Herinneringen uit de loopbaan van een Indisch officier
))Die charge van van nacht was goed , Eobert ! ik heb er onze lan- siertjes in den Java-oorlog zien maken , die een portie minder wa- ren. Gg hebt uwe sporen verdiend, man! Als ge zoo doorgaat, wordt ge nog een flink jager. AUeen weet ge u nog niet genoeg onzigtbaar te maken ; daar steekt altjjd een hand of een voet van u door de aJang-alang of de struiken, Een vinger is te veel , — 88 water, Koeroes ! ik zou een kali (rivier) kunnen leeg drinken ; 't is alsof ik de M era pi (een vuurspuwende berg) in mgn ligchaam heb 1" ))Ja, dokter! daar staat ge nu met al uw lat^jnsche geleerdheid ! Sodiwongso zal wel weer uit begraven zgn. Als Smito hem niet te huis vindt , dan ben ik in een uur. . . ja , waar ? — dat doet er niet toe ; dat zal wel teregt komen." »Die buks, Robert! — die buks is voor u; de vrouwtjes hebben er niet aan , en houden genoeg over om een ander 1 a k i (echtge- noot) te zoeken. Mag ik u uw erfenis ter hand stellen , ge zult hem waarderen; maar ik raad u, maak zoo weinig mogel^k gebroik V£i.n den sneller, dat heeffc mij eens bijna het leven gekost, — Koe- roes ! haal mijn b i n t a n g (kmis) eens voor den dag.* * De arme Koeroes begreep haar heer maar half, en begon luid- keels te weenen. »Kom , hati ! waartoe dat gekerm ; wacht daarmeS tot dat ik dood ben ; dan kunt ge schreeuwen tot morgen toe , en dan is alles weSr uit. Geef het kruis van den radja wolanda (koning der Hol- landers) eens hier. — Zoo , dank ! ik hecht aan weinige dingen , maar dit eereteeken moet mede in het kistje , hoor ! Eigentl^k moest de Koning het terug hebben , maar Robert zal wel een requestje schrg- ven ; wilt ge , Robert ! gij kunt nog al goed met de pen omgaan." Robert stond op een afstand tegen een stjjl der galerg geleund ; zjjn gemoed was vol , hij beloofde alles. Onafgebroken hield hij den blik op den grooten weg gerigt. Daar gaat in de verte een stofwolk op I twee Javanen komen er uit te voorschgn ; hunne paarden hoUen over den weg. 't Is Smito met Sodiwongso den slangenbezweerder. Brave Smito ! wat ziet hj er ontdaan uit ; in zgn oog vlamt het vuur eener koortsachtige opgewondenheid. De blik van- Sodiwongso is kalm en ernstig ; zjjn uiterlgk verraadt de deffcigheid van een pries- ter. Ik geloof dat Smito zijn paard • erg gesambokt (gezweept) heeft , en het den slangenvorst maar half bevalt met zoo weinig de- corum aan te komen. Sodiwongso treedt langzaam en met neergeslagen oogen het huis 89 binnen , en groet diep. Al zgne bewegingen zijn afgemeten ; hij schjjnt volstrekt geen haast te hebben ; haast is niet deftig , en eeii slan- genbezweerder verliest zgn deffcigheid nooit. Een slangenbezweerder spreekt weinig en gaat meestal alleen. Wei- nig spreken en alleen gaan maakt indruk op de menigte ; alle pro- feten hebben dit in acht genomen. Een slangenbezweerder is nu wel geen profeet, maar hij behoorttoch tot de cathegorie vanmystieke wezens , die iets kennen dat anderen niet kunnen nadoen. Het is hem niet genoeg het kruipend gedierte. te beheerschen , en het kwaad weg te nemen dat hunne beten veroorzaken , de slangenbezweerder wil als een hooger wezen vereerd worden. Daarom begint hg met zich zelf te vereeren en iets geheimzinnigs aan te nemen ; h^ spreekt niet en gaat alleen. Hij vat een giftige slang met ontbloote hand aan , doch niet zonder daarbg een gebed te prevelen. Hij bewijst zelfs eerbied aan de doode slang, die hij afgemaakt in de sawah vindt liggen ; hij begraaffc ze , al biddende , in een gat op zgde van den weg. Hg verkoopt , in 6^n woord , veel kunsten en verbergt de eenvoudige waarheid onder een stapel vormen , — de gewone taktiek bg lieden van zgn soort , en bg nog andere lieden ook ! Zoodra Sodiwongso was binnengetreden , verwgderde zich ieder van de baJie-balie,, waarop Mac'oly lag te sterven. Eobert gingtoennaar het hoofd-einde en nam de plaats in , die de dokter verlaten had ; daar ontmoette hg de groote oogen van den slangenbezweerder , die gedurende 6en seconde de oogleden opsloeg en hem aanzag , als of hg wilde zeggen : wat doet gij hier , vermetele ? — doch die daar- op geen notitie meer van hem nam. ^odiwongso rigtte geen enkele vraag tot zgn patient , verwaardigde zich zelfs niet een oog te werpen op de wond , die ik ontblootte. Hij haalde een vuil , onooglijk boek uit zgn boezem : het was de Koran. Waarschgnlijk kon hg de arabische taal niet lezen , maar wie zou zich vermeten dit te veronderstellen J wie , die hem het boek boven zgn hoofd zag houden , het vervolgens geopend op een stoeltje leggen , hem er voor op de knieen zag vallen , en gebeden hoorde prevelen ! Toen dit eenige minuten had geduurd — al v^el te lang voor 90 Robert's geduld , wiens hoop op hulp van d i e n man al meer en meer begon te vervliegen , — stond Sodiwongso langzaam op , ging statig naar een hoek van het vertrek waar een g e n d i e (water- kruik) stond , en ftchonk water over in een bak. Daarop sprak hij nog eenige onverstaanbare spreuken uit den mahomedaanschen bijbel , en sprenkelde toen het water — dat nu wywater was geworden (mahomedaansch wgwater , wel te verstaan) — rondom het rust- bed , waarop de arme Mac'oly met de