Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Hier zoude men o.a. op de poekats van Linga en Riouw moeten wachten; de affuiten en allerlei ander werk timmeren; brandhout opslaan ; levensmiddelen koopen; en dat alles iu een onder Badroe- din’s invloed mede opgestaan dor, onwelvarend land, waar slechts tegen bovenmatige prijzen met de grootste moeite het noodige was te krijgen. Ken middel hovendien om de zoo in de nabijheid lig- (a) „Den 22" (Juli) des avonds ankerde ik voor straat Singapoor. Den 23" zeilde ik door dezelve en recognosceerde de reede van Singapoor: stak te dien einde, even beoosten het zuidoostelijkste eilandje der St. Johns om de Noord. Op dit eilandje zag ik eene telegraaf, in dezer voege: (volgt de teeke- ning). Aan dezelve waaide, toen ik de reede opzeilde, de Engelsche vlag onderste boven, aan den top: en aan de raa een Hollandseh vlaggetje met een wijmnpel er boven. Op de reede lag eene Engelsche Compagnie schoener, een brik en een chineesche jonk. Aan den wal zag ik eenige nieuwe loodsen opgeslagen, die aan de westkant van de oude kampong aangrensden: op eene dezer loodsen waaide de Engelsche vlug. Van het zoogenaamde fort, dat men zegt er gebouwd wordt, kan ik van de reede niets zien: ik kon er ook geene hoogte ontdekken, welke de geschiktheid heeft om er een tort op te kunnen bouwen, dat de geheele uitgestrektheid der reede kan be- schermen.” Rapp. dd. 14 Augustus I819 aan schout-bij-nacht Wolterbeek. Ge Volgr. VII. 35 a 340 PALEMBANG EN BANKa IN 1816—1]820. geude hoofdplaats van Palembang goed op de hoogte te h van al ons doen en laten, van onze sterkte en van onze spoeden. een middel ook om daar in toenemende spannii lercen tezenweer te prikkelen: terwijl onze overvolle schepe durende Zas weken aan weken liggen op de heete reede, cetrearec:saantige ziekten berzocht werden. Maar bijzonder teegeaen de ongeredderde toestanden scherper. Lear zui men die twee kanonneerbooten, waarvan ik eurie. Ze heetten n* 17 en 18. Te Mantok gekomen, b rm Iet me deazen! »De platbodemde kanonneerbooten”’, ra eit fe schcat-bg-nacht dd. 5 September aan den landvc nn 2¢ sene eilendige mauier ingericht. Welk model de constru "ate baarn Deet gevolgd, is mij onbekend. Zij bezitten a ate. ez geen eene deugd der Hollandsche kanonneerboo ZN mereten zj geheel in beschot, in werk en plaatsing namme bernen worden. Van de fjuria's had Wolterbeek er sle $+ nsaats van het door Muntinghe noodig geachte twintig var Ratavia kunnen medenemen. Een prauw moest minsten .~ à 2 goede roeiers voeren, maar niet meer dan ‘n vi vaar veder had den tocht willen medemaken; de anderen w: pan verstandig geweest in tijds weg te loopen. Het ontbreke vak moest dus op Banka gezocht worden, waar het natuu: „ac maetlijker dan op Java ging. Die schuiten zelven ws va zeer geschikt om werpgeschut te ontvangen; zij moes > +e Mastek voor vertimmerd worden, maar zonder dw; ex: verze handen beschikbaar (a). Het is bovendien eens ied A wet om sloepen te roeien en er mede te exerceeren: ‘A masst alweer te Muntok ingestudeerd worden. De inlands ver eenien het binnenland ingezonden om hout te kappe ve or scharen, voor bruggenmateriaal, enz. Dat kappen gi res ar arne ollendige manier en zeer langzaam”, schreef W nn a. ove aeeteemie Munrtinghe dd. 11 September 1414 a RAYS te comumuniveeren, dat ik in het engageer eh Sn oe AN TDans In geeverre ben geslaagd, dat ik veert Nar en. red Dremsan, Onder hunne mandoors , bij elkand a sor +) avdestineerd. Hun engagement schijnt echt \ OR veen bewerkt worden; de rijst, welke ik ht Ns van SAR. waken zij tot nog toe zwarigheid aan ae oN Wesaverted: hij heeft mij verzocht eenige stren cess wv ‘igen ot wegen bezigen, en ik zal goede wael PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. há4l terbeek. Misschien was dit gedeeltelijk toe te schrijven ‘aan de kappers zelven; doch zaag maar eens planken, als er geen hout is; en dat was in Muntoks omgeving niet meer genoegzaam aan- wezig. Ook aan brandhout was gebrek, doordien het kampongvolk tot levering onwillig bleek. Toen kwam den 1" September Bischoff het teleurstellend bericht brengen, dat zelfs de 6ponders te slecht en te veel ingeschoten waren, om ze kunnen gebruiken; bovendien... pasten ze niet in de affuiten! Zoo zag men zich tot het gebruik van slechts Sponders beperkt. | De schout-bij-nacht had ook reeds te Batavia over de ver- strekking van slagverband moeite gehad. Dit onvoldoende, zeer slecht en onbruikbaar krijgende, schreef hij er den 19° Augustus den resident over, daar Wolterbeek, ter gelegenheid van vroegere expedities, de ervaring had opgedaan, hoe nadeelig oud verband, vooral in een warm klimaat was. Hij zond het ontvangene terug, stellende de directie er voor verantwoordelijk bij den landvoogd: „wiens intentie in het geheel niet was, om de expe- ditie daarmede af te schepen”. Den volgenden dag was toen ander slagverband gezonden. — In de drukte eener expditie, waar alles zoo wanhopend slordig als hier toeging, werd echter aan de provisiën niet voldoende aandacht geschonken en zoo moest, toen men eenmaal op reis was veel van het voedsel, als uien, droge visch, ook veel brood” als totaal onbruikbaar over boord worden geworpen, terwijl geen de minste verversching was te krijgen”, teekende Wolterbeek dd. 14 October aan, nadat ook reeds op den 4" September de gansche voorraad droge visch en uien op de Arianus Marinus oneetbaar bleek. De schout-bij-nacht, al deze teleurstellingen den landvoogd dd 5 September meldende, voegde er echter de geruststellende verzekering bij: „Wij zullen ons wel redderen ” (a) (a) „Wij hebben hier maar