Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Terwijl, zooals wij zagen, de soemangat verdwenen is op het oogen-blik dat het licham krank begint te worden, neemt de njaö eerst afscheid bij den dood. De engel Gabriël stijgt met haar naar het hemelruim en laat haar daar de plaats aanschouwen, die zij er in de eeuwigheid zal erlangen. Daarna voert hij haar terug naar de aarde, waar hij haar nederzet aan het hoofdeinde der stervenssponde. De doode heeft nog het vermogen om alles te hoore, wat er gesproken wordt; alles te zien, wat er om hem heen gebeurt; alles te gevoelen wat men hem aandoet. Alleen de spraak ontbreekt hem. Op weg naar het graf wordt de draagbaar nog eenige stonden nedergezet op het voorplein van de woning, om de ziel gelegenheid te geven vergiffenis te vragen voor al het kwaad den haren aangedaan en afscheid te nemen van al wat haar lief geweest is. Tinggasahabat, handai dan tolan, fluistert zij, tingga kampoeäng, tingga hala-man, tingga tapian tampé mandi, d.i: vvaartwel vrienden en kamer Aden, vartwel mijn dorp en erf mijner woning, vartwel mijn badplaats. Naar men mij medededelde, bestaat in het Soloksche het gip, dat de ziel aan de haren verzoekt er in te berusten, dat zij moet heengaan naar 'tzielenoord, de kampoeang achirat, zooals de Minangkabauer dat eigenaardig uitdrukt. Verder vergezelt de ziel bet lijk niet, doch keert zij naar de ouderlijke woning terug, waar zij zich op den zolder of op den nokbalk plaatst. Die van den man bezoekt dagelijks de woning der weduwe; van eene vrouw echter blijft de ziel voortdurend bij de ouders, tenzij die vrouw tijdens haar leven eene afzonderlijke woning gehad heeft, in welk geval de ziel ook daar van tijd heengaat. Dit duurt zoo honderd dagen, na verloop van welken tijd de ziel zich zetelt op de medjan, d. z. de twee steenen, die op het graf van den overledene zijn geplaatst, wachtende daar op den dag des oordeels. Alleen een keer in de week, nl. op Donderdagavond, komt zij een ige stonden toeven in haar vorig verblijf. Het is dan ook daarom, dat men dien avond veelal in gebed doorbrengt en zich wacht voor huiselijke oneigheden. Gedurende die honderd dagen worden de zit- en ligplaats van den doode zijn en schoon gehouden, want diens ziel ergeren, door daarin nalatig te zijn, mag men niet. Met eerbied en erkentelijkheid wordt over den gestorvene gesproken: zijn ziel toch heeft het vermogen hulp te verleenen, en menigmaal wordt deze in moeielijke om- standigheden ingroepen. Gedragen de nagelatenen zich oneerbiedig, dan verlaat de ziel reeds vór den honderdsten dag hare woonplaats, om die dan te kiezen in het huis van vredelievende bloedverwanten. Nimmer keert zij dan tot de haren weder; hulp verschaffen wil zij hun niet meer, en niet zelden wreekt zij zich over de onheusche bejegening haar aangedaan. Na den 100sten dag verlaat de ziel deze aarde en gaat naar het zielenland, de kampoeng achirat of nagari kakal, in het luchtruim, d.i., naar de door den Islam gewijzigde voorstelling, voor velen thans de siroegd, de hemel, het verblijf der braven, of de narakö, de hel, de plaats der boosdoers. Welke voor Stelling men zich vormt omtrent dit heengan van de ziel naar de kampoeng achirat of nagari kakal, blijkt o. a. nog uit de volgende verzen van de bovengenoende Ratö* Patimah: Ditjantjang-tjantjang batang hinai De hinaißengel wordt aan stukjes gehakt; Ditjantjang laloe ka hoeratnjó Hij wordt gehakt tot aan den wortel; Lah tarabang boeroeing pingai De vogel pingai is weggevlogen; Tarabang djó soeré*-soeré* nd Hij ts weggevlogen met zijn lotsbeschikking! Ditjantjang-tjantjang batang hinai De hinaißengs] wordt aan stukjes gekapt; Boengönjö diambië ka oebat Zijn bloemen worden genomen tot geneesmiddel; Tah pai si boeroeing pingai De vogel pingai is heengevlogen; Pai dibaö malaikat. Weggebracht door den doodsengel. Ditjantjang-tjantjang batang hinai De hinaißenden wordt aan stukjes gekapt : Boeahnjé dimakan djawi Zijn vruchten worden door de koeien gegeten ; Mamboeboekng si boeroeXng pingai De vogel pingai is opgestegen ; Dirintang ana“ bidadari. De luchtgeesten zijn daardoor in groote drukte. Ditjantjang-tjantjang batang hinai De hinaistengel wordt aan stukjes gehakt; Diambië ka oempan poejoe En tot lokaas gebruikt voor de poejoe; Lah rahi* si boerveing pingai De vogel pingai is verdwenen ; Di sisi awan nan koelaboe. Langs het blauwe hemelgewelf. In dieu zin komt hot woord soerat meer voor. PADANGSCHE BOVENLANDEN. 71 Een andere meening omtrent het zielenland hoort men wel eens door sommige ingewijden, vooral door doekoens, verkondigen. Deze zeggen namelijk, dat de ziel, na verloop van honderd dagen, ergens het wereldruim inspoedt en zich daar verder ophoudt op de bergen, in de bosschen, op groote boomen, in steenen en bronnen. Daar ontmoet z Je zielen van vroeger gestorvenen en leidt er hetzelfde leven als op aarde. Met de ziel van hen, die in den oorlog gebleven of in het water omgekomen zijn, geschiedt dit eveneens. Genoemde plaatsen en voorwerpen staan dan ook nog zelfs bij hen, die den Islam omhelsden, in een reuk van heiligheid, en niet zelden wordt er den geesten der afgestorvenen een offer gebracht. Uit een en ander kan dus genoegzaam blijken, dat bij den Minangkabauer de opvat-tat bestaan heeft en — al is hij er zich minder van bewust — nog bestaat, dat het hiernamaals of het zielenland op de aarde-zelve is gelegen. De bezoeken, die de zielen ook nog wel na den honderdsten dag, gewoonlijk op Donderdag avond of op