Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Vooraf echter nog dit. Hoe ingenomen wij ook zijn met burgerlijke vrijheid en partikulier initiatief, betwijfelen wij toch zeer of Algerie zou geworden zijn wat het werd, indien het daaraan ware overgelaten. Juister gezegd, wij twijfelen niet. Vrijheid noch partikulier initiatief, zouden in dien wordings-tijd tot stand hebben kunnen brengen wat hier de regeering deed, die niet opzag degen de uitgaven noch zich ontmoedigen liet door tegenspoed; wat hier het militair régime deed met zijn geest van orde en tucht, met het hooge gezag en met de macht waarover het beschikte en die voor den inlander de maatstaf is van het recht; wat, afgescheiden van zijn eigenlijke taak, vooral het leger deed met pikhouweel en putboor, en niet het minst met den in- druk van sympathie en edelmoedigheid dien het den over- wonnen tegenstander steeds wist te geven. Het Fransche leger vooral maakte zich verdienstelijk jegens Algerie. Wie ook te kort mocht gekomen zijn, dat leger niet. En zoo luidde dan ook eenmaal de slotsom van Den Annuaire des Deux Mondes: sen définitive, jusqu'à ce jour, armée seule à fait son devoir sur cette terre d'Afrique. Blz. 8. Blz. 5. 1852/53, blz. 116. TWEEDE GEDEELTE. I. ALGERIE SEDERT RANDON (1858—1876). Het „Special ministerie” en het burgerlijk bestür voor Algerie, 1858—1860. — Herstel van het militaire bewahrgen oder invioled van den opstand van 1864. —'s Keizers staatkunde voor Algerie: zijn brief aan Maarschalk Pelissier en het Senats-besluit van 1863 betrekkelijk den eigendom; zijn inspectie-reis en zijn brief aan Maarschalk Mac-Mahon vag 1865; de wettelijke gevolgen van zijn programma. — Algemeene toestand van Algerie op het einde van het Keizerrijk. — De eerste hervormingen van de Republik en instelling van een civiel landvoogd. — De opstand van 1871. — Het nieuw concessistelsel naar aanleiding der immigratie van Elzasc-Lotharingen en overzicht van de Europesche bevolking. — Nieuwe wijzigingen in het bestür van Algerie bij het optreden als landvoogd van generaal Chanzy. — Zijn tegenwoordige gedaante, en de voornaamste der Fransche wetten in Algerie ingevoerd. — De wet van 1873 op den eigendom en hare toepassing. — Verder overzicht van den toestand der kolonie: gemeenten en bevolking; imigratie en kolonis Atie; landbouw en veeteelt; handel en nijver-heid; topographische dienst en kadaster; postwezen en telegraphe; publieke werken; justitie; onderwijs en godsdienst; belastin-gen en finantie. — Algemeene politieke toestand. In het Eerste gedeelte dezer studie hebben wij het oder regeerings-stelsel van Algerie in zijn hoofdtrekken en resultaten leeren kennen; wij gaan thans het hervorings-tijdvak betreden. Maarschalk Randon was nog landvoogd — hij trad eerst 27 Augustus 1858 op zijn verzoek af — toen bij decreet van 24 Juni werd opgericht „un ministère spécial de l’Algérie et des colonies” met prins Napoleon aan het hoofd. Het doel was eensdeels om dezen prins die het hoofd eener liberale oppositie heette te zijn door een officiëelen werkkring 1 J.d. P. 1858, blz. 300 2133 te binden; anderdeels voldoening te geven aan den steeds toenemenden aandrang om het z.g. militaire régime door een civiel bestuur te vervangen, en Algerië met uitzonde- ring eener strategische zône onder het gemeene recht te brengen. Bij decreet van 31 Aug. '58 ' werd de gouverneur-generaal afgeschaft en een opperbevelhebber van land- en zeemacht ingesteld, die ingeval van urgentie de regeerings-maatregelen van prefecten en divisie-generaals kon schorsen, doch geheel onder den specialen minister stond zelfs voor zoodanige militaire aangelegenheden als Algerië in 't bijzonder be- troffen. Tevens werd opgeheven de regeeringsraad (conscil de gouvernement), en daarentegen (21 Nov.) opgericht een adviseerende sconscil supérieur de l'Algérie et des colonies,” te Parijs, onder voorzitterschap van den minister. Het decreet van 27 October? regelde de verdere administratieve organisatie. Dit berustte op de twee volgende grondslagen : uitbreiding der bevoegdheid van prefecten en bevelhebbers ; instelling in iedere provincie van een algemeenen raad (con- seil général) gemeenschappelijk voor het civiel en het mi- litair territoir. De leden werden benoemd door den Keizer, voor 3 jaar, uit de notabele Europeanen en inlanders, ver- blijf houdende of eigenaars in de provincie. Zijne bevoegd- heid zou conform zijn aan die der gelijknamige collegies in Frankrijk; hij mocht zijne verslagen publiek maken en met zijne wenschen zich rechtstreeks tot den minister wenden. Tot buitengewone zittingen kon hij zoowel door den prefect als door den militairen bevelhebber worden bijeengeroepen. In dien rasd had de prefect echter den voorrang. Prefect en militaire bevelhebber werden in hun beheer bijgeständig, respectivelijk door een sconseil de préfecture, en een scone seil des affaires civiles. Verder werden de grondslagen voor de provincial en de gemeentelijke budgetten vastgesteld. De hoofdgedachte van die hervorming het een decentralisatie; men wilde sgouverner du centre, administrer sur les lieux. Administrativé decentralisatie, d. i. meer bevoegdheid zoowel voor den gouverneur-generaal als voor de prefecten en de divisie-generaals, was reeds de leidende geweest van het decreet van 30 December '56, afgekondigd 23 Januari '57, en dat dus ter nauwernood den tijd had gehad om in werking te komen. Maar nu de-centraliseerde men den gouverneur-generaal zelf; Algerië zou nu bestuurd worden uit de Parijsche bureaux en door een minister die met de kolonie weinig bekend was. Het burgerlijk territoir werd terstond aanziellijk uitgebreid en het burgerlijk bestuur uitgestrekt over al de inlanders die dit bewoonden, of zij al of niet tot georgani-seerde gemeenten behoorden: maar die zouden overal komen! Men wilde breken met het stam-bestuur, met de inlandschechefs, met de arabische bureaux! Niet alleen het inlandsch beheer, maar rechtspleging, onderwijs, handels-wetgeving, kortom alles, — zoo verkondigde men — zou binnen weinige maanden hervormd worden; den Europaan zouden geene beletselen meer in den weg staan, de inlander zou bevrijd worden van het juk zijner hoofden, en Algerie zijn bloei-tijd te gemoet gaan! Zonderling voorzeker, dat, terwijl de keizerlijke regeering zich neerlegde bij wijzigingen van zeer ingrijpenden poli-tiken aard, zij, die den vrijen handel was toegedaan, tusschenbeiden trad toen er voor Algerie sprake was van eene breedere tariefs-hervorming, en tot geruststelling van de Fransche nijverheid in den Moniteur van 18 Sept. 1858 de verklaring aflegde, dat de douanen-wet van 11 Ja-nuari 1851 niet zou worden gewijzigd. Inderdaad, op handelsgebied was de hervorming onbeduldend. Intusschen deden zich ook voor andere hervormingen al da-delijk allerlei bezwaren gelden, en bleef het veelal òf bij voornens òf bij proeven die slechts stoornis en onrust veroorzaakten, en waarvan wij sommige gevolgen zullen zien. Hetzij teleurgesteld of, zooals het het hete, om staatkundige redenen met den op handen zijnde Italiaanschen oorlog in verband staande, reeds 7 Maart '59 legde prins Napoleon zijne portefeuille neder, en werd opgévolgd door den meer bedachtzamen Chasseloup-Laubat. Onder dezen minister werd het concessie-stelsel verlaten Voor dat van publieke veiling der beschikbare terreinen, betzij verkoop tegen vasten prijs, behoudens eenige uitzon-underingen ten voordeele van oud-militairen en