, waaruit zich in hetzelfde jaar ook een mannetje ont- wikkelde. Dit alles werd reeds uitvoerig beschreven in een opstel »Invloed van het voedsel op Croesus cams« in Entomol. Berichten, Deel II, NO 32, p. 142—145. In 1907 verschenen uit in 1906 op els gevonden, groene rrt/'us-larven, welke ik met berk voedde, en welke daarbij de donkere kleur der latipes-larven aannamen, naast ver- scheidene wijfjes, ook twee mannetjes. Het is mogelijk, hoewel bij de g r o o t e zeldzaamheid der i'ar«s-mannen niet waar- schijnlijk, dat de larven uit bevruchte eitjes afkomstig waren. Zie over deze gevonden larven het slot Vïin bovengenoemd opstel in Entom. lier. p, 145 — 146. Thans wordt door mij een tegenovergestelde proef genomen, Den 15*^^" Juni 1908 vond ik jonge latipes-lurveu op berk; zij werden door mij in een kweekglas op els gezet, waarvan zij weldra met graagte gingen vreten, bleven de zwartige kleur behouden en maakten cocons. Wanneer hieruit in het voorjaar of den zomer van 1909 vrouwelijke wespen verschijnen, zullen deze ingebonden worden op els. Misschien kan hieruit dan blyken, dat varus en latipes slechts variëteiten zijn, door 270 ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN. invloed van voedsel na een of meer generaties ontstaan. Het verschil tusschen varus- en latipes-wesipen is gering. Behalve de drie bovengenoemde soorten (V) wordt door Zaddach nog eene, alleen bij üantzig gevonden Croesus Brischkii Zadd. vermeld (Beobachtungen über Blatt- und Holzwespen, Abth. I p. 249 No 7). Herhaaldelijk heb ik larven van Cr. seplentrionalis met Hagebeuk (Carpinus betuhis) gevoed, waarop de larven in 1872 door Brischke gevonden waren. Zij maakten er gaarne gebruik van, maar het voedsel bekomt haar slecht ; de meeste bezwijken, wanneer zij volwassen zijn, en weinige maken cocons, waaruit nog niets terecht kwam, tot eindelijk, 9 April 19Û8 een septentrionalis ç op hagebeuk gekweekt verscheen. Onge- lukkig waren deze boomen toen nog niet van blad voorzien, zoodat ik haar niet inbinden kon ! October 1908. A. J. van Rossum. Een »nieuwe Tertiair-tijd« ? In N'^ 12 van »Societas entomologie a, Jahrg. 2 3« bespreekt W. Schuster de vraag: »Warum, wie und wann ist die stahlblauflügelige grosse Holzbiene (Xylocopa violacea) bei uns im Untenuainthal eingewandert V« Schrijver meent bij de beantwoording dezer vraag vooral op het verschijnsel te moeten wijzen »dat wij eene warmere periode tegemoet gaan en reeds te gemoet gegaan zijn, waarvoor veel ornithologische, entomologische en geologische waarnemingen spreken«, en dat in de laatste dertig jaren vele vogels en insecten reeds uit zuidelijker streken naar het Noorden getrokken zijn. Dit duidt volgens hem op het terugkeeren van warmere eeuwen... mutatis mutandis »auf eine neue sog. Tertiärzeit«. A. J. VAN RossuM. KNTOMOLOGISCHB BERICHTEN. 271 Herinnering aan de excursie op 19 Juli 1908, naar de bosschen van Baesterhoeve, onder Oirschot, Hoewel ik niet zou durven beweren, dat bovenbedoeld uitstapje ten volle heeft beantwoord aan de — wellicht wat hoog gespan- nen — verwachtingen van menig deelnemer, en al houd ik er mij van overtuigd, dat heel wat hoopvol meegenomen doosjes, busjes, fleschjes enz. ongeopend weder huiswaarts gebracht zijn, zoo is er toch stellio- meer dan genoeg medegevoerd, dat den verkrijgers uiterst welkom was en zijn er — ook wat de Lepidopteru betreft — enkele vondsten gedaan, die wel ver- dienen in herinnering te blijven. In vereeniging met den Heer P. J. M. tSchuijt, — die opnieuw bewees een buitengewoon nauwlettend en scherpziend verzame- laar te zijn en dan ook zéér gelukkig was in het opsporen van »de miustgeachte schepselen« (gelijk de oudste Sepp rupsen en vlinders aanduidt) — koos ik al spoedig tot terrein van nader onderzoek uit een zeer drassig, in een moeras of veentje overgaand heideveldje, in de nabijheid van bovenaangeduide bosschen en als het ware in het gezicht van de ter plaatse vermaarde »kapel bij den Heiligen Eik«, niet ver van het riviertje de Beerze. Ook hier trok het onze aandacht, dat er — gelijl^ trouwens als algemeene klacht werd gehoord — zoo bitter weinig »on the wing« was. Zelfs de meest gewone »zandoogjes« en »blauw- tjes« b.v. zag men inaar weinig, terwijl de struiken en planten, die overigens in de grootste verscheidenheid voorkwamen in de voor den entomoloog zoo voortreffelijk schijnende streek, door