feestdagen, bij de haren afleggen, getuigen evenzeer voor deze meening. Het tijdstip, waarop de ziel geacht wordt, naar haar eeuwige woonplaats heen te gaan, is — we zagen het reeds — na den hon- derdsten dag. Hiermede is meer dan waarschijnlijk het feit in verband te brengen, dat het doodenfeest, op dien dag gevierd, het grootst is, en dat men dan in optocht de laatste rustplaats nog eens opzoekt. Waar de achtergebene werden, dat de ziel thans voorgoed afscheid neemt, moet, vór de lange reis naar het nieuwe vaderland door haar aanvaard wordt, haar nog eens in ruime mate eeu blijk gegeven worden van eerbied en toegenegenheid. Een uitvloeisel daarvan mogen we ook zien in het zoogenaamde mandjapoei® dansana* of mandjalang soedah!, dat door den Heer Van Hasselt wordt beschreven, en bestaat in een afscheidsbezoek van de weduwe aan de familie van haren echtgenoot, met welke familie zij dan ook een bedevaart naar zijn graf doet. In het voorgaande vindt men blijkbaar ook de verklaring van het gebruik om de boedelscheiding, bij overlijden van de vrouw, er St na den honderdsten dag, bij overlijden van den man echter, reeds den dag na de begrafenis te doen plaats hebben. Zooals wij toch gezien hebben, blijft van een vrouw de ziel voortdurend in de familiewoning, daar dus waar leven, mandjapoeis dansana = de bloedverwanten afhalen. 72 HET ANIMISME BIJ DEN MINANGKABAUER DER met haren man heeft samengewörd. Gedurende dien tijd wordt de weduwnaar nog als medebewoner van dat huis beschouwd, en is de huwelijksband feitelijk dus niet geheel verbroken. De ziel van de vrouw wordt derhalve geacht met den man nog alle goederen in gemeenschappelijk gebruik te hebben, tot dat zij voorgoed afscheid neemt om naar het zielenland te vertrekken, dat is tot den honderdsten dag, op welk tijdstip dan ook de boedelscheiding plaats heeft, de weduwnaar het zijne bekomt en weggaat. Is echter de man ge-storven, dan verlaat dans ziel reeds terstond na de begrafenis het huis der vrouw, om in de eigen familiewoning haren intrekte men. De echtverbintenis ts dus feitelijk dadelijk verbroken, en van een verder gemeenschappelijk gebruik der goederen kan geen sprake meer zijn. Het is dus noodig, dat ieder terstond het zijne krijgt, en vandaar dat men in dit geval reeds zoo spoedig tot de boedelscheiding overgaat. Gaan wij nu Nach welke de opvattingen zijn omtrent het leerstuk der zielsverhuizing of wedergeboorte, dat ook bij den Minangkabauer wordt aangetroffen. Zoodra de personen, die het lijk grafwaarts hebben gedragen, slechts op een afstand van zeven schreden van de groeve verwijderd zijn, beginnen voor den doode, zoo hij een boosdoener is geweest, de straffen der eeuwigheid. Deze veroorzaken hem zulk een lijden, dat hij de hulp inroept van den engel Gabriël, wien hij smeekt bij Allah zijn voorspraak te willen zijn, om op aarde als mensch te mogen wederkeeren, ten einde, door het verrichten van goede en vrome werken, de vroegere zonden uit te wisschen. Allah's besluit is echter eene weigering, en de doode vraagt nogmaals, om dan toch als dier te mogen herleven. Vór of op den zevenden dag wordt deze bede toe- gestaan: de doode verrijst van uit zijn donkere rustplaats, en de ziel komt in het licham terug. Het hoofd heeft echter den vorm aangenomen van dat eens diers, gewoonlijk van een tijger, boschzwijn of slang. Dit wezen, hetwelk den naam draagt van oerang djadi-djadian, zet zich neder in de nabijheid van de woning zijner familie, waar het enig voedsel ontvangt, doch ook tevens verzocht wordt, zich te verwijderen. Badjalanlah dahveloe, zegt men, kahabih takadjoei® padja-padja oerang laloe bagai,d.i.: „ga weg, als ‘t u belieft, de kinderen en ook de voorbijgangers zullen bang worden». Het 1 Gelijk van algemeeno bekendheid is, blijft, als een uitvloeisel van de instelling van het matriarchaat, bij de Minangkabauers, de vrouw bij het huwelijk in hare familiewoning, terwijl de man daar zijn intrek neemt. PADANGSCHE BOVENLANDEN. 73 half dier gehörzaamt, maar verwijdert zich toch niet ver van de woning. Wanneer er nu wederom zeven dagen zijn verloopen, is het vreemdsoortig wezen geheel in een dier, hetzij tijger, aap, varken, enz., veranderd, en het leven der zijnen eenen grooten invloed. Het staat hen bij in gevaren, helpt hen in moeielijke omstandigheden, en vergezelt hen op verre reizen. Doodt men het, dan keert het toch weer in het leven terug. Zooals dus blijkt, hecht de Minangkabauer thans minder aan eene zielsverhuizing, dan wel aan eene wedergeboorte als dier, en heeft deze, misschien als eene latere wijziging, min of meer het karakter van straf, aangezien het bepaaldelijk boosdoeners zijn, die dit lot ondergaan. De metamorphose heeft geleidelijk plaats; want, zoo vertelt men, het wezen wordt in het eerste stadium der vormverandering wel eens ontmoet, heeft dan den kop van een tijger, slang of varken, en een lichaam, dat met dunne haren is begroeid, en dat d Kwijjs nog gehuld is in het doodsgewaad. Van den tijger, die vroeger mensch was, zijn de tanden afgevijld; hij onderscheidt zich door een sterk begripsvermogen en een voorkomen, dat vrees en ontzag inboezemt. In het graf vindt men eene opening, en de plaats, waar de doode gerust heeft, is ledig. Volgens sommigen zou de wedergeboorte van mensch in dier, en van dit dier in een ander, zeven malen geschieden, en daarna van het eenmaal als mensch bestaande niets meer overblijven dan aarde. Volgens anderen heeft de metamorphose slechts eenmaal plaats, en gaat de