vier bruikbare atfuiten voor 12-ponders ge- vonden, zoodat wij maar vier stukken zullen kunnen emploveeren. Aan de 6-ponders veldstukken is niets gelegen en zullen wij ons dus met twee 3-ponders moeten behelpen. De ammunitie van de Ajar gevraagd, dacht ik, afgezonden zijnde, hier zou vinden; dan de meeste noodwendigheden voor de 8-ponders, niet afgezonden zijnde van Batavia, heb ik de korvet Ajax zooveel mogelijk uit de Zromp voorzien. Wat aangaat de gedroogde visch en uyen, tot proviand voor de oorlogsschepen gezonden, zal Uwe Excel- lentie de bevinding ontwaren uit de hier ingesloten copie-bilagen n° 1 tot 4. — Dan ik zal Uwe Excellentie met geen klachten ophouden: wij zullen ons 542 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. Ook aan Timmerman Thyssen schreef hij dd. 13 September een betrekkelijk nog opgewekten brief. „Mijne onderheb macht”, meldde hij, ris vrij sterk, zoo in oorlogsschepen, portschepen, als troepen. Een weinig geluk daarbij! hoop i zich alles zal redderen. De kolonel Bisschoff. luit.-kol. Ke Riesz, alsmede de majoor Tierlam bevinden zich bij de tre Wilhelmina, Eendragt, Ajar en Irene, alsmede de Tromp ond schepen, buiten de transportschepen en een aantal kleine gewa; vaartuigen... Met leedwezen heb ik de voorloopige tijding gel van het overlijden van den gouverneur van Poeloe Pinang waarlijk achtenswaardig man in zijn tijd; dit is voor UH EdC buurman een notabel verlies (a)... Singapore blijft een twistg: tusschen de beide supreme gouvernementen. En dat zal wel correspondentie-oorlog afloopen. De wezentlijke groote man aan ‘t hoofd van het bestuur geplaatst, zullen geene wezen verwarringen in de wereld brengen, welke door mindere on zieke personen alleenlijk gezocht worden; gelukkig dat men standiger tijden beleeft... Vertrouw dat het mij alleszins nog een genoegen strekt, de eer gehad te hebben kennis met UH] en familie te hebben gemaakt... De brieven welke kapitein I voor mij van UHEdG. heeft medegebracht (4), liggen nog te Bata zoo driftig is hij herwaarts gekomen (c). Ik weet dus niet wat n geschreven. Adieu, waarde vriend, ik heb het hier druk, doel zal zien er mij door te redderen. Aanstaande nieuwe maan ga als het lukt, de rivier binnen. Ik weet Uwe gedachten zullen veel vergezellen. Na deze expeditie ga ik naar Europa. De min: der Marine heeft mij aangeschreven, dat men mij zal doen vangen. Ik hoop gelukkiger dan de Evertsen te zijn, die op eiland Dia Garcia gebleven is; alle gelukkig gered; mevrouw D is van de schrik gestorven.” Gelukkig, dat we verstandiger tijden beleven !! Deze politici van kouden grond begrepen er niets van; ook Thyssen natuurlijk n wel redderen. Wij zijn allen gezond en wel te vreden. En ik hoop dat Excellentie zal vertrouwen, dat zoowel de heer commissaris Muntinghe. kolonel Bisschot?, de coumandanten en equipagiën der schepen. als ook ondergeteekende, teder in zijne betrekking, alles zullen doen wat moge zal zijn om te voldoen aan de orders met welke wij door Uwe Execelle zijn vereerd.”. a Verg. Thyssen’s bericht over Bannerman’s dood: M. R. bl 45. (b) Verw. M. R. bl. 43. (e) Verg. noot b op de volgende bladzijde. PALEMBANG EN BANKA IN 1816-—1820. 543 die Wolterbeek dd. 9 October met eene warme gelukwensching over den met de expeditie gemaakten spoed heantwoordde ( ). Gouv. Gen en Opperbestuur beiden, waren evenzeer er verrukt over, dat de ex- peditie reeds den 22" Augustus van Batavia kon zeilen. „Ik behoef UHEdG. wel niet te zeggen”, schreef de landlvoogd den 4" September aan Wolterbeek, waarin hij hem zijn adjudant. kapitein Elout, ter beschikking stelde (4), vdat de Palembangsche expeditie geen oogenblik uit mijne gedachten is en dat ik reikhalzend naar be- rigten uitzie. Ik moet UHEdG. nogmaals mijne tevredenheid betuigen over de activiteit door denzelven aan den dag gelegd, en waaraan ik veelal toeschrijf, dat de expeditie op den 22° heeft kunnen zeilen, hetwelk ik bijna niet durfde hopen Ik heb dit den Koning geschreven bij gelegenheid van Hoogstdeszelfs geboorte- dag. Gelukkig zal ik mij achten Z. M spoedig met het berigt van cen goeden uitslag te mogen verblijden. De zaak is by UH EdG. in goede handen en dit stelt mij gerust. Hartelijk wensch ik, dat UHEIG. thans eene goede gezondheid geniet. Deze is U thans dubbel noodig ” Doch welke wezenlijke verdiensten lag er in dezen spoed, waar feitelijk niets bij het vertrek in orde was? Kon het haast anders dan dat er telkens teleurstellingen in eene regeering voorkwamen, waar men zich zoo zeer bij de oppervlakte placht te houden. In Nederland moest men wel terdege van de overwinning zeker zijn, waar de Gouv. Gen nog den 4° Augustus aan het Opperbestuur had verzekerd, van bij de inrichting der expeditie doordrongen te zijn geweest: »van de noodzakelijkheid om tot herstel van het ver- lorene, geene andere maatregelen te nemen, dan de zoodanige, waarvan de goede uitslag met een grooten graad van zekerheid vooruit konde worden berekend”. Berekend? Er was niets dragelijks berekend, niets dat den toets eener ernstige critiek kon doorstaan. Het was geen louter napleiten (a) Zie M. R. bijl 11. (b) „Kapitein Elout”, stond in den aanhef van het schrijven „heeft ini) zoo dringend verzocht deelgenoot te zijn aan de expeditie tegen den sultan van Palembang, dat ik zijn ijver daarin niet heb willen tegengaan. Te gereeder ben ik overgegaan hem ter dispositie te stellen van UHEdG. daar ik kan vermoeden, dat dit U niet onaangenaam is en UHEdG. reeds bij vorige gelegenheid over zijn diensten tevreden geweest is. Ik hoop dat hij zich Uwe protectie ditmaal wederom zal waardig maken. Wellicht