welke de welwillende gids, de Heer P. J. van den Bergh Lzn, de deelnemers aan den tocht voerde, een voor den insecten- verzamelaar bedenkeliik frisch en gaaf aanzien hadden ! Een paar uren achtereen doorzochten wij dan ook vruchteloos dit, hoofdzakelijk met moerasgrassen, heide, gagel en kruipwilg 272 ENTOMOLOGISCHE RERICHTEN. begroeide veldje. Eu reeds begon onze stellige verwachting, dat wij althans op dit uitstekend terrein iets van onze gading zouden aantreffen, te verflauwen, toen mijn metgezel op eenmaal een groote, bont geteekende, maar helaas beschadigde, rups ontdekte. Dit fraaie dier werd door ons aanstonds herkend als een volwassen voorwerp der rups van de ten onzent uitsluitend een paar keer bij Breda waargenomen Epicnaptera 'dicifolia L. Met vernieuwden moed zochten wij daarop natuurlijk verder, en wel met den gunstigen uitslag, dat de Heer Schuijt nog drie, insgelijks volgroeide rupsen dezer allerwege zeldzame Lasio- campide bemachtigde, terwijl een der jongere leden, de Heer C P. G. C. Balfour van Burleigh, alsnog een dergelijk voor- werp mocht vinden, toen wij op den terugweg naar het punt van uitgang, de herberg Merode, het bewuste h*^ideveld ander- maal doorzochten. Vier van deze schoone dieren behoorden tot eene zeer donkere, met groote witte vlakken geteekende afwijking, van welke, voorzoover mij bekend, nog geen afbeelding bestaat. De in de laatste plaats door den Heer Schuijt buitgemaakte rups had daarentegen een geheel ander voorkon^en. Haar kleurverdeeling herinnerde namelijk sterk aan de fraaie rups der welbekende Malacosorna castrensis L., van welke zij zich inmiddels terstond deed onderscheiden door de veel aanzienlijker grootte, het ook bij haar op elke geleding aanwezige paar witte rugvlakkeu, en de beide oranjegele dwarsplooien op de segmenten 2 en 3, zoo kenmerkend bij de rupsen der inlandsche Lasiocampidae, Dank zij de welwillendheid van den Heer Schuijt, is het door hem bemachtigd viertal rupsen, ter nadere waarneming en afbeelding, te mijner beschikking gesteld en herwaarts mede- genomen, alwaar de drie ongeschonden buitgemaakte voorwerpen zich al zeer spoedig insponnen en mij doen hopen, in de eerst- volgende Junimaaud de vlinders te mogen zien verschynen, ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN. 273 V^oor het overipfe leverde ra&ergeraeld terrein ons niet veel belangrijks op, tenzij men daar onder wil begrijpen ééne gave rups van Xylitia lambda F., uit welke zich een der laatste dagen van September dezes jaars een fraai, donkergeteekend mannelijk voorwerp der in Nederland, naar het schijnt, uit- sluitend voorkomende variëteit Zinchenü Tr. ontwikkelde, bene- vens een paar niet onaardige Pltropliorkhu^ met name, naar ik meen, : Oxlptllus distans Z. en Stenoptilla plagiodactylus Sn. {pneumonanthes Staud.). Ten slotte mag ik niet onvermeld laten, dat Dr. H. J. Veth in de bosschen van Baesterhoeve een volwassen rups van de ten onzent bepaald zeldzame Xylina ornithopns Rott. vond en mij ten geschenke gaf, en dat wij reeds in den aanvang van de wandeling een zeer licht gekleurd vrouwelijk vlindertje vingen van de zoo fraai geteekende, niet algemeen voorkomende Eucosmia undulata L, A. Brants. 4 UITGEC4KVEN DOOR DE NEDERLANDSCHE ENTOMDLOGISGHE VEREEKIGING^ N". 45. DEEL II. 1 Januari 1909. INHOUD: Dr. D. Mac Gillavry, Coleoptera, bij Putten op de Velnwe in bierpotten gevangen, V. — Dr. A. C OuDEMANS, Aanteekeningen over Suctoria, XI. — Dr. A. J. VAN RossTM, Mededeelingen over blad- wespen, V. — Dr. A. J. VAN RossuM, Verschijningen van Znid-Enropeesche insecten in noordelijker streken. — Dr. C. L. Reuvens, Bibliotiieek. — Redactie. Eene waar- neming betreffende de werkzaamheid der roode boschmier (Formica rnfa L.). — Jhr. Dr. Ed. Everts, Coleoptera,^ gevonden op de excnrsie bij Oirschot, ter gelegenheid van de Zomervergadering der Ned. Ent. Ver., Juli 1908. — A. Reclaire, Iets over het leven der waterkevers. — A. Reclaire, Uit Amerikaansche Statistieken. Coleoptera, bij Putten op de Veluwe in bierpotten gevangen, V. In 1908 werden gedurende de maanden Aug. en Sept. de volgende Coleoptera door Dr. J. Th. Oudemans in ingegraven bierpotten gevangen i). (Zie Ent. Ber. N'l 39. Dl. II. p. 217-218). Carabus vlolacens L. sub-sp. purpurascejis F. 2 ex. » catemdatus Scop. 28 ex. » nemoralis Müll. 1 ex. ') Dr. E, Kvei'ts verleende, zuoals gewoonlijk, zijn zeer gewaardeerde hulp bij de determinaties van cenige kleinere soorten. JUL :c;4ioo() 27G KNTOiMOLOGISCHK BERICHTEN. Le'istus fulvibarhis Dej. 1 ex. Notioph'dus rußpes Curt. 1 ex. Calathus fuscipes Goeze 2 ex. » erratus Sahlb. 