immigranten, en van in Algerie reeds gevestigde landbouwers; bij hetzelfde decreet van 25 Juli 1860 werden verder al de verplichten van vroegere concessiën teruggebracht tot die van het bouwen van een huis, zoodat bij naleving van deze voorwaarde de voorloopige eigendoms-titels, nog 5/6 van het geheel, in definitieve overgingen. Dit besluit, benevens het vroeger vermelde van 14 Maart 1860, waarbij de Europeanen van het militair territoir onder het gemeene recht gebracht werden, was de zuivere winst der hervormingen van het civiele bestuur of special ministerie, dat reeds hij decreet van 24 Nov. 1860 weer opgeheven werd ®: in maarschalk Pelissier kreeg Algerie toen amant een militairen landvoogd. Wij zeiden, de zuivere winst. Immers de algemeene raden, door de regeering benoemd, waren nog slechts eene schijn- vertegenwoordiging. Voor den gemeenteraad bleef de bevolking insgelijks van kiesrecht verstoken. Het decreet van 2 Aug. '58, loen Randon nog landvoogd was, had wel »Onderwijs” en » Eeredienst " onder den specialen minister geplaatst, doch het onderwijs zelf werd niet hervormd. De handels-wetgeving bleef nagenoeg wat zij was. De wet van 16 Juni 'S51 op den eigendom werd niet gewijzigd. Kortom behalve het con- cessie=stelsel, waarvan de dagen reeds geteld waren, was datgene wat volgens Duval c. s. de kolonisatie belemmerde of tegenhield, in hoofdzaak onveranderd gebleven, maar de kantonneering daarentegen verdaagd geworden. * Oogen- schijnlijk zou men zeggen dat het budget van Algerië ver- beterd was. Immers voor 1860 werden de inkomsten geraamd op 23,708,000 fr., de uitgaven op slechts 17,528,370, * zoodat men een overschot zou onderstellen van ruim 6 mil- lioen terwijl er in '58 een deficit was van ruim 7. Een- voudig eene quaestie van cijfergroepeering. Op het budget J. d. P. 1860, bls. 109. Ib. art. 26, en Duval bis. 74—75. J. d. P., bls. 198 R. D. 1., bla. 381. Ann. d. D. M. 1858/59, bla. 121. 216 van '58 namelijk zijn onder de rubriek »Inlandsche diensten” de inlandsche korpsen begrepen, die in dat van 1860 over- gebracht zijn op het algemeen oorlogs-budget van Frankrijk. In werkelijkheid bestond er dus ook in 1860 — afgescheiden van de uitgaven voor het leger — een tekort van nagenoeg 4 millioen; en het verdere verschil vloeit voort uit de raming van de Arabische belastingen op 10,000,000 fr., die in '58 slechts 7,400,000 opbrachten. — Men had het militaire bestuur herhaildelijk beschuldigd van oorlag te zeken; onder het civiele hadden insgelijks expeditiën moeten plaats vinden, o. a. eene zeer belangrijke van 20,000 man tegen de Beni Snassen en andere stammen van de Marokkaansche grenzen. Het gouverneeren uit de verte en het opheffen van het centrale gezag in Algerie; het uitbreiden van het civiele territoir buiten verhouding met de middelen waarover de prefecten beschikten, vooral om op de inlandsche bevolking behoorlijk toezicht te houden, en het achteruit zetten van de militaire autoritéit 1, hadden daarentegen zeer nadeelige gevolgen. Randon schetste deze als volgt. De zaken kwijn-den; in stede dat de europesche kolonisatie toenam, nam zij af; onzekerheid en ontmoedig ing namen over de hand toe; door eene onvoorzichtige vrijgevigheid had de oppositie- polemiek te veel voet gekregen en was er gevaar voor de algemeene veiligheid ontstaan. Dat Randon in dit opzicht niet overdreef, kan men bevestigd vinden bij Broglie, die in het najar van '58 Algerie bezocht, en daar, vergelijkenderwijze met Frankrijk, in de pers en publieke vergaderingen eene vrijheid en onstuimigheid van discussie vond die hem deed uitroepen : sje croyais rêver ou rajeunir!” „La presse assaillante,” vozvergift hij, „celle qui demandait la reforme complète et radicale de tout le régime en vigueur dans la colonie, avait le verbe haut et les coudées franches; elle abordait la question de front, incriminait nominativement les administrateurs. „J'espère que Martinprey (de nieuwe opperbevelhebber) pourra rétablir en Algérie l'autorité du commandement qui y a été malheu-reusement trop affaiblie.” Brief van den Keizer aan Randon van 14 Sept. 1859 (R. D. II, blz. 17), 2 D. IT. blz. 285 en noot. 3 Eerste artikel, blz. 7—9. 