zie ik hem wel spoedig door UHEdG. teruggezonden met de tijding dat onze pogingen wel geslaagd zijn.” 544 PALEMBANG EN BANKA IN. 1816—1820. waar men beweerde, dat de mogelijkheid van eeu échec wel voor- zien had kunnen worden, want als Raffles dd. 15 Juli in zijne op bl. 504 vermelde Ajarbrief tevens bericht, dat groote maatregelen voor het uitrusten eener expeditie werden genomen, voegde hij er veelbeteekenend aan toe; „but that the opinions with regurd to its success were much divided” Kvenzeer berichtte men aan het Ca/cutta- Journal (u), dat Palembangers zelven aan den correspondent hadden gezegd van perfectly confident te zijn „that the sultan would be able to keep his ground against the Dutch”. En als ten slotte de schout- bij-nacht zelf tot zijne diepe teleurstelling zou ondervinden, dat ten deze niets te veel was voorspeld; wanneer hij, te Batavia terug- gekeerd, medewerkt tot het organiseeren eener nieuwe expeditie, die aangevoerd zou worden door generaal De Kock, dan krijgt zijne waarschuwing aan dezen bevelhebber eene eigenaardige be- teekenis, waar Wolterbeek op een briefje dd. 28 Mei 1820 van den generaal, onderstrepend antwoordde: #UHEdG. zult ondervinden, waar het geschreeuw van bij ons is alles laar op neder zal komen; ik kan die wind zoo slegt veelen.” XXI. Banka’s toestand bij aankomst van schout-bij-nacht Wolterbeek dd. 29 Augustus 1819. Inspecteur-Generaal Smissaert (4) had in den ons bekenden brief van 12 Maart 1817, een ongunstig tafereel opgehangen over som- mige toestanden in Banka's binnenlanden. De volkshoofden, de batins, schreef hij, lachten om alle orders en het hoofd van Koda, op de oostzijde des eilands, werd als een nietewaardig voorwerp be- schouwd, dat het gouvernement met open oogen bedroog (c). De staat van zaken verergerde allengs; zelfs werd den 15" Mei 1819 het aan de zuidzijde gelegen mijndistrict ToZoali aangevallen en afgeloopen. De inneming van onze benting aldaar was toeteschrijven aan de wankelmoedige houding van den commandant, 2? luitenant (a: Overgenomen in het Asiatic Journal, dl. X bl. 297. (o> Hij wordt in de stukken ook als resident aangewezen. te: In den brief bijl, 6. Over den titel batin. leze men o.a. het na te noemen artikel van De Clercy, bl 125 noot 1. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 545 Bury, die aan het hoofd van 40 man den hem toevertrouwden post eenvoudig prijs gaf en op Pankal-Pinang terugtrok, zonder éen man te hebben gewaagd (2). Weinige dagen daarna werd het dicht bij Toboali gelegen Kappo aangetast, doch de aanval door het hoofd aldaar, den kapitein der Chineezen, afgeslagen Een derde aanval had in Juni plaats in het district Myeboos; ook die werd afgeslagen, doch de vijand maakte zich meester van een onzer kanonneerbooten. Wie was die vijand? Kensdeels, naar de toenmalige be- richten luidden, de beruchte orang kaya's, de welbekende hoofden der Linganeesche zeeroovers (4); anderdeels de inlanders zelven, opgestookt door den sultan van Palembang en geleid door Palembangers. De betrekkingen toch tusschen het sultanaat en het eiland waren van geer ouden datum. Banka had vroeger tot het rijk van Djohor, daarna onder Palembang behoord (c). Onder het Engelsche tusschenbestuur was het eiland aan Groot-Britannië afgestaan (¢), zonder dat dit verandering bracht in het personeel der hoofden, dat over de districten en de dorpen het gezag voerde. Volgens eene oude Palembangsche regeling kon geen hoofd op het eiland bewind voeren, zonder dat de goedkeuring van den sultan was verkregen (€), waarvan het gevolg was, dat het meerendeel der inlandsche ambtenaren uit Palembangers bestond. Voor hun behoud onder de nieuwe meesters bestond te meer aanleiding, wijl zij veel grootere geschiktheid tot het voeren der administratie en meer kennis van zaken toonden te bezitten dan de Bankaneezen, die trouwens zelven rin het algemeen de Palembangers beschouwen als wezens van meerdere voortreffelijkheid, waaraan zij eene zekere mate van onderdanigheid verschuldigd zijn” (/). Het nieuwe Neder- landsche hestuur had op dezelfde gronden in den staat van zaken geene verandering gebracht; maar terwijl, naar ik mededeelde, reeds vóor Muntinghe’s teruggang van Palembang, Banka in onrust verkeerde en wij het gedeeltelijk hadden moeten prijsgeven, won de kracht van het verzet veld, toen in Juni 1819 de com- (a) Breeder bij Meis, bl. 136—137. (6) Brief dd. 18 September 1819 van Muntinghe aan den gouverneur van Malakka. (ec) Zie o.a. F. S. A. de Clereq's „Bijdrage tot de geschiedenis van het eiland” in dit tijdschrift, dl. XLV (1895), bl. 120 noot ') en bl. 130. (d) Opvattingen, bl. 367 vv.; ov. 27 vv. (e) De Clercq, bl. 133. (f) BL 47 van H. M. Lange’s „Eiland Banka en zijne aangelegenheden” (1850). 546 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. missaris met de gansche militaire macht uit het sultanaat was verdreven. De onrust spookte niet alleen in Toboali. De mijudistricten VMerawang , Pankal-Pinang en Koba, alle aan de oostzijde des eilands aan zee gelegen, vorderden min of meer de aandacht van het bestuur. Koba was tot 1838 een onderdeel van het daarop volgende district Tohoali, dat het zuidelijk en westelijk deel des eilands inneemt. Tegen de districten Pankal-Pinang, Koba en To- boali aan, ligt op de westzijde des eilands het tegenwoordige district Svengei-Slan aan straat Banka, juist tegenover de kapen Derde en Tweede Punt aan den Sumatra-wal, dus vlak tegenover het. oproe- rige Palembang. Dat district Soengei-Slan, tot 1839 Banka-Kota genaamd en vroeger met Pankal-Pinang vereenigd, werd het brand- punt van verzet. De hoofdplaats