64 ex. » melanocephalus L. 2 ex. Calathus micropterus Dfts. 20 ex. Fterostichus lepklus Leske 1 ex. ■» oblong o punctatus F. 2 ex. » nigrita F. 1 ex. Ahax ater Villers 11 ex. Aleochara succicola Ths. 1 ex. Atheta pygmaea Grav. 33 ex. > fïingi Grav. 3 ex. » celata Er. 2 ex. » castanoptera Mimh. 1 ex. » trinotata Kr. 4 ex. » sodalis Er. 1 ex. Bolitochara lunulata Payk. 2 ex. Silusa (Steyiusa) ruhra Er. 1 ex. Tachinus laticollis Grav. 1 ex. Bolitobius exoletus Er. 1 ex. Mycetoporus splendidus Grav. 1 ex. Quedius lateralis Grav. 12 ex. » nigriceps Kr. 2 ex. Staphylintis compressus Mrsh. 2 ex, Acidota crenata M 1 ex. Omalinm rividare Payk. 5 ex. » caesum Grav. l ex. Proteinus braehypterus F. 3 ex. Cyrtoscydmu.'< scutellaris Müll. & Kunze 1 ex. Silpha air at a L. 1 eK. Anisotoma lucens Fairm. 1 ex. Trichoptei'y.i' fascicularis Hrbst. 4 ex. ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN. 277 Hister succicola Ths. 2 ex. Epuraea obsoleta V. 11 ex. » pusilla 111. 28 ex. Thalycra fervida Ol. 1 ex. Cryptophagus setulosus St. 1 ex. Ceratophyus typhaeiis L., j, 2 ex. Geotiupes sylvaticus Panz. 5 ex. St/'ophosomus corylc F. 1 ex. » rußpes Steph. 2 ex. » capitatus de CI. 1 ex. D. Mac Gillavry. Aanteekeningen over Suctoria XI. 0 o g e n. In het Tijdschrift voor Entomologie, v. 49, p. LVIII (verschenen 22 October 1906) stelde ik een nieuw genus voor : Nycteridopsylla, met Ceratonsyllus pentactenus Kolexati als type. Onder de kenmerken, die dit genus onderscheiden van Ischno- psyllus Westwood, behoort »K leine oogen aanwezicr.« Sedert werd door A. Dampf eene tweede soort ontdekt. Een van de gevolgen eener briefwisseling, die daardoor tusschen den heer Dampf en mij ontstond, was, dat genoemde heer mij welwillend een paartje (d" en 9) der nieuwe soort ten geschenke zond, waarvoor ik hem zeer dankbaar ben. Deze onderzoekende, zag ik, dat de mededeeling van Dampf, als zou NycteridopsyUa eusarca Dampf rudimentaire oogen bezitten, juist is. De oogen zijn namelijk vervormd tot pigmentlooze, sponzige, of klierige organen, welke in eene peervormige verdieping gelegen zijn. Voorloopig moeten wij derhalve het kenmerk aldus for- muleeren : Kleine of rudimentaire oogen aan- wezig, hchwpsyllus Westwood vertoont geen spoor van oogen, zelfs niet van rudimentaire ! 278 KXTOMOLOCnSClIK HKKlf'HTKX. Zonderlinge zintuigen. Aan de binnenzijde der antennae van het <^ van Cerafopln/lbis sciurorum (Schrank), Isclmopsyllufi domjatjis (O(trtis), /. intcnned'nts Rothschild, /. octactenus (Kolenati) (= jubafus Wagner), Is. sclnnitzi Oudk- MANS (nov. sp. ; beschrijving ter perse), Nycteridopsylla pcnta- cfrna (Kolenati), ä\ enmrcd Da:^?^, Chaetöpsiilla rulpes Mot- schulsky) en Ctpnophthalmus segnh (Schönheeh) vond ik tallooze haartjes, welke distaal plotseling verbreed, plat en dv?ars-ovaal gevormd zijn. Zij zijn derhalve lepel-, spatel- of paletvorniig. Vermoedelijk komen deze haartjes dus voor bij de d' van alle soorten der genera ('«'rato/iJii/Uus, Isi-Jutopsi/lli/ti, Nycterklopsylla Chaetop-fylla en l'tevophtlialmus. Hoogst^yaarsehijnlijk zullen deze haartjes alleen dienst doen l)ij het opspeuren van de wijfjes. Ik vond ze niet bij de c<* van Cte.nocephalus otti/'s (Cubtis), Ct. felis Bouché, Archaeopsylla erinacei (Bouche), Pulex irritans L. en Echidnophaga (jallinacea (Westwood). Andere c^'cT, dan de hier genoemde, vielen mij niet in handen. Oog vor m ige orgaantjes. Ik bezit een Ceratophyllus columhae (Stephens), bij wie aan de linker procoxae het oog- vormige zintuig ontbreekt. Zie over deze kleine oogvormige orgaantjes : Tijdschrift voor Entomologie, v. 51, p. 99. Vergroeide a n t e n n a - 1 e d e n. In het Tijdschrift voor Entomologie, v. 51, p. 97, deelde ik mijne ontdekking mede, dat de antennae van Ceratophyllus sciurorum (Schrank) elf V r ij e leden tellen. Nu is het wel merkwaardig, dat deze elf V r ij e leden óok voorkomen bij al de soorten, die ik hier- boven opnoemde, l)ij de bespreking der .spatelvormige zintuig- haren ! Even merkwaardig is het, dat de o'', 4'', 5'' en 6'' leden (1'' tot 4'' der knots) w^erkelijk gedeeltelijk vergroeid zijn bij Pulex., Ctenocepliahis^ Archaeop>sylla en EcliidnopJuuja, dezelfde genera, bij wie ik die spatelvormige zintuigharen niet vond, KNTOMOLOGISCHE IJKRICHTKN. 