De melodie van het Nederlandsche lied en hare rhythmische vormen
Buiten deze gewone tijdswaarden kenden de Grieken ook onregelmatige : de met de helft verlengde kleinste noot \ #• / en de 3 8 ^iJ-f7p.enJT} = jl alsook eene onregelmatige korte onze modeme triolen, in ( ^i ) XVIII* eeuw, en zooals zij die heden nog heeft in de populaire muziek. Daar de rustteekens het bunne medebrengen tot volmaking van den rhytbmus, worden zij in de maat begrepen. Daaren- tegen valt bet rustpunt (diastole), ons fermaat, dat van onbe- paalden duur is, buiten de maat, buiten den rhythmus. Elkander regelmatig opvolgende evenredige bewegingen brengen geen rbythmus voort ; deze ontstaat eerst daar waar een tijdswaarde door een sterkeren slag gekenmerkt, uit de andere te onderscheiden is, en aangezien de menscheliike geest slechts in staat is een klein getal rhythmische eenbedeo op te nemen, zijn binaire of ternaire groepeeringen ook alleen geschikt tot het vormen van maten. Om voelbaar te zijn, moeten * Meer uitgestrekte gropeeringen tot nieuwe van twee of drie eenheden worden teruggebracht. Een gropeering van vier tijdswaarden W # # # / staat gelijk aan twee groepeering van vier tijdswaarden V######/is gelijk driemaal twee \0 ) of tweemaal drie \ van zes tiidswaarden V######/is gelijk driemaal twee \0 ) of tweemaal drie \ van zes tiidswaarden door twee andere gevolgd \0 d). Uit dit voorkonien van sterkere slagen op evenredige afstanden, ontstaat de enkelvoudige maat, ook voet genoemd, aangezien de maat vanouds door den voet werd aangeduid. De nederdalende voet, thesis of slag, door den opgaanden, arsis of opslag gevolgd, doet de maat ontstaan. Aldus bekomt men: de 2 - maat Tlu An. P P (255) Th. in. de i - maat de 5 - maat Th. in. Daarenboven hadden de Grieken de reeds gemelde | - maat : Th. An. 4 rn 7} Waar lange en korte tijdswaarden verraengd zijn, ontvangen de lange den slag en komen de karte in apslag. Aldus kwam voor elke eenvoudige maat een type of formule tot stand : de chorams of trochaeus # voor de | - maat, de dactylus J voor de J - maat,. voor de 5 - maat, Qefoean . • • I J h h de lonicus major voor de J - maat. * Een reine, dit is eenvoudige, zich regelmatig voordoende | - maat bestaat in het Nederlandsche volkslied niet. Vijfdeelige indeeling wordt in datzelfde lied alleen bij samengestelde maat gevonden, bijvoorbeeld 3 in I maat; « W'hebben nog geenen boer ~ # # «l \ J ( 2»6 ) Maar gewoonlijk gaat de arsis of opslag, ook heffing genoemd ( 2»6 ) Maar gewoonlijk gaat de arsis of opslag, ook heffing genoemd ( 2»6 ) Maar gewoonlijk gaat de arsis of opslag, ook heffing genoemd ( 2»6 ) Maar gewoonlijk gaat de arsis of opslag, ook heffing genoemd ( 2»6 ) Maar gewoonlijk gaat de arsis of opslag, ook heffing genoemd ( 2»6 ) Maar gewoonlijk gaat de arsis of opslag, ook heffing genoemd ( 2»6 ) Maar gewoonlijk gaat de arsis of opslag, ook he Vooraf aan de thesis waardoor men nieuwe formule's bekomt : de iambus de anapest de ionicus minor voor de I - maat, voor de J - maat, voor de 5 - maat. Voor de I - maat, was bij de Grieken slechts een enkele vorm hekend : de thetische, waarin de slag door den opslag werd voorafgegaan, Tegenover de thetische maat, staat de anacrousische (van ancuTOiLsis^ voorslag, voorheffing), een maat waarin de arsis of heffing den slag vooruit gaat. De I -, I - en I - maten, met hare indeelingen, worden alleen in het Nederlandsche lied gebruikt, en dan nog komt de I - maat slechts- zelden voor, en dient de | - meestal slechts tot samenstelling van de § - maat. Uit samengevoegde maten spruit de rhythmische zinsnede voort. Een op zichzelf staande maiat is te kort om een zinsnede uit te maken. Deze laatste ontstaat uit dipodien, tripodien, tetrapodien, pentapodien of hexapodien, dit is, uit twee, drie, vijf of zes samengevoegde maten. In de kleinste maten, de | - en | - maten, is de dipodie doorgaans te kort om een muzikalen zin te vormen. en wordt zij gewoonlijk met uitgestrekter zinsneden verbonden. (J. BoLS, biz. 213) of omgekeerd » « 'k Kwam lestmael over den Rijn, » 8 JJ JjJiJ (Idem, biz. 182). ( 287 ) Dipodieen van dien aard ontmoet men nochtans in de beide melodieen waarvan de aanvang volgt : aT.W7 Laet ons te ga - der Die - nen den va - der, Den I ^ ^^ wyn-gaerd a - der En dank - baer zyn '. h-T-n %) 'i J  een zinsnede te vormen : Jon - ge doch - ter, en wilt niet treu - ren, 't Is Sint An - na die komt aen >. * DE COUSSMAKER, blz. 349. Idem, blz. d29. Idem, blz. 318. Be telegrapodieen uit de | - of J - maat ontstaan (vier eenvou-dige maten tot een zamen gevoegd), worden ten alien tijde en bij alle volken gevonden : fe fWH^ ~tV J d Ic quam al - daer ic weet wd waer. Met hey - me - it3t Ujc fbe - Bcbal - le ** Vro-lyk, her-ders, komt yry bhi-nen; Komt,be- Tl g zoekt met hert en wensch *. Na de binaire of sweetest lingue zinsneden l'homme de ternier, die van tweeerlei aard zijn : de tripodieen, die met verschillende maten worden gebruikt, en de hexapodieen die men alleen bij de § - maat vindt. * Sauferliedekens, 1540, Ps. 13-2. * m COUSSEMAKER, blz. 30. Drie eenvoudige malen (tripodie, maken een zirnnede uit : - -J I ^^ h J' ' Ik h'£n het groe - ne strae-tje Zoo dik-wyls ten ^si eynde ge - gteo. Ik heb-bermyn Hef-tje ver - lo - ren, Dat b'6a myn yrien-den ge - daen K hp'\ J r I f '"J f ft leer, wilt myn item Ter - lieh - ten, In my ge-ren goed ver - itand *• :^±j^=t±^ V^ TT^ =W ^=^ t^ tt^ ^ Iter is «r ker-ke son-Aer, nuk Of kerrmis jon-der kml-ge - klaneks. ^ DE GOUSSEAUER,  Dehexapodieen in de § - maat zijn samengesteld, naar aan-leiding der maat met zes eenheden, zes achtsten (ooze | - maat) uit gropeeringen, die twee aan twee (2 + 2+2) zijn gepaard, en niet drie aan drie (3 + 3). Zes eenvoudige maten maken een zinsnede uit : Die nach-te - gael die sanck een bedeckt, dat leer-de ick t. Van de pentapodieen (3 -t- 2 gropeeringen) ziet men een voor-beld in de volgende zinsnede : De rat, de muis, de muis, het ko - ren, de muis *. Hexapodieen en pentapodiem zijn uitzonderingen in onze lie-deren, die doorgaans uit tetrapodieen bestaan. Het gestadig herhalen van slagen die elkander van nabij opvolgen zou weldra tot eentonigheid leiden. Om deze reda worden dipodieenen tetrapodieen liefst in samengestelde maat. (Cfc ^'^ i "» i "> 8 ) geschreven, zoodat de nieuwe, hier-door bekomen maat uit twee of meer vereenigde enkelvoudige maten bestaat, waarvan de eerste op hare beurt tot thesis verstrckt. Zoo schrijft men gewoonlijk: Een is ee ne, ee - ne, ee - ne God al - lee ne. Sonterliedekens, 1540, Ps. 127. Bois, biz. 230. En niet zooals de Coussemaker noteert: I N'^^^^ Een is ee - ne, ee - ne, ee - ne. Zoo schrijft men nog: Vrolyk, herders, komt yry binnen; Koint,be - zoektmet herten wensch, en in de bij uitstek populaire | - maat : is t Ic quam al-daer ic weet wel waer, Met hey-me-lijc ghe - schal-le» Laet ODS te ga - der Die - neir dea va - der, enz. Tripodieen kunnen in ternaire samengestelde maat worden geschreven : Ik h'6n het groe - ne strae-tje Zoo dik-wijls ten ein - de ge » gaen, enz. Zooeven noemden wij de Coussemaker's gebrekkige notatie, waarin de syllabe lee van het woord alleene, die den slag roost entvangen en, in de samengestelde I - maat, in thesis moet staan, in arsis wordt geplaatst. De notatie waarbij de zware slag op den sterken tijd der samenstelling valt, geeft hier alleen voldoening aan het muzikaal gevoel. De gewoonte om aldus te handelen bestond reeds v6or eeuwen in de op maat gezongen christelijke kerkzangen, waaruit zij met het rijm in het wereldijk lied overging. Op andere plaatsen van zijn werk wordt het muzikaal gevoel door de Coussemaker's schrijfwijze gekwetst. Een notatie als deze : Daer was een meys-ken zoo jonk ea ge-zond, zoo en ge-zond i, en ge-zond i, en ge-zond i, of als deze : Jan de Mai -der, Met zy - nen lee - ren kul - der En zyn lee - ren kul - der En zyn  enz. Jan de Mal-der, Met zy - nen lee - ren kul-der, enz. De wijze van schrijven waarbij de slag op bet einda der rhythmische zinsnede komt, welk einde gewoonlijk met bet slot van bet vers te zamen valt, laat toe de elkander opvolgende zinsneden waaruit de periode ontstaat, gemakkelijk aan elkander te verbinden, betzij die zinsnede tot de volledige, de anvolledige (catalectiscbe) of vallende bebooren. De zinsneden kunnen inderdaad op drieerlei wijze met elkander verbonden zijn : I. De syllaben van den tekst vervuUen de gansche zinsnede, die dan ook volkdig is : Won - der siet-men nu ge beu-ren *. Zouge de zoo gee - ren naer En - ge - land va - ren *. Antwerp schuldig, biz. 341. Mondeling overlevering. In den latsten versvoet ontbreekt de arsis, in dit geval is de zinsnede oiwolledig (cateleisch); de leemte wordt aange-vould door verlenging of rustanduiding : Dat men eens van driu-cken spraeck, spraeck. Suy-Ye-re, schoo-ne ver-maeck-lij-cke, maegd. III. De laatste versvoet der zinsnede is insgelijks ter bevre-diging van het muzikaal gevoel, verlengd. Zulk een zinsnede, vordt vallende genoemd; waar zij met arsis aanvangt is zij mede onvolledig : Des win - ters als het re - gbent \ En zijn kniis-ken moest Je - bus dra - gen *. De verlenging kan ook door het rustteeken worden ver-vangen en dit is En zijn kniis-ken moest Je - bus dra - gen *. De verlenging kan ook door het rustteeken worden ver-vangen en dit is En zijn kniis-ken moest Je - bus dra - gen *. De verlenging kan ook door het rustteeken worden ver-vangen en dit is En zijn kniis-ken moest Je - bus dra - gen *. De verlenging kan ook door het rustteeken worden ver-vangen en dit is En zijn kniis-ken moest Je - bus dra - gen *. De verlenging kan ook door het rustteeken worden ver-vangen en dit is En zijn kniis-ken moest Je - bus dra - gen *. De verlenging kan ook door het rustteeken worden ver-vangen en dit is En zijn kniis-ken moest Je - bus dra - gen *. De verlenging kan ook door het rustteeken worden ver-vangen en dit is En zijn kniis-ken moest Je - bus dra - gen *. De In de oorspronkelijk notatie werkelijk het * Starter, Friesche Itist-hof, 1621, biz. 99. * Idem, biz. 77. * WnxEMS, Oude Vlaemsche liederen, biz. 276. * BoLS, biz. 70. * Geval met het laiatste aangehaalde voorbeeld. Dat dit lied in Bols' verzameling in | - maat wordt genoteerd, neemt niets weg van het door ons te leveren bewijs : En /.ijn kruisken moest Je-sa^ dra-gen Tot Je - ru - sa - lem in de fttad, enz. Vooraleer wij echter tot de elkander opvolgende zinsneden, tot de periode overgaan, hebben wij het verband tusschen muziek en woord nader te beschouwen. TWEEDE HOOFDSTUK De muzikale rhythmus Tiege past op het Nederlandsche lied Syllabe — Voet — Vers De rhythmiek onderzookt de vormen die tot gemeenzamen steun aan de muziek en aan de poezie verstrekken, en waar- door het vers zich van het proza onderscheidt In de instrumentale muziek blijven die vormen