was in die dagen het op dezelfde breedte als Koba in de binnenlanden gelegen Banka-Kota. Eene kronkelende moerassige rivier, die tusschen 2° en 3° Punt uit- mondde, verbond de benting der muiters met straat Banka; tegen- woordig is Svenger-S/an, ten noorden van Kota en 26 palen van Pankal-Pinang verwijderd, de hoofdplaats. Daar te Kota scheen zich het hoofdkwartier der muiters gevestigd te hebben en, uit vrees dat de opstand zich nog verder zou uit- breiden. had de commandant van Banka, kapitein Sxoek (bl 444), den 17" Augustus derwaarts over zee den kapitein Lye met troepen gezonden, ten einde de Kota-rivi-r op te varen en aldus de benting te bemachtigen. Doch ook deze hield het tegenover het lichte geschut en het geweervuur der onzen gemakkelijk uit, zoodat meu den 30" onverrichterzake terugkwam (a). Den vorigen dag was juist schout-bij-nacht Wolterbeek ter reede van Muntok aangekomen De gouverneur van Malakka, zoowel als de militaire commandant aldaar, drongen mede op hulp aan, speciaal met het oog op Linga-Riouw (4); wat Banka betrof, de schout- bij-nacht had den landvoogd verzocht, den resident bij voorbaat tot de orde te roepen. „Ik ben bang”, schreef de bevelhebber namelijk nog van Batavia dd. 9 Augustus 1819 aan den Gouv. Gen., zom menschen aan te treffen, welke mij den tijd helpen verpraten, of die aileen hunne pretentiën een vrijen loop trachten te geven, want de zaak dient met bedaard overleg en vastheid van ‘ay Zie breeder bij Meis, bl. 137. by M. R. bl. 43 vv. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—-1820. 547 9 geest behandeld te worden.” Waarop de heer Van der Capellen van Semarang dd. 14 Augustus antwoordde: „Smissaert is reeds van hier aangeschreven om alles voor de komst der expeditie ge- reed te maken, ook om den Capt. Chinees dadelijk ter afhaal van kleine vaartuigen (Prauw Papangs) naar Linga af te zenden. Het spreekt vanzelve, dat ik het hem zeer kwalijk zoude nemen , indien hij niet in alles medewerkte. Ten overvloede zal ik hem dit nogmaals aanbevelen.” Niettemin wekte de resident reeds onmiddellijk bij Wolterbeek’s aankomst ter reede, diens ontevredenheid op. Het bestuurshoofd had in zijn verslag over het eiland te kennen gegeven: „dat het In een veegen staat zoude zijn, indien men met de gezamenlijke macht de rivieren van Palembang binnenging. alvorens het eiland gezuiverd was.” Nochtans vernam de schout-bij-nacht eerst den ernst van den staat des eilands uit den mond van Muntok’s havenmeester, die den bevelhebber ter reede kwam complimenteeren; de heer Smissaert had dit niet noodig geacht, zoodat hij den dag na Wol- terbeek’s komst aan boord moest ontboden worden (a). Als de leider van het verzet werd beschouwd een der hoofden uit het gevolg van sultan Achmad, een pangeran, die, toen hij met zijn vorst via Muntok naar Batavia was gezonden, met goedvinden van Muntinghe, op Banka was achtergelaten, doch daar had weten te ontvluchten. Badroedin schonk hem genadiglijk vergiffenis voor het vergrijp, dat hij sultan Achmad’'s partij indertijd verkoos Wij hooren , zoover ik kon nagaan, echter niets naders van den Palembangschen held, maar wel van een ander, die in.'s residents rapport over deze aangelegenheid (4), als ter loops wordt genoemd, een Banka- neesch volkshoofd, die met zijn zoon, nog jaren en jaren ons gezag zou tarten, zoodat hunne namen, en niet dien van den Palembanger, in onze geschiedboeken is blijven voortleven: ik bedoel den batin Warin en zoon Amir (ec). De officier van gezond- heid F. Hyp, die geruimen tijd in latere jaren met Warin zeer mn ee een a a oe (a) „doch kwam niet aan boord om mij daarvan kennis te geven, voor- dat ik hem door den havenmeester den dag na mijn arrivement liet ont- bieden, zeggende: zk dacht UEd. wel aan den wal zoude komen — zoo weinig overeenkomende met de situatie van het eiland”. Rapport dd. 5 September 1010 van den schout-bij-nacht aan den Gouv. Gen. ember 1819 aan Muntinghe. sieht in E. de Waals „Indische Financiën” dl. VIL, 548 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. vertrouwelijk omging, vond, dat de batin iets had van... . Napoleon (a): de schrijver vereeuwigde de beeldtenis door haar te doen afdrukken bij zijn in 1841 uitgegeven werkje #Schilderungen aus Ostindiens Archipel”, hetwelk mede inhoudt eene speciale beschrijving over „Banka und seine KErzeugnisse’’. Kerst in 1828 zou de man tot rust gebracht worden onder toekenning van een pensioen, maar zijn zoon Amir, ”gefihrlicher Mensch von verdächtigem Aeuszern’’, die zich eerst mede had onderworpen, heeft zich daarna opnieuw tegen ons gezag gekeerd. De familie Barin stond onder het sultansbestuur zeer op Banka in aanzien, speciaal in het mijndistrict Merawang, waarvan Barin batin was. Het Nederlandsche gezag vond het hoofd daar en hand- haafde hem er. In de dagen, die we behandelen, waren onder zijn oog en in zijn kampong, 178 stuks gouvernementstin uit eene prauw weggenomen, welke er voorbijging. Resident Smissaert ge- lastte inspecteur Rosier daarnaar ~het ernstigste onderzoek te doen” , en hetzij uit vrees hiervoor, hetzij uit sympathie voor het Palem- bangsche vorstenhuis, Barin vluchtte van Merawang naar het daaraan ten zuiden grenzende mijndistrict Panka/-Pinang. De gelijknamige hoofdplaats was de residentie van den inspecteur der tinmijnen Vernet. Voor het behoud van Banka moest ze als een der meest gewichtige punten, na Muntok, gerekend worden, liggende genoeg- zaam in het midden van het eiland, aan de vereeniging der wegen, die naar Muntok, naar Merawang, naar Soengei-Slan, naar Koba en Toboali voeren. Als eerste Maleische