hevigste smarten worstelde. Eindelijk — nadat hij den bak had overgegeven aan Smito , die met de rest van het g^zin in diepen eerbied ne^rgehurkt zat, — eindel^k naderde hy den kranke , zag hem met zijn doordringende oogen scherp aan , boog het hoofd , als ware het om de wonde te bezien , en toen z|jn mond er nog een palm van verwjjderd was , blies of Kever spuwde hjj er met drooge lippen op. »Ik voel geen pgn meer ," riep Mac'oly bgna gelgktydig uit ; x>oeff! ik was anders gaauw bezweken!" De slangenbezweerder had zich we^r opgerigt. Toen sloeghg het smerige gebedenboek voorzigtig toe , stak het in zyn onreinen boe- zem , ging langzaam naar den trap , wendde zich om tot het ma- ken van een diepen s a 1 a m (greet) , steeg te paard en reed stap- voets het erf af. Robert hem achterna. ))Gy wilt toch niet been gaan , Sodiwongso !" • ))Ik meet heengaan , heer !" »En de kapitein " ))Zal geen smarten meer lyden." »Is er dan geen hoop meer ; zal hjj sterven ?" • ))Hij zal leven , heer ! God is groot !" Andermaal boog zich de slangenbezweerder en reed weg. De pijnlgke doodstrek was van het gelaat des Ijjders verdwenen en had plaats gemaakt voor de uitdrukking eener zalige rust. Ik kon mijne oogen niet gelooven. Het kwam my voor dat het straks gezwollen been reeds minder dik , de glinsterend gespannen huid reeds doffer was. Met een glimlach op 't gelaat sloot Mac'oly de oogen en viel in slaap. xrx. Een boer is een boer. 't Is mifischien geen slechte taktiek om nooit goed te keuren 't geen men niet kent , en ieder onbekende te wantrouwen. Men wil niet gaame nitgelagchen worden , nog minder z^'n onkunde erkennen , en aUerminst bedrogen worden ; daarom is zoo'n voomaAm wantrouwen in onbekende zaken en personen niet kwaad ; zoo doende redt men zich uit menige ongelegenheid. Kort na m^n terugkeer nit Indi@ ontbrak het mij niet aan de gelegenheid om 't goede dier taktiek op te merken , voomamelflk by een vroeger scboolkameraad met wien ik veel en gaarne om- gin^. Hg had nimmer een bijzondere studie van onze indische bezittingen gemaakt , en kende dus weinige b^zonderheden van land en volk ; viel het nu eens voor dat ik iets bgzonders vertelde , between hij voor bet eerst uit mjjn mond vemam , dan speelde er een ongeloovige lach om zijne lippen, die mij in bet oog van an- detren belagcbel^k en inwendig woedend maakte , want ik kon im- mers niet bewgzen dat ik geen onwaarheid opdischte ! Zucbtend dacht ik dan aan den diepen zin van bet bekende vertelsel van ze- ker jong matroos, die bij z^n familie voor een leugenaar werd uitgekreten , toen hij , van een reis naar Java teruggekeerd , ver- baalde viiegende visscben te hebben gezien. Enkele malen ecbter wordt zoo'n ongeloovige bescbaamd. Op zekeren dag , bet museum in Artis met dien tw^jfelaar rond- wandelende , verbaalde ik , in de afdeeling ampb jbi€n gekomen , van 92 bgzondere groote oesters in schelpen van twee a drie voet middel- Ign , die op Java's oostkust gevonden worden. De ongeloovige glimlach vertoonde zich terstond op het gelaat mgns.vriends. ))Eenniaal Z9lfs is er een tjjger door gevangen ," li^t ik er op volgen. De lach werd ironisch.. ))G§ weet immers ," ging ik voort , ))dat de oester zich sluit als men hem aanraakt. Welnu ! toevallig was een tjger , die langs het strand joeg , met zijne pooten in een geopende schelp gekomen. De oester had zich dadelijk gesloten , en wel met zulk een kracht , dat de tgger niet verder kon , en deze eindelgk door eenige Javanen die op zgn gebrul waren toegeschoten , met lansen werd afgemaakt." Met een goedigen , maar ernstigen glimlach en ietwat gekrulde bovenlip gaf mjjn vriend mij te kennen: »dat hij noch aan zulke monsteroesters , noch van de tggerhistorie iets geloofde — ik moest 't hem niet kwaljk nemen." Nu wilde het geluk , dat ik op hetzelfde oogenbhk zulk een oesterschelp in een hoek der zaal op den grond zag liggen. Met groote zelfvoldoening wees ik hem er op. Ja , nu was 't toch waar ! dat had hij nooit gedacht ! Daar komt een kamerbewaarder naar ons toe en zegt : ))Dat is nog maar een klein exemplaar van den gewonen Javaan- schen oester , mgn heeren 1 die de menscheneters bij hun ontbgt nuttigen. Zjj gebruiken ze ook wel om levende tjgers mee te van- gen, die er verzot op z^jn." In de oogen m^ns vriends was een oppasser van Artis byna een autoriteit in de natuurlgke historic. Ik stopte dien oppasser een paar kwartjes in de hand , omdat hij mgn eer herstelde. Toen ik Sodiwongso's bezoek bij Mac'oly beschreef, heb ik inge- dachten dien ongeloovigen glimlach op het gelaat van menigen le- zer gezien. Ik neem *t hun volstrekt niet kwalijk ; want ware ik niet ooggetuige van die wonderdadige genezing geweest , ik zou even- m eens het verhaal in tw^fel trekken. Ook thans kan ik niets be- w^zen ; toenmaals dacht ik er niet aan , . om procesverbaal van 93 het gebeurde te laten opmaken. Die dus overtuigd wil worden , ga twintig jaren onder de Jayanen leven ; welligt komt h.