Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
3. Daer soude een beter hoope tot cen goede wtcompst deses werckx sijn, indien men eenige kinderen der voornaemste Orangkaijen in de fun- damenten der Christelijcke religie ende tot wederlegginge soo des Heijden- doms als des Moorsdoms, tot Batavia onder de handt van een Godvruch- tich leeraer liet onderwijsen, opdat een derselver tot sijner tijt op Tengue gesteld werde als een Voorleser in de Godsdienst, dewelcke sijne gagie moet hebben van de vervallende boeten, begravinge der dooden, bevestinge des houwelijcx ende leergelt sijner discipelen, gelijck in de negrijen op Solor den Mahomatistigen Lebeën tot haer onderhout wert toegeleijt, opdat al sulcx eens ingesteld sijnde, de kerckendienst altijd ter selver plaetse sonder beswaeringe der Comp®. mochte onderhouden werden. Ende om den wech tot dit onderhout des Voorlesers te bereijden, soude het noodich wesen, dat de sieckentrooster ofte schoolmeester, daer bij provisie liggende, de 256 SCHRIFTELIJCK RAPPORT OVER ENDE EN BALI. kinderen de gebeden wel om niet soude leeren, maer geene discipelen soude aennemen om te leeren leesen ende schrijven, dan die hem behulpich waeren om sijnen tuijn te helpen schoon maecken ende, als volleert waeren, gehouden souden wesen hem een vereering te geven, opdat van hem ontslagen wer den, hetwelck oock bij den Lebeën onder de Mooren in dese quartier gebruijckelijk is. 4. De siecketrooster daer leggende soude sich met den eersten dienen mede te benaerstigen om de landts taele te leeren, overmidts de gebeden ende Godsdienst, soo dra mogelijck is, dienen in de gemeene spraecke deses vokx , te geschieden, aengesien het meestendeel des volex met alle de vroawsper- soonen geen Maleijs en verstaen; daerom door hem ende discipelen, tot Batavia onderwezen, d’ Evangelische Historien ende andere deelen de God- delijcke Schrift, met de gemeene gebeden ende hoofdstucken des geloofs, in des landts taele dienen ter eerster gelegentheijt overgeseth te worden, op dat alsoo alle ingesetenen de lecre der Godtsalichcijt begrijpen mochten, _ hetwelcke naedien niet tijdelijcke in de Uliassersche eilanden geschiet is, de menschen tot noch toe in groote onwetendheijt gebleven sijn. 5. Van de manieren van de onderrichtinge ende bedieninge, die onder de bejaerden te onderhouden is, dunckt mij dese vooreerst de stichtelijckste te wesen ‚ dat op den dach des Heeren, den mannen ende vrouwspersoonen, die te samen in de kercke comen, het gebeth des Heeren van de siecke trooster alleijnskens voorgeseijt werde, sij ’t geen voorgcseijt is totten einde toe naeseggende. Ende dat sij op deser wijse mede de 12 articulen des Christelijken geloofs, een cort begrip der Thien Gebooden ende een con Gebeth, dienende in allen noot ende swaericheijt, leeren opseggen, waerbj dan een voorleesinge in ’t Maleis, ofte in de tale des landts wt de God delijke Schrift ende stichtelijke predicatie met de gemeene gebeden mochte gevolcht worden. 6. Dit werck soude nae apparentic goeden voortganck hebben, indien die van Tengue ende haere geallieerden door d’ Ed. Comp*. van de vreese hat rer vijanden verlost wierden, dat is, indien de Portugijscn van Larentuqus beleth wierden haer te connen beschaedigen ende die van de negrij Lam- bongh t’ onder gebracht wierden. Want gelijck do mishandelinge der Por tugijsen hacr affkeerich van de Christelijcke religie gemaekt heeft, alsoo SCIIRIFTELIJCK RAPPORT OVER ENDE EN BALI. 257 „oude ontwijfelijck onse weldaedicheijt hierin aen haer bewesen, een nienwe = genegentheijt tot het waere Christendom in haer verwecken, ende haer be- „wegen gewillichlijck haere kinderen ons tot onderwijsinge over te geven. „Moer in gevalle sij deese bijstandt niet en crijgen, sal alle hoope van vruch- ten met Godts Woort onder haer te doen verlooren sijn. 7. Indien men oock hierin een vast ende gedurich werck hebben wilde, „men soude, mijns bedunckens, geen van haer allen eenich schietgeweer moe- „ten vercoopen, daer sij nu alreede te veel van voorsien sijn, opdat aen ; onse assistentie altijt hangende, onse natie ten gevalle, te meerder vrijheijt aen de Christelijcke religie in haere plaetsen souden verleenen, ende haer ont- | sien souden de voortplantinge derselver opentlijck tegen te staen, ofte met onse vijanden te samen te spannen. | Tot wat voordeel ende profijten der Oost-Indische Comp* de bekeering _deses valex tot het Christendom soude mogen strecken, can d’ Heer tox- BERGEN UE. best aenwijzen. UEd. is kennelijck dat er een goede lading Cassia Lignea soude vallen, als het: medegaende cargasoen te kennen geeft ; soude oock, naer toeseggen der inwoonderen , in ’t toekomende meerder ende beter gelevert werden. Hier waere mede (naer stercke affirmatie der inge- setenen) een goede quantiteijt van rijs, buffels, cokosnooten ende sulpher te verkrijgen, wanneer sij (die geseijt werden over de 14000 sterck te gijn) onbesorcht haere lantbouwinge ende handel met de Alfouren (op an- dere deelen deses eijlandts woonende) drijven mochten; ten welcken eijnde versoeken dat tot Tengue, dicht bij het strandt, op cenen bequacmen héu- vel daer een schoone rivier ter seijde aenloopt, éen reduijtge gemaeckt werde, waertoe sij alle hulpe ende materialen van hout, steen ende kalck te leveren presenteren, met toesegginge, indien eenige soldaten tot haere bescherminge aldaer geleijt werden ‚ dat sij deselve van victualie voorsien willen, ende onder de bescherminge van dit reduijtge hare ne- grij sullen maecken ende haere kinderen in de Christelijcke religie laten on-. derwijsen. _Dit is Ed. Ernstfeste, Achtbare Heeren, ’t geene van de standt der inwoon- deren des eijlandts Ende, d’ welcke in-vruntschap met de Nederlantse