volkomen vrij, en heeft de componist alleen rekening te houden met de wetten door de natuur aan den rhythmus voorgeschreven, en die voortspruiten uit den nationalen smaak of uit het gebruikte speeltviig. Anders (96ft) is het gesteld met de gezongen muziek. Hier houdt deze volkoraen vrijheid op. Om goed verstaanbar te zijn» mogen dd syllaben niet al te vlug uitgesproken worden. Teu einde d« melodie zoo vloeiend te maken als mogelijk is, moet de gesproken taal voor de gezongen wijken, ten minste meet, waar het de gezongen muziek geldt, — wij laten de moderne muziek waarin de instrumentatie niet zelden de  te bewaren. Een gedicht bestaat uit syllaben door geluiden gevormd, uit voetefi van twee of meer syllaben, en uit metra van twee of meer voeten, metra die met de rhythmische zinsneden overstemmen. Even als de diepe muzikale klanken, door minder snelle trillingen voortgebracht, zware, lange noten behoeven, terwijl daarentegen aan de scherpe klanken meestal kleine noten, vlugge passages worden toevertrouwd, hebben de syllaben mede hunne quanliteit, tijdswaarde en hun accent, klemtoon. Door quantité der syllabe wordt bedeld de tijd die onder het uitspreken derzelve verloopt; naarmate die tijd langer of korter is wordt de syllabe ook lang ook genoemd. Doch juist hierin verschillen de Germaansche talen van de Antieke, namelijk de classieke Grieksche en Romeinsche talen, doordat zij in hunne prosodie geen rekening houden met de quantité, maar alleen met het accent. Oar komt bij dat de Latijnsche poezie der Seqtientiae in de middeleeuwsche kerkliederen mede op het accent berust. In de Nederlandsche taal ligt de klemtoon op de eerste lettergreep van het woord : brooder, brooderlijkheid 2. Bij- De woorden hoop en hop hebben in de Nederlandsche prosodie dezeifde tijdswaarde. Zie J. Vercoullie, Nederlandsche Spraakkunst, biz. 11 vlg. Zie mede daar, de uitzonderingen op den algemeenen regel die alle betrekking hebben op achtervoegsels of samenstellingen, zooals : rampzalia, kanin-  erste lettergreep dooiigaans met de wortellettergreep o?erecn-komt, Iian daarin zelden twijfel aangaande den klemtoon bestaan, wat niek altijd het geval is bij talen die den klemtoon niets als iets iogisch, lets werkelijks gevoelen. Onze taal moge bijzonder geschikt zijn tot het weergeven van de verssoorten der Grieken en Latijnen; ons oude vers moge, volgens de uitdrukking van C. Vosmaer, cc geheel rhythmiesch » wezen »; de eenige ware weg tot ontwikkeling der welluidendheid in onze dichtkundige werken » moge ons, zooals J. Van Droogenbroeck schrijft, » sedert eeuwen gebaand zijn 3, onze oade dichtkunst en onze oude iiederen, waar het quantitatief vers niets gemeen. Terwijl dit laatste scandeert: eenheTd, zTnloos, onvast, onbuigzaam, » kent het Dietsche vers, waarop het oude Nederlandsche lied berust, hierin aan de voikspraak, aan de naturlijke metriek der taal gelrouw, aan die woorden, zooals aan alie andere, slechts een enkelen klemtoon toe : In de dage-Hjksche taal zeide men vdor eeuwen, zooals nog heden : « eenheid, zinloos, onvast, onbuigzaam, » en zoo scandeert ook de Dietsche dichter. Het Dietsche vers bestaat veel minder uit lange en korte syllaben, dan uit slagen (theses) en heffin- gen (arses), of liever, en zooals wij reeds zagen, uit heffingen (zwakke tijden) en slagen (zware tijden) en slagen (zware tijden) en in onze oude liederpoezie het vers bijna altijd aanvangt met een heffing, anacrousis of voorhefflng genaamd. De verzen bestaan dus gewoonlijk uit een voorslag door drie of vier, zelden  Verhandeling overde toepassing van het Grieksch en Latijnsch m^trum op de Nederlandsche poSxij (bekroond door de Koninklijke Academie van Belgie) (1886) biz. 16, aam. (268.) gevolgd, slagen van elkander afgescheiden door een, twee of drie arses In den regel vallen de slagen op de syllaben die in de gesproken taal den klemtoon, het accent ontvangen; van daar ook de naam van accentvers. Uitzonderingen inetri causa, hebben ten doei den dreun, den vloed van het vers te vrijwaren : Bedrijft solaes genoechte ende vruecht, die blomkens staen ontploken K Den lustelijcken mey is nu in den tijt met sinen groenen bladen; int lievelijc aenschouwen, ghi die Venus dienaers zijt, men mach u niet versaden '. Het word c dienaers » dat bier met het woord « Venus » is verbonden, blijft metri catisa onbeklemtoond. De driedubbele arses spruiten wel eens voort uit tusschengeschoven adjectieven of stereotype uitdrukkingen. De aanvang van n'^ 40, Anlwerpsch liederboek : Een ionghe maecht heeft mi gedaecht, v^ordt door Ps. 98 der Souterliedekens als aanvangsregel aldus opgegeven : Een schoon ionghe maecht heeft my ghedaecht. Soms ontmoet men vier arses : Hi is gheboren van eenre maghet reene (Hoffmann von Fallersleben, Niederl&ndische geutUiche Lieder, n' 5, biz. 24). Antwerpsch liederboek, n' 27, biz. 39, sir. 2. 5 Ibidem, n' 27, biz. 39, str. 1. ( 269 ) Elders leest men : I III " Daer siet een fijn maecht ter veynster uit *. Mi rout so seer haer ghelu ghecrult haer *. I III Mocht ic een corte wijle bi u zijn '. Zooals D'W.