^ dan een- maal in de gelegenheid om een slangenbezweerder aan het werk te zien. Evenmin als g^ , lezer ! ben ik bggeloovig. Ik geloof niet aan wonderen , maar ik sta dikw^ls verbaasd over den onuitputtelijken rijkdom der nataur , over krachten die ons voor het grootste deel nog onbekend zgn. Ik geloof niet aan het bezweren van slangen door het iiitspreken van spreuken uit den koran, maar wel aan een bg- zondere sympathie tnsschen levende wezens, wel aan de magt van het eene schepeel over het andere. Eegts van mg woont een jonge dame , die van de tering is genezen door met haar bond te sla- pen , en links van , mij leefde een oude jufier , die meer van haar kat hield dan een moeder van haar kind , en die van verdriet stierf toen zg haar kat had verloren. Als ik een verhandeling wilde hou- den over dit onderwerp , dan zou 't mij niet moegelflk vallen om honderde voorbeelden aan te halen , die aUen een b^'zondere sym- pathie van den mensch voor het een of ander beest aantoonen. Dat er dns in een land waar veel slangen zijn , ook menschen worden gevonden die een groote sympathie voor slangen hebben , is niet te verwonderen. 't Is nog zoo lang niet geleden dat de couranten me- dedeelden , dat er in de Veluwe een boerenknaap leefde , die altjjd eem of meer levende adders op zijn borst droeg. En wat nu de genezing van slangenbeten betreft , — i k kan het niet verklaren ; maar ik heb 't gezien. H|j , die begrgpt , hoe de boer te Nieuwersluis iemand door een enkele aanraking vande tic (aangezigtsp^n) geneest , verklare ook de geneesw^'ze van Sodiwongso. Is die boer een magnetiseur ? — mjj wel ; doch dan is Sodiwong- so er ook een. Waarom zou de javaansche boer niet even goed magnetiseren kunnen , als de hoUandsche ? een boer is een boer. Genoeg ; M^c'oly heeft nog twaalf jaar geleefd en wij hebben za- men nog meni^ stuk grof wild geschoten. XX. Beschaving ! ontwikkeling ! vooruitgang ! Wat klinken ze schoon, die woorden: licht der beschaving, hoo- gere ontwikkeling, vooruitgang! — Welkeene heerlgkebestemming, dat licht in de duisternis te ontsteken! Welk een verheven roeping een blinde bevoMng de oogen te openen ! Hoe menig vurig ne- derlandsch jongeling zou z^n leven daaraan w^jden , als hg niet door de w^sheid zjner ouders bg tjds werd teruggehouden. Javanen ontwikkelen , Alfoeren beschaven , Dajaks bekeeren , — overal worden die woorden uitgesproken — en wanneer missen ze hunne gewone uitwerking ? nboit. Lees romans , geschied- of zedekundige ; hoor de kansel-redenaars , orthodoxen of liberalen; vemeem wat de sprekers (groene , of roode , of kameleontische) in 's lands vergaderzaal getuigen , — alien maken er gretig gebruik van, en weten vooruit dat er dan een applaudissement volgt, even goed als de tooneelspeler 't weet bg een: »Rrrrred ons, o! mgn God !" de zanger b^ een lang gerekten triller , en de danseres by een buitengeWone verhefling van haar fraai gevormd been. Inderdaad, het is een prachtig onderwerp om over te spreken of te schryven, vooral voor iemand die nimmer een voet buiten het beschaafd vaderland heefk gezet en aan zgn verbeelding vrg spel kan geven. Dan staat het vrjj , zich die ))wilden" voor te stellen als een troep jakhalzen die door de bosschen jagen , de ongelukki- gen ! die raauwe wortek en kruiden kaauwen , de rampzaligen ! die ongebraden beefsteak's versHnden, de ellendelingen ! dieparen, wan- 95 neer zg elkander liefhebben , zonder geboorte , stand of forkdn in aanmerking te nemen; a&chuwel^k niet waar? die geen begripder Drie-eenigheid hebben , de goddeloozen ! en denken dat de zon God is , — monsterachtig ! 't Is niet zonder aantrekkelgkheid , om in Indie , midden tnsschen die onbeschaafde natuurgenooten levende, nu en dan telezen water in Europa over dat onderwerp verhandeld wordt ; men kandanzoo gemakkel^k het een en ander aan de werkel^kbeid toetsen , en men staat yerbaasd over de groote juistheid , het verstand en de kennis van z^jne beschaafde brooders. Bondom u en alom ontwaart ge de Dzegeningen" der beschaying. Op de hoofdplaatsen van Java bgv. , waar de inlander ruimschoots zgn deel van die zegeningen heeft ge- had , ifl bg niet meer onderworpen , niet meer kruipend beleefd , gaat h$ niet meer half naakt over 's Heeren wegen. Het licbt der besohaving heeft, hem gevoel van eigenwaarde gegeven en h^ groet u niet meer ; hg gaat naauwelgks meer voor u uit den weg. Nog kont gg hem niet b e k e e r d noemen , maar reeds oefent hg zijn godsdienst niet meer uit ; hg eet de varkenskoteletten van uw scho- tel op en drinkt een aangetrokken flesch wjjn of brandy opuwege- zondheid leeg. Vreemden gastvrg te ontvangen, beschouwt hg te- regt als een dwaasheid , en hij verstaat zoo good als een blanke huis- bediende , om die kleinigheden , waaraan ge niet denkt of die ge niet nagaat , als sigaren , provision , z^den doeken , enz. tot eigen profijt te benuttigen. Elders , waar een geheele bevolking bekeerd is , ziet gij het Ucht der beschaving uit de ronde zwarte hoeden , uit de kousen en schoenen sch^nen. Tegen drie ure is de jagt afgeloopen , en tegen vier zyn wj aan de woning van den Wedono terug. Onze gastheer heeft zjjn huis geheel tot de ontvangst der heeren laten inrigten en zijne vrouwen zoolang in de belendende dessa gelogeerd. Men baadt en ontkleedt zich , en vergadert ten vjjf ure in de pandopo. Daar staat een ge- dekte tafel gereed. Het drankstelletje , dat op de jagt zelfs was mede- genomen en ons gedurig werd aangeboden , gaat eerst nog eens rond. De Wedono Het geen gelegenheid voorbggaan om een goed voor- beeld te geven. Spgker meende dat men de uitwerking van het geestrgk vocht reeds bg den Wedono" kon bespeuren ; ik merkte echter geen teeken van dronkenschap bg hem op. Vrolgk washjj, en spraakzaam ook ; y66t dat de soep werd rondgediend , wareu de 97 w^nglazen reeds iogeschonken en stelde de Wedono voor , een »dok- ter snelletjie" te drinken.. Deze kennelgk beschaafde , echt aristo- cratische uitdrukking verwierf algemeene toejuiching. 