279 en dezelfde die een caput falcigeruiu bezitten (zie 'J'ijdschrift voor Entomologie, v. 51, p. 94). Hieruit lilijkt, dat deze genera onderling zeer na verwant zijn. ik ben zelfs g('neig(i d(^ indceling van Solilolhoraclca en IrreritJioraiica, zooaLs die bt'd()(dd is in Kntonioloo-ische tJerich- ten, V. 2, N" 42, p. 252, te laten vallen (zie hierbeneden). M o n d d e e 1 e n. In de l^Jntoniologische Berichten, v. 2, N" 42, p. 251, beschreef ik van FuUx irritam L. (Parijs, Bourgogne, 1850) een on])arig nionddeel, dat ik als liet 1 a b r u ni beschouw, zoodat wat tot dusverre als steekapparaat, ang^>l of labruni aangeduid werd, door nüj voortaan e p i }> h a r y n x genoemd zal worden. Ook wees ik erop, dat dit orgaan duirlelijk uit twee symmetrische deelen bestaat, voor de e])ipharynx is inge])laut, doch tegen de onderzijde van den kop is gedrukt en een gat bezit, waardoor de epipharynx naar buiten dringt en waardoor dus ook de opgezogen vochten naar den oeso- phagus moeten vloeien. Welnu, het is mij gelulct, dit orgaan bij een versch individu los te prepareeren, ik kan dus myne mededeelingeu, betreffende het preparaat van Bourgogne, bevestigen. Zeer merkwaardig is zeker wel het feit, dat geen d e r 1 a t e r e onderzoekers m e 1 d i n g m a a k t v a n dit o r g aan. In de oudere literatuur vind ik slechts ééne passage, die ontegenzeggelijk wijst op dit monddeel. 8choltk (in : Algemeene Konst- en Letterbode, voor het jaar 1815, II. Deel, No. 49, blz. 358) zegt namelijk: »Binnen den kop vindt men een stuk van eene bijzondere hoekige gedaante, in het midden voorzien van een ovaal gat, waardoor de angel heengaat en waarin die door vliezen wordt opgesloten". Ctenophtludmus aegnis (Schö.vherk) (1811, niet 181(3) is de naam, die voortaan moet gegeven worden aan Ctenophthcdmus musculi (Aut. Dug.). Reeds lang wordt segHit> als vermoedelijk 280 ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN. synoniem van musculi beschouwd. Het schijnt echter, dat nie- mand zich de moeite getroost heeft, de beschrijving en afbeel- ding, die van dit dier door Schönherr gegeven zijn in de Konglige V^etenskaps Academiens nya Handlingar, v. 32,1811, p. 98, te vergelijken met de latere of met eigen preparaten. Want ontwijfelbaar zou dan reeds lang gebleken zijn, dat ge- noemde soorten dezelfde zijn. »Oculi rotuudi, pallidi« slaat duidelijk op de pigmentlooze spons- of klierachtige rudimentaire oogen. — »Rostrum conico- subulatura, inter femora anteriora reconditum ; horum vix dimidia longitudine«, wijst er op, dat Schönherr de driehoekige maxillae voor het geheele »rostrum« heeft aangezien. Het blijkt, uit de beschrijving der »antennae«, dat hij de »maxillaarpalpen« be- doeld heeft : »filiformes, extrorsum paullo crassiores, vix capite longiores«. »Thorax capite triplo longior« komt ook goed uit. »Secundo segmento antiee nigro margiuato, setis nigris« . .. lees : »Segmento primo postice. . .« en dan klopt de beschrijving »Dorsum longitudine dimidia corporis« is ook juist. »Fasciculo setoso nigro supra anum« is een goede beschrijving (voor dien tijd, 1811) van de antepygidiaalborstels ; er zijn er 8 in 't geheel bij het Ç, 6 bij het cT. — Ook de beschrijving der pooten laat weinic; te Avenscheu over ; uit de raededeelintj »tibiae ciliatae« valt onmiddellijk af te leiden, dat een Ctenophthalmus- soort door hem op een muis gevangen werd, en geen andere vloo. Bij nauwkeurige beschouwing van de figuur B, ontwaart men duidelijk de dikke en zware borstels op den voorkop, de groeve tusschen voor- en achterkop, de [zwarte oogctenidia, de prothorax-ctenidia, de G antepygidiaalborstels, ja zelfs de supraanale zintuigplaat. Menige figuur van Koeenati (1863) is slechter dan die van Schönherr ! P 1 e u r a d e e 1 e n. Zorgvuldige onderzoekingen dezer deelen leeren my, dat wij — althans wat pro- en mesopleura betreft — KNTOMOI.OfüSCHF, nKUlCHTKN'. 