217 recevait, provoquait même les dénonciations des administrés, faisait peser tantét sur les individus, tantét sur les instigations. toutes en masse les plus graves et parfois les plus injurieuses imputations. Les conservateurs au contraire avaient le langage timide, et ne répondient qu'à mots couverts, par des insinuations détournées et des réticences significativis. Evidemment la lutte n'était pas égale, et les conditions en étaient troublées par ce qu'on appelait dans le bon temps du régime constitutionnel une influence extravagante parlementaire. Je ne fus pas longtemps sans être mis dans le secret de cette bizarrerie. C'était de Paris — néanleux van prins Napoleon — et non d'Alger que se faisait sentir cette force étrangére et supérieure qui soutenait l'opposition et décourageait la resistance. De bekende Clément Duvernois speelde hierin eene hoofdrol. Nu kan men van gevoelen wezen, dat hertog de Broglie just geen liberaal man en onpartijdig beoordeelaar is; doch de getuigenissen over den nadeeligen invloed, dien de druk-pers onder het civiele bestuur in Algerie uitoefende, zijn te ernstig en te menigvuldig om nog twijfel over te laten. En niet alleen dat zij het gezag ondermijnde en de militaire autoriteit in "t bijzonder beschuldigde, maar terwijl zij aldus bijzonder beschuldigte, maar terwijl zij aldus bijzonder beschuldigten, verwachten opwekte, richtte zij tevens tegen die inlanders zelven de meest ongerijmde bedreigingen die hen voor hunne personen en belangen vrees aanjoeg. Inderdaad was er gevaar ontstaan voor de algemeene veiligheid, meer dan men toen nog vermoedde, hetgeen dan ook maakte dat men eerst nog slechts ten halve van den ingeslagen weg terugkeerde. Zooals reeds gezegd is, kreeg Algerie op het laatst van 60 weer een militairen Gouverneur-generaal, met uitgebreider macht dan vroeger.'Hij zou zijne bevelen rechtstree Kiser ontvangen en was aan dezen verantwoording schuldig ; hij was opper-bevelhebber van land- en zeemacht ; besliste in adinistrative zaken en benoemde ambtenaren, als vroeger de speciale minister, doch »Justitie”, »Eredienst” en het » Open- baar onderwijs” — met uitzondering van het Fransch-arabisch 5 Decreet van 10 December. J. d. P. 1860, bis. 900. en het inlandsch — werden onder de daarbij betrokken ministerien van Frankrijk gebracht. De centrale contrôle van het ministerie van oorlog werd niet hersteld, maar als tusschen-persoon voor de overige takken van dienst behield de minister van oorlog uit den aard der zaak een ruimen invloed, zooals het budget van Algerie grootendeels een onderdeel van zijn departement bleef uitmaken, Onder voorzitterschap van den gouverneur-generaal werden ingesteld: een „conseil consultatif” bestaande uit de chefs van diensten, voor de dagelijksche zaken van algemeen beheer; en een „conseil supérieur” meer bepaald voor bet budget en de belastingen, waarin de onder-gouverneur, de prefecten en militaire bevelhebbers, de president van het Hof, de bisschop, de rector en zes leden van de algemeene raden zitting hadden. „Voor de algemeene raden en de bevoegdheid van prefecten en militaire bevelhebbers werd bet decreet van 27 Oct. 1858 nog gehandhaafd. Met het gouverneeren uit de verte was hel dus weêr geordaen en het centrale gezag in Algerie was