't Was niet hat eenige waardoor de beschaving van den Wedono aan het licht kwam , ))een l^ntjie , toewan Eobert !" ))daar ga je , toewan Pan Eoorik !" ,zoo klonk het voortdurend uit zgn mond. Waarlgk men verbeeldde zich bg een uiterst beschaafd landgenoot aan tafel te zitten. Onder de dischgenooten bevonden zich een paar bloedverwanten ?an den Wedono , een kliwon en een zoutpakhuismeester. Spreken deden z§ niet veel , maar drinken des te meer. Verder waren er nog drie geklenrde opzieners der cultures , die met iedereen mede* lachten en na elken toast een luid hoera aanhieven. De Wedono had ons een verrassing voorbereid. Gedurende het des- sert had het personeel der gammelang zich z^delings van den pan- dopo neergeslagen met de verschillende instrumenten v<56r zich. Voegden zich gewoonl^jk een p&4r ronggeng's (dansmeisjes) bg de mu- ziekanten , thans zag men ze b^ dozynen. leder oogenblik kwamen er nog andere bij , zoodat het haar ten laatste aan plaats ontbrak om neven en achter elkander ne€r te hurken. Toen iemand van het feestvierend gezelschap dien ontzettenden toe- loop van sierlijk getooide vrouwen opmerkte, had de Wedono onbe- gr^peiyk veel genoegen. H^j moest dadelgk n6g een toast drinken (hg had onophoudel^k toasten gedronken , die bgzonder weinig van elkander verschilden). Van Goorik , die zeer in gunst scheen te staan bij den Wedono , deed zijn best om 's mans opgewondenheid nog te doen stijgen , en tikte twee glazen aan stukken om de opmerkzaam- heid te trekken op den nieuwen toast van den Wedono. »T e w a n-t o e w a n" — hier hikte de spreker — ))d e n g a n ini glas saja minom •— hik — salamat kapada saja p e n j a — hik — tsobat bajik — hik — (met dit glas, mg- ne heeren ! drink ik het welzjjn m^ner goede vrienden). S a j a b i- lang — hik — tsobat baai-baai — hik — sebab saja soeka terlaloe — hik — toewan opsier samoewa — Ink — (ik zeg , m^er zeer goede vrienden , want ik houdliet meest van alle ofQcieren) ; dan s a — hik — saja harap — hik — n. 5 \ 98 toewan-toewan lakas — hik — najik djindral — hik — (en ik hoop dat de heeren spoedig generaal zullen worden)" . .. Hier zweeg de spreker , omdat zgn tong haar dienst weigerde. Ter- stond viel van Groorik in met een krachtig hoera! de tafelgenooten Tielen hem bij , en luide v^erd het herhaald^ door de bevolking , die om de pandopo geschaard , een lesje in beschaving kwam nemen. Na een oogenblik pauze en yersterkt door een paar glazen a n g^ g o r p e f (champagne) , deelde de gastheer mede , dat het heden ram6-ram^ besaar sakali (een buitengewoon groot feest) was , omdat zgn hart zoo big whs over de tegenwoordigheid dertoewan opsier (heeren officieren). De toewan opsier waren zjjne echte yrienden (de heeren ambtenaren der cultures dan niet ?) , altyd zoo vrol^k , die toewan opsier. Alles wat h g had , wa.8 ook vbor de toe- wan opsier. Wilde toewan Pan Koorik z^n jagtgeweer present heb- ben ? — niet ? dan moet hg een r^paard aannemen. — Ook dat niet ? Er morgen over spreken? goed ; betoel; sakarang misti d a n g s a (regt zoo , nu moet er gedanst worden). Hoeyeel dansmeis- jes meent de tsobat dat er hier wel bijeengeroepen zijn? »Mis8chien wel honderd. De Wedono is zoo magtig, z^n distrikt is zoo groot!" »Drie-honderd , toewan!" ))Drie-honderd !" Ja , drie-honderd. Gisteren was het rapport geweest , poUtie-rap- port ; nu had hjj al de meisjes aangehouden om de toewan opsier eer te bewijzen. De heer Waltrap , een gebronst indigo-opziener , bjj wien men mjj logies had aangewezen en die toeyallig ook mgn tafelbuurman W£U3, had de goedheid mg dit , in half hollandsch en half maleisch , na- der teverklaren. De ronggeng's staan niet alleen ender toezigt der politie , ma&r zgn ook hare handlangsters. Daar zg met yeel menschen in intieme aanraking komen , zjjn haar de meeste bjjzonderheden bekend van alle buitengewone gebeurtenissen die de {)olitie wenscht te weten. Kleine diefstallen , dikwgls om harentwil gepleegd , komen door hare aanwyzingen spoedig aon het licht. Op yaste tgden houdt de We- 99 dono dus rapport ; iedere ronggeng moet opbiechten waar en met wie zg hare dagen gesleten heefb. Staat nu een barer bewonderaars on- der verdenking van eenige misdaad , dan komt men ook gewis ach- ter de waarheid. En worden de ronggeng's dan niet verfoeid? Het tegendeel is waar ; de ronggeng's zgn geliefd. Men zou een zeer onjuist denkbeeld van haren stand geven , door ze te vergel^ken met Europa's publieke vrouwen. Aan haar toch valt de algemeene verachting (was meer medel^den niet christelgker ?) ten deel. De r(!inggeng'8 daarentegen genieten een zeker aanzien , en huwen