ziel, nadat het dier gestorven is, naar het zielenland t. Opmerking vefdient het nog, dat, volgens sommigen, de metamorphose erfelijk is in een familie, hetzij voor alle leden er van, hetzij slechts voor enkele 3. Een uit viellei van het begrip, dat eenig dier uit een ander kan voortkomen, is b.v. het verbod, hier en daar bestaande, om de kat bij haren naam te noemen, wijl men gelooft, dat zij uit een koningstijger ontstaan is. Zoo willen sommigen ook, dat de zoogenaamde sipoeloeit bega, een kleefrijst, onder het groeien in gewone padi veranderen kan, terwijl anderen weer vertellen dat de oebi, te groot wordende, een draak kan worden. Personen, die zich, door middel van tooverformules, bij de wedergeboorte in een der door hen gewenschten toestand kunnen verplaatsen, worden bij den Minangkabauer niet aangetroffen, en evenzoo is de kluizenaar bij hem een geheelander persoon, dan bij den Javaan. De Minangkabauer tooh begeft zich in af-zondering, alleen met het doel om in aanraking te komen met geesten, van wie hij de eene of andere tooverij wil leeren, zooals b.v. die om sich onkwetshaar te maken. Gewonlijk gaat hij daarvoor naar den top van een hoogen berg of in heb dichtete gedeelte van het woud, waar hij Blijft tot dat hij zijn wensch vervuld ziet, meestal echter niet langer dan zeven dagen. 74 HET ANIMISME BIJ DEN MINANGKABAUER DER Wat de herinnering aan den vorigen levenstoestand betreft, deze blijft voor den Minangkabauer bij de wedergeboorte bestaan. Het dier geworden mensch toch weet het huis zijner bloedverwanten terug te vinden, herkent de personen, die vroeger de meeste toegenegenheid voor hem koesterden, en gevoelt zich tot enkelen hunner bij voorkeur aangetrokken, zoodat hij hen op verre reizen vergezelt en, waar het noodig is, op den rug neemt. Op aarde teruggekeerd, tot straf voor zijn zonden, heeft het berouw daarover en toont dit, door zijn beschermeling, wanneer het met dezen in de eenzaamheid is, van een of ander kwaad terug te houden 1. Een naturwissenschaft van het leerstuk der zielsverhauizing of wedergeborte is het gelötet aan de verwandschap van menschen met dieren, bezahlt men zich de afgestorvenen bij voorkeur geincarneerd denkt. Deze dieren worden met eerbied behandel. Dit blijkt uit de bijzondere namen aan hen gegeven, met het doel hen daardoor te streelen of hunne booze gezindheid te matigen. Zoo heet b.v. de tijger injië balang, d.i. gestreepte, gevlekte voor- of grootvader, het boschzwijn injië“ tjentjeng 3, de muis injië poetis. Het zal dan ook bij den Minangkabauer niet opkomen van een tijger kwaad te spreken, of hem op andere wijze onaangenaam te stemmen; hij durft hem menigmaal niet eens bij den naam van harimau of rimaute noemen, doch spreken gewonlijk van toean, d. i.: heer. Alleen op bevel zal men het gevresde wezen in de kampoeng onheil heft berokkend, terwijl men dan nog eerst trachten zal, het levend te vangen, ten einde In de gelegenheit te zijn het vergiffen ist voor het feit, dat men het zal ter dood brengen. Er mocht in den omtrek een der verwanten aanwezig zijn, die anders de euveldaad zou wreken. Het varken en de muis worden in de overtuiging, dat deze dieren ten gevolge dezer vleierij de ophet veld staande vruchten meer ontzien zullen. Waar men hen verjagen of dooden wil, roept men de hulp in van een geest, onder belofte van een offer, zoodra de oogst zonder veel schade is binnen gebracht. Als een bijzonderheid stip ik hier nog aan, dat do tijger iemand altijd van aanvalt, omdat hij volgens den Minangkabauer vrees gevoelt voor de spreuk: "God is groot", die op het voorhoofdsbeen van den mensch staat ge-schreven. Ook de palasi® durft daarom niemand aan te kijken. 3 tjentjeng = lief, aanvallig, 8 poeti = prinses. PADANGSCHE BOVENLANDEN. 75 Behalve aan de zooeven genoemde dieren, wordt door den Minangkabauer aan den krokodil veel eerbied bewezen, dewijl, zooals de legende zegt, zijn groote wetgever Katoemanggoengan als zoodanig is herboren. De nakomelingen van dezen Katoemanggoengan, waartoe, naar men mij mededeelde, de Regent van Indrapoera en zijne familie gerekend worden te behooren, zijn dus aan de krokodillen verwant, en erlangen dan ook, als zij b. v. op reis gaan, in menig opzicht hulp en bescherming van deze dieren. Ken voorbeeld van krokodillen-vereering vindt men overigens in de ceremoniën, die o. a. op enkele strandplaatsen plaats hebben, als zulk een dier gevangen is. Hen menigte vrouwen voeren dan verschillende dansen uit, veel overeenkomst hebbende met die, wanneer iemand gestorven is. Hetzelfde gebeurt, om dit hier nog op te merken, in sommige streken, alvorens dat een gevangen tijger van het le Ventor worden. Bij Kapau, een plaats in de nabijheid van Fort de Kock, is een vijver vol heilige visschen, die, volgens sommigen, gezegd worden van een kind af te stammen, dat door zijne moeder aan den kant van het water achtergelaten zijnde, daarin viel en in een visch ver- anderde. Niemand eet van die visschen, en bij een pokkenepidemie worden ook zij, volgens het volksgeloof, door die ziekte aangetast,!. Duidelijk blijkt uit het medegedeelde hoezeer de Minangkabauer, evenals zoovele andere Archipelbewoners, gelooft aan een verwant- schap tusschen menschen en dieren. Met dit leerstuk staat de menigte van pantangan’s in verband, die men bij den Minangkabauer, evenals. dit het geval is bij de rijst, ten opzichte van verschillende dieren antreft, en waarvan wij er hieronder enkele willen opnoemen. Pantang tegenover den tijger is het b. v.: een weg te beloopen, die reeds langer dan een jaar niet meer betreden werd; — de tijger heeft zich dien tot voetpad gekozen en vindt het oneerbiedig als anderen dat ook doen. desnachts, met andere personen op reiszijnde, achter elkander te gaan; — de tijger komt daardoor in de meening, dat men bevresd voor hem is, en gevoelt zich daardoor gekrenkt; zonder hoofddoek des nachtsop weg zijn; — de tijger vindt daarin iets oneerbiedigs tegenover hem; 1 Bovengenoemde benaming van injië wordt ook gegeven aan de pokken, die men wel eens injië pasana“an (pasana“an = bloedverwant, familielid, weerga, evenbeeld) hoort noemeu, in de meening, dat zij dan minder verwoestingen aan het lichaam zullen aanrichten. 