-L. van Helten wordt aangetoond, leant menig accentvers zich inderdaad tot twee of zelfs tot drie meer of noin verschillende accentuaties. Het vers kan insgelijks enkelen, dubbelen of driedubbelen voorslag hebben ; wij duiden Meen de beklemtoonde syllabe an, en drukken den voorslag cursref. Enkele en dubbele voorslag : I I Want bi des meys virtuyt So menich cleyn voghelken ruyt, Sijnen sane is soet om hooren >. Driedubbele voorslag : I II I', Neemt desen mey in dancke seer coragieus ende ^ewaert hem na reynder sede •. Dat daer comen soude een heer also groot, die al die werelt verlossen soude mit sinen doot 7. Antiverpsch bedeck, n' 84, biz. 127, str. 2. « Ibidem, n' 138, biz. 206, str. 3. Bilden, n' 35, biz. 50. str. 2. Over Middelnederlandschen versbouw, Groningen, 1884, biz. d2,;§ 35. Antwerpsche Rederboek, n' 27, biz, 39, str, 1. Hoffmann von Fallbrücken, Niederlindische geistliche Lieder, n' 7, biz. 27, sir. 4. En met een overtoig as Dünger as stereotype und rücken oatleend objetivum: V w 111 I Mer quade niders tongen geeft die wyt. Dit melrum is aan onze taal zoo eigen, dat het zich zeife in het proza laat hooren, ten minste zooals men die taal nog op het einde der xvni^ eeuw schreef en zooals het volk die nog beden spreekt: Onsen Vader, die in de hemelen zijt, Geheyligt zy uwen naem, Ons tockome uw rijk, III t Uwen wille geschiede op der aerde als in den het minste te miskennen, mogen v^ij toch wel zeggen, dat verzen zooals de volgende tot de fraaiste en de zangerigste behooren die men in onze taal kan uitdenken : I I I De winter is verganghen, I I I ich sie des meys virtuyt, I t • ich sie die looverkens hangen, I i die bloemen spruyten in cruyl ; in gheenen groenen dale, I I I daer ist genoechlijc zijn, I I I daer singhet die nachtegale I 11 ende so menich vogelkijn *. Antwerp schieden, n' S6, biz. 99, str. 6. ( 271 ) Zeker zullen deze verzen in a Trije maat, » bij den ranger der Makamen en Ghazden, voor wat betes dan een a hortend, struikelend getrappel » gelden. Alleen uit hoofde van bet metrum, metri causa, worden in de volgende verzen de syllaben in, en o in het woord overall beklemtoond. Wanneer men echter diezelfde verzen in samengestelde maat schrijft, zijn de aangeduide syllaben ook minder beklemtoond, daar zij in het tweede deel der maat voorkomen en aid us tegenover den sterken slag, die op het eerste gedeelte der maat  de Germaansche maat, de eigenlijk gezegde Nevelingenmaat, Aie niet aiet syllaben, manr met slagen telde <Pr!7bens van dtnrSE, Vtrhandeting aver den drievoudigen invloed der Rederijkkameren, biz. 56). I - maat uit een laoge gevolgd door twee korte, de | - maat uit twee lange en twee korte : Trochaisch : Plompaert en zyn wu-ve • jte Ze zyn te merkta - gaen ^ lambisch : 8 8 'tEn is wel om de but-ter niet, 'tEn is maer om den doek*. Dactylisch : Kin-der-tjes, kin-der-tjes, steekt yul-der keel-ga-ije op'. Anapaestisch : Ik be • min ee - ne. zoe - te maagd K DE GOUSSEMAKER, blz. 9%. * Idem, t. a. p. 3 Idem, blz. 313, ; * LooTENS en Feys, blz. 123, die echter noteeren ; — w 1 — v ( 273 ) De I - maat doet zich, zooals wij zeiden, in het volkslied zelden voor. In de Coussemaker's verzameling ^ vindt men het volgende voorbeeld in ionieus-minor : 1/.N J-J/.M J J /.M J J //I J Laet ons dan-sen, laet ons sprin-gen, Laet ons ma-ken groot plat - sier. Even goed zou men in de f - maat kunnen schrijven : Laet ons dan-sen, laet ons aprin-gen, enz. En hiermede is reeds bewezen, dat een zelfde tekst voor verschillende rhythmen vatbaar is. Zoo kan men insgelijks schrijven : IH J I J ^^T7^^ Het was - ser te nacht at - so soe - ten nacht *, of: t^-JT - ^ ^sigri^=j =js Het was - ser te nacht al • so soe - ten nacht, * Biz. 318. * Tekst Antwerpsch liederboek, biz. 298; melodie Luitboek van Thysius, ji"^ 29. * Id' (274) of wel : Het was-ser \fi nscht al - m soe - ten n^ht, of w^l nog : is: ^ «^ m Het was-ser te nacht al - so soe • ten nacht. In deze verschillende rhythmische samenstellingen wordt het verband tusschen taal en muziek behouden, want, zooals D** Hugo Riemann, met het oog op dergelijke verseheidenheid van rhythmus, zegt : « immer noch stehen die gewichtigeren Si 1 ben an gewiehtigerer Stelle ^. » Daar de tijdswaarden in de meeste der tot ons gekomen melodieen onzer oude liederen, of hoegenaamd niet, of onnauwkeurig zijn uitgedrukt, moeten gevoel en smaak, zoo* we] als de aard van het lied, beslissen op weike manier de oude zangwijs in moderne notatie over te brengen is. De zangwijzen die men in de bewerkingen der contrapuntisten kan terug vinden, en daaronder mogen de melodieen der Souterliedekens worden gerekend, zijn in geen gevaU wat de tijdswaarden betreft, ongeschonden gebleven. Soms brachten de oude componisten de woorden op de reeds gecomponeerdo muziek, soms lieten zij het aan de goede zorg van den zanger over om den tekst op zijn behoor- lijke plaats te brengen. De manier waarop zij met de taal 1 Pr&ludien und Studierij Frankfurt a/M., 1895, Gesangsphrasining, biz. 112, vlg. (275) omsproDgen, maakt dat de oude notatie lot het overbrengen der zangwijzen in nieuwe schrijfwijze dikwijls van weinig of geen nut is. Als een staaltje van muzikalen onzin kan de notatie van dea geleerden Ambros worden beschouwd, daar waar door hem de aanvang van een lied van H. de Zeelandia — een onzer oudste componisten — in moderne schrijfwijze wordt weer- gegeven. Alleen het eerste vers van dit lied : cc Een meyske dat the werbe (lees : « te werve ») gaet » is bekend. Ambros schrijft < : 35^S^ enz. Hoe de bovenstaande aanvangsrecei geheel of ten deele op de muziek kan gebracht worden is moeielijk om te zeggen. In de (hidvlaemsche Rederen, zoowel ats in Een devot en profitelyek boeexken (1839), heben alle notea, op enkele uit-zonderingen na, dezelfde, dus eigenlijk geen tijdswaarde. In de door Baumker uitgegeven Niederldndische geistliche Lieder, worden wel enkele tijdswaarden aangeduid, doch de notatie gaat daar met geen vaste regelen verbonden ; men mag zijn soms op tweeerlei manier genoteerd 3. Zoo getrouw mogelijk taal-metriek en versbouw weergeven, is het eenig middel om onze oonde zangwijzen in de gelijke moderne notatie over te brengen. Waar men van dien regel afwijkt, loopt men gevaar tot de vermeldste uitslagen te komen. * Geschichte der Musik, II (1880), biz. 289-405. — H. de Zeelandia boort thuis in de eerste helft der xv« eeuw. * Uitgave der « Vlaemsche bibliophilen » te Gent. 3 Vgl. n' 30, biz. 220, v. 1 met v. 3, en v. 2 met v. 5; n' 59, biz. 296, de verzen « Nu is doch been den heilighen Stryt, en Sy waren vroem ende wel geboet. j» Die aanvang eener 15-eeuwsche melodie ^ wordt in de oorspronkelijke notatie aldus geschreven : Mi • nen geest 18 mi ont-waeckt Bui ten de laatsle noot, die ons een langere tijdswaarde dan die der voorgaande noten doet kennen, zijn al de tijdswaarden van gelijken duur. Kon er n opens de scansie van het laatst- genoemde vers eenigen twijfel bestaan, dan zouden de volgende strophen ons leeren, dat het eerste vers telkens drie accentea ontvangt. Dies zal men scandeeren, met dubbelen voorslag : I • Minen geest is mi ontwaekt, En schrijven, in de | - maat bij voorbeeld Mi- nen geest is mi ont - waecku Brengt men nu onder diezelfde noten den aanvang van het oorspronkclijk lied, een « vensterliedeken, » een echle 15^-eeuwsche serenade, dan moet men schrijven, daar die aanvang slechts enkelen voorslag heeft : Och lu - dy nu en slaept. ' • •; Te vinden in Een devoot en profitelyck boedxlieii^'bhu'^.'' ( 277 ) Alleen veronachts^aming van den versbouw kon er een verdienstelijk musicus ^ toe brengen het vers een voet meer te geven en het aldus te noleeren : Och lu - dy nu en slaept, en verder, in de tweede en derde door hem benuttigde stro- phen, te schrijven : ^ Wat Al ruy-8chet daer aen die muer, ston - dy daer tot mor-gen, In plaats van: Wat ray-schet daer aen die muer. ston-dy daer tot mor-ghen. J.-G.-M. VAN RIBBISCH, Kter en tivintig bederen wit de xv* en xyi» eeuw (1890), biz, 26. Herdnikt in Nederlandsch volksliederen boek, Amsterdam, 1896, biz. 78. (278) Het spreekt vanzelf dat het ilepend rijm, in dit laatste vers in de plaats van het staande getreden, ook in de maziek moet aangeduid zijn. Onze code liederen hebben zeiden verzen die uit gelijke Yoeten bestaan; rein iambischen dreun dient alleen bij hel danslied. Doch juist in die gedurige afwisseling van allerlei versvoeten ligt de groote verscheidenheid, de rijkdom van het Dietsche vers. Die afwisseling is zelfs te vinden in de regelen die in de elkander opvolgende strophen dezelfde plaats bekleeden. Het eerste het beste lied strekke hier tot bewijs: Str. 1. Alle mijn ghe-l Str. 2. Str. 2. Str. 2. Str. 3. Str. 4. Str. 5. Str. 6. Str. 7. Str. 8. Str. 9. Str. 10. Str. 11. Str. 12. Str. 13. Str. 14. Str. 15. Str. 16. Str. 17. Str. 18. Str. 19. Str. 20. Str. 21. Str. 22. Str. 22. Str. 23. Str. 24. Str. 25. Str. 26. Str. 27.  3. Die goede ghe-l Str. 4. Gaef |si mi 1 Str. 5. Dat 1 goede ghe-l Str. 6. Dese 1 1 nijders zijn 1 Str. 7. Dit lis ghe 1 peys doet | mi so | wee. I I derven die | lief - ste | mijn. I I stadi - ghe | min - ne | draecht. f I'I nu een | trooste-lijck | woort. I I 1 stadi - ghe | min - naers | zijn. ar - gher j dan fe - 1 nijn. daen om | dracx ver - | slaen *. Alleen het laatste vers is rein iambisch; in al de overige verzen zijn de voeten niet dezelfde voor het gansche vers. Daaruit volgt insgelijks voor de melodie eene gedurige afwisseling in den rhythmus. Men kan schrijven : Die goe-de ghe - sta-di-gbe min-ne draecht, Antwerpsch iiederboek, n' 3. biz. 4. (27d) of: 3 tJI J./^l J./JI J./J Die goe-de ghe - sta-di-gbe min-ne draecht, Antwerpsch iiederboek, n' 3. biz. 4. (27d) of: 3 tJI J./^l J./J Die goe-de ghe - sta-di-gbe min-ne draecht, Antwerpsch iiederboek, n' 3. biz. 4. (27d) of: 3 tJI J./^l J./J Die goe-de ghe - sta-di-gbe min-ne draecht, Antwerpsch iiederboek, n' 3. biz. 4. (27d) of: 3 tJI J./^l J./J Die goe-de ghe - sta-di-gbe min-ne draecht, Antwerpsch iiederboek, Ghe - sta-di-ghe min-ne dtaedbt, en in samengesteide maat : Die goe-de ghe - su-di- ghe min-ne draecht. Die samensmelting van 2 met 3 neemt bet hoekige en kan- tige | - maat weg. Aan de overwegende rol van het accent is hel ook toe te schriven, dat verzen die in de verschillende strophen moeten overeenstemmen, nu eens met staande, dan weer met slepende rijm sluiten : Str. i, V. i. Den | dach en | wii niet ver | borghen | zijn. 14 II Str. % id. I Waciiter nu | laet - u | schimpen | zijn. III Str. 6, id. Had | ic den | slo - tel | van - den | daghe '. Dit zoo eenvoudig als natuurlijk prosodisch stelsel, waarin de grootste rhytbmiscbe verscheidenbeid met eerbied voor de Antwerp's bedrok, n' 19, biz. 23, en vgl. Ibidem^ n' 3, biz. 4, str. 5, v. 2, ende daer bi dan wort bedroghen, met str. 4, v. 2, So Waer imjn trueren ai ghedaen; — n' 4, biz. 6, str. 1, v. 1, Als alle die Werelt in vniechden is, met str. 2, v. 1, Blancke berghe wel duylter kojre, enz« 1 ( 280) Taal gepaard ging, een stelsel dat ook aan den zanger toeliet zich doorzijne toehoorders duidelijk te doen begrijpen, wcrd, zooals wij reeds zagen, in de xvn® eeuw, onder den invloed der Fransche getelde syllabenmaat, den bodem ingeslagen. Yoortaan zou men scandeeren en derhalve zingen: Het stont een moeder reene Neffens dat cruycen hout, Seer druckeiick in weene, I I I In liefde niet vercout. Met pijne menich fout Sach sv haer soon eerbaer Hanghen, als puer reyn g ( 280) Out, Int vier des lydens zwaer. En in de tweede strophe : Maecht der maechden verheven Doeh, genoeg! Het is niet te verwonderen, dat ten gevolge dezer nieuwe manier van prosodieeren het gevoel der taal- metriek bij het volk op den duur aan het wankelen raakte en datzelfde volk er toe kwam om te zingen : Als de boer een paer kloefkens h^eft '. En elders : Laet ons te gader Dienen den vader '. « Het pried, Brugghe, 1609, biz. ill ^ DE GONSKMAKER, blz. 374. 