schrijver had Vernet zekere Kemaas Lindong nwiens gedrag thans uiterst suspect voorkomt”, berichtte de resi- dent. Inderdaad kocht die secretaris met 10 andere Palembangers alle wapenen tegen iederen prijs op, zoodat hij reeds eene wapen- kamer bezat van 10 geweren en 2 pistolen; ook ontving hij den ganschen dag Maleische brieven. Natuurlijk dat Vernet voor dien dwarsdrijver wat bang was; doch hij oordeelde er niets tegen te kunnen doen, wijl Lindong nog onlangs in zijn post was bevestigd. Ook op het militaire detachement van inlanders, dat te Pankal- Pinang in garnizoen lag, viel geen staat te maken. Het was er twee jaren geweest: ~daardoor’, rapporteerde de resident zelf, zin connectiën geraakt en zoodanig aan het spel verslaafd, dat van e (a, „Der alte Depatti hat ansprechende Züge: in seinem Gesicht liegt etwas von Napoleon”: bl. 201 van de in den tekst te noemen Schilderungen. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 449 hetzelve weinig dienst te verwachten is in geval van attacque, en mogelijk meer na- dan voordeel zoude aaubrengen bij binnenland- sche onlusten’, zoodat de vervanging rdenkelijk eerstdaags" zou plaats vinden. Batin Warin vond dus te Pankal-Pinang bij Vernet’s secretaris eene vriendelijke ontvangst. Hij had, berichtte de resident aan Mun- tinghe, conferentiën gehouden, doch niettegenstaande de inspecteur dit wist, durfde dezen den opstandeling niet gevangen nemen. Uit de omstandigheden bij ‘sresidents eigen schrijven vermeld, meende ik te mogen opmaken, dat dit nogal natuurlijk was; doch de heer Smissaert oordeelde er anders over, blijkens onderstaande curieuze berisping aan Vernet dd. 8 September toegediend: „Waarom den depatti Warin, indien dezelve zich ter sluiks te Pankal-Pinang vertoont, niet gearresteerd en herwaarts overgezonden. Gij weet, hij is van Merawang gevlugt en zeer suspect om deel te hebben aan de onlusten van Banka-Kota. Hij is derhalve alleszints voor de rust gevaarlijk en moet gearresteerd worden, waar hem aan te treffen, en bij den geringsten tegenstand neergelegd. „Wat Kemaas Lindong betreft, arresteert gij denzelven met zijne beide zoons en zend ze naar Muntok op. „Uwe genomen maatregelen zijn halve maatregelen en dus geene. Bedaardheid met fermiteit gepaard, behoort een ambtenaar in uwe positie te kenschetsen, maar niet een overdreven angst. Roept uw collega Rosier te hulp, zoo ge te kort schiet, maar maakt uw gezag niet bespottelijk door voor eenige verachtelijke satellieten te beven. „Ik zal zorgen, dat uw detachement worde afgelost ; maar geens- zins moet gij u verbeelden dat het uit meerdere manschappen zal zijn saamgesteld als thans, hetwelk eene ongehoorde magt voor uw district is. | „De koloniale vaartuigen zullen ook spoedig terugkomen, en voor niets hoeft gij bevreesd te zijn, als voor eigen vrees.” Wat een taaltje! Het zou niet lang duren of de verachtelijke satellieten hadden den resident in eigen persoon onthalsd en wel onder het oog van hem, dien de resident wilde weergelegd hebben. Verweet ook de heer Smissaert zijn voorganger, naar we vernamen (bl. 363) gemis aan plaatselijke kennis en zijn ondergeschikte gemis aan bedaardheid, schout-bij-nacht Wolterbeek zou op zijn beurt bitter klagen over Smissaert’s onbekendheid met zijn gewest, terwijl hij zich reeds bij de eerste kennismaking ten zeerste geërgerd had 550 PALEMBANG EN BANKA IN 116—182U. over al het valarm”, dat de resident placht te maken (bl. 424)! Intusschen liet nu de resident aan Vernet enkel de adininistratie, terwijl hij inspecteur Rosier het civiel gezag opdroeg onder den titel van Toean besaar poenja wakil. Naar Muntinge’s oordeel scheen inderdaad Rosier voor deze betrekking alle vereischten te bezitten en van alle overige ainbtenaren de meeste ondervinding te hebben (a). Wat aanging het detachement inlanders, weldra werd het ver- vangen door eene afdeeling Amboneezen. Het onderwerp der conferentiën tusschen Vernet's secretaris en den door sultan Badroedin tot depati ran Banka verheven of weldra te verheffen batin Warin gold voor het oogenblik, vermoedde de resident, het plan tot een nieuwen tindiefstal. Er was namelijk naar Pankal-Pinang gezonden het met inlandsche troepen en geld van Java gezonden schip 4uwspicious (4), waarvan we meer zullen hooren, om het tin van daar en van het zuidwaarts gelegen district Aoba in te nemen. De districten Meruwang, Pankal-Pinang en Koba liggen namelijk alle op de oostzijde des eilands aan zee, doeh de zeeschepen konden slechts van de reede te Pankal-Pinang het - product innemen, waarheen het dus eerst per prauw vervoerd moest worden; de hoofdplaatsen liggen bovendien aan rivieren in het binnenland, zoodat het tin ook eerst een riviergang had te doen. Op de reis nu van Pankal-Pinang naar de reede zoude het door de roovers worden aangevallen, waarom de resident bij schrijven van S September met aandrang aan Muntinghe verzocht, om de twee kanonneerbooten, die juist van Pankal-Pinang te Muntok waren teruggekeerd, andermaal derwaarts te zenden. „lk ken”, voegde de resident over de chefs dier vaartuigen er aan toe, waar- door men de slechte verhoudingen leert kennen tusschen autori- teiten, die elkander behoorden te steunen, 7lk ken vooraf alle de objectién, welke die beide officieren zullen maken: ongezondheid , gebrek aan levensmiddelen en wat meer is. Het eerste wordt weg- genomen, wanneer de vaartuigen wat meer kruisen en wat minder lang in de rivieren stationeeren. Gebrek aan versche levensmiddelen a) Rapport dd. 10 September 1519 aan den schout-bij-nacht. (by „Het schip Auspicious’, berichtte de heer Van der Capellen dd. 14 