76 HET ANIMISME BIJ DEN MINANGKABAUER DER op reis in den nacht, gedurig omkijken; — de tijger ziet hierin een teeken van angst; het gloeiend einde van een stuk brandhout stuk slaan; — de rondspattende vonkjes doen op reis in den nacht, gedurig omkijken; — de tijger ziet hierin een teeken van angst; het gloeiend einde van een stuk brandhout stuk slaan; — de rondspattende vonkjes doen op reis in den nacht, gedurig omkijken; — de tijger ziet hierin een teeken van angst; het gloeiend einde van een stuk brandhout stuk slaan; — de rondspattende vonkjes doen op reis in den nacht, gedurig omkijken; — de tijger ziet hierin een teeken van angst; het gloeiend einde van een stuk brandh Aan het glücklicher van tijgerknevels denken, en het. dier beschoumt dit als naäperij. Het niet in acht nemen van deze en nog vele andere pantangans wekt den toorn van den injië“ balang, den tijger, zoodanig op, dat hij er dikwijls toe komt, den onvoorzichtige te verscheuren, en vandaar dat in dit geval de Minangkabauer zegt — zooals de Heer Van Hasselt reeds opmerkte — antah kò“ salah, er zal wel een reden geweest zijn, doelende op het verzuinen dier voorschriften. Dit gezegde wordt echter niet toegepast op hem, die een poesar (kruintje) in den nek heeft, daar dit ongeluksteeken hem reeds lang voorspelde, dat hij eenmaal zulk een lot zou ondergaan. Tegenover den olfant is het pantang: Hem gadjah (olifant) te noemen; — de titel van toean gadang! ofsoetan bakaboei? is hem veel aangenamer; hem, in het woud zijnde, schertsenderwijze uit te dagen; — hij verschijnt dan oogenblikkelijk; met een toedoeäng 3 op ‘thoofd veldarbeid te verrichten; — de olifant ziet er een nabootsing van zijne ooren in. Pantang is het tegenover een krokodil: om kookpotten in de rivier te wasschen; — de krokodil acht zich daardoor beleedigd, meenende dat men hem de restantjes van het eten wil geven; om veel beweging in het water te maken, als menhet vaatwerk, waaruit gegeten is, reinigt; — dit wekt bij hem dezelfde gedachte op. De twee laatstgenoemde pantangan’s hebben betrekking op de leden van de Soekoe Piliang, hetgeen in verband staat met het- geen hierboven gezegd is omtrent den wetgever Katoemanggoengan 4. Een uitvloeisel van deze verwantschap is zeer zeker wel de mee- 1 gadang = groot, voorna Am. 3 kaboei® = nevelig, damp; nevelig, mistig; bakaboei® = in nevelen gehuld. 8 toedoeëäng = hoed. $ De pautangâns ten opzichte van dieren zijn echter uiet altijd een gevolg van het leerstuk der wedergeboorte, doch kunnen ook om andere redenen bestaan. Zoo is het voor de soekoe Djamba* b.v. pantang, om het vleesch van den yoe-parang, een haaiensoort, te nuttigen. De stamvader van die soekoe tooh, uit Makah (!) terugkeorende, leed schipbreuk, waarbij al zijn toohtgenooten omkwamen, en hij alleen door den visch gered en op het droge gebracht werd. PADANGSCHE BOVENLANDEN. 17 ning, dat menschen uit dieren kunnen geboren worden, waarvan men een sprekend voorbeeld vindt in hetgeen de legende omtrent de eerste volking van Sumatra vertelt. Sedan Sari Maharadj& di Radjö, zoo luidt het in het kort, was de zoon van Soelthan Iskander Zoelkarnaini (Alexander de Groote). Met zijn broeder op reis zijnde naar het eiland Langkapoeri, wist hij zich, met behulp van zijn slimmen goudsmid Si Auli, van de gouden kroon zijns vaders meester te maken, waarna hij op Poelau Améh (Sumatra) aankwam. Van dit groote eiland bestond toen nog niets dan de bergtop van den. Marapi of Barapi; doch door het afnemen der zee werd er een uitgestrekt land gevormd, waarover zijne kinderen de gebieders werden. De vorst nl. had een tijger, een hond en een kat bij zich, die, door Gods beschikking, ieder een. kind ter wereld brachten, waarvan het eerste gebieder werd over Agam, het tweede over Koeboe&ng Tigó Baléh (XIII Kota’s) en het derde over Limöó Poeloe&h (LL Kota’s). Deze kinderen werden de stamvaders van de Minangkabausche bevolking der Padangsche Rovenlanden, en alleen de bewoners van Tanah Datar zijn uit ’s vorsten huwelijk met een prinses afkomst. Aan de waarheid van deze legende twijfelt de Minangkabauer niet, en hij, die dit doet, wordt o. a. gewezen op het kenmerkend verschil, dat er in den spreektoon en de stembuiging bestaat tusschen de bewoners van bovengenoemde landschappen. Vanzelf zijn wij nu tot de vraag gekomen, of de Minangka-bauer, als zoovele andere Archipelbewoners, de opvatting heeft, dat er ook uit planten menschen kunnen voortkomen. Rekening houdende met zijn geloof, dat er niet zoozeer eene zielsverhuizing, dan wel eene wedergeboorte plaats heeft, en er voor dit laatste, — ook al in verband met hetgeen er van het dier-geworden mensch verteld wordt, — een wezen noodig is, dat zich vrij bewegen kan en organen bezit zoals de mensch, moet men tot de conclusie komen, dat