3 Idem, blz. 349. Is zulke wanluidende taal ook eenigszins te verklaren door den overweldigenden rhythmus der § - maat in het drink- of danslied, scansie's als de volgende, zijn niet uit te leggen en nog minder te verschoonen : Gheluck te saem Met God den Heer bequaem. Viel in den nacht d'Herders waren op wacht *. Overigens hadden sommige dichters der xvii" eeuw geen beter beschäft van de taalmetriek dan de voikszangers. Cam- phuysen wiens Stichtelyke rymen, van 1624 tot omstreeks 1861, veertig maal werden herdrukt, leert ons in een « Uytbreyding van Psalm CXXd en CKXV, » ter plaatse waar hij de Sap- phische strophe tracht terug le geven 3, dat zijn verzen « aldus te lezen » zijn : -\/\v vr vr \y "v/'l - Zalige ure vnichtbaer van ver blijden, Die mij deedt hoore, Dat de schoone tijden Zoo zeer gewenschet van zoo menig vrome, Weer zullen komen. ^ DE GOUSSEMAKER, blz. 34. ' Idem, blz. 37. ^ Blz. 72. — Over de muzikaie scansie der Sapp Zalige ure vnichtbaer van ver blijden, Die mij deedt hoore, Dat de schoone tijden Zoo zeer gewenschet van zoo menig vrome, Weer zullen komen. ^ DE GOUSSEMAKER, blz. 34. ^ Blz. 72. — Over de muzikaie scansie der Sapp Zalige ure vnichtbaer van ver blijden, Die mij deedt hoore, Dat de schoone tijden Zoo zeer gewenschet van zoo menig vrome, Weer zullen komen. ^ DE GOUSSEMAKER, blz. 34. ^ Blz. 72. — Over de muzikaie scansie der Sapp Zalige ure vnichtbaer van ver blijden, Die mij deed hische strophe, zie Gevaert, La rrUlopie antique, blz. 81. DERDE HOOFDSTUK Periode — Strophe De op zich zelf berustende muzikale gedachte uiU Eerst wanneer zij door een tweede met haar in symmetrisch verband staande zinsnede wordt gevolgd, ontstaat de periode waaruit een bepaalde zin te voorschijn treedt. De beide zinsneden staan nagenoeg tot elkander in betrekking als vraag en antwoord. Uit een zeker getal period en, met een zeker getal verzen overeenstemmende, wordt de strophe geboren en uit een zeker getal Btrophen het gansche lied. Reeds in de erste kerkelijke hymnen, in de hymnen gedicht door den H. Hilarius (gest. 367), ontmoet men het populaire accentvers, dat later in de Dietsche poezie wordt terugge- vonden : Hostis fallax saeculorum I 111 et dirae mortis artifex, I III jam consiliis toto in orbe II 11 vipehnis consitis, III i nihil ad salutem praestare I I II spei humanae existimat ^ Ziedaar wel het vers met heffingen en slagen, dat evenals het Dietsche vers op symmetrische perioden berust. In de strophe van den H. Hilarius wordt ons bovendien een voorganger geleverd van de strophe zoouls zij 6n voor onze oude Gebabrt, La milopee antique, biz. 64. ( 283 ) verhalende liederen, ^n voor het danslied werd gebroikt. Darentegen bad het Med der wereldijke zoowel als dat der geestelijke minnezangers ^ een strophe die meer ingewikkeld was en war het vooral aan geene rijmen ontbrak. Laat ons thans eenige  hunnen tekst.of hunne melodie niet zijn aangewezen als tot den dans behoorende, ofschoon het uit die gegevens niet altijd is op te maken of bij een bedeutet, ja dan neen, werd gedanst. De eenvoudigste strophe bestaat uit slechts twee regels: Heer Hale wij n sane een bedeuten, Al die dat hoorde, wou bi hem sijn *. De strophenbouw, vier slagen en staande rijm : A — a. Vermits de melodie 3 met de sexte niet kon sluiten, moest de tweede versregel naturlik herhaald worden om met de quint te kunnen eindigen. Hierdoor verkreeg het Halewijns-lied in werkelijkheid drieregelige strophe, en dit zal dan ook wel de oorzaak zijn, dat later bij sommige streplien een derde versregel werd gevoegd, waardoor het lied afwisselend twee- Zie biz. 26 hierboven. WiLLEMs, biz. 116, schrijft nu eens : Al die, dan weer : Al wie en scandeert : Al die. de Coussemaker, biz. 142, scandeert : Al wie. D' Ralff, I III bl2. S.^, scandeert : Al wie, en verder : dat hoorde wou bi hem zijn. ' Zie biz. 49 hierboven. ( 984) en drieregelige strophe bekwam. Een ander lied met zelfden strophenbouw in het Antwerpch lied^boek voorkomeode ^, vangt aan : Dat ruyterken inder schueren lach, die schuer was eout, den rayter was nat. Aangezien aan het hoofd van dit « oudt liedeken » wordt gezegd : « Ende den eersten reghel singhet altoos tweew Erf is het niet onmogelijk dat het insgelijks op de Halewijns-melodie werd gezongen. Leerden het Halewijnslied en het lied van « Dat ruyterken under schueren » ons tweeregelige strophen kennen die tot drieregelige zijn uitgebreid, de twee bederen waarvan wij hier- boven de melodie mededeelden 3, zijn, hoewel met drieregelige strophe gedicht, verschillend van versbouw. In het eerste lied hebben de eerste twee verzen der strophe vier, het derde daarentegen, slechts drie accenten; in het tweede lied hebben al de verzen vier accenten. It II Glaes Molenaer en zijn minneken III! si saten te samen al in den wijn, I I • van minnen wast dat si spraken. II II Jesus Christus van Nasareyne I I II hi is gheboren van eenre maghet reyne, I I II dair om is God ghebenediyt *. De symmetric der elkander opvolgende muzikale zinsneden vereischt evenmin als die der elkander opvolgende verzen een N' 34, biz. 49. 