zeer dikwgls , ik zou haast zeggen , wanneer 't'haar goeddunkt ; van het oogenblik af , dat zg zich uit liefde aan een man verbinden , staan zg gelgk met alle andere vrouwen. Geen dessa-bewoonster , die zich beter dan de ex-ronggeng zal achten of haar gezelschap zal mjjden. Tament nam nit naam der gombongsche officieren het woord op , en bedankte den Wedono in bloemrjjken stgl en met boertigen ophef Yoor zijne jagtpartij , zijne gastvr^'heid , z^ne goede wenschen en z^'ne drie-honderd dansmeisjes. Hy vreesde niet te veel te zeggen door te verklaren , dat de Wedono niet slechts een vriend van den Euro- peaan was , maar zelfs den Europeaan evenaarde in beschaving , in ontwikkeling , in al wat groot en edel is. Hij hoopte , — neen , hg was overtuigd dat de Wedono in rang en aanzien zou stggen ; en thans verlangde hg zelf meer dan immer tot gouvemeur-generaal op te klimmen , om den Wedono onmiddellgk tot Sulthan van Java te kunnen benoemen. ))Ik drink dus , in^ne heeren ! op den voor- spoed van den toekomstigen Sulthan van Java I hip-hip-hip , hoera ! ! !" De Wedono geraakte in een soort van geestverrukking ; zgnnaast- bestaanden dronken driemaal achtereen hunneglazen anggor poef ledig ; de sinjo's schreeuwden zich schor , en wg maakten van de al- gemeene opgewondenheid gebruik om op te staan. XXI. Menschkundige opmerkingen in verband met het beschavingswerk onder de Javanen. Toen onze gastheer welstaaashalye verpligt was om het voorbeeld zyner gasten te volgen , rigtte kg z^ne schreden naar Tament en . . .. omhelsde hem. Voor den lezer , bg wien , in weerwil van zgn verlangen om zgn achterlijke natuurgenooten te ontwikkelen , de gedachte aan de om- helzing van een inlander een gevoel van afkeer mogt opwekken , zy het opgemerkt dat de Javaan niet op dezelfde wijze omhelst aJs de Europeaan. Ik geloof niet dat het noodig is te beschrgven hoe de Europeaan omhelst , en bepaal m^ alleen tot te zeggen : »dat de javaansche omhelzing bestaat in 'taanbrengen van den neus tegen het gelaat." Yraagt gg mg hoe het mogelyk is , dat zulk een kus genot kan verschaffen , dan vraagt gjj hetzelfde aJs de Javaan , wanneer hg u ziet knssen. Misschien getuigt de europesche wgze van omhelzing van meerdere beschaving : ik geloof dit te meer , omdat de Javaan die wgze niet kent. 't Moge vreemd klinken uit den mond van een gepensioneerde , doch alleen nit afkeer van die neus-omhelzingen zou ik, met al mgn sympathie voor de Java- nen , zelf geen Javaan willen zgn. Het genot van den eurox)eschen kus is gebaseerd op het gevoel , van den javaanschen op den reuk. Voor ruiken en knssen bestaat by hem maar 46n woord. 't Maakt mg treurig , in een hoofdstuk over ont^ wikkeling te moeten bekennen , dat de reukorganen van den Javaan 101 meer ontwikkeld zijn dan die van den Europeaan, maar het is een feit. Egn sommige onzer zintuigen gewoool^k in minder goeden rstaat dan die van den Javaan , heeft het oppervlakkig den sch^n •dat ^wy op eenige punten zwakker zjn en voor hem moetenonder- doen, de beschaving tracht de gebreken te verhelpen en geeft bgv. woor slechte oogen , brillen ; voor hardhoorenden , spreekhooms , enz. Voor den reuk evenwel staat de beschaving stil , en de Javaan geniet met den neus meer , dan wjj ons kannen voorstellen. Wie kan de aandoeningen en 't genot schetsen van den Javaan , als hij het voorwerp z^ner liefde met zjjn neus aanraakt — wij weten het jdet ! Welligt ruikt hg den graad van liefde , de deugden zjjner schoo- ine — wg weten het niet; maar als dat zoo is, moeten wg erken- nen , dat ten dien opzigte althans de Javaan verre boven den Euro- peaan verheven is. 't Is echter zeer verMaarbaar , waarom het europesche kussen voor den Javaan niets aantrekkelgks kanhebben. Bg de vorming van het javaansch kind wordt al wat de schoon- heid des monds kan bevorderen , ten eenemale verwaarloosd. Van de voorbeeldige zorg eener europesche moeder voor den regebnati- gen groei ,der tanden barer blanke telgen , hebben de Javanen geen be^ip. Zg kennen de wanhoop niet , die scheeve , afgebrokkelde , wolfachtige tanden, of dikke , ruwe , gespleten lippen bjj een euro- peesch meisje of jongeling doen ontstaan. Immers zulke tanden en lippen zal niemand willen kussen. Het is alsof de Javaan met opzet zgn mond ontsiert , om de genietingen van het reukorgaan des te hoo- ger op te voeren. Op het einde zijner kinderjaren maakt hg zgne tanden zwart , koolzwart , onherstelbaar zwart ; vglt ze gelgk ; oefent zich te gelgkertgd in het gebruik van sirih-pruimpjes , die hij half tiit den mond laat steken , terwgl de andere helft aan de binnen- zgde een roode afscheiding doet Qjitstaan , waarvoor de t a m p a t 1 o e d a h (spuwbakken) zijn uitgevonden, De mond van een Javaaoi is afschuwelgk leelgk ; hg is zwart als roet, Had de Wedono van Soempiejoh derhalve den luitenant Tament op europesche wjze omhelsd , uw afkeer , lezer ! ware door mg ge- deeld. Maar , hoe ontwikkeld ook in het gebruik van europesche spgs en drank , in Igntjes trekken en toasten , — op het punt 402 van omhelzen verkeerde de Wedono in een volmaakt wilden staat. i)e gasten legerdeii zich op de vele rustbanken , die in de pandopo waren geplaatst , en bliezen