er van een dergelijke opvatting geen sprake kan zijn, althans tegenwoordig niet. Bij wien door mij dan ook onderzoek naar dit leerstuk werd ingesteld, een ieder verklaarde mij, dat het niet bestond, en voor zoo verre mij bekend is, treft men in de Minangkabausche legenden geen voorbeelden aan, die bepaaldelijk op het ontstaan van menschen uit planten wijzen. Toch zou men uit de rol, die deze laatsten bij menschelijke geboorten somtijds spelen, besluiten kunnen, dat er in voor Rögere tijden een andere opvatting moet hebben be- staan. Het zij ons vergund, dit met een paar voorbeelden aan te toonen. Er was eens, zoo zegt de legende, eene arme maagd, die met slechts ééne borst geboren was. Op zekeren dag met een bundeltje biezen, die zij in het bosch gezocht had, huiswaarts keerende, gevoelde zij zich buitengewoon afgemat, en een onbeschrijfelijke dorst kwelde haar. Naast haben ich den  de dorpsbewoners een zwaren balk, voor den bouw eener moskee bestemd, naar het dorp wilden slepen, doch dien niet van zijne plaats konden krijgen, niettegenstaande er honderden uit al hunne macht aan trokken. Op dat oogenblik kwam de held der legende voorbij, en nu was een enkele aanraking met zijn staf voldoende, om bet gevaarte met gemak in beweging te brengen. Dit wonder was genoeg, om hem en zijne moeder heilig te doen verklaren. Tuatere wenderen, door hem verricht, overtuigden de bevolking, dat hij werkelijk een anfanden, indardjati was, d. w. z. geboren, zonder dat de moeder door een man bezwangerd is, Deze buitengewone man was de Toeankoe man kiramat van Kota Gadang, de Heilige, van wien de Heer Gerth van Wijk reeds vertelde 3. Een ander voorbeld vindt men in den bovengenoemden Tjundoer Matö. Maharadjö Lelo Pandjang Ramboei*, de vertrouweling van de 1 Bedehuis, gebouw waar de Minangkabauer de Qoran en andere godsdienstige geschriften lezen. * Zie: Een Menangkabauwsche Heilige, door Gerth v. Wijk, Tijdschr. v. Ind. T.L. en Vk. PADANGSCHE BOVENLANDEN. 79 vorstin van Minangkabau, werd door deze eens uitgezonden om een klapper nioer balai te halen. Op den top van den boom gekomen, die deze vruchten droeg, werd hij door honger en dorst overvallen en maakte hij er voor zich een open, de stukken van de schaal naar beneden werpende. Een dezer stukken werd opgegeten door een buffel, die daardoor moeder werd van den stier Si Binong; een ander werd genuttigd door een paard, dat den hengst Si Go- marang ter wereld bracht, en een derde door een kip, die aan den haan Si Kinantan het aanzijn schonk, drie dieren, welke in de legende, als menschen handelende, optreden. Nog eenige oogen- blikken op den boom Toevende, hoorde Maharajah Lelé een geheimstimmige stem, die tot het zeide, dat de vorstin zwanger zou worden, en dat het kind, het können zij ter wereld zou brengen, geen gewon menschenkind, maar dat van een afgezant Gods was. Itoelah das isanarnja, het het verder, waarmede bedeld wordt, dat niet de vleeschelijke omgang met een man de oorzaak der geboorte zou zijn. Zoo zou ok Kambang Bandahari, een der hofjuffers, onder dezelfde omstandigheden, een kind ter wereld brengen, want, staat er: tida® lain tida® boekan, dari awal sampai sakarang barang mamakan nioek balai, d.i.: „zoo en niet anders is het door alle tijden heen geweest met ieder, die van de noer balai at”. Maharajah Telö Pandjang Ramboei bracht vervolgens een klapper naar het paleis, waar de vorstin en Kambang Bandahari er ieder een deel van opaten. Zoo kon dan ook de Toeankoe, de zoon van de vorstin, tegen Tjindoer Matö, de zoon van Kambang Bandahari, zinspelende op deze omstandigheid, later zij wel twee lichamen, doch slechts een ziel hadden, toeboekh doeö njadnjd satoe, en op hetzelfde oogenblik sterven zouden, adiè® mai“ denai poen kapan. In het derde hoofdstuk van zijne verhandeling wijst Dr. Wilken er op, hoe uit de beschouwing, dat het leven hiernamaals slechts eene voortzetting is van het aardsche, de zoogenaamde doodenofters zijn nagelaten betrekkingen gebracht worden loor de geesten verontrust en gekweld fers onderscheidt hij in die, welke bij afenis plaats hebben. De eersten moeten de ziel in het hiernamaals, de anderen » aarde te worden gebruikt. Dr. Wilken, hoe de menschen-, dieren en plantenof- DERS, ja zelfs de offers van levenlooze voorwerpen, in verband staan met de voorstelling, dat alles bezield is, terwijl hij er verder op wijst hoe de dierenoffers aanleiding gegeven hebben tot de doodenmalen en doodenfeesten. Wat er van deze offers en feesten onder den invioled van den Islam geworden is, en welke beteekenis zij verkregen hebben voor de stammen, die dezen godsdienst belijden, dus ook voor de Minangkabauers, behoeft wel geen betoog. Het zijn voor hen, schrijft Dr. Wilken, geen offers meer aan, maar voor de dooden, opdat hunne zielen rust vinden en bij God in genade worden aangenomen. De offeraar verbindt daaraan intusschen terstond het verzoek voor zichzelven, dat de overledene zijn voorbidder zij bij Allah, en is tevens daarbij gedachtig aan de gansche schaar zijner voorouderen, van onze eerste stamouders af, en van alle profeten en heiligen van den Islam. Bij de Minangkabauers bestaan, als overblijfsel van het oude geloof, in hoofdzaak niets meer dan de doodenmalen, die, gelijk door Dr. Wilken, naar aanleiding van de geschriften van de Heeren Van Hasselt en Verkerk Pistorius, reeds vermeld is, den Sden, 7den, 4(ster en 100sten dag na het overlijden gegeven worden, en de gewoonte, elk jaar, in de maand sja'bân, ter e Ere van