Comp*.. ‘getreden sijn, als mede van haere genegentheijt tot de Chrisielijcke religie, ick in de corten tijd daer geweest sijnde hebbe connen vernemen. Wen- AS \ 258 SCHRIFTELIJCK RAPPORT OVER ENDE EN BALI. sche dat Godt de Heer sijne salichmaeckende genade over haer wi dat sij, van de slavernij des duijvels bevrijt sijnde, tot de vrijb kinderen Godts gebracht werden, ende dat de handel der Achtbs derlantse Oost-Indische Comp*. tot een vermeerderinge van incom) rechtvaerdicheijt geluckelijck onder haer voortgae. Gegeven adij September 28 Anno Dom. 1638. UEd. Dienaer, (Get) JUSTUS HEURNIUS. (Buiten op staat.). Copie van ’t schriftelijk Rapport gedaen door den Predikant susrus HEUENIUS, aengaende de gelegent- heijt van ’t eijlandt Ende tot het voortplanten van de Christelijcke religie. AEN DE ED. HEER GENERAEL ANTON! DIEMEN EN ZIJNE PRESENTE RAEDEN VAN Mijne Heeren ! Hoewel aen ’t eijlandt Balij comende, in de conincklijcke stadt daer de standt van saecken best soude connen ondervinden, niet ben, alsoo d’ Heer Commandeur COPER, cort nae ons arrivement, scheep begaf, sal nochthans UEd. voordraegen het weijnige daer tei hebbe connen verstaen, aengaende de apparentie van de Christelijck ter selver plaetse te connen voortplanten. Ten welcken eijnde in consideratie comt, eerstelijck, de manier t valsche Godsdienst. SCHRIFTELIJCK RAPPORT OVER ENDE EN BALI. 259 Ten anderen: den standt haerder policic. In haer Godsdienst staet aen te merken. 1. De gelegentheijt harer leeraren. : 2. Haere dwaelleere. 3. Haere afgoderije. 1. Haere leeraers en sijn niet veel in getal, noch onderscheijden in ha- bijt ofte kleedinge van het andere volck. Over haer is een generael opper- hooft, die zijne residentie bij den Coninck ten ‘hove houdt ende bij hem in grooten aensien is, die mede in 't gerichte sit over crimineele saecken. Desen staet (als geseijdt werdt) is erfelijck , hij stervende, succedeert de soone in sijne vaders plaetse. Dese maeckt de gemeene afgodenpriesters, genoempt Songoho, eenige uijt het volck, die sulcx begeeren, tot het afgodenpries- terschap leerende ende onderwijsende. De staet van dese priesters ofte Songoho ende erft niet op de kinderen, maer anderen comen in haere plaetse; dese en genieten geen gagie van den Coninck; haer verval is dat sij eenige onderwijsende, die begeerig sijn te weeten hoe ge haere afgoden ten rechten dienen ende een gelucksaligen staet nae desen leven vercrijgen mogen, daer voor een vereeringe ontfangen. 2. Van de leere die sij den volcke voordraegen, verstae : a. Dat sij houden dater een aldergrootsten ende algemeijnen Godt is, dien sij noemen Sangian toengal, ende onder dese stellen sij haere Santen, die sij Betâra noemen, hetwelcke (nae sij seggen) menschen geweest sijn, _ die deughdelijck ende vermaert, ofte op Balij, ofte in andere andere lan- den, ten haeren tijden waren. Den Sangian toengal en maecken sij geen beelden ende offeren hem oock niet, maer alle haere afgodische beel- den werden den Betâra ofte Santen ter eere gemaeckt, ende dien doen sij offerhanden. b. Sij achten de sielen onsterfelijck te wesen, ende soo: iemandt qua- lijck ofte godlooslijck geleeft heeft, dat die van den duijvel, als gestorven is, gepijnicht werdt; indien sich iemandt rechtvaerdichlijck ende eerlijck nae haere wijse gedraegen heeft, dat sijn siele dan compt in ’t lichaem van sijne soons, ofte dochters, ofte naeste vrienden kindt, dat nae sijne afflijvicheijt geboren wordt. §8ij en hebben geene publijcque predicatie \9* 260 SCHRIFTELIJCK RAPPORT OVER ENDE EN BALI. in de versamelinge des volcx van haere affgoderije ende valsche God: dienst, gelijck bij sommige andere Heijdenen gebruijckelijck is, maer sw wie van haere Godsdienst onderrigtinge begeert, die versoeckt sulcx m haere priesters ofte Songoho, als boven vermelt is, ende werdt in sijn bas onderwesen. c. De oversten van Balij en trecken het haer niet aen, soo iemant va ’t gemeene volck Mohametist wordt, hoewel daer weijnige sulcke sj, maer werdt gehouden, dat de Coninck het niet lijden soude dat iens van de grooten de Mohametische dwaelleer aennam, ende dit ontwijfelijek uijt vreese, dat met de Moorse van Java soude t’ samenspannen ende da Coninck tegenvallen. 8. In haeren afgodendienst en toonen sij in 't gemeen geenen er: a. Alsoo haere tempelen ende offerplaetsen der afgoden niet coeli sijn als in Siam, noch voor superstieus heijlich gehouden werdes, ke de cust van India; maer haer afgoden sijn een spanne lang van dep gebacken, in gedaente van een gecleedt man te peerdt, ofte als « staende manspersoon met een lange rock becleedt; herbergen in een dep huijsken, twee schreden breedt, wiens wanden sijn van horden met dag bestreecken ende het dack van stroij, voor dewelcke somtijts een ledigs aerden pot ofte twee ende een aerden schotel staen, ende hier boven ea quitasol van papier, die beschildert is, het huijsken voort vuijl ende a ordentelijck gestelt sijnde. Deese huijskens staen in een plaetse met es leemen muijr omtrocken, waer in rontom eenige baleije gemaeckt mp Dusdaenige plaetsen, nae dat ick nu ende als voormaels op Balij was, het be konnen hooren ende mercken, sijnder weijnig, maer wel veel offerte lijckens voor den satan, sonder datter cenige beelden bij sijn. Dese haer afgodenplnetsen staen open, sonder iemandt die daer achtinge inneempt; vraegende ofte daer in mochte gaen, seijden dat het geoorlooft was: tf cken van cleijnen ijver in haere afgoderije. 