281 de benamingen (laarviiii onder grooto reserve moeten nannemen. De donkere cliitine-lijnen, die de »sterna«, »episterna« en »epimera« van elkander scheiden, hebben mijns iu'/iens niets te maken met vergroeiinglijnen. Hrt zijn inwenditre chitineliisten, tot aan- heehtinü; viui spieren, die soms zelfs ontbreken {Pah\v)\ De beharini>- huit ons geheel in den steek. Sommige haren, die volgens onderzoek identiek zijn, staan bij het eene genus op het mesepisternum, bij het andere op het raesepimernml — Geheel anders is het gesteld met de >metapleura><. Hier is duidelijk, vooral bij Ct'r((to/)/ti/llas-sooYien, de afscheiding te zien tusschen »sternum« »episteriium«, en »epinierum«. Tusscheu metasternum en metepisternum is de scheiding slecht gechiti- niseerd, zoodat de twee deelen bijna los van elkander zijn. Tusschen metepisternum en metepimerum is de scheiding niet zoo gemakkelijk zichtbaar, omdat de donkere inwendige chitine- lijsten het onderzoek bemoeilijken. Toch kan men bij de aan- hechting der metacoxa f ene groeve zien, welke zich als scherpe kant over het geheele metapleurum dorsaad laat ver- volgen ; ook inwendig zijn de voorrand van het metepimerum en de achterrand van het metepisternum een eind ver ventraad te vervolgen. Houdt men deze bijzonderheden in het oog, en vergelijkt men nu deze deelen met de overeenkomstige der mesopleura, dan mag men (hoewel onder reserve) aannemen, (maar bewijzen kan men het niet meer) dat de benamingen, die Hothschild aan die deelen geeft, juist zijn. Ook ik zal ze derhalve bij mijne beschrijvingen uiteen praktisch oogpunt blijven gebruiken. Sexueele verschillen; zie hierboven bij » zonderlinge zintuigen«. O n t w i k k e 1 i n g s s t o r i n g e 11 ; zie hierboven bij »Oog- vormige orgaantjes«. 282 ENTOMOLOGISCHB BERICHTEN. Verwantschap van groepen; zie hierboven bij »vergroeide antenna-ledeu«. Subordo Fracticipita. In het Tijdschrift voor Ento- mologie, v. 51, p. 92, stekle ik eene indeeling voor van de SuGtQria in Integricipita en Fracticipita. Nadere onderzoekingen hebben mij doen zien, dat deze verdeeling goed is ; ik hand- haaf haar derhalve nog steeds. In de Entomologische Berichten, v. 2, no. 42, p. 253, uitte ik het vermoeden, dat het genus Stephanocircits Skuse tot de Fracticipita zou behooren, al kende ik dit genus slechts van afbeeldingen. Welnu, dit genus wordt sedert eenigen tijd door de Snctoriologen met het genus Cten- oplitJialmus vereenigd tot eene familie Ctenophthalmidae. Nu onder- zocht ik onlangs Ctenophthahnus segnis (Schönheer) ; en wat bleek mij toen V Dat deze species, en derhalve zeker ook wel al de soorten van het genus Ctenophtludmus, alsmede het genus Stephanocircus, dus de geheele familie der Ctenophthalmidae tot de Fracticipita behoort ! Terwijl ik zooeven de overige genera aan eene revisie onder werp, afgaande o]» afbeeldingen, die in de verschillende wer- ken verspreid zijn, uitsluitend om te zien, welke genera de lange, welke de korte antenna-vorra bezitten, zie ik tot mijne verba- zing, dat de genera Palaeopsi/lla Wagnkr 190-3, ISeopsylla Wagnek 1903, en Spalacopsylla Oüdemans 1906 louter soorten bevatten met geleden kop. Yan Tijphloceras Wagner 1903 ben ik niet zeker. Wagner zelf beweert, dat Typldoceras zoo door hem genoemd is, omdat het kenmerken gemeen heeft met de genera Typhlopsylla (sensu Wagneri) (= Spalacopsylla Oüdemans) en CeratophyJlus ('itrti.s. Een nader onderzoek van Typldoceras is derhalve dringend gewenseht. Inmiddels zal ik met mijne onderzoekingen daaromtrent voort- gaan en in het volgende nummer eene nieuwe classificatie der Suctoria voorstellen. A. 0. Oüdemans. ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN. 283 Mededeelingen over Bladwespen, V. Partheu ogen esis bij Pris tip h o ra fulvipes Fall. ( Vervolg). In No. 39 van Deel II der Eutomologische Berichten, bladz. 212—216 werd door mij vermeld, dat gedurende hetjaar 1907 in drie opeenvolgende parthenogeuetische generaties dezei wespensoort verkregen waren : 16 + 12 + 141 = 169 uitsluitend vrouwelijke '^j-espen uit 24 + 22 + 165 = 211 volwassen geworden larven, en dat ik in October van dat jaar 103 larven in vierde generatie bezat. Het verdere verloop van dezen kweek in 1908 wordt hier thans door my medegedeeld. Parthenogenesis in vierde generatie. Den 19'^i ApriH) 1908 begonnen de wespen uit de over- winterde cocons zich te vertoonen ; 30 April telde ik er 18. Omstreeks 12 Mei en volgende dagen kwamen zij in grooter aantal te voorschijn, in het geheel waren er 19 Mei versche- nen 60 = 58%. Uit dezen kweek hebben zich naast 58 wijfjes 2 mannetjes ontwikkeld (19 April en 30 April), welke veel op de 59 gelijken, doch kleiner zijn en donkerder getinte dijen, bijna zwart, bezitten. Zij zijn zeldzaam, Cameron geeft aan, dat hij er nooit een gezien heeft. (Monogr. Brit. Phytoph. Hym. II. p. 56). Het is de vraag, of men hier vrerkelijk met een geval van gemengde parthenogeuetische nakomelingschap te doen heeft, want het zou mogelijk kunnen zijn, dat de beide cfd" zich 1) De raoedenvesp verscheen iu 1907 reeds 27 Maart. 