met :v7eUu8t den rook der manilla-sigfa- ren in de lucht. Zg wachtten de gelegenheid af om een whistpar- tjjtje te maken ; doch de Eadin Wedono meende de heeren beter te amuseren. Het kalme kaartspel was heden al te prozaasch voor den toekomstigen Sulthan. Onophoudelgk herinnerde hy ons dat het ram6-ram6 besaar was , en liet alles tot den dans voorbereiden. Men nam de eettafel weg* > kleine tafeltjes of knaapjes werden op zijde der kanap^'s geplaatst om er de glazen op te zetten , en de dansmeisjes gelast om nader te komen. Quasi schoorvoetend , schuchter en verlegen , slopen eenig« der oudste priesteressen tot aan de trappen der pandopo. Maar dit was des Wedono's bedoeling niet ; alien moesten nader ko- men en o p de trappen ne^rhurken , behoorlijk in het licht der lam- pen en stolpen , de jongsten vooraan ; zoo ! Nu vormden zjj een vierkant met drie a vier gelederen ; een heer- Igk carr6 ! Waarheen men ook zijne blikken wendde , overal schalk- sche lachjes , van liefde sprekende neuzen , vurige oogen , zwarte monden , bloote schouders. ))Zoo , nu begint het er naar te gel^ken : hajo! ram^! lagi r a p a t , (kom , lustig, nog meer opsluiten)" riep de Wedono , een don Juan gel^k. Statig wandelde hy langs de schoone r^en ; ))1 a g i r a p a t !" en de reeds minder schuchter e meisjes zaten nu op den bovensten trap , rakehngs aan en tusschen de rustbanken. Onderw^l maakte de gammelang een oorverdoovend geraas. De Badin had een keus gedaan ; ^en ronggeng hief zich op. Zjj , die uitverkorene uit de drie honderd ronggeng's gevoelde zich groot , maar toonde den trots 4iiet die haar bezielde. In bedeesde houding en met neergeslagen oogen begaf zjj zich naar de dansmat , ontwikkelde den langen z^den slindang van haar heupen, nam de gesloten kipas (waaijer) in de.hand en begon te dansen. Men verschoone m^j zelfs van een poging , om den javaanschen dans te beschrjjven. Hjj bestaat voomamel^k in verdraagingen van ligchaamsdeelen , die in het dagelyksch leven zelden gebruikt of die bg 103 het gewone gebruik anders bewogen worden en daaxom nog al moeije- lijk z^n. B^ dit dansen komen de voeten nagenoeg niet van den grond , en deze gewoonte duidt , naar m^n inzien , een zekere vat- baarheid voor hooger ontwikkeling aan — vooral in dit hoofdstuk niet opgepast om op te merken. In Europa namel^k is het van algemeen bekendheid dat deland- lieden en menschen van den lageren stand , kortom lieden uit de la agate klasse der maatschappij , b^ het dansen het hoogste sprin- gen , en dat , naarmate het gezekchap fatsoenl^'ker , de kring hoo- ger of beschaafder wordt , ook de voeten minder hoog van den grond gaan. Worden nu de bestaande plannen ten uitvoer gelegd en de Javanen herschapen van wildemannen in welopgevoede menschen die zich in elken europeschen salon behoorlgk weten voor tedoen, dan zullen de pas beschaafde Javanen dade]^k in de eerste klasse , b^ de aristocratie, te huis behooren ; en ik vestig hierop te eerdeaan- dacht der philantropen , omdat mijne opmerking welligt een goeden wenk bevat , om zich bg het beschavingswerk in het groot , te be- dienen van het danstalent der Javanen of van de beste dansers on- der hen. J V XXIL Het ekide van een groot ffeest. Nadat de uitverkorene eenige oogenblikken hare talenten had ten toon gespreid , zette de Eadin Wedono zich insgelijks in postuur en danste mede. Hoe karakteristiek die nationale dans zij , ook daar- in ontdekte ik reeds duideljjk sporen van beschaving. Vooreerst had het den schijn alsof de ronggeng zich schaamde voor haar zwart gebit , of dat z^j de oogen der blanke heeren wil- de sparen. Want als z\) nu en dan het gamelang-orkest met een paar uitgerekte toonen schreeuwend accompagneerde , verborg ze den wydgeopenden mond met haar slindang of kipas. Bg het slot van den dans viel de invloed van het europesche ver- keer nog meer in het oog. De ronggeng namel^k had zich aanvankelgk bepaald om , in de meest sierl^ke en liefde- of hartstogtopwekkende standen en geba- ren , rondom den Eadin heen te dansen , en nu en dan in oogen- blikken van parozisme een paar gillen te uiten. Daarop was een k a w a n tot zgn heer genaderd en had hem een met wjjn volgeschon- ken bierglafi in de hand gegeven. 't Was toen , alsof de idanser in het door den grooten profeet vervloekte druivensap een nieuw wa- pen gevonden had om de verleiding der bekoorl^ke ronggeng we§r- stand te bieden; want deze verdubbelde hare pogingen ; draaidemet het hoofd , met den rug , met alles , zoo aanminnig als z^ kon , &och vruchteloos. Bacchus overwon Venus ! — Langzaam en met golvende bewegingen bragt de Radin het glas. naar den mond. De 105 toeschouwers , dat heet de panakawans en het volk buiten de pan- dopo , gaven luide de tweekwartsmaat van het orkest aan , met een »hghheh" (de tweede »h^h" vier toonen hooger en de helft lan- ger dan de eerst-e). Dat ging sempre crescendo ; het orkest versnelde de maat bg elk ))h§hheh," en toen de Eadin het glas eindelijk leegdronk , maakten alien chorus met een doordringend hoera ! Om den Wedono te believen , gaven verscheidene gasten toe aan zijn herhaald en dringend verlangen om ieder op hun beurt te dan- sen. Het ging hun echter niet zeer bevallig af; bj} het dansenbe- hoort op zijn minst een sarong over de beenen te hangen. Men bootste zoo goed mogelijk de passen zgner danseuse na , men maakte zich , geloof ik , in het joog van den inlander zeer belagchel^jk , en dronk eindel^'k , onder luide toejuichingen van het publiek , het glas uit. De dansmeisjes zaten nu al in de pandopo , v 6 6 r de rustbanken , overal. De Wedono , die onophoudelgk doordronk , verloor meer en meer zjjn ver stand ; en wat men nog van hem hoorde , was : ))Ha- jo! rame... tsobat bajik... djindral... s]opi... sajasul- than. .. grog... rapat (komaan , vrolijk. . . . goede vrienden. .. generaal. . . genever. . . ik sulthan. . . grog. . . opsluiten. . .)