6. Verstae mede, dat gants geene gesctte daegen tot haeren afgodendiest nochte feesten voor de afgoden houden, maer vieren jaerlijcx elck sijn ge boortendagh, hetwelck van den Coninck met groote pompeusheijt gedan wordt. Houden mede de gedachtenisse des overledene, doende offerhandt van spijse aen de afgoden, opdat het wel gae den verstorvenen, ende 9 SCHRIFTELIJCK RAPPORT OVER ENDE EN BALI. 261 om der sonden wille in de wereldt gedaen niet gestraft werden. De nieuwe \ getrouden sijn mede gewoon haere offerhanden voor de affgoden te bren- gen, opdat geluck in ’t houwelijck genieten. Dit is hetgeen haere gods- dienst aengaet. Den stand der politie in Bali UE. beter dan mij ontwijfelijcke bekent B sijnde, comt alleen *t geene ter saecke is dienende aen te mercken, dat des = tegenwoordigen Coninckx oudste soone (over vijff jaeren overleden) een soone : heeft naegelaeten, nu sijnde, nae verstae, een jongman van omtrent 16 a 17 sjaeren, genaemt RADJA TANGAP, die sich selven het recht toeschrijft van nae sijn grootvaeders overlijden de croone van Balij te beerven, in welcke r£ sijne pretentie eene swaericheijt ontmoet, want sijn grootvader de ‘Coninck : heeft een soone gegenereert uijt GOESTY PADMA's suster, genaempt RADJA ‚ PANDJAKAN, een weinich ouder dan RaDJA TANGAP. Dese maeckt: rekening dat deel aen ’t Coningrijcke heeft, ende slaet voor, dat hij de eene helft des rijcx, nae het overlijden des ouden Conincx, sal besitten ende RADJA TAN- @ap het andere gedeelte; soo nochtans dat RADJA TANGAP sorght, dat “gijn grootvader het geheele rijck aen RADJA PANDJAKAN mochte overgeven, bewogen sijnde sulcx te dencken door eenige teeckenen van misgonste aen hem door den Coninck betoont, die hem verboden heeft een baleije van eere te hebben en gouden spiessen te voeren. Dieshalven (soo ’t geruchte geet) in dusdaenige gevallen RADJA TANGAP gesint soude sijn assistentie aen de Nederlantse Compagnie te versoecken om aen sijn recht te comen, ende dan wel genegen soude wesen met sijnen aenhangh, die groot is, de Christelijcke religie aen te nemen. Hadde ick gelegentheijt gehadt mondelingh met hem te spreecken, soude met meerder seeckerheijt hiervan connen schrijven, al- soo openhertigh, seer mildt ende minnelijck in discoursen is teugens onse natie, hetwelcke veelen oversten onder haer gemeen sijnde, die lust hebben te hooren hoedanig onse religie ende maniere van leven sij ende van ver- scheijden saecken te discoureren, werd hier door goede occasie tot haere onderrichtinge gegeven, soo dat, nae ick can begrijpen uijt de maniere van haere godsdienst ende gelegentheijt haerder regieringe, daer goede ap- parentie is om met voordeel in Balij een godtvruchtich, leijtsacm, gezant persoon tot voortplantinge der Christelijcke religie te stellen.. 262 SCHRIFTELIJCK RAPPORT OVER ENDE EN BALI. Indien op Gilgil geweest waere conde wel gewilliger redeneren ende met meerder seeckerheijt hiervan spreecken, doch UEd. sal verder openinge con- nen ontfangen van de geen die lange residentie daer gehouden ende goede occagie tot ondersoeckinge gehadt hebben. Wensche ende bidde dat Godt de Allerhoogste desen volcke sijne salich maeckende genaede in CHRISTO tot verheerlijckinge sijns heijligen naems verschijnen laet. Gegeven den 86% September A°. 1638. UE. Dienaer, (Get) JUSTUS HEURNIUS. (Buiten op staat.) Copie van ’t schriftelijck rapport. gedaen bij den Predicant Justus HEURNIUS, wegens de gelegentheijt van Bali. STUKKEN BETREKKELIJK BORNEO, 1685—1636. MISSIVE VAN DEN GOUVERNEUR-GENERAEL HE N- DRIK BROUWER, ETC. AEN DEN VORST VAN, BANJARMASSING. Hemoenicx BROUWER, Gouverneur-Generael, ende de Raden van India ouer den stand der vereenichde Nederlanden in Orienten, wenschen aen den groot mogenden Coninck in Benjarmassingh, Martapoura etc., een gelukkich lang leven ende voorspoedige regeringe op der aerden ! Den Ambassadeur van uwe Maij., Orankaya REYNA DYRATYA, met sijn bij- hebbende geselschap, is hier met onsen Commissaris STEVEN BARENTSZ. wel aangecomen, den welcken ons, neffens uwe Maij'. missive, die wij met alle | Conincklijcke eere hebben aen lant doen brengen, gelevert heeft de duij- sent Martapoursche gantang * peper, die ons ter vereeringhe hebt geliewen toe te senden, daer voren uwe Maij*. vriendelijck bedancken. | Den gemelte gesant heeft met ons verhandelt verscheijde saecken, die uwe Maijj*. hem hadde bevolen, ende ten aensien hij ‘ons solemnelijcken ‘uijt den name van uwe Maij'. heeft belooft, als daertoe expresselijck door uwe Maij'. ge- last ende geauthoriseert sijnde, dat uwe Maij'. voortaen niet en sal gedoogen datter in sijn landen ende onder sijn gebiet sal vercocht ende veel min uijt- gevoert werden, eenige peper bij eenige vreemde natiën, wie ende hoedanigh die odck souden mogen wesen, geene uijtgesondert, ende sulcx soo lange als wij Nederlanders, in Martapoura, ofte oock in Benjarmassing, schip, jacht ofte chaloup houden sullen; soo blijven wij van voornemen om in staete. te laten onse pretentien van de groote geleden costen, die wij voor desen 1 fa Gantang. Eene maat; houdt voor rijst, op Batavia, 184 Amst "®. N 264 STUKKEN BETREKKELIJK BORNEO, 1685—1636. gedragen hebben, door uwe Maij‘. vriendelijcke.aenbiedingen, daer geen m- der effecten op sijn gevolcht, als dat wwe Mayt. landen voor den Matera ‘gijn versekert gebleven. Oock mede dat aen uwe Maij'. jaerlijcx sullen ver trouwen ‚op leverantic van peper, de waerde van een duijsent realen in spele, ende drij oft vier duijsent realen aen piches !. Voorder dat wij voor uwe Maij‘., tol ende vrachtvrij, jaerlijex van Mane pura sullen brengen met onse schepen op Battavia, al sulcke 2500 Martspee- sche gantang peper, als nu desen jare door den gemelden uwen Ambassader alhier sijn gebracht ende vercocht tegens negen rcalen ’t picol, soo den prijs hier jegenwoordig is. Wijders om te toonen, dat wij in alles uwe Maij* begeeren voldoen, soo sullen wij voortaen deur onsen facteur aen uwe Maij'. laten betalen voor alle den peper die uijt Martapura (naer dat uwe Maij'. desen sal ontfanga hebben) sal worden gevoert, seven ten hondert. Ende om de Macassaren ende Javanen te vernielen, die in Passir cas daeromtrent comen handelen, sullen wij vier ofte vijff van onse cleijne sche- pen voor Macasser leggende last geven om hetselve te verrichten; des zl uwe Maij'. haer dienen te versien met soodanige stierluijden, als daerte noodich ende dienstich sullen wesen. Ende dewijll wij hiermede ten vollen naercomen alles wat uwe Maij'. op ons sijt begeerende, soo willen wij uwe Maij'. oock ernstelijck. gerecomma- deert hebben, dat ons soo punctueelijck ende volkomentlijcken doet prate ren sijn belofte van aen geene vreemde natien wie die oock mochten wems, eenige peper te laten coopen, ‘nochte uijtvoeren, als hier voren is gemelt, hetsij dan door RADJA ITAM (daervan ons al eenige vremde geruchten ap voorgecomen) ofte door ijmant anders, opdat alsoo onse vaste vruntschap or verbreecklijcken mach continueren, Battavia ende Martapoura als één last gehouden werden, ende dat se als broeders in liefde ende vruntschap me gen blijven, in spijt van alle degenen, die sulex leet is. Tot een trouw teecken van onse versekerde genegentheijt, om met uwe Maij'. geduijrige vruntechap te onderhouden, senden aen uwe Maijt., twee schoone ijsere stucken geschut, met rampaerden, lepels, wissers, aensetters 1 rade Pietis. Kleine stukjes geld, van koper of tin. STUKKEN BETREKKELIJK BORNEO, 1635-1636. 265 ende vier en twintich cogels, mitsgaders acht vaetjens, t’ samen wegende twee picol, bossecruijt; gelieft hetselve in danck aen te nemen. Geschreven op Battavia, den 4°* September A°. 1635. (Get.) . HENRICK BROUWER, ANTONIO VAN DIEMEN, JAN VAN DER BURCH. (Zie Aant. N®. 1.) MISSIVE VAN DEN GOUVERNEUR-GENERAEL HEN- DRIK BROUWER ETC., AEN DEN OPPERCOOPMAN ANTONI SOOP TE MARTAPOERA. Aen ANTONI SOOP, tot Martapura. Eersame, discrete, goede vrund! UE. schrijven van den 14°* Julio is ons den 34** dito wel geworden met de jachten Manilha ende Amdoina, waermede den Ambassadeur des Conincx van Martapura ende onsen Commissaris STEVEN BARENTSZ. hier wel aengecomen sijn; daer op mits desen antwoorde volcht. Aen des Co- mincx brieff, die ons den gemelden Ambassadeur, genaemt RETNA DYRATYA, alias GODJA BABOU, heeft gebracht, hebben wij alle Conincklijcke eere laten gendoen, denselven Ambassadeur hier wel onthaelt, seer vriendelijck beje- gent, ende op sijn affscheijt, alsoo hij veel bij den Coninck vermach, soo hebben oock een schenckagie vereert. | De 2500 Martapoursche gantang peper, die denseluen Ambassadeur voor den Coninck medebracht, hebben wij hem vracht ende tol vrij laten volgen, ende alsoo de Chinesche joncquen vertrocken waren, soo hebben wij hem die affgecocht, tegens negen realen van achten het picol , ende heeft die par- tije uijtgebracht 67 picol. In wedergeschenck jegens de 1000 gantangh peper, soo ons den Coninck tot vereeringo heeft gesonden, senden hem nu weder twee schoone ijsere stucken geschuts, schietende drij pont, met alle toebehooren, cruijt, scherp, etc. Wij hebben aen gemelde Ambassadeur voor reecqueningh wen dem Go- 266 STUKKEN BETREKKELIJK BORNEO, 1635—1636. ninck vertrout drij-duijsent realen aen piches, deer voren peper leveren ul van ’t eerste gewas. | Ende om sijn Maijt. in alles voort contentement te doen, dewijle hij ow, soo bij sijne brieven, als door sijnen Ambassadeur, soo vastelijck ende solen- nelijcken heeft aengeschreven ende doen beloven, datter geene vreemde m tien wie ende hoedanich die oock mochten wesen, peper souden cooper, ende veel min uijtvoeren; soo hebben wij hem mede aengeschreven , dat an sijn Maijt., nae den ontfangh deses, de seven ten hondert voor den tol da pepers betalen sullen. Resteert nu anders niet dan dat UE. ernstelijck enk discretelijcken bevordere, dat ons den Coninck sijne belofte prestere, insoe- derheijt dewijle hij nu onsen soo grooten schuldenaer is, sonder excusien te admitteren van dat RADJA ITAM ofte eenige andere groote genegen mochten wesen aen andere vremde natien vrientschap te willen doen etc., alsoo wij op den Coninck sien, wiens ondetdaen RADJA ITAM is, die oock niet vermach te doen ijetwes dat tegens des Conincx ordre, beloften ende verbintensen soude mogen strecken; maer is den Coninck gehouden te bevord’ren dst hij van sijne onderdanen, soo groote als cleene, wel gehoorsaempt werdt, on sijn selven cn sijn rijck buijten moeijte te houden. Ende op dat UE. soak weten alles wat wij hier met den voorschr. Ambassadeur verhandelt hebbes, alsmede wat wij aen den Coninck schrijven, soo senden wij u hier neren copie van de obligatie van gem. Ambassadeur, ende copie van den brieff, dik aen den Coninck schrijven. Aengaende de handelinghe der Engelsche, UE. sal sich met haere saecken in ’t minste niet bemoeijen, maer informeert u wel van alle haer verrick ten. Soo ijet jegens des Conincx beloften uijtvoeren, verthoont het den Co ninck, ende soo die sulex niet en remedieert, secht den Coninck ende da ouden Moor aen, dattet aen ons schrijven sult, ende dat wij niet laten al len ons recht te maintineren, om onse groote gedane costen van schep, in Martapura vruchteloos te houden, te restaureren, nademael hetselve - leen heeft gedijet tot sijns lants verseckeringe tegens den Mattaram etc. Dat de rijexdaelders daer qualijck in treijn te brengen sijn, vernemen o?- gaerne, doch vertrouwen dat het mettertijt noch wel volgen sal. UE. mot die gewillichlijck weder inwisselen aen dic se van u ontfangen hebben, sb Spaens gelt van ons hecomt. Het is oock een cleijn verschil, dat 900 sts. STUKKEN. BETREKKELIJK BORNEO, 1685-1636. 