her Steld. Maar in het provinciaal beheir bleven het verbroken evenwicht, het gebrek aan eenheid en dientengevolge de verzwakking vooreerst nog voortleven, terwijl een krachtige hand ook hier noodig zou geweest zijn om de verwekte onrust te doen ophouden en het vertrouwen te doen herleven. De gevolgen van een en ander openbaarden zich o. a. in wanordelijkheden onder de inlandsche bevolking van het civiel territoir die ontijdig aan het militair gezag onttrokken was; en in 1864 brak onder de machtige godsdienstige confe- . deratie der Ouled Sidi Cheikhs in het Zuiden van Oran ® een opstand uit die zich naar den Tell voortplantte, zelfs onder de kolonisten van de provincie Algiers geruimen tijd schrik en ontsteltenis verspreidde, en talrijke offers in geld en menschenlevens kostte. De oorzaken van dien opstand moeten zeker in de eerste plaats gezocht worden in kuiperijen van uit Marokko en van een ondergeschikt lid 1 Zine attributen werden nader geregeld bij decréet van 30 April '61 (J. d. P. blz. 85). Daaronder behoorde nog de kantonneering. 3 Zie ook decreet van 22 Mei 61 (J. d. P., blz. 91). 8 Zie over die confederatie : „L'expédition de l’'Oued-Guir,” Revue britannique, Juli—Aug.—Sept. 1873, 219 der regeerende familie Ben Beker, den cheikh Ben Tayeb, die in zijne verwachtingen tot het bekomen van een aan- zienlijk kommando was teleurgesteld. Maar die kuiperijen waren in de hand gewerkt door de onvoorzichtige taal van de pers: uittreksels uit de dagbladen met de boven gezegde beschuldigingen en bedreigingen, in het Arabisch vertaald, hadden zelf tot inde ksours van het Zuiden hun weg ge- vonden ', en blijkbaar was de opstand sedert geruimen tijd op verschillende punten voorbereid, toen, zegt men, eene lijfstraf aan den secretaris van Si-Sliman, den agha der Sidi Cheikhs, opgelegd, de lont in het kruid stak. Ook scheen het oogenblik gunstig te zijn dewijl het leger door de expeditie van Mexiko verzwakt heette. Nu verzochten de prefecten zelven om de administrativer medewerking van de bevelhebbers, en werden bijzonder vau 7 Juli 1864 * nadere wijzigingen gebracht in dat van 27 Oct. ’58. In stede van prefecten en divisie-generaals die naast elkander bestuurden en beiden beschikten over de chefs van diensten, werden de generaals, behalve met het bijzonder beheer van het militair gebied, met het algemeene bestuur van de provincie belast. Onder hen administreren de prefecten hun civiel territoir of departement. Dit werd bovendien ingekrompen in zoover, dat alle inlanders nog niet gemeentelijk georganiseerd weêr onder de militaire autoriteit terugkeerden. De raad voor burgerlijke zaken aan deze toegevoegd, werd met den prefectoralen raad zaamge- smolten. In de algemeene raden, waarin het inlandsch element voor minstens } moest vertegenwoordigd zijn en de Israëlieten een lid mochten hebben, kreeg de generaal den voorrang. Hij kreeg bovendien het speciaal toezicht op de drukpers. De econseil consultatif" aan den G. G. toege- voegd, werd we Er een regereringsraad (conseil de gouverneement); de conseil supérieur bleef gehandhaafd. Zoo was de eenheid van gezag van vóor 1858 weer hersteld, en hiertoe zal de minister van oorlog, Randon, van de omstandigheden gebruik makende, wel krachtig hebben meewerkt. Hij noemde dit een tijdelijke, een overgangs- Maatregel door die omstandigheden geboden. Werkelijk handhaafde de organisatie die wij komen te zien zich slechts weinige jaren. In '70, nog vór den val van het Keizer-rijk, werden de prefecten andermaal onafhankelijk van de bevelhebbers, en kregen zij weer den voorrang in den algemeenen raad, doch de politie op de drukpers werd aan den landvoogd opgedragen, en men verviel althans niet weer in de voornaamste fouten