Augustus 1519 van Semarang aan Wolterbeek te Batavia, „hetwelk de pionniers regtstreeks naar Banka zal overvoeren, wordt heden hier van Soerabaja gewacht. Alles is voor de inscheping gereed. Daarmede gaat onder anderen ook 100 m. gulden zilver geld, behalve eenige andere goederen voor de artillerie, enz.” PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 551 is op het geheele eiland hetzelfde en in scheepsvictualiën kan alhier rijkelijk worden voorzien. De tractementen worden op de buiten- districten even regulier als te Muntok uitbetaald.” Commissaris Muntinghe zond ‘s residents voorstel naar Muntoks reede, waar de Yromp met den schout-bij-nacht aan boord, nog altijd geankerd lag. Denzelfden dag antwoordde de bevelhebber over de hulp naar Pankal-Pinang te zenden: „Dat het opligten van den persoon hatin Warin kan geschieden door het detachenent, hetwelk met de Admiraal Buyskes derwaarts is vertrokken, indien men maar spoedig een expresse zendt; „Dat ik de brik de Zeehond en de boot n° 12 geheel en al tot dispositie laat van den heer Resident, welke dezelve zoo spoedig mogelijk kan expedieeren, mits voorziende in vivres en versterking van manschappen, hetwelk ik vertrouw, dat door den heer Smissaert met den meesten ijver zal worden geëxecuteerd; „Dat de vervanging van het detachement militairen niet eerst- daags, maar oogenblikkelijk moet geschieden; of het gevaar is niet zoo groot als men het opgeeft; ___„Dat zekere Kemaas Lindong een gevaarlijk sujet is, en zekere inspecteur Vernet een aller ongeschiktst mensch tot dien post; op dat punt tegenwoordig verblijven, is niet mijn schuld, maar van diengenen, die hem kent, en aldaar laat, komende het mij voor, dat die twee menschen moeten verplaatst en aldaar weggenomen worden” Inspecteur Vernet was echter naar Muntinghe's meening veel te hard door den resident beoordeeld (a). Wat betreft de afzending van de Admiraal Buyskes, dit voert ons vanzelf naar eene andere phase der verwarde Bankasche zaken. (a) De schout-bij-nacht had een nader onderzoek bevolen. De resident zond eene verantwoording in, die de heer Muntinghe dd. 10 September doorzond met de mededeeling: „In het gedrag van den heer Vernet zie ik niets, dat hem het vertrouwen van het Gouvernement zou onwaardig maken. Het vroeg- tijdig bergen van 's gouvernements gelden in drie smeltpijpen, kan wel stof geven tot spotternij, maar niet tot ernstige berisping. Dat de vrees van den heer Vernet niet ongegrond geweest is, blijkt uit de voorstellen, welke de heer Resident ingevolge zijne aanschrijving gedaan heeft.” 552 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1320. XXII. Wolterbeek’s „Oorlogvoeren, is niets’, naar aanleiding der Banka-Kota expeditie: 17 September— aanvang October 1819. De nieuw aangekomen bevelhebber was het met den resident geheel en al eens, dat om te beginnen, Baxka-Kota ten val moest gebracht worden. De opstandelingen konden toch zoo gemakkelijk over straat Banka de hand reiken aan Palembang ; bovendien wanneer wij Badroedin aanvielen , ontstond er gevaar, dat wij van den vijand in den rug last zouden krijgen. Ook scheen een tocht naar Kota mogelijk, zonder de hoofdexpeditie er schade door behoefde te lijden, want de onderneming kon plaats vinden en afloopen in den tijd, dat men te Muntok moest timmeren en exerceeren ter voorberei- ding tot de reis naar Palembang. Alzoo werd reeds twee dagen na Wolterbeek’s komst ter reede van Muntok, besloten, dat de kapitein Laemlin met 230 man de Bankaneezen onder de oogen zou gaan zien. Men had echter met de expeditie-Kge (bl. 546) de ervaring opgedaan , dat Kota door de rivier, van straat Banka, moeielijk viel te benaderen. Men bepaalde daarom nu, dat de eigenlijke vermeestering van den benting zou plaats vinden van de oostelijke zijde des eilands, door over land derwaarts te gaan, terwijl onze aan den mond der rivier te stationeeren vaartuigen den vijand intusschen zou verontrusten en terzijnertijd de landexpeditie de hand reiken Van al deze goede bedoelingen is echter weintg terecht gekomen; bedenkelijk voorspel van hetgeen weldra in de Palembangrivier zou gebeuren. Een der oorzaken lag in de hoogst gebrekkige be- kendheid van de plaatselijke ambtenaren met de gesteldheid des lands. Smissaert gaf allerlei onjuiste inlichtingen, niettegenstaande er ruim gelegenheid was geweest om ze van zijnc ambtenaren te erlangen. Ilierdoor kwam de landexpeditie niet op den begrooten tijd aan, zoodat het tusschen twee vuren brengen, namelijk van land- en rivierzijde, finaal mislukte. Wolterbeek had bovendien haast om zijne vaartuigen terug te hebben, ten einde naar Palem- bang te vertrekken. Het was eigenlijk hier als daar: de organisatie deugde niet. De onbescheidenheid van het gewestelijk bureau hielp PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 553 nog een ‘handje. De landexpeditie, dus die om de oostzijde, had men geheim willen houden, doch dat gelukte evenmin , hetgeen Wol- terbeek aan het kantoorpersoneel te Muntok weet. Hij gaf er althans zijn hoogste ongenoegen aan den resident over te kennen, „want geen officier, hoedanig hij ook zijne maatregelen neemt”, merkt het journaal op, kan reüseeren, maar wordt de dupe, wanneer de geheimhouding niet wordt in acht genomen”. De Admiraal Buyskes met den Engelschen gezagvoerder Coffin, moest de expeditie aan de oostzijde des eilands brengen, en wel zoo mogelijk naar Koba, doch wijl men te Muntok met de gelegen- heden tot ontscheping enz. onbekend was, en alles in eene meer of min desorganiseerende haast toeging, zou het ook wel kunnen gebeuren, dat men reeds te Punkal-Pinang