2 Biz. 29 en 91. ^ Vgl. : « Het was een meysken vroech opghestaen, » Antwerpch liederboek, il' 62, biz. 92. * Vgl. Hoffmann von FALLsASLEBEN, Niederl&ndische Volkslieder, n' 28, biz. 90. ( 285 ) gelijk getal voeten. Een vaste regel is bier echter niet toepasselijk ; fantasie, smaak van dichter en componist moeten hier alleen beslissen. In het lied van « Brunnenburch » wordt de derde regel onder het zingen herhaald : i I I I « In enen boomgaert quam ic ghehaen, daer vant ic schone vrouwen staen I I I si plütten alle rosen *. » Door D'' Kalif wordt aan de musici de vraag gesteld ^ of ook bij de overige (drieregelige) liederen de laatste regel moet herhaald worden. Het antwort Door D'' Kalif wordt aan de musici de vraag gesteld ^ of ook bij de overige (drieregelige) liederen de laatste regel moet herhaald worden. Het antwort Door D'' Kalif wordt aan de musici de vraag gesteld ^ of ook bij de overige (drieregelige) liederen de laatste regel moet herhaald worden. Het antwort Door D'' Kalif wordt aan de musici de vraag gesteld ^ of ook bij de overige (drieregelige) liederen de laatste regel moet herhaald worden. Het antwort Door D'' Kalif wordt aan de musici de vraag gesteld ^ of ook Hierop is: de drieregelige strophe kan zeer wel op ziel zelf bestan. De melodieen van de op de voorgaande bladzijde aangeduide drieregelige strophen bewijzen, dat zulke schikking het rhythmisch gevoel zeer goed kan bevredigen. Ook de Duitschers hebben een aantal liederen met drieregelige strophe, waarin, onder het zingen, geen der drie versregelen wordt herhaald 3. De herhaling is dus voor de muziek niet onontbeerlijk. Beschouwen wij thans de vierregeiige strophe. D*^ Kalif toont an, dat de gewone vierregeiige strophe, waarin vele liederen zijn gedicht, een sterke overenkomst heeft met de maat der Hildebrandstrophe, op hare beurt met de Nibelungenstrophe verwant : III III III « Ic wil te lande rijden, » | sprack meester Hiliebrant, II III III « die mi den wech wil wijsen | te Barnen in dat lant. • 11 III Si zijn mi onbekent geweest | so menighen langhen dach,.. III II II in drieendertich iaren | vrou Goedele ic niet en sach *. » * Hoffmann von Fallersleben, Niederldndische Volkslieder, t. a. p., nr 6, biz. 3-2. Het lied in de middeleeuwen, biz. 554. 5 Zie BdHME, Altdeutsches Liederbuch, n^ 233, biz. 312; n'413, biz. 514, met een refrein « Faladeridum', » n' 437, biz. 543; n' 564, biz. 672. * Antwerps bederboek, n"" 83, biz. 122. ( 286 ) Later werd deze vonn, om de caesuiir duidelijker aan te geven, en  ist beghinnen, daer hoorde ick eenen rooden mont, si sunk so wei van minnen '. Overigens kunnen ter aanduiding van het metnim eener strophe de overige strophen van het lied, en waar dit zijn kan, de melodie met vrucht worden geraadpleegd. Door afwisseling van drie met vier heffingen ontstaat een nieuwe maat : 4 - a 3 V 6 II II Adieu Antwerpen, genoechlijc pleyn, I I van u so moet ick schevden : I III ic laet daer in dat liefste greyn, I I I God will mijn boel geleyden *. Weer treedt het slepende rijm  I ill Vrouwen ghepeyns is menichfout >. Antwerpsch liederboek, n' 133, biz. 200. In het eerste vers : Op een, Enz., is het word stonde een dräkförmige van Ps. 81. Souterliedekens. — In dit bedeutend van derde vers der strophe nicht een dräkförmige van den, dan weer vier accenten aan te nemen. Antwerpsch liederboek, n' §% biz. 17. De tekst van het derde versloidt ontoereikend: « daer in tliefste, » ten ware men seandeerde: « ic laet daer in tliefste, » eene vrij ongelukkige scansie; vgl. ibidem, n' 51, biz. 74; n^ 63, biz. 94, buiten de eerste strophe. Antwerpsch liederboek, n' 69, biz. 103; vgl. n' 112, biz. 110; n^213t biz. 171« eerste strophe; n>r 121, biz. 183. Plaatsen wij hier de woorden onder de muziek ; dit zal gelegenheid geven om nog over een en ander punt van de metriek te spreken : Het wayt een win -de -ken coel w-ten oos ten. Hoe las - te - lijc staet dat groe ne wout; die vo-gel-kens sin - gen; wie sal my troos ten? Vrou-wcn ghe - nich - font : De derde strophe vangt aan: « Ic was een clercxken, ic lach ter scjiolen » aanvang van een ander lied met zelfden strophenbouw, te vinden in Willems' Oude Vlaemsche liederen, biz. 194, en gezongeo op de melodie van Ps. 1. Souterliedekens, Het lied « Het wayt een win- deken » werd dus, ongetwijfeld, ook op deze melodie voorgedragen. Het lied leent zich ook tot een notatie in driedeelige maat  op de tweede syllabe van het woord (c ghepeyns, uit de meerstemmigheid is ontstaan. Clemens non papa schrijft dit slot voor drie gelijke stemmen : In den eenstemmigen zang kan de syncope worden ter zijde gelaten, en kan men in het aangehaalde voorbeeld schrijven : Vrou-wen ghe peyns is me nich fout. De quartnoten kunnen naturijk door worden vervangen. Er blijven ons, met betrekking tot de vierregelige strophe, nog verschillende andere vormen te onderzoeken. Verzen van vier en van drie accenten, twee