284 ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN. ontwikkelden nit bevruchte eitjes, welke op den wilg gelegd waren, waarop de wespen ingebonden werden, of dat dergelijke eitjes later, trots alle voorzichtigheid, met het voedsel in het kweekglas gebracht waren. Ook von Siebold heeft bij zijne kweekingen van Pteromis rihesii Scop. (svn. Nematus ventricosus KI.) naast honderden mannetjes enkele wijfjes verkregen, doch twijfelt, of men hier van gemengde nakomelingschap spreken kan. Hij zegt: »Obgleich ich sowohl bei dem Abschneiden, als auch bei dem Herrichten der für meine Zwinger bestimm- ten Fütterzweige mir die grösste Mühe gegeben habe, nur saubere und durch nichts verunreinigte Blätter als Futter zu verwenden, mag ich doch ein oder das andere zu sehr ver- steckt gewesene Häupchen einmal übersehen und einer parthe- nogenetischen Brut beigesellt haben. Es erfordern also diese Versuche, wenn die oben erwähnten Störungen vermieden werden sollen, die sorgfältigste Aufmerksamkeit (Beitr. zur Parthenog. der Arthropoden, 1871, S. 129). Parthenogenesis in vijfde generatie. Drie vrouwelijke wespen, parthenogenetisch in vierde gene- ratie, welke niet met een man in aanrakincj geweest kunnen zijn, werden 19 April ingebonden op een in een pot gekweekt wilgeboompje, Saliœ vitellina. Uit de weldra gelegde eitjes be- gonnen 4 Mei, dus na 15 dagen, larfjes te kruipen ; 12 Mei werden er 78 van het kaal gevreten wilgje naar een kweek- glas overoffibracht, gedeeltelijk nog zeer klein ; bij eenige groo- tere was reeds een rozerood tintje aan het einde van het ach- terlijf waar te nemen. De larven groeiden snel ; de meeste hadden omstreeks 15 Mei de laatste vervelling ondergaan, en nagenoeg allen hadden zich tegen 23 Mei ter coconvorming in den grond begeven ; slechts ééne der 77 bezweek vóór dien tijd. Reeds 27 Mei vertoonden zich zes vrouwelijke wevspeu; in het geheel ver- ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN. 285 schenen tot 7 Juni 43 vrouwelijke exemplaren = bijna 56%. Het coconstadium duurde 12 — 14 dagen ; de ontwikkeling uit ei tot imago ongeveer 35, dus korter dan bij een der drie generaties uit bet jaar 1907, waar dit tijdperk 47, 44 en 40 dagen bedroeg. Een paar wespen waren bij het verschijnen iets groenachtig in de zijden getint, en dit is niet geheel tot zwart uitgekleurd. Sommige legden in verdorde wilgenblaadjes, welke zich nog aan takjes in het kweekglas bevonden ; hieruit kwam natuur- lek niets terecht. Er werden ter proefneming versehe takjes van berk en els by geplaatst ; de wespen wilden hierop niet leggen. Parthenogenesis in zesde generatie. Den len Juni werden vier wespen, parthenogenetisch in vijfde generatie, ingebonden op wilg {Salix vitellina) in de kweekerij van Sonsbeek. Na omstreeks 15, afwisselend warme en koude dagen waren vele larfjes aanwezig ; 20 Juni waren sommige reeds van een rood tintje aan het laatste segment voorzien, dus verveld. (Zie omtrent de vervellingen Entom. Berichten II, bladz. 213). Den 27^" Juni werden zij naar een kweekglas overgebracht ; eenige begaven zich nog denzelfden dag in den grond. Het aantal der verhuisde larven bedroeg 103 ; de vier wespen hadden dus minder gelegd dan in de zomer-generatie van 1907, toen uit vier wespen, parthenogenetisch in derden graad, 167 larven verkregen werden. Twee, vrouwelijke, wespen verschenen 7 Juli, waarbij zich tot 14 Juli nog 24 voegden, waaronder een man, en twaalf dagen later, 26 Juli, ontwikkelde zich nog een $, in het geheel dus 27 imagines = 26Vo- Misschien kan het optreden van den man hier aau dezelfde 286 ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN. oorzaak toe te schrijven zijn, als bij den kweek in vierde generatie vermoed werd. In beide gevallen waren de moeder- wespen buiten ingebonden op wilg ; bij den kweek der parthe- nogenetische generatie in vijfden graad was dit geschied op een wilg in pot, welke ter vervroeging binnenshuis gestaan had, en dus niet door een e bevruchte fulvipes g bezocht kon zijn. Het aantal der uitgekomen wespen is gering, slechts 