ontscheepte en vandaar wellicht, maar met prauwen, naar Koba doorging. Bij zulk een vol- slagen gebrek aan terreinkennis, werd de tocht wel eenigszins bedenkelijk; Wolterbeek vertrouwde echter — en dit is in zoover niet beschaamd — op het beleid der commandanten van schip en van detachement (a). Muntinghe had tegen de expeditie gestemd, doch de bevelhebber meende diens advies niet te moeten volgen (b). Zoo dan vertrok men den 1" September 1819 vrijwel op avontuur van Muntok; den 5° bereikte men Pankal-Pinang. Nu bleek eerst aan de reizigers notabene! dat het schip 6 Engelsche mijlen (2 uur) van de kust moest ankeren! Blootgesteld aan den ,a) „De meeste moeilijkheid bestond maar”, teekende Wolterbeek dd. 31 Augustus op zijn journaal aan, „in de plaats, waar de troepen op de oostelijke kust zouden debarqueeren: òf te Pankal-Pinang, òf te Coba; de resident en loodsen waren dit niet eens; dan het moest geschieden. En ver- trouwende op de bekwaamheid van den kapitein op de Buyskes (den heer Coffin), alsmede op den ijver der troepen en de goede rapporten van den kolonel Bisschoff omtrent den kapitein Laemlin, die het detachement zoude com- mandeeren, liet ik mij niet aftrekken, en de plaats, waar te debarquceren aan het beste oordeel van den kapitein Coffin, in overleg met den loods, over.” (b) „De heer Muntinghe oordeelde, dat als men de zaak van Banka, van zooveel aanbelang rekende, de Sultan dan te veel geanimeerd zoude worden; en dat men om het kwaad van Banka voor te komen, liever eene kruisende divisie tusschen den 3° hoek en Billiton moest zenden zoolang men tegen Palembang ageerde. De kolonel Bisschoff was het echter volkomen met mij eens, om, daar wij nog veel te doen hadden, eer we klaar waren tot de expeditie in de rivier te loopen, men dien tijd zeer nuttig voor Banka kon employeeren. En, oordeelende, dat het zwaarste ook het zwaarste moet wegen, resolveerde ik bepaaldelijk tot eene attaque tegen Banka-Kota, en zette zulks met die kracht door, dat de loodsen nog van den wal wierden gehaald, om wegens de plaatsen der landing te raadplegen.” 55% PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. oostenwind, vond men slechts door het eilandje Pandjang de ge. heid om zich eenigszins te beschutten: Ook darfde Coffin n Buyskes niet doorzeilen naar Koba. #I found it”, rapporteer den dag der aankomst ter reede van Pankal-Pinang aan V beek, -impossible to yet the ship as far as Coba with safet: judged it most prudent to land here with the permission a Commandant of the troops.” Prauwen om te landen waren er niet, en de zoo dikwerf te herhalen fout van niet voor landingsbooten te zorgen, ook hier gemaakt. Men moest zich dus vooral behelpen m enkele sloepen van het schip zelf, zoodat de ontscheping h gebrekkig plaats vond: “no prows here to be had in assisting the barkation of the troops”. Laemlin ging vooruit, ten einde dit n Amerika even te ontdekken. Men roeide 24 uur naar land, de mond eener rivier bereikt werd. Het bleek de ten noorden Pankal-Pinang van west naar oost stroomende Merawang te : die noordwaarts naar de plaats van dien naam leidt. Er lag wacht van vijf zieke Kuropeanen en van eenige Ínlanders met korporaal: hier echter ook geene transportmiddelen ; evenmin dr water. Laemlin voer de Merawang op, tot hi links kwam aan diepen arm Deze aap beide zijden door zware bosschen omge tak werd in vijf uur tot Pankal-Pinang opgeroeid. Het gans detachement moest nu dien onvriendelijken tocht doen; in ope gepakte sehuiten werd het nachtwerk, waarmede de door te st ellende behoorlijk werd ingewijd. Wanneer men nagaat, dat ng FSo0 luitenant-kolonel H. M. Lange over de rivier van Panl Pinang schreef: vzij is aan weerszijden zóó digt begroeid, dat gewas op sommige plaatsen een nagenoeg gesloten verwulf gevor heeft, en van tijd tot tijd moet dit gewas worden opgeruimd, de vaart voortdurend mogelijk te maken” (a), dan kan men naga wat de toestand dier streken ‘n 30-tal jaren te voren was. De expedite trof den inspecteur Vernet te Pankal-Pinang as hy wast van niets, had dus ook voor niets kunnen zorgen. Laem haastte ich twee kleine prauwen en nog eene kleine Chineese poem te requireeren, waardoor het transport van de soldaten : het setup ten minste eenigszins werd bespoedigd. De kapitein vo dere adiinistrateur bijgestaan door den verdachten Palembangsel wheyver, maar batin Warin was gevlogen. MM ee van „Het eiland Banka en zijne aangelegenheden” (1550). PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 555 De Chineezen namen aan den opstand geen deel; zij waren op de hand van het bestuur. Eene van Kota gevluchte Chineesche vrouw vertelde Laemlin, dat vaartuigen voor de rivier aldaar waren verschenen en er alzoo oorlog was uitgebroken. Het bleek den kapitein hieruit, dat onze schepen zich veel te vroeg naar de rivier van Banka-Kota hadden begeven, eene fatale misrekeniug, waar- door het detachement op het gegeven oogenblik alle hulp moest missen De Chineesche vrouw vertelde nog meer bijzonderheden. Er bestonden wel drie bentings, gelijk ook juist is gebleken; zware wolfskuilen lagen op de paden verborgen in bijna ontoegankelijke bosschen. Op vele plaatsen stonden kanonnen met schroot geladen. Het aantal muiters bedroeg ‘un 300 met 4 opper- en 8 onderhoofden, alle Palembangers; zij verwachtten echter niet, meende de ver- haalster, een aanval van de vostzijde. Dat het geheim dus niet doorgedrongen was, zou dan ten minste een lichtpunt zijn. De opstandelingen konden slechts bereikt worden van Koba uit; hoe moest echter het detachement op deze plaats komen? De zee was de aangewezen weg, maar nu