staande of sle-pende rijmen volgen elkander onmiddellijk op : 4 — a. 4 — a 3 — 6 • • II Het voer een maechdellja ofver rijjal, I I » » tsavont^ al inder manenschijn, I I I met haer snee witte handen, I I I die winter tot haerde schanden '• De melodie ^ duidt herhaling van den derden versregel aan en het bestaan van een soort van refrein, dat dan ook in ^n * Antwerpsch liederboek, n' 6i, biz. 91. * Te vinden onder Ps. 146 der Souterliedekens, — Vgl. Hoffmann von Fallersleben, Niederl&ndische Volkslieder, n^ 26, biz. 86 : « Daer zou een magelje vroeg opstaen. » ( 291 ) strophe van den tekst — de derde — wordt aangeduid. Het kort refrain dat in meer liederen voorkomt en voortspruit uit de herhaling van het slotwoord voorafgegaan door het woordje tt]a« » valt buiten het metrum, evenals navolgingen (imitations) in den mnzikalen rhythmus niet gerekend worden. Echter is hier de strophe i&sk gevolge der aangeduide herhaling,  In - der ma - nen - schijii, met haer snee wit - te han-deD, die win - |er tot haer -der sehandeo, die nin-ter toi baer-der schan den. ja, schan den. Ja, schan den. Het lied waarvan de aanvangstrophe met hare binnenrijmen in de eerste twee regelen volgt, kan zoowel onder de liederen ( 292 ) met vierregeligen als tot die met zesregeligen strophenbouw worden gerekend : waerde mont | ghi maeckt ghesont myns hertens gront | tot alder stont; als ick bi u mach wesen, so ben ick al genesen. Een ander metrum heeft de volgende vierregelige strophe : Hansjen de Backer by der str'ate was gheganghen / Het wekte syn soete lief met sanghen / I III Hy seyde : moy Elsjen, laeter my toe / I II Latet jou ontfermen, dat ic buyten bin *. Weer een ander wordt in de volgende strophe wasargenomen ; I I II Het wasser een coninc seer rijc van goet, I I II Hi vride Abrahams dochter van elf jaer out; I I II Of al u goet steec ic in brande ^. Door D' Kalff wordt nog op verschillende andere vierre-gelige strophen gewezen 4. De volgende behoort in de xiv« eeuw thuis en heeft tot schema : 4 — a 4 — a 4 — a d - b Antwerpck liederboek, n' 130, biz. 196. 2 Haerlemsck oudt lied-boeck, aangehaald door D^ Kalff, biz. -242 en 553. Nederlandsch liederboek van het Willems-Fonds, II, 2^ uitg., biz. 12. i T. a. p., biz. 553-554. ( 293 ) De Eerste drie verzen in elkstrophe rijmen op elkander, het vierde vers der eerste strophe rijmt op het vierde der vicr overige strophen : I III Mijn hertze en can verbliden niet, I  In een ander lied hebben de eerste drie verzen slepend rijm, het vierde vers rijmt insgelijks  I • dus ick moet leeren minnen i I I ende draghen last allein '. Elders vindi men vier elkander opvolgende stand rijmen (a— by a — b): II II Mijn zin, mijn moet, mijns hertzen bloet anich so minnenlijch gevuecht eewich an eene vrouwe goat; I III sonder verdriet het mir ghenuecht '. Verder vinden wij voor onze liederen gebruikt : de vijfrege- lige strophe; de zevenregelige, die met de vijfregelige in verband staat; de zesregelige; de dikwijls voorkomende acht- regelige; daarbij strophen van negen, tien, elf, twaalf en Oudvlaemsche liederen, n' 18, biz. 74« I Ibidem, n' 136, biz. 219. I Ibidem, n' 20, biz. 77. I dertiea regels, ook wel van vijftien i. In al deze strephen kan de vorm even afwisselend zijn als in de vierregelige, zoodat 4e afwisseling zich uitstrekt tot het oneindige. Wij zagen, dat een deal der Otulvlaemsche liederen tot de hoofsche poezie, de kuns't der trouveres behoort, wier buiten- gewone rijmvaardigheid bekend is. Anders is het met de * Populaire poezie gelegen. Zoo men in het Antwerp schuldig bewijs, de meeste afwisseling vindt, elders levert hetzelfde boek het bewijs, dat de volksliederendichter het rijm gemakkelijk kan ontberen. Bierioven tiebben wij a Het daghet » aangehaald, als afgeleid van twee iange versregels zonder binnenrijm. De volksliederendichter drijft de onverschilligheid voor het rijm dikwijls zoover, dat hij het onnoodig acht het staande of slepende rijm of woord waarmede het vers eindigt, in de elkander opvolgende strophen met staande of slepende rijm te doen overeenstemmen. De twee volgende strophen behooren tot een zelfde lied : It I I Ay lacen nu ist altemael ghedaen, III I waer ick mi keere oft waer ick mi wende, van troosten en hoor ick gheen vermaen, t i ( I I I si hout haer oft si mi niet en kende. I I I Woude si mi troosten, die waerde geminde, I I ende gheven mi een vriendelijck opelacb, so waer verdreven alle mijn allende ende al dat mijn herte deeren mach. Hoe het Dietsche vers het Latijnsche navolgde, hoe de rhythmus onzer taal, daar waar ze op kerkelijke melodioen 1 lie de voorbeelden aangehaald door D' Kalff, Het lied in de middel- eeuwen, biz. 554, vlg., Antwerpch liederboek, nr 146, biz. 218, str. 5 en 6. Vgl. Ibidem, n'4, biz. 6, str. 1 en 4; n' 6, biz. 9, str. 1-6; n' 8, biz. 1ft, str. 1-^, werd toegispaftt, met dien der Latijnsche ttal afwis8elde«n den tambiscfaen drenn door bet Dietscbe vecs verving, willeii wig door een 10**'6eawscbe aavolging duidelijk mtken. Ziebier de Latijnsohe aanvaiigstropfa^, met baar eeansie : I I n I Jesu dalcis memoria R I II dans vera cordis gaudia, II I n I  Volge nu met zijn scansie de Nederlandsche tekst, die ap de melodie der bymne werd toegepast: II I II I Jesus, soete aendachtieht, II I II I waerachtige vroude en salicheit, II I n I mer boven allejghenoeobdicbeit II I II. I ife sO€?t dijn teghenwoordicheit. 