27 ; het resultaat is, vergeleken bij al de vorige kweekingen, dus ongunstig. Na onderzoek bleek de inhoud van vele cocons beschimmeld of verdroogd te zijn, en doode larven te bevatten. De larven zagen er aan de takjes oogenschijnlijk gezond uit ; er kan echter infectie in de aarde van het kweekglas plaats gehad hebben. Ook is het mogelijk, dat het weerstandsvermogen der larven vermindert bij voortdurende kweeking in omstan- digheden, waarbij zij niet in de vrije natuur verkeeren — of dat zij bij voortgezetten parthenogenetischen kweek gedurende zes generaties minder levenskrachtig geworden waren ? De wes- pen, thans verschenen, waren gedeeltelijk wel kleiner dan die uit de voorafgaande generaties. Het coconstadium heeft bij de groote meerderheid + 11 dagen bedragen ; de ontwikkeling uit ei tot wesp duurde bij de meeste ongeveer 37 dagen. Parthenogenesis in zevende generatie. Vier wijfjes, parthenogenetisch in zesden graad, werden 10 Juli ingebonden op den wilg in pot, waarop reeds in het voor- jaar wespen gekweekt waren (Het mannetje der zesde generatie is eerst n a den 10^" verschenen). Zij gingen dadelijk leggen ; en reeds 19 Juli, dus na 9 dagen, waren thans binnenshuis larfjes zichtbaar, waarvan er vermoedelijk zelfs den vorigen dag een paar verschenen waren, nu grooter en groeniger. De wes- ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN. 287 pen hadden weinig gelegd ; 27 Juli werden er 45 naar een kweekglas met aarde overgebracht, waarin alle 7 Aug. ter coconvorming verdwenen Wc:ren. Aangezien bij de kweeking der wespen in 1907 in het laatst van Augustus en tot 8 September nog imagines voor den dag gekomen waren, had ik vermoed, dat dit ook thans het geval zou zijn. Tegen m y ne verwachting geschiedde dit niet. Het zou dus mogelijk kunnen zijn, dat de cocons overwinteren. Toch heb ik weinig hoop, dat er in het voorjaar van 1909 wespen zullen verschijnen, want een onderzoek omtrent den toestand der cocons thans in November gaf mij de overtuiging dat de meeste kleiner dan gewoonlyk en verdroogd of beschim- meld waren. Een paar cocons echter, die iets grooter waren, opende ik niet; het zou kunnen zijn, dat zich hier nog imagines uit ontwikkelden. Moge het dus nog niet gelukt zijn, /wZm'pes-wespen in zevende parthenogenetische generatie te kweeken, toch heb ik dit onder- zoek verder kunnen vervolgen, dan mij dit tot nog toe bij eenige bladwespen-soort gelukt was, en, zoover mij bekend is, zijn parthenogenetische kweekingen nog bij geene andere bladwesp tot in zevende generatie voortgezet. Bij Cimhex connata Schr.i) heb ik larven in vierde parthenogenetische generatie gekweekt, waaruit zich geen wespen meer ontwikkelden, en by Clavellaria amerinae L. 2) heb ik wel een wijfje in vierde generatie ver- kregen, maar dit heeft niet meer gelegd. Resumeerende, kan ik dus de volgende uitkomsten van mijn parthenogenetisch onderzoek bij PrisdpJiora fulvipes meedeelen. Verkresren werden in zeven achtereenvolgende kweekingen : 1) Tijdsehr. v. Entora. üeel 48. p. XII. '') „ „ » „ 49. p. LXI. 288 KNT0M0L0GI8CHE BERICHTEN. I. Mei, 1907 uit 24 larven 16 wespen = 67 o/( IL Juli, » » 22 » 12 » = 59 » III. Aug.-Sept., » » 165 » 141 » = 85,5» IV. Apr.-Mei, 1908 2> 102 » 60 » = 58 » V. Mei- Ju ui » » 77 » 43 » — 56 » VI. Juli, » » 103 » 27 » = 26 » m. » » 45 538 » 0 299 A. » 1 296 1 3 J. VAN ROSSUM. Verschijningen van Zuid-Europeesche insecten in noordelijker streken. Onder den titel »Sind Einwanderungen südlicher Insekten nach Mitteleuropa im Sinne einer Klimasänderung zu deuten?« wordt in Soc. entomologica XXIII p. 121 door Meiss- ner de meening van Schuster bestreden, dat wij eene warmere periode, een »nieuwen tertiairtijd« te geraoet gaan. Hij wijst er op, dat vele dieren zich aan kouder klimaat gewennen kun- nen, dat bijv. papegaaien in Ierland zich in de vrije natuur voortgeplant hebben en daar eene koude van — 6° C, ver- droegen. In Straatsburü' leeft sedert jaren Attacus cynthia vrij op Ailanthus ; de vlinders zijn alleen iets kleiner geworden. Omtrent Ach. atropos wordt thans met zekerheid door verschei- dene lepidopterologische autoriteiten aangenomen, dat eenige exemplaren als pop in Duitschland overwinteren, en de hieruit zich in het voorjaar ontwikkelende, vlinders, de soort daar te lande voortplanten. Dit kan niet aan eene verhooging der tem- peratuur toegeschreven worden, maar is eenvoudig