de Buyskes in het doorzeilen geen lust had en er ook geen prauwen waren, zag Laemlin zich genoodzaakt over land de reis te maken. Oppervlakkig beschouwd, scheen dit zoo erg niet, want de weg van Pankal-Pinang naar Koba, die door de rivier bij Koerouw in twee gelijke deelen gesplitst wordt, is slechts 40 palen lang, zoodat men hem in twee dagen aflegt. Maar destijds wist men van heg noch steg en een weg was er feitelijk niet. Den 6" September begaf de expeditie zich onder geleide van twee Chineesche gidsen op marsch met 10 officieren en 186 minderen; een kolossaal afmattende tocht, ondernomen zelfs zonder koelies, zoodat de levensmiddelen, de ammunitie, enz. door de soldaten gedragen moesten worden. Men liep over een moerassig paadje als de gauzen achter elkander, wadende door stroomen en kreken, dringende door het dichte geboomte, loopende menigmaal drie lange uren voor het afleggen van ‘n drie kwartier afstand. Nauw was de troep op weg, of ook inspecteur Rosier, door den resident immers met het civiel gezag in deze districten bekleed (bl. 550), kwam te Pankal-Pinang, waar hij met verbazing hoorde, dat de expeditie den landweg had gekozen. »Ik twijfel geenszins”, berichtte hij dd. 14 September 1819 van Pankal-Pinang aan den resident, ‘wof UEdG. zal ten hoogste verwonderd zijn, dat de militairen , aitmakende de expeditie voor Banka-Kota, te Pankal-Pinang, en Ge Volgr. VII. 36 558 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. had gezonden, met last om ten spoedigste het tin van Pankal-Pinan = en van Koba te laden en daarmede vooral niet te talmen, ten ein Ae de zware kosten voor legdagen te ontgaan. Ken ander ongeluk vas, dat, gelijk ik zeide, in den Kobaschen brief niet vermeld ston <i, waartoe de prauwen eigenlijk moesten dienen. Heeft men gevree=sd, dat Laemlin er mede uit visschen of uit spelevaren zou gaan? . - In ieder geval inspecteur Vernet antwoordde dd. 12 September. dat hijzelf de prauwen voor de tinlading noodig had en dat hij» ™ verband met de dringende aanschrijving van den resident, hier geen verandering kon brengen (a). Het was echter niet albeet deze Vernet, die bezwaar maakte. Ook Rosier schreef den e= dent, in dezelfde missive notabene, waarin hij de dwaasheid van den landweg betoogde: „Waarvoor deze prauwen benoodigd zij ®, blijft en is waarlijk eene raadselachtige zaak’! En even omooz! brieft de resident zelf dd. 28 September aan Wolterbeek ow €?: „Waartoe de aangevraagde prauwen moeten dienen is inderd aal een raadsel, doch dat de heer Vernet evenwel niet dadelijk 2" deze aanvrage heeft voldaan, begrijp ik nog minder. Mijne gege Vv €! bevelen om de Auspicivus met den meesten spoed te lossen, moest! in alle geval terugstaan voor de nader ontvangen bevelen om de expeditie zooveel mogelijk in alles te assisteeren.” Terwijl deze onmogelijke knoeiers aan het schrijven waren, hai Laemlin den 14" September den tocht naar Kota, dwars door BC het eiland aangevangen. Men stuitte op een benting, en op 2202 (a) Brief van Vernet: „Ik heb ontvangen een briefje, geteekend door «ter luitenant-adjudant, om op verzoek van UEdG. alle prauwen of vaartua sz ©" van mijn onderhebbend district naar Koba te zenden. Hoezeer het mij za aangenaam zijn alle aanvragen van UEdG. te voldoen, zoo is het mij <<” a mogelijk verlangde prauwen tot andere behoeften dan tot lossing der gou er nementsgoederen en spoedige afgifte van het tin op het schip de Aue <©7* en gebruik te maken; 4 prauwen is de geheele resource tot spoedige verge BF van het tin, beloopende op eene somma van f 200.000; verder heb ik _ den resident een schrijven ontvangen, om in groote haast het tin van Kerl”? te laten afhalen, en deze goederen op het spoedigste op de Auspiciut* et bergen; ingevolge dit schrijven vertrekken morgen 2 prauwen, om, vere 0 | u met de Juraga, welke de levensbehoeften aldaar heeft aangebragt, het we hd bd . . hd ‘. van Koba hier naar toe te brengen. Ik heb de vaste overtuiging, dat UE <i , pe alle hulp zal aanbieden ter voldoening dezer spoedige maatregel voor beste van ‘t land. Zullen integendeel deze prauwen aangehouden wordk mek zoo ben ik verpligt per estafette hetzelve aan den resident bekend te ma- me en UEdG. daaromtrent kennis te geven, dat ingeval een ongeluk zal g seeren, het land niet minder dan Spm. 15000 verlies heeft.” PALEMBANG EN BANKA IN 1816—-1820. 557 paar inlanders bevonden; den volgenden dag was de weg nog oneindig slechter; de oude boomwortels, hoog uitgegroeid, belemmerden onophou- delijk den weg: tusschenbeide, uren lang moerassen en dan weder gedurende geheele half uren wegen over enkel boomstammen, die half verrot waren en over diepe en sterke stroomen lagen,en waar dikwijls het halve detachement doorheen viel, met gevaar van de beenen te breken of hals over kop in het water te vallen; bij het detachement te Pangkal-Pinang waren reeds door het omslaan eener prauw bij de 500 patronen nat geworden; nu echter was het nog erger, zoodat ik vreesde zonder een enkelen patroon bij den vijand te komen, te meer daar door sterke regens, de rivieren tot eene buitengewone hoogte waren gezwollen; gelukkig echter bleef het halve detachement vrij, zoodat ik de patronen liet verdeelen; alle dagen wierden de wegen slechter, de vivres raakten op, en geen vooruitzigt om in de verlatene kampongs andere te bekomen; den dag, dat wij den kam- pong Koba bereikten, zijnde den ro", was de gevaarlijkste; enkele boomen, oud en verrot, lagen over zware stroomen, zoodat indien men, over die boomen loopende, de voeten hooger opligtte dan anders, men gevaar liep door den sterken stroom te worden weggevoerd. 