alle agestorvenen feest te vieren en de graven van onkruid te reinigen. Gaat men echter de gebruiken na, die, zij het dan ook sporadisch, naast deze doodenmalen plaats heben, dan ontmoet men nog duidelijk de sporen, die aan-wijzen hoe in zekeren zin nog offers gebracht worden aan, en niet voor den doode, al is de Minangkabauer zich daarvan niet meer bewust, en al stelt hij er ook veel van op rekening van het Mohammedanisme, waarvan trouwens de meesten slechts eene zeer opperlakkige kennis hebben. Is er iemand in een andere negorij gestorven, en kan hij in zijn eigen kampoeng niet begraven worden, dan is het in sommige streken de gewoonte, dat de ouders van den overledene met de andere familie-leden de hilau laten uitvoeren. Hieronder verstaat men een dans door vrouwen — gewoonlijk bloedverwanten en goede kennissen van den doode — uitgevoerd, waarbij o. a. de lotgevallen van den ge-storvene bezongen worden. Gewoonlijk heeft deze feestelijkheid plaats eenige dagen na het ontvangen van de doodstijding, en wel eerst in de woning der ouders, daarna in die van het oudste familielid en eindelijk in het openbaar. De danseressen worden alleen op sirih en tabak onthaald en krijgen geen eten, omdat, zegt de Minangkabauer, droefheid belet dit laatste klaar te maken, m. i. echter eigenlijk, omdat de ziel van den betreurde afwezig is en daarom toch niet van de gerechten kan nuttigen. Op sommige plaatsen wordt de hilau echter ook gehouden voor personen, die in hun eig Eene kampoeng gestorven zijn, en wel voor aanziellijken. In Oud-Agam is het gebruik, dat er bij de doodstijding tevens het een of ander kleedingstuk van den in den vreemde overledene wordt toegezonden, dat dan bij de doodenfeesten op den 3den, 7den, enz., dag telken male te voorschijn gehaald wordt en neergelegd of opgehangen in het vertrek, waar het mando’a plaats heeft, blijkbaar als ver- tegenwoordiger der ziel van hem, die is heengegaan. Deze en dergelijke ceremoniën doen dus m. i. ook denken aan de opvatting, dat de ziel niet tot rust komen en het groote zielenrijk binnentreden kan, alvorens de nabestaanden zich van hunne plichten omtrent haar gekweten hebben. De Minangkabauer noemt dan ook - het vervullen van de verplichte diensten ten opzichte van een doode eigenaardig mangardjati!. Er is echter meer. Zoo wordt in Soengai Pagoe de overledene gekleed in zijn beste kleeren, en worden naast hem zijn kris en gouden en zilveren sieraden gelegd, terwijl andere kostbare kleedingstukken van hem in de lijkkamer worden opgehangen of ten toon gesteld. Is de afgestorvene een aanzielijk geweest, dan wordt zijn lijk niet zelden eerst naar de moskee gebracht, alwaar men laat sam bahjang, of, om zoo te zeggen, een lijkdienst of mis houdt. Vroeger bestond daar tevens de gewoonte, de doodenmalen, op de boven aangegeven dagen, op het graf-zelf te geven; doch is men langzamerhand er toe overgegaan, om dit in huis te doen, aangezien het — zegt de Minangkabauer — zoo lastig was, de spijzen daarheen te brengen en men dikwijls van den regen, enz., te lijden had. Ook hier komt dus duidelijk het oude geloof voor den dag, dat n. |. den overledene de reis naar de eeuwigheid moet vergemakkelijkt worden en hem de ziel van het geofferde daarbij van nut is. Duidelijk nog blijkt dit uit s Commige ceremonièn, zoals die nog hier en daar bij een sterfgeval in het Soloksche bestan. Alvorens dat het lijk gewasschen wordt, wordt het door sommige vrouwe lijk familieleden, onder het weeklagen van eenigen en het inzwijm- vallen van anderen, van het begin naar het einde der woning gedragen. Na de wassching, wordt hetlijk in de kleeren gestoken en op een praalbed tegen fraaie kussens gezet, onder tentoonstelling van al hetgeen de 82 HET ANIMISME BIJ DEN MINANGKABAUER DER Overledene aan kostbaarheden bezat. Is de doode eene vrouw, dan worden naast het hoofdkussen eenige schoteltjes geplaatst, die later als geschenk dienen aan hare aangetrouwde familieleden en aan de oerang nan manjandarn. Indien het overlijden in den namiddag plaats heeft, wordt het lijk een nacht overgehouden, in welk geval er niet in het sterf huis, doch in eene andere woning gegeten wordt, terwijl in dien nacht de doode een damarkaars naast zich krijgt. Tedere vrouwelijke bloed-verwante, die den volgenden morgen van verre komt, brengt een stuk lijnwaad voor het doodskleed mede, en, na het gewone mangan, gaat men dikwijls over tot het marati® taga“, mede eene soort van doodendans, waarbij zoo hard mogelijk op den vloer der woning wordt gestampt. Zoo ook wordt het lijk, alvorens het grafwaarts gaat, door de bloedverwanten van het hoofd tot de voeten gewreven, onder den uitroep van eld* el� Zu badjalan sajang djangan tarambé tabalintang, d.i.: »moogt ge zoo rustig moge lijk uwe reis maken, leveling, en uwen weg ongestoord vervolgen!» Nog is het in evengenoemde streken de gewoonte, om het lijk, nadat de reiniging heeft plaats gehad en het in de faaaiste kleederen gestoken is, de lippen met sirihspeeksel rood te verven en het een aangestoken sigaar in den mond te geven, zoodat de doode geheel het voorkomen van een bruidegom heeft, vooral als men hem te voren de haren heeft gekamd en deze met olie besmeerd heeft, en hem, met een scherm boven heeft, tegen een stapel van fraaie kussens heeft geplaatst. Het uitvereren van de hilau is, evenals het opskikken van het lijk, overigens vrij algemeen, en zoo ook de gewoonte, dat vrouwen den doode omringen en hem weeklagende allerlei boodschappen opdragen aan de zielen van vroeger gestorvenen. Bij het feest op den 32 en 7n dag, waarvan het tweede grooter is dan het eerste, brengen de vrouwen ieder een hoeveelheid rijst mede, die door de mannen wordt genuttigd, doch waarvan de beteekenis wel zal zijn, dat ook de afgestorvene het zijne krijgt. Ten slotte mogen wij blijkbaar ook sporen van de oude opvatting zien in het gebruik, dat hier en daar bestaat, om, zooals de Heer. Van sandar; manjandar = steunen, medehelpen; een gewoonte of voor-schrift onder de Minangkabausche vrouwen, om, bij den dood van een bloedverwanden of vriendin, gedurende eenigen tijd, gewoonlijk zeven dagen, in het huis van den overledene te helpen, en onder de mannen, om, als er een man gestorven is, gedurende drie jaren, van tijd tot tijd iets Aan zijn kimderen te schenken. PADANGSCHE BOVENLANDEN. 