als eene aanpassing aan den noordelijken winter te beschouwen. Door de hooge, meest van het noorden naar het westen ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN. 289 loopende bergketens, Alpen, Pyreneeën, enz., die Midden- en Zuid-Europa scheiden, wordt iu liet algemeen de »Neubesiede- lung« van het vroeger door diluviaal-ijs bedekte gebied moeilijk gemaakt. In Noord-Amerika, waar het gebergte meer eene richting van het noorden naar het zuiden heeft, gaan tropische plant- en diersoorten veel hooger naar het noorden, hoewel daar veel strengere winters dan in Europa heerschen. A. J. VAN ROSSUM. BIBLIOTHEEK. Aangekocht. W. W. Froggatt, Australian Insects. Sydney 1907. met pin. en fig. 80. C. Houard, Les Zoocécidies des Plantes d'Europe et du Bassin de la Méditerranée. Description des Galles. Illustration. Bibliographie détaillée. Repartition géographique. Paris 1908. T. I. Met portr., pin. en fig. 8o. Cryptogames, Gymnospermes, Monocotylédones, Dicoty- lédones. 0. Heer, Fauna coleopterorum helvetica. Turici 1838 — 1841. T. I. 80. Niet verder verschenen. P. Wijtsman, Genera lusectorum. 1908. Schmiedeknecht, Cryptinae. Shelford, Nyctiborinae. , Phyllodromiinae. Caudell, Decticinae. Bovie, Alcidinae. , Cryptoderminae. . Entiminae. Hendel, Lauxaninae. 290 ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN. Enderlein, Coniopterygidae. Kellogg, Mallopliaga. V. Schöufeldt, Brenthidae. Ten geschenke ontvangen. Van de schrijvers : C. A. L. Smits van Bürgst, Nuttige en schadelijke insecten. 2e Ed. 1908. J. G. DE Man, 2 verhandelingen over Crustacea. J. C. Koningsberger, 10 zoölogische verhandelingen, hoofd- zakelijk insecten betreffend. O. Meissner, Potsdam, 30 verhandelingen over insecten. Van Dr. A. C. Oudemans : 10 verhandelingen van E. Strand, W. Weltner en F.Richters, allen insecten betreffend. C. L. Reuvens. Eene waarneming betreffende de werkzaamheid der Roode Beschmier (Formica rufa L.) De heer P. Boodt, ambtenaar bij het Staatsboschbeheer, zendt ons de volgende mededeeling, die wij ouder dankzegging gaarne opnemen. »Op een zonnigen dag, in het begin der maand Juli van dit jaar, bezocht ik de door den Nonvlinder {Lymcmtriamonachah.) aangetaste bosschen onder i\.lphen (N.Br.). De rupsen waren toen nog duchtig met het veruielingswerk bezig, terwijl in de meest geteisterde gedeelten van het bosch op het mos en het strooisel onder de boomen de uitwerpselen bij massa's te vin- den waren. Langs een zandweg, die de aangetaste bosschen doorsnijdt, trof ik hier en daar hoopen aan, wel ongeveer 40 cM. hoog, die voor verreweg het grootste gedeelte uit uitwerpselen van Nonrupsen bestonden. EXTOMOLOGISCHB HERICHTKN. 291 Hoe kwamen die ophoopingen daar ? Weldra bleek mij uit het gekrioel rondom de hoopen, dat deze het werk waren van de Roode Bo.schmieren {Formica nifa L.) en werkelijk zag men deze nijvere diertjes bij tientallen uit de bosschen komen, alleen, of soms met hun tweeën, de uitwerp- selen aansleepend. Er werd met ijver en energie gewerkt ; niets schrikte de mieren af. Groef ik eene sleuf tusscheu een hoop en het bosch, of werden takken aan de mieren in den weef gelegd, zoo waren deze hindernissen wel in staat de diertjes wat op te houden, maar toch passeerden zij met de voor hen klaarblijkelijk zoo kostbare vracht, welke vervolgens op een hoop gedeponeerd werd. Of de mieren, die tot het vervaardigen der z.g. mierenhoopen vaak dennenaalden aansleepen en deze nu ten deele met de uitwerpselen der Nonrupsen bedekt vonden, uit gemak- zucht de voor de hand liggende uitwerpselen in plaats van de zich daaronder bevindende dennenaalden meenamen, dan wel of zij voor genoemde uitwerpselen eene voorkeur hebbeu en deze haar wellicht in een of ander opzicht van n ut z ij n, is eene vraag, welke men zich stelt, doch welker beantwoording nog niet zoo gemakkelijk zal zijn.« N.B. Voor mededeelingen berustende op eigen waarneming omtrent het voorkomen, de levenswijze, de vijanden enz. van den Nonvlinder, houdt de Redactie der Ent. Berichten zich zeer aanbevolen ; het is toch niet onmogelijk, dat de in 1908 in ons land begonnen plaag zich in 1909 uitbreidt. Vooral in eene dergelijke periode is het doen van waarnemingen op zeer vele plaatsen van belang en hebben allerlei opge- merkte feiten soms eene veel grootere beteekenis, dan men zich wel voorstelt. De Redactie. 292 BNTOMOLOf4TSCHK BERICHTEN. 