." — Na al de vermoegenissen van den dag was het ons, dunkt me, ver- oorloofd ongemerkt het slagveld te verlaten. Eenige uren later, tegen twee uren na middemacht, ontwaakte ik. Nog klonken in de verte de nu zachte , liefelijke , en al zeld- zamer wordende toonen van een slaaplied , dat het g^mmelang-or- kest uitvoerde ; voor het overige was alles stil en bedaard. De maan scheen zoo vertrouwelgk door de boomen en de nachtkoelte was zoo uitlokkend , dat ik den lust niet kon weerstaan om op te staan en te gaan zien of het groote feest nog steeds voortduurde. Heer Waltrap's woning lag misschien een achthonderd passen van die des Wedono's. Deze naderende , zag ik de toortsen en vetpot- ten uitgedoofd. Hier en daar onder een troep inlanders , die om de gammelang gelegerd waren , flikfcerde nog een enkel klein palita- vlammetje van wandelende warong's. In kalme en toch vrolijke temming luisterde men naar de wegstervende accoorden , rookt^ II. 5* 106 seroetoe*s , ademde de frissche nachtlucht in , sprak zacht met el- kander, en genoot langer van het feest dan de half beschaafde meester. In de pandopo zag ik een wonderlijke , verwarde , onbewegelg - ke groep , die de grootere duisternis , veroorzaakt door het ver- overstekend dak, mij aanvankelijk belette te onderscheiden. Op een kanape in het midden der feestplaats lag de Radin Wedono geheel gekleed te slapen , en rondom hem in een digten kring zat zijn ge- ^ volg eerbiedig neergehurkt , om den slapende te bewaken. leder Ja- yaan was getvupend met een ellenlange lans , waarvan de pmit drei- gend omhoog stak ; de jeugdige kawans hadden hunne krissen ont- bloot , en wee hem , die den beschonken vorst zou durven honen | wee den dief, die van den toestand van het distriktshoofd misbruik dacht te maken ! Die brave Javanen! de eerbied voor hmi heer scheen toe te ne- men naarmate deze er minder aanspraak op kon maken. Die eerbied was z66 groot , dat zij hem , onmagtig oni op eigene beenen naar zyn slaapvertrek te komen \ niet eens durfden opnemen , en liever hun eigene nachtrust opofferden, om hem te bewaken op de plaats waar hij onder den last zijner beschaving neersloeg ! Brave Javanen ! gij verdient nog lang verschoond te bly ven van een beschaving , die u in den vorm van roode kisten A. V. H. wordt aangebragt I Ik wensch het u van harte toe. • Twee dagen later ontving ik een briefje van Soempiejoh , luiden- de als volgt : Wel-Edele Heer ! In het kamer op de bed waar UE. gelogeert heeft , is gevonden een zilvere tandepitter , waarbjj ik TIE. hier insluit. Met achting , UE. B. Dienaar , Waltrap. xxm. Een zeer gewone gebeurtenis in het dagelijksch leven. Omstreeks dezen tijd hadden er belangrijke mutatien in het offi- cierspersoneel plaats , waardoor helaas ! de onderlinge harmonie een geweldigen schok kreeg. De gouden eeuw van ons verblijf te Gombong was voorbjj ; ieder op zjjn beurt ondervond onaangenaam- heden , die men te dieper voelde , omdat men eike afleiding miste , en wier invloed te nadeeliger was , omdat z^ op de dienst een verder fel^ke uitwerking hadden. Tot nu toe was de aangename verhouding , waarin wjj tot onze chefs stonden , een krachtige prikkel geweest om met den meesten ^ver te werken ; doch zoodra er nieuwe chefs kwamen , die begon- nen met blijken van wantrouwen te geven en kleingeestige aan- merkingen te maken, maakte de ^jver langzamerhand plaats voor onverschilligheid , terwijl het zaad van tweedragt gelegenheid had om wortel te schieten eh welig op te groejen. Het verschil in karakter tusschen de nieuwe hoofden en de af- getredenen , was niet de eenige bron der onaangenaamheden ; er waren nog andere oorzaken die de tweedragt bevorderden , en de voomaamste dezer — gg vergeeft 't mij immers , dames ! — be- stond in de tegenwoordigheid eener vrouw. Er was een klerk toegevoegd aan het bureau van den eerstaan- wezenden ingenieur , een ambtenaar van zeventig gulden 's maands. Die klerk , Meyer genaamd , was nog slechts kort gehuwd met de achttienjarige dochter van een deftig doch gerumeerd grissesch burger • V 408 lang genoeg echter waren z^j vereenigd geweest om deze kreoolsche vrouw een slecht denkbeeld van het huwelgksgeluk tegeven. Meyer had meer dan den dubbelen leeftyd zyner Louise ; hg was een lui- jaard , speler en dronkaard , kortom een bedorven mensch naar lig- chaam en ziel. Louise daarentegen was schoon en lief; schoon in den volsten zin des woords , regelmatig schoon zonder koudheid ; hare zachte , groote oogen spraken van een diep gevoelig hart , en de natuurljjke lach , die gewoonlgk om haar fijnen mond speelde , ge- tuigde van een engelrein gemoed. Haar eenige fout was , dat ze Meyer tot man genomen had. Hare versch^ning maakte geen geringen indruk op het gombongsch mannenpersoneel , en deed plotseling de slapende driften van menig- een ontwaken. 