van '58: het opheffen van het centraal gezag, het onttrekken aan arabische bureaux en bevelhebbers van de inlandsche bevolking die niet behoorlijk waren voorbereid. Zoo waren de voornaamste wisselingen die Algerie’s bestuur in weinige jaren onderging, en die niet dan nadeelig op de ontwikkeling der kolonie konden terugwerken. Doch wij zijn voortuitgeloopen en moeten thans terugkeeren tot het jaar 1863 om een maatregel te bespreken van veel wijdere strekking en meer bepaald een rechtstreeksch uitvloeisel van de keizerlijke sta Atkunde, namelijk het Senaats-besluit van 22 April betrekkelijk den eigendom der inlanders. Dat besluit noemden wij een rechtstreeksch uitvloeisel van ‘s Keizers staatkunde. Uit het rapport van graaf de Casabianca blijkt dat het slechts de vertolking was van den brief dien Napoleon 6 Februari tot den gouverneur gene- ral, maarschalk Pelissier, richtte. In dien brief het, dat Algerie geene eigenlijke kolonie was maar sun royaume arabe”. De Keizer herin- nerde aan de belofte van Frankrijk om o.a. den eigendom van de inlanders te eerbiedigen. Frankrijk mocht geen gebruik maken van het verouderd Mohammedansche recht, volgens hetwelk de Sultan (soverein) de eigenaar is van den grond. Volgens zijne becijfering was vooreerst nog geen gebrek aan terreinen voor de europesche kolonisatie. Er bestond dus ook geene noodzakelijkheid voor de kan- tonneering, en het ontwerp van wet daartoe, bij den staats- raad aanhangig, was dan ook met algemeen goedvinden 1 YD. I., blz. 505—506. 2 Decreten van 8! Mei en 11 Juni 1870. 8 J. d. P. 1863, blz. 24. 221 teruggenomen. Onder de middelen »& nous concilier cette race intelligente, flère, guerrière et agricole” behoorde in de eerste plaats, hen te erkennen als de eigenaars van den grond qu'ils détiennent.”— „Le territoire des tribus une fois reconnu, on le divisera par douars, ce qui permettra plus tard a linitiative prudente de l'administration d’arriver a la propriété individuelle” Ten slotte zegt de keizer tot den G. G.: die denkbelden zijn de uwe, ook die van den minister van oorlog (Randon) en van allen die na in Algerie gestreden te hebben, aan een volledig vertrouwen in zijn toekomst eene levendige sympathie voor de Ara- bieren koesteren. «J'ai chargé le maréchal Randon de preparer un projet de senatus-consulte, dont l'article principal sera de rend Les tribus ou fractions de tribu proprietaires incommutables des territoires qu’elle les occupent à demeure fixe et dont elles ont la jouissance traditionnelle et quelque titre que ce soit. De afkondiging van dien brief in den Moniteur van 7 Fe. bruari moest waarschijnlijk tot tegenwicht dienen van de bedreigingen door de pers geuit, maar vermocht niet de nadeelige gevolgen van deze te voorkomen. Zien wij thans het Senaats-besluit zelf. Bij art. 1 werden aan de stammen in vollen eigendom verzekerd sles territoires dont elles ont la jouissance permanente et traditionnelle.” — Art. 2 gelastte dat zoo spoedig mogelijk moest worden overgegaan tot: de delimitatie der stammen; de verdeeling der gronden tusschen de douars der stammen van den Tell en van verdere cultuur-streken,onder reserve van zoodanige die het karakter van communaal-goed moesten behouden; het vestigen ede la propriété individuelle onder de leden van den douar overal waar die maatregel als mogelijk en tijdig zou worden erkend doch waartoe een keizerlijk decreet noodig was. — Art. 3 zeide wat daaromtrent bij reglement viel te bepalen. — Art. 4 bestendigde vooreerst de bestaande belastingen. — Art. 5 reserveerde de rechten van het domein en die der cigenaars van melk-goederen. — Art. 6 hief de twee laatste alinea's op van art. 14 der wet van 16 Juni 'Sl, met a. w. het verbod tot verreinig van