267 met verlies der waerde van ontrent een dubbelde stu., tegens oude realen gewisselt haddet. _ Wij blijven geresolveert om u geen rijcxdaelders te senden, soo lange wij realen sullen: hebben, ende senden u nu met dees 2 jachten de Fortuijn en Waterland een kiste met 4000 oude realen. Met Assendelft die binnen 5 a 6 dagen vertrecken sal, sullen u noch ge- | lijcke 8000 realen toesenden, ende een parthije cleeden, van die gisteren met der Veer van Cormandel aengecomen sijn, daer tot nu toe hebben op- gewacht. Maer insonderheijf hebben dees jachten opgehouden door de crach- tige oosten wint, die nu bij de twee maenden gestadich seer hart gewaeijt heeft, ende alsgo het weder sich nu schijnt tot bedaren te stellen, soo heb- ben gem. jachten geresolveert aff te senden, ten aensien wij vernemen den peper aldaer jegenwoordich in gehaelt wert. Den prijs der cleeden is daer seer slecht, ende alsoo wij onsen eijsch van Cormandel niet en becomen, soo connen wij die hier wel 10 percento dier- der uijtventen als bij UE. gelden can; daerom u oock genegen blijven naer advenant wat beter met realen te versien. Wij blijven verlangende om te vernemen, dewijle UE. den Coninck al hadde gecrediteert hondert taijlen, dat is 1600 realen, ende dat daegelijcx noeh meer haelde, ofte hij oock prompt in ’t betalen sal wesen; soo sulcx wel volcht, sal niet alleen dienstich maer oock noodich wesen, dat ons den Co- ninck doorgaens merckelijcke partije schuldich blijve, om daer door met te meer redenen ons recht van preferentie, door des Conincx verbant, te hou- den jegens alle vreemde natien, die daer souden mogen comen te versehij- men, ende sal UE. bevorderen, doorgaens daervan te hebben claer ende wel bondige obligatie des Conincx, om die bij gelegentheijt te moogen vertoo- nen daer ’t vereijecht soude mogen worden. Hierom is ’t oock dat wij den. Coninck hebben aengeboden, jaerlijcx in onse jachten voor sijne reecquening tol ende vrachtvrij tot Battauia te brengen, al suloke 2500 Martapoursehe gantangh peper, als desen jare is geschiet, opdat alsoo te meer aen ons mach verbonden blijven, ende sal UE. bevorderen, dat ons den gem. Coninck niet alleen daerover, alsmede over ’t verschot van ’t gelt in Martapoura ende dese piches tot Battavia, bij sijn naeste schrijven, wat hoochlijck bedanoke, maer dat hij ons wat claerder aenschrijve, dat hij hem verbint aen niemant 268 STUKKEN BETREKKELIJK BORNEO, 16351686. dan aen ons in Martapoura peper te laten coopen, nochte uijt te voeren, het sij oock wat vreemde natien daer souden mogen comen, ende sulex soo lange als wij voleq, schip, jacht ofte chaloup in Martapura ofte in 't rijk van Banjarmassingh sullen mogen hebben ofte houden, soo als sijn voar- gaende schrijven is meldende, ende den Ambassadeur ons alhier solemne lijeken uijt den name van sijn Maij‘. aldaer (als daertoe ex presselijcken ge last sijnde) heeft schriftelijcken ende mondelijcken belooft. Aengaende den handel, die de Martapoursen in Cochin-China gacn doen, UE. sal-dienen te trachten deselve daervan te diverteren, soo met vertoo- ninge van de groote distantie des wechs, het perijckel der zeevaert, de ster- men die daer waeijen, d’ ontrouwicheijt der Cochin-Chinderen , de dierte der “ Chineesche wacren aldaer ende de groote vereeringen diese daer aen da Coninck ende sijne grooten moeten doen, eer haer den handel wert vergust alle welcke quade bejegeningen ons daermede soodanich voorgecomen sijn, ‘dat wij in termen staen om met deselve Cochin-Chinderen in oorloge te come, wanneer wij dan branden ende vernielen sullen alle het vaertuijch dat wi daer soude mogen comen te vinden, sonder onderscheijt te maecken, wae die oock van daen mochten wesen. Ende alsoo den Chineeschen handel hier seer begint toe te nemen , soodat wij jegens Februarie toecomende hier verwachten 6 ofte 7 jonquen, de dan weder in Junio naer China vertrecken, soo sal UE. haer animeren om herrewaerts te comen jegens April ofte Maij toecomende, wanneer sij hier de Chineesche waeren in alle verseckertheijt, beter coop als in Coutchir- China, sullen cunnen becomen ende een corte reijse doen. De Chinesen. maecken oock geen onderscheijt tusschen de Spaenschen ende onse rijcxdaelders, ende soo oock den Coninck wilde borge wesen, dat sj onderdanen, die dan mochten uijtvaeren ende versoecken souden peper ut te voeren, dat se die nergens elders als tot Battavia souden brengen, 900 voor desen plegen te doen, wij souden daer niet tegens wesen, alsoo wi genegen zijn de Coningen, onse vrienden, groot ende machtich te maeckes, datse haer Coninckrijcken in rust ende vrede souden besitten ende haere onderdaenen rijck mogen werden, om te beter tegens haere ende onse vyar den te prevaleren ; soodanige ende diergelijcke redenen sal UE. den Conink ende de grooten van Martapoura successivelijcken dienen voor te houden, STUKKEN BETREKKELIJK BORNEO, 1685—1636. 269 met aenwijsingen hoe wij de Coningen van Ternate, Achem, Jambij, de Chris- ten Amboijnesen ende andcre meer hebben rijck en machtich helpen mae- cken, doch dat de ondanckbaerheijden van de Coningen van Mattaram, Japara, Bantham ende andere, alsmede de Inwoonderen van Banda ende Ceram dra- gen het loon van hare ondanckbaerheijt, soo wij meenen Macassar eerlange mede doen sal, insonderheijt soo wij de Bougijs tegen hem opmaecken con- nen, dat met het aenstaende westermousson meenen voor te nemen. - Aengaende het vergrooten van den gantang aldaer, die met ons gewicht verscheelt ontrent.2 pr. cento, wij hebben niet connen goetvinden den Am- bassadeur daer ouer aen te sprecken, noch oock aen den Coninck daer ijets van te schrijven, ten aensien wij door alle vriendelijcke bejegeningen den Martapuresen aen ons trachten te verbinden, ende alsoo dit vergrooten des maets tot een pure last van de gemeente soude gedijen, soo ‘dient sulex