83 Van Hasselt meedeelt, op het grootste doodenfeest, — dat op den hondersten dag, — huisraad, zooals borden, matten, mandjes, en verder vleesch en rijst ten geschenke te geven. Dit geschiedt aan bloed verwanten, vrienden en bekenden van den overledene, doch zal wel als een wijzi-ging beschouwd kunnen worden van een vroeger bestaand hebbend gebrück, om, zooals het in sommige streken van den Archipel nog de gewoonte is, deze voorwerpen op de graven te plaatsen. II. Fetissisme. — Spiritisme. Aan het begin van het vierde hoofdstuk zijner verhandeling wijst Dr. Wilken er op  Toeankoe van Pasimpai in de Padangsche Bovenlanden, van welker vereering men de beschrijving leest in het werk over Midden-Sumatra van den Heer Van Hasselt. Enkele andere voorbeelden mogen nog nader doen zien, hoezeer het gelöt, aan de bovennatuurlijke kunstvoorwerpen bij den Minangkabauer heerschende is. In de boven reeds angenehnt legende Tjindoer Matö is de vorstin van Tandjoeng Boengö, in het rijk van Minangkabau, in het bezit van een kain, doek, die, uitgespreid, het geheele rijk besloeg, en, opgerold, zoo groot was als een nagel. Dat kleedingstuk was geweven door een nimf, die jaarlijks slechts een slag op het weeftoestel deed, terwijl de kain zichzelf inspoelde. Die vorstin had tevens een heilige kris, Madang Géri genaamd. ’t Gére dearvan was van khamat-hout gemaakt; 't wapen-zelf was in drie stukken verdeeld, waarvan er een in Roem, een in China, en een op Sumatra zich bevond, terwijl de vereeniging dezer deelen het een deen  menigte andere voorwerpen, die, door hunne bovennatuur. Lijke geaardheid, allen als heilig werden beschouwd. Evengenoemde kris Madang Géri werd, zooals men verder leest, be- waard in een doos van paarlemoer en moest zeer eerbiedig behandel worden, will zij ongeluk aanbracht, als men over haar heenstapte, en de beenen verlamde, als men vór haar heenstapte, en de beenen verlamde, als men vór haar heenstapte, en die tot de nalatenschap van den vorst van Roem behoorde. Indien deze voorwerpen uit de schatkamer gehaald moesten worden , werd deze eerst bewierookt en met gele rijst bestrooid, waarna de deur der bewaarplaats, onder het doen van een gebed, geopend werd. Onder de verschillende artikelen, alsheilige poesak6’s ! doorde vorstin in eere gehouden, behoorde ook een kain, die een nabootsing was van de Sandoesin, die men in den hemel maakte. Van den gordel, die er bij behoorde, leest men, dat de stof er van was gesponnen door oerang baparoeëh ?, uitgeplozen dooroerang barisang 5, en geweven door garagasi *. In ‘t water was er de eerste hand aan gelegd, en in ‘t vuur was hij afgewerkt ; uitgerold, besloeg hij 't geheele rijk, opgerold, was hij zoo groot als een nagel ; oorspronkelijk van Roem afkomstig, was zij meêgebracht door de zwaluwen. De ring Tjanagö taroe&han deed, door zijn flonkeringen , de onder- danen op de knieen vallen. Van een der krissen heet het, dat zij hinnikte, als zij in de schede gestoken, en bromde, als zij er uit- gehaald werd; de punt er van had zichzelve gevormd en zat vol vergif; als haar lemmet een weinig uit het hecht week, was er cen jaar lang zulk een droogte, dat er verscheidene dieren en planten stierven. Het vergif was van den hemel afkomstig; de persoon, wiens schaduw slechts er mede in aanraking kwam, moest dit reeds 1 Erfetuk, erfenis. 2 Oerang baparoeah = menschen met een snavel. 3 Oerang barisaug = menschen met kieuwen. 4 Garagasi = reuzen. PADANGSCHE BOVENLANDEN. 85 Mein de dood bekoopen. Evenzoo werd aan de vorstelijke pajoeng een bovennatuurlijke kracht toegeschreven. Niet minder was dit het geval met de heilige Agoeng Ganta Alam, het gewer Allah Oerabien verschillende taboeh’s in het rijk, door het geluid van welke voorwerpen geheel Pagar Roejoeng in opschudding kwam, het water in de Soengai Boengö begon te zwellen, de dakranden der woningen zich naar boven bewogen, de fondamenten zich verplaatsten, de planken bogen, en de heilige klapperboomen heen en weder wuifden, zoodat men dacht, dat het einde der wereld daar was. In de geschiedenis van Soetan Manangkérang komt een zwaard voor, Djanawi geheeten, dat sprak, als men het uittrok, en bromde, als men het in de schede stak, en een rentjong, soort van twee- snijdend mes, dat wegsprong, nadat het tot zijn meester had gezegd : „laat mij los, ik zal Mahajoen Boeki® doodenr, terwijl in het ver- haal van Prinses Balkis o. a. gesproken wordt van een Doek, die nooit gebruikt werd, een erfstuk van den geestenkoning was, en den dood veroorzaakte aan den persön, die hem omsloeg. Doch behalve kunstvoorwerpen, zijn er tal van objecten uit elk rijk der natur, die, naar de voorstelling van den