terreinen aan per- de individuele convergente moest zijn tot stand gekommen. — Art. 7 einde-lijk handhaafde de overige bepalingen der wet van ‘51. Terwijl de brief van den Keizer uitmaakte dat de soeverein de eigenaar van den grond was, liet het Senaats-besluit zelf dat beginsel in het midden, even als de wet van ‘51 dat gedaan had. Het kende eenvoudig aan de stammen den eigendom toe van de terreinen die zij in gebruik hadden. Het strikte recht werd dus ter zijde gelaten, en het fiscaalonderzeit naar les droits de propriété et les droits de jouis-sance” waarvan de wet van '51 gewaagde afgesneden, hoewel van wederrechtelijk bezit gebleken was. Ook werd er geenacht op geslagen dat de stammen veel meer terrein innamen dan zij bij machte waren te bebouwen, op het effectief en nog minder dus op een nuttig bezit, hetgeen moeielijk te rijmen is met de belangen van den landbouwen en met de wel-vaart die het rapport vooropstelde. Met af te zien van de kantonneering onthield de regeering zich de gelegenheid om zonder de stammen in werkelijkheid of rechtens te be-nadeelen over meer terreinen voor de europeche koloni-satie te kunnen beschikken, en dat deze noodig waren zal straks blijken. Zij verminderde zoodoende tevens de vooruitzichten van de k hammes op lotsverbetering. In zoover deed zij, mijns inziens, een stap achterwaarts. — Stappen voorwaarts waren zeker het in de wet neêrgelegde beginsel der conversie, en de opheffing van het verbod van art Der wet van ’51. Doch voor zooveel de arch-grönden betreft, kon dit eerst in de verre toekomst helpen, want erst moest de conversie daarvan regelmatig tot stand zijn gekomen, en dit was niet alleen eene quaestie van veel tijd en veel arbeid, maar die conversie was bovendien factatief gesteld of afhankelijk van de inzichten der regeering. De melks zouden terstond in den handel kunnen komen, en in dit opzicht bevestigde het Senaats-besluit de ziens-wijze van Duval, doch wij weten reeds dat en waarom ook deze zoo goed als ontoegankelijk bleven. Dat besluit werd om zoo te zeggen bij verrassing gennomen, buiten de vertegenwoordig om, zonder grondig debat. Het was, wij herhalen het, een uitvloeisel van 's Keizers droombeeld van een Arabisch rijk, van zijne voorliefde voor die »race intelligente, fière, guerrière et agricole” die hij niet persönliche had leeren kennen, want in den herfst van ‘60 had hij slechts een paar dagen te Algiers vertoefd. Zijne mislukte proef met de zelfstandigheid van de Arabische rechtspleging had hem daarvan niet genezen; wij zullen nog nadere bewijzen zien. “L'Empereur, zegt Roussel, „était très-tenace dans ses conceptions qui avaient l'adhésion convaincue du ministre de la guerre, le maréchal Randon, esprit également systématique et obstiné” '. Wij kennen integéde maarschalk Randon uit zijne „Mémoires” als een voorstander der kantonneering. Blijk-baar handelde hij dus te dier zake tegen zijne overtuiging, en met meer recht zegt dan ook Vacherot: „qu'il (le maréchal) eut cette Singulière fortune de combattre comme ministre de la guerre un projet qu'il avait préconisé comme gouverneur-général de “Algeriät”. Volgens Vacherot was maarschalk Pelissier, die berustte, insgelijks een voorstander daarvan. Trouvéens is het genoeg bekend dat de keizerlijke wil voorte onderdanige ministers en staats-lichamen een wet was. Voor de uitvoering van het Senats-besluit werd 23 Mei een reglement vastgesteld *; daaruit en uit de » Instructie” van den gouverneur-generaal van 11 Juni aan de commission met de uitvoering belast * blijkt nader, dat het, voor wat de conversie betreft, geenzins de bedoeling was, zoo als velen meenden, om een nieuwe verdeeling van de arch-gronden tusschen al de leden van den douar tot