in geender maniere voor als noch geurgigert, dat u daerom oock alsoo, mits desen, belasten. Wij sullen voortaen. oock reecqueninge maecken, dat uwé laccagie soo veel te minder sal bedragen, dewijle het een evident, notoir ende manifest ver- schil is. Dat UE. aldaer met een assistent, een matroos ende een swarte jongen sijt ouergebleven, houden wij voor wel gedaen, insonderheijt dewijle het met soo cleenen ommeslach is geschiet. Het menagieeren ten aensien van de s0- berheijt des handels aldaer ende cleen profijt op de cleeden blijft UE. op ’t serieuste gerecommandeert, ende wanneer wij sulcx sullen bevinden, ende dat UE. sijne saecken wel dirigeert, des Comp*. dienst wel waer neemt ende goede advijsen geeft, sullen UE. aldaer eenige tijt, tot naerder ordre, continue- ren, om te minder in den handel te versuijmen ende te beter onse preroga- tiven te mainteneren. Het timmeren van een huijs can noch wel uijtstel lijden, tot dat UE. ons eens pertinenten overslach sendet, met een besteck daerbij, hoe ’t selve sout meenen te maecken ende wattet costen soude; want d’ wijle wij daer, als den meesten handel. geschiet, dat is ontrendt de maendt van October, een schip ofte jacht meenen te houden, soo soude de costen geexcuseert con- nen worden, insonderheijt als. Ui, nae da‘ de principaelste peper-negotie ge-- daen soude wesen, uwe restanten aen den Coninck mochte verhandelen on 270 STUKKEN BETREKKELIJK BORNEO, 16351636. leverantie van den volgende peper, waervan desen jare een proeve sullen becomen. Det de Engelschen timmeren moeten wij aensien ende hun niet volgen in noodeloose ende +’ excuseren costen, maer haer prachtvoeringe, groots- heijt, spillinge van middelen ende excessen dienen ende moeten ons gedijen om die naer te laten ende daervan een afkeer te hebben. Wanneer. daer schip, schepen ofte jachten leggen, sult d’ selve tot de Comp*. minste costen somtijte eenige ververssinge laten genieten; te weten, om het vlees ‘ende speck te strecken, sult haer eens ter wecke, mits het vleesch- ofte speck-rantsoen versparende, versche cost laten genieten, tot conservatie van des volcx gesontheijt, het sij dan visch, verckens, bockm, buffelsvleesch ofte hoenderen, mits dat reecq. gemaect wert, dattet gesouts vleijsch ende speck de Comp*. op een schelling het pont eompt te sts, daervan een man dagelijcx geniet tot rantsoen een half @ speck op 2 © vleesch, ende voor de cayuits-gasten sult mogen geven voor 30 dagen aen ijder mm, die daer in bescheijden sij, tot verversinge 5/, eener reael van 8e, als de selve hier op Battavia genieten, sonder ijetwes meer ende naer rato ds tijts t selve verstrecken, op dat men geen onnutte consumptien veroorsseckt. Van de cleijnigheden die versoeckt, als broot , olij , asijn, wijn , 2 handslo- ten ende een spade, wert UE. bij desen versien. Met Assendelft ofte Wong, oock neffens ordentlijcke facture, pertijnentlijck sullen advijs geven op de sr teringe der cleeden, die u daermede senden sullen. Het compt ons niet vreemt voor, dat UE. over de dierte der cleeden cisecht, want: het is een gemeene plage, veroorsaect door de groote calamiteijten, die de landen van Cormandel ende Indostan in de jaren 1630 en 1681 op ouer gecomen, soo van hongersnoot, pestilentiale siecten ende oorlogen, wer door vele dorpen, die hun met weven van cleeden erneerden, uiĳjtgestorven sijn, ende sijn wij hier in Battavia noch wel te vreden, om onse negotie te onderhouden, dat de helft onses eijsch aen diere cleeden becomen. Aan de vaertuijgen, die van Martapura herwaerts aen souden willen comes, sal UE. wel passen mogen geuen, maer om sulcx aen anderen te doen set excuseren, alsoo ’t buijten uw beroep is, ende d’ selve uwe passen niet gel den, nochte bevrijden souden, insonderheijt als het waeren Maccassares ofte Javanen. Het geven van passen is ons werck ende sulcx alleen voor STUKKEN BETREKKELIJK BORNEO, 1635—1686. 271 die van Battavia varen naer andere plaetsen om weder op Battavia te kee- ren. Aen dese ordineren wij bij onse scheeps-Instructien dat men respect sal dragen, ende d’ andere van andere oorden, als gegeven sijnde bij onge- qualificeerde persoonen, maer voor carttabellen gehouden. Desen gaet open in handen van onsen Commissaris STEVEN BARENTSZ., op dat hij weten mach wat wij u schrijven ende ordineren. De 2 jachten, ' de Fortuijn en Waterlandt, sal UE. op ’t spoedichste doen lossen ende dan met STEVEN BARENTZ. laten overstecken naer Maccassar, waertoe beijde seer ‚ wel beseijlt sijn. | | Ende alsoo Maccassar door onse besettinghe aldaer weijnich affbreuck lijdet, soo ordineren wij de heele vlote van daer op te brecken, om op de ; oostcust van Borneo, bij Passir, Cote (Koetei) ende'andere plaetsen, alle vijants - ‚ vaertuijch te vernielen, soo aen den Coninck bij ons missive aenschrijven, i ende UE. bij d’ instructie voor d’ selve vlote, bij desen open sijnde in han- ‚ den van gem. STEVEN BARENTSZ., sien sult: daer aen ons verder gedragen. 1 Bouen de 4044 @ peper onderwicht bij ue. affgeschreven op 1030 picols ; met Amboina ende Manilha ons toegesonden, bevinden im ’t oueredhepen ‚ende nawegen van gem. partije noch te cort comen, volgens de cognossemen- ‚ ten, 161 @, sulck dat op dese 1020 pic’. peper, t° sedert den incoop tot Mar- tapura tot dat alhier ter reede voor Battavia is ouergescheept ende op de Hollandsche schale is ouergeslagen, te cort compt 25 picol, sijnde ’t picol maer op 130 @ gerekent, dat ruijm 122 @ behoort uijt te brengen, als wanneer dan de laecagien comen te wesen 5 pr. cento; daervan gecort de 2 ten 100, voor ’t verschil van dat Martapuras gewicht lichter is, resteert dan noch 8 ten 100, responderende echter dese partije noch vrij wat beter, als de voor dese affgesondene 3 partijen peper met Sardam gecomen. UE. negotieboecken hebben doen visiteren ende alles wel ende d’ accorde bevonden. Hiermede weest vriendelijck gegroet ende Gode bevolen. Actum in Battavia den 4°" September A°. 