Minangkabauer, bovenaardsche krachten, gelukaanbrengende of onheilveroorzakende eigenschappen, bezitten, batoeah of tilak ö zijn, gelijk dit heet. Somtijds hangen deze eigenschappen van eigenaardige kenteekenen af. Bij de katitiran’s, balam’s en poejoeh’s, de hanen en andere vogels, zijn het de plaatsing der teenen, de schubben aan de pooten en de kleur der vederen; bij paarden en andere viervoetige dieren, de zoogenaamde poesar’s; bij vrouwen, behalve dergelijke poesar’s, ook de wijze van haargroei; bij wapenen, de spatten, vlammen en scheurtjes in het staal, waarvan zij zijn vervaardigd. Waar het noodig geacht wordt, zoals o.a. bij de hanengevechten, kunnen die bovennatuurlijke eigenschappen worden ufangrepen, hetgeen de Minangkabauer manjaroekan noemt, en waarover bijna in elke legende gesproken wordt. Dat het gebruik van amuletten algemeen is bij den Minangkabauer, behoß nauwelijks te worden gezegd. Een amulet, waarop o.a. veel prijs gesteld wordt, is de rantai koendie“, waarvan in de Mandjau Ari wordt verteld, dat zij onkwetsbaar maakt; eenander is de ring tjinto-tjinto, die zijnen bezitter alles doet verkrijgen, wat deze verlangt, en die als een vader en moeder voorhem zorgt. Moentiko’s of bezoarsteenen, welke o. a. gevonden worden in den kop van een slang of in waterputten, zijn insgelijks voorwerpen van heilige vereering, en zoo ook de renö, een buiten-gewoon glanzend stukje bewanden in het voorhoofd van den tijger, of een met hellen gloed glünde bewanden gedeelte in het goud '. Nog moet, hoewel deze geen amulet in den strikten zin des woords is, immers niet als een gelukaanbrengend of onheilwerend middel gedragen wordt, de batoe pandape“an hier genoemd worden, een koper-kleurige steen, in vroegere tijden gev onden en zorgvuldig bewaard, om gebruikt te worden, wanneer iemand zijn toekomstig lot will onderzoeken. In hoeverre dit gunstig dan wel ongunstig zal zijn, blijkt uit de omstandigheid, of de proefnemer den steen niet dan wel tot eene zekere hoogte kan oplichten. Hoe eindelijk de k a- titiran een amulet is, waarvoor groote eerbied gekoesterd wordt, is door mij reeds elders uitvoerig medegedeeld. Tot dusverre werd hoofdzakelijk alleen gewezen op zaken, die fetissen zijn voor enkele personen. Thans willen wij enkele voor- werpen noemen, die, aan niemand toebehoorende, door een ieder als fetis kunnen worden beschouwd. Nach de voorstelling van den Minangkabauer, zijn er tal van voorwerpen, waarin of waarbij geesten, zoowel kwade als goede, huizen. Zijn zijn bahoenji — bewoond — gelijk dat heet. Een gevolg van dit bahoenji is, dat die voorwerpen sati (= sakti), dat is: met bovennatuurlijke macht of kracht toegerust, zijn. Zoo zijn de batoe nan mandaroei*, geluidgevende steenen, bahoenji en dus sati: zulk een steen wordt toch gezegde de woonplaats te zijn van een geest of van een oerang wali, een vertrouwde of friend Gods. Zoo vindt men bij Kota Gadang de zoogenaamde ba toe ba-koetjiëng, een steen, waaraan men, met een eenigszins sterke verbeeldingskracht, den vorm van een kat kan onderkennen. Ook deze steen is sati, kan o.a. regen schenken, waarom men hem wel eens met kippenbloed besmeert, en, onder het prevelen van een tooverformule, wrijft en bewierookt. Wat de planten betreft, uit de ceremoniën ten optichte van de rijst in acht genomen, heeft men reeds kunnen zien, hoezeer de Zu läststeste voor den Minangkabauer een voorwerp van feststisch vereering is. 1 Volgens sommigen beteekend reno, ook: de geheimzinnige glans, die er uitgaat van plaatsen, waar sich dingen bevinden, waarvoor de Minangkabauer grooten eerbied koestert, en welken glans hij wel eens ontwaart daar, waar veel goud in den grond zit, of zich veie tijgers ophouden. 3 Van der Toorn, Iets over het Batoeah en Tilako bij de Maleiers, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. XXVI. PADANGSCHE BOVENLANDEN. 87 Behalve de rijst, worden nog verschillende andere gewassen als heilig beschouwd, en het zich-in-bezit-stellen daarvan gaat met de ongeloof-lijkste moeite gepaard. Zoo leest men b.v. in de Tjindoer Mats’ van een limau poeroet, die bij een grooten steen aan een brongoit, en waarvan er zeven vruchten aan een tak zitten, overhangende naar het Oosten. Hij, die ze gaat halen, moet vooraf driemaal tegen den stam schoppen, den adem inhouden, en dan eerst naar boven klimmen. Hij mag de vruchten niet met de handen aanraken, maar moet ze in den mond naar beneden brengen, en een volmaakt stilzgen bewaren, als iemand in die oogenblikken iets aan hem vraagt. De stukken van deze limau’s, met andere ingrediënten, als toovermiddel gebruikt om een blik in de toekomst te werpen, voorspellen, in hunne bewegingen, zoowel goed als  leerden wij de gevolgen kennen, welke het eten daarvan, volgens de legende, placht te hebben. De boom, waaraan deze klapper groeide, was, zoo wordt er verder verteld, zoo hoog, dat zijn kruin tot aan het hemelgewelf reikte. Aan zijn wortels kronkelde een draak, aan zijn stam een slang, in zijn vruchtentros kakelde een tadoeëng, aan zijn takken lekte een oepa, aan zijn bladnerven hingen wespen, en vergiftige bijen bromden er om heen. Al deze dieren moesten den boom bewaken. Alvorens dat de persoon, die de vruchten er van ging halen, naar boven klom, werl er door een priester voor zijn behouden terugkomst gebeden, want zeven dagen zou het duren voor hij terug kon zijn. Toen de vorstin van het Minangkabausche rijk een der vruchten met de heilige kris Koelah kamar openmaakte, brak deze in drie stukken. 