't Was opmerkelgk , hoe vaak er iets in de nabgheid van Meyer's woning was te verrigten , vooral in de uren waarop Meyer bij den eerst-aanwezende zat te werken. Eenige kwamen er rond voor uit , dat zjj Louise ^norm lief vonden ; een enkele bekende geweldig verliefd te z^n en het een schande te vinden , dat zoo veel schoons in handen van zoo veel leelijks was ; anderen hielden hupne gewaar- wordingen geheim , doch niemand liet een gelegenheid voorb^gaan om de schoone Louise te zien en te spreken. Slechts van Beuk bleef onverschillig , sprak nog minder dan vroeger en wenschte — ik ben er zeker van — dat ))vrouwmensch" naar het anderp einde der we- reld. Ter eere van Louise z|j gezegd , dat haar gedrag onberispelyk en waardig bleef, des te waardiger naar gelang haar echtgenoot het minder verdiende. Misschien bleef zy niet geheel ongevoelig voor zoo- veel hulde aan hare schoonheid ; hoe het zy , nooit toonde zy het. Er was stellig niemand te Gombong , die minder aan mevrouw Meyer dacht , dan haar buurman Bobert , en toch ontdekte hy — te laat 9 helaas ! dat men algemeen h^m voor den begunstigden minnaa,r hield* Voor kwaaddenkenden bestond er wel is waar een enkele omstandig^- heid , die tot verkeerde uitleggingen aanleiding kon geven ; doch hg- zelf had die bekend gemaakt , z66 weinig was hij zich van eenig kwaad bewust. Op zekeren avond namelyk , toen ik in de binnengalery zat te 409 schrijven , kwam een huisbediende ongeroepen binnen , en sloot de wjjdopenstaande glasdeuren, die op de voorgalerg uitkwamen. De koele avondlucht speelde zoo aangenaam door hethuis, dat ik wrevelig vroeg , wat dit beduidde. ))Mevrouw Meyer vraagt een oogenblik belet , heer !" ))Webiu , moeten daarom de deuren gealoten zgn ?" Tot antwoord liet de jongen nog de gordijnen vallen , en zeide toen • ))Mevrouw wenscht niet gezien te worden." Instinktmatig begreep ik dat men een beroep op mijne liefdadig- heid wilde doen en dat m^n bediende zich in den aard van het be- zoek vergiBte. Meyer toch had reeds dikwijls voorschot op zijn trak- tement gevraagd en gekregen ; zoolang zjjn eischen het bedrag van zgn trakteinent niet te boven gingen , had ik aan zijn verlangen vol- daan. Nu echter had hij niets meer te goed en zond , op weigering bedacht , zijne vrouw op m^ af om nieuwe voorschotten te verzoeken. Het toeval wilde , dat de familie Meyer in de woning huisde , die 'tverst van het kampement verwgderd was en aan de myne grenade* Mgne bedienden wisten dus reeds vele bgzonderheden uit het huise- tijk leven der buren , en beweerden dat langzamerhand al de kleino- dien , de kleederen zelfs van mevrouw , in handen der Chinezen over- gingen. Insgelgks was het haar vurigste aanbidders niet ontgaan , dat het toilet van Louise gedurig eenvoudiger werd , de zgden ja- ponnen die hare schoone leest zoo deden uitkomen , nooit meer ge- dragen werden , en zj bij voorkeur de eenvoudige , maar toch smaak- voUe witte kabaai der nonna'd droeg. »En om die reden komt mevrouw de achterdeur in ?" vroeg ik. »Daarom is mevrouw de loentas-pagger overgestapt." Een nieuw aangelegde levende haag , ter naauwernood een voet hoog , scheidde onze woning ; *t was negen uur 's avonds en vrij duister. Niets gemakkelijker dus , dan om ongezien bg my binnen te komen. ^ Mgn vermoeden bleek gegrond te zijn. Mevrouw Meyer verkeerde in nood. Haar man had vier dagen verlof gevraagd , de laatste gul- dens medegenomen , en haar zonder een korrel rijst aan haar lot overgelaten. z' liO , Het crediet bjj den Chinees was uitgeput ; nu had z^ honger . .. de arme vrouw! Zy was er zeker van, dat Meyer niet terug zou keeren voor dat hg al zyn geld had verteerd. Op nieuw voorschot vragen , dat durfde zij niet ; *t had haar gevoel genoeg gekwetst uit naam van haar man zich op het bureau te moeten vertoonen om lets te vragen dat hjj zelf behoorde te doen ; maar hij had er haar toe gedwongen. Zij kwam thans ook niet tot mg , omdat ik de kas onder mjj had ; doch tot wien zou zij zich wenden ? Ik was de eenige , — van het eerste woord hadden hare tranen gestroomd , nu overtoog een donkere bios van schaamte haar bleek gelaat , — ik was de eenige , die haar niet met liefdesverklaringen gekweld had. Zjj kon immers hare aanbidders niet om hulp vragen ! — Hulp vroeg ze , geen aabnoes. Zy kon werken. Zjj had gewerkt — en zbnder de oogen op te slaan , ontwikkelde ze een paar gebor- duurde  a's . . . noodig 't Zal wel overbodig zijn te zeggen , dat ik getroflfen was door het ongeluk der arme vrouw , zoo jong , zoo schoon , zoo bevallig. Bat ik opstond , mij naar de sopha begaf , waarop Louise had plaats genomen , om haar werk te prijzen ('t geen het verdiende) en te verklaren dat er op het oogenblik niets was waaraan ik meer be- hoefte had dan aan tjenella's, was nabuurlyk en zou , geloof ik , ieder tweede luitenant van het indisch leger gedaan hebben. 