1635. _ UE. Vrunden, (Get.) HENRICK BROUWER. ANTONIO VAN DIEMEN. JOAN VAN DEB EURCK. 272 STUKKEN BETREKKELIJK BORNEO, 1635-1686. INSTRUCTIE VOOR DEN COMMANDEUR GEER? THOMA8Z. POOL, ENDE DEN BREEDEN RAET Val DE SCHEPEN EN DE JACHTEN ZEEBURCH, 0, SEEUSCHEN NACHTEGAEL, CLEIN WESEL, SOUBUBG, BATTAVIA, DE FORTUNE, WATERLANT EX 2 cir LOUPEN, SOO IN HET VAERWATER VAN MACAS843 BIJ EEN STAEN TE COMEN. Alsoo wij tot noch toe niet besonders vernomen hebben van dez sf breucq die door uwe besettinge aen die van Maccassar geschiet soude a ende den tijd van uw verblijven aldaer meest geexpireert sal wesen, & u desen sal geworden, soo hebben: wij noodich geacht, tot naerder ors, u dese onse instructie toe te senden, bij dewelcke wij revoceren ecg poincten go ul. voor desen hebben gelast, ende in plaetse van d’ selre & dineren dat naercomen sult, ’t gene wij ul. bij desen bevelende sijn. Dees twee jachten, de Fortuijn ende Waterlant, daermede desen dobbe gaet, de eene open in handen van onsen Commissaris STEVEN Baum ende d’ andere gesloten, hebben wij van hier affgesonden om den Aster sadeur des Conincx van Martapura wederom in sijn lant te brengen, ade alsoo se wel beseijlt sijn, hebben aen deselve gelast, dat se op ’t spee dichste in Martapura den gem. Ambassadeur cnde onse goederen grist hebbende, dat dan trachten sullen van daer voor Maccassar bij ul. te ar men, dat wij verhoopen noch voor ul. vertrecq van daer geschieden ul, ende soo niet, sullen moeten getroost wesen, dat desen onsen arbeijt vrod- teloos sal vallen. De ordre die wij ul. hebben gegeven om, van Maccassar scheijdende, be oosten Madura in te seijlen ende dan langs de custe van Java te vernieks ende te verbranden alle vaertuijgen, dic daer soude comen te bejegenen, hebben wij goetgevonden in te trecken ende u’t selve te verbieden, omdst sich eenige apparentie is vertoonende van vervolch des handels tussches Battavia ende Japara, oock mede dat veel Joncquen van onse Battavischt STUKKEN BETREKKELIJK BORNEO, 1635—1636. 273 Indische burgerije in de oosterquartieren van Java swerven, wijders dat er op den tocht van den Heere LODENSTEYN bijna geene joncquen sijn ver- nielt, verbrant ofto geruijneert, ofte onse burggerijen en waren daerbij ge- interesseert; daer uijt wij dan moeten besluijten dat gants Java bijna ont- bloot is van groot vaertuijch ende dat hetgene sij tegenwoordich gebruij- cken, soodaenich ende soo vlot gaende is, dat sij het met alle springen in hunne havenen ende kreecken op lant connen halen, daer voor het dan bij ul. die van soldaten onversien sijt, niet wel te ruijneren soude wesen. Derhalven goetgevonden hebben ul. te ordineren, dat nae den ontfang deses van voor Maccassar sult opbrecken ende ouersteken naer Pulo Laut, om daer langs ende langs de oostcuste van Borneo, tot Passir, Cote (Koetei) ende daeromtrent, op ‘al sulcke plaetsen als u aenwijzen sullen de lootaluijden des Coninex te Martapura, te vernielen, te ruijneren ende te verbranden alle _ de Maccassersche, Javaensche ende andere vijants vaertuijgen, die daer be-- jegenen sult ende sonder onse passen varende sijn, sonder ijmant dersel- ver vijanden te waerschouwen, seg verschoonen; dit vertrouwen wij dat ul. seer bequamelijck sal connen doen, ten aensien dat vlot gaende jachten ende twee chaloupen bij u hebt. Ul. sullen oock van de bevindinge der landen, streckingen derselver, van de gronden, hoecken ende inwijcken goede notitien houden, om onse caer- ten daerdoor te verbeteren. | Ende daeromtrent verricht hebbende alles wat tot afbreuck der vijanden in u vermogen sal sijn geweest, soo sult dan gesamentlijck naer Martapoura seijlen, om te vernemen off den coopman aldaer, ANTHO". SOOP, oock eenige van de jachten van doen sal hebben, om daer peper ofte rottang in te sche- pen; die hij van noode heeft, sult daer laeten, opdat se voor den 20° No- vember van daer vertrecken ende tot Battavia comen mogen. “Met de resterende vlote sult dan trachten herwaerts te seijlen, alsoo het te laet soude vallen om van Martapoura Cotuaringin (Kota-waringin) aen te doen, ende wij verhopen d’ selve plaetsen van hier met een ander schip ende jacht te laten besoeken, met het cargasoen daertoe noodich, om ons van daer partijen rijst te mogen brengen. Onsen Commissaris STEVEN BARENTSZ., dien wij geordineert hebben .de tocht na Passir te helpen doen ende dan weder ouer Martapoura bij ons te AV. 274 STUKKEN BETREKKELIJK BORNEO, 1635-1636. comen, alsoo hem als onsen gesant naer de Bougijs meenen te gebruijcke ul. sullen hem als Schout bij Nacht op den Zeesschen Nachtegael imple: ren ende in den breeden raed als derden persoon sessie geven. Hierme weest al te samen vriendelijck gegroet ende Gode bevolen. Actum in Battavia den 5% Sept. A°. 1635. Uwe Vrienden, (get) HENDRICK BROUWER. ANTHONIO VAN DIENEN JOAN VAN DER BUMA. MISSIVE VAN DEN VORST VAN MARTAPOE AAN DEN GOUV.-GEN. HENDRIK BROUWER. Trans]. uit Malleijts in 't Nederlants overgeseth door CORNELIS VAN MASEYOK. Missive ende veelvoudige groete van den Coninck van Martapour ss den Heer Gouverneur-Generael HEINDRICK BROUWER, wegen den staad de Vereenigde Nederlanden in Orienten, residerende tot Battavia. UE. missive gesonden per STEVEN BARENTSZ., tracterende wegens de at gotie, alliantie ende correspondentie met mij te onderhouden, hebbe » ontfangen ende is ons op ’t hoochste aengenaem geweest. Wij hebbes & gemelde missive naer onse usantie met behoorlijcke solemniteiten ende gro vreuchde met groothans ende cleijnhans ingehaelt; ons was wonder sf naem de goede eendrachticheijd met Battavia, alsoo beijde onse plaetsen 4 UEd. als een lichaem gehouden worden; wij vertrouwen dat Martepos ende Battavia eeuwichlijck in sulcken staet sullen continueeren. De 4 r*. van 8. die UEd. mij op schult hebt gedaen, hebbe wel ontfangen ab oock wederom aen STEVEN BARENTSZ. voornoemt ten vollen betaelt. Nopende de Javanen ende Maccassaren, dat wij haer in Martapours g* STUKKEN BETREKKELIJK BORNEO, 16351636. 275 handel souden toestaen, dat hebben wij alsoo geresolveert naer te co- 1, doch sijlieden onse correspondentie ende contract vermerckende , ren van selfs hier t’ eenemael van daen ende sijn mijne vijanden daer r geworden; daeromme als UEd. verstaet dat Martapoura van de Java- ofte Maccassaren eenigen aenstoot soude mogen comen te lijden, ge- e ons dan na behooren vlijtichlijcken te assisteren. JEd. schenkagie aen mij gesonden, bestaende in 2 isere stucken, bus- jt, cogele ende haer toebehooren, sijn mij aengenaem, daer voor ick d bedancke; den Commandeur die UEd. aen mij hadde geleent, heeft a begeeren volbracht, soo dat Coete mij onderdanich is geworden; dan gir, onder den Coninck van Maccassar sorterende, is hertneckich gebleven , zende geen Coninck van Martapoura of Nederlanders begeerende te ge- rsamen; daer over den Commandeur gemelt resolveerde Passir te dis- eren ende te plonderen, gelijck ook geeffectueert is; daer ouer ick den siteijn hebbe bedanct. Evenwel resteert er op onse Indische maniere h iets te doen, dienaengaende versocke dat den meergemelde Comman- iY mij andermael mach toegesonden worden, als te weten met een schip le 4 fregatten. Gedaen hebbende sal ick den Commandeur wederom aen d. senden ende ons contract sal bij ons alle tijt onderhouden werden ende 1 valeur blijven enz. !. Actum in ’t Casteel Battavia; ontfangen adij. 7 Januarij n°. 1636. MISSIVE VAN DEN GOUV.-GBNER. ANTHONIO VAN DIEMEN ENZ. AAN DEN VORST VAN BAN- JARMASSINGH. \NTHONIO VAN DIEMEN, Gouverneur-Generael wegens den stand der Ver- igde Nederlanden in Orienten, ende d’ Heeren Raden van India, wen- en den Coninck van Banjarmassingh geluk ende voorspoed op der aerde le victorie over sijne vijanden. Zie Aant. N°. 2. A9 276 STUKKEN BETREKKELIJK BORNEO, 1685-1636. Door onsen Commandeur GERRIT THOMASZ. POOL ende den Commissaris STEVEN BARENTSZ. is ons, op hacre aencomste in Battavia, wel behandicht U Maij* . missiue, daernijt, alsmede door haer mondelinge rapporten, wij me vreuchde hun verrichten ten dienste van sijne Maij‘. vernomen hebben. Dat die van Coete op d’ aenmaningh van onsen Commandeur sich gesub- mitteert ende verclaert heeft sijn Maij*. onderdaen te wesen, in toecomende getrou te willen blijven ende dat uwe Maij'. hem goedertierentlijck in ge nade hebt aengenomen, is wel gedaen. De Coninck van Passir heeft de smerte van sijn vermetelheijt gevoelt, ’t welck alle des Conincx ende ome vijanden toecomen moet. Dat sijne Maij‘. desselfs schult van 4000 reaks aen STEVEN BARENTSZ. in peper hadde betaelt, gevalt ons wel; als coop- manschappen , geldt oft pitjes, om met peper te betalen, van noode hebt, ge- lieft die van onsen Capiteijn WOLLEBRANT GELEINSSEN te eijsschen , wij hebba hem gelast dat hij: sijn Maijt. in alles sal accommoderen ende wij verscecks dat uwe Coninclijcke Maijt. de Nederlanders in Martapoura residereade i uwe protexie gelieft te nemen, met uwe gunste te beschaduwen ende dat an onsen Capiteijn alle den peper in sijne Maijts. lant vallende, volgens coutrss mach toecomen, op dat Banjarmassing ende Battavia, die nu een sijn, alse mogen continueren, tot de sonne ende mane haere claerheijt sullen verlieses. Dat sijne Maijt. den Maccassaren, Javanen ende andere natien den pepe handel in sijn lant niet toe en staet, is alsoo volgens accoord. Wij sulla sijn Maijt., desselfs lant en de goede ondersaten dienvolgende oock beerker- men ende niet alleen voor oppressie der Maccassaren ende Javanen helpen defenderen, maer tegen alle andere natien, die sijn Maijt. ter oorsaecke vaa handel onrechtmatich den oorloge souden willen aendoen. Daerop sijn Maj. hem wel verlaten mach. Ende versoecken wij, soo d’ een off d’ ander tijt gebeurde dat geen schr pen in Martapoura hadden, ende sijn Maijy. sekerlijck geinformeert wier de, den Javaen, Maccassacr oft andere vijanden eenich exploict tegen sj Maij*. lant voornamen, dat ons sulcx tijdelijk met een Martapourscht praeu mochte aengeschreven worden, als wanneer uwe Maijt. promte assis tentie sullen toeschikken, want ons, Godt loff, in Battavia nimmermeer a& schepen noch voleq manqueert. Sijn Maij'. moet oock de vreemdelingen, die ia sijn lant comen ende vrienden van den Maccersact ende de Sarmnen, sijn, nit STUKKEN BETREKKELIJK BORNEO, 16351636. 277 te veele gelooff geven, want sullen sekerlijck u Maijts. lants gelegentheijt aen haere vrienden, dat uwe vijanden sijn, bekent maecken. Wij hebben onsen Capiteijn belast, dat in Martapoura een huijs van hout sal doen maecken, opdat onse goederen beeter als in ’t oude huijs mogen bewaert blijven. Sijn Maijt. gelieve den Capiteijn in hetgeene van noode __mochte hebben, behulpsaem te wesen. Met ses schepen gaet onsen Commandeur en den Commissaris STEVEN BARENTSZ. om Maccassar te besetten ende den oorloch aen te doen. Wij hebben hem gelast eerst in Martapoura te seijlen, desen onsen brief aen uwe Maij'. ouer te leveren ende te vernemen naer uwe Maij‘*. welstant ; als van Macassar weder sullen vertrecken, heeft ordre om in Martapoura te co- men, omme te vernemen, wat sijn Maijt. tegen sijne vijanden sal gelieven t’ attenteren. Versoecke dat sijn Maij'. gemelde Commandeur met sijne vlote voor als nu niet ophoude, om in de besettinge van Maccassar geen verhinderinghe te lijden. 