stand te brengen, maar slechts „à faire cesser |’indivision en déterminant les droits respectifs des familles qui détiennent”, m. a. w. ela consécration des droits de jouis- sance existants”. Wij herinneren aan hetgeen wij in het Eerste gedeelte dezer studie gezegd hebben, namelijk dat dezelfde de akkers doorgaans in handen bleven van denzelfden familiegroep. Deze groep moest hieria door een eigendoms- titel worden bevestigd, en in dien oneigelijken zin moet men 1 Tweede artikel, blz. 691. — Guizot zeide van Randon: „C'est un homme de bien, d'ordre, de sens et de justice :” (Brief aan Mme Charles Le Normand.) 2  ook decreet van 3! Mei 1870, ib. bla. 834. Robe p. 76—82. de uitdrukking van spropriété individuelle begrijpen. Er was dus ook geen quaestie van om aan de khammes een deel toe te wijzen; zij zouden uitgesloten blijven. Dus geene agrarische wet, maar slechts eene omzetting van de bestaande gebruiks-rechten in eigendoms-rechten ten behoeve van de werkelijke gebruikers. Echter werd voorgeschreven sque le partage aura lieu en tenant compte autant que possible des jouissances antérieures, des coutumes locales, de l'état des populations” — een en ander zoowel om familiën van anzien die tot armoede waren vervallen, als verdienstelijke khammes, of individuen die men belonen wilde te kunnen helpen; dit mocht echter niet geschieden ten koste van het rechtmatig deel van anderen, maar met beschikbare terreinen. Intusschen kwam het met de toepassing zoo ver niet. De commissieren togen aan het werk. Blijkens mededeeling van den G. G.! waren de twee eerste operatiën door art. 2 van het Senaats-besluit voorgeschreven (de delimitatie van het stamgebied en de verdeeling t usschen de douars voor 402 van de 723 stammen van den Tell tot stand gekommen, doch de derde — de eigenlijke conversie — nog in geen enkele, toen de oorlog van '70 en de algemeene opstand in Algerie van '71 de verdere toepassing plotseling deden staken. Op de bezwaren van de uitvoering komen wij terug bij gelegenheid van de wet van 1873, Voor het oogenblik willen wij er alleen op wijzen dat, volgens de becijfering van den keizerlijken brief, in 1863 nog 890,000 hect. bouwgrond voor de europesche kolonisatie beschikbaar heetten te zijn. In '69 verklaarde echter de G. G. Dat hij er slechts 177,000 meer over had, en toch werden in die 6 jaar slechts eene 100,000 uitgegeven, als 82,000 an de „Société générale algérienne,” en een geheel onbe- duidend getal bij verkoop of concessie aan partikulieren. Zoo Vacherot. ® Intusschen was er in Algerie zelf allerwege navraag naar terreinen: les colons ont avant tout demandé deux choses, des terres et des eaux d'irrigation,” zeide de G. G. in de zitting van '68. En zeker is het, dat er voor 1 Zie Robe, blz. 281. 2 Zie daarop betrekking het decreet van 81 Dec. 1864, J. d. P. blz. 141. 3 Blz. 185. 225 de Elzas-Lotharingers die na den oorlog van ‘70/71 naar Algerie uitweken, geen terreinen beschikbar zouden geweest zijn, indien niet door onteigening en door toepassing van het »sséquestre” op de in 1871 opgestane stammen daarin voorzien was geworden. | Die opstanden van '64 en '71, althans de laatste zeker, leerden dat de edelmoedigheid van hel Senats-besluit van 63 de inlanders niet had bevördigt, zoals de Keizer verwacht, terwijl de belangen van den landbouw en van de schatkist, die reeds zooveel millioenen ten offer bracht, er door waren benadeeld. Doch wij zijn andermaal vooruit geloopen, en moeten terugkeeren naar 1864. Maarschalk Pelissier was als landvoogd opgevolgd door maarschalk Mac-Mahon. De militaire administratie was hersteld; de opstand vooreerst be-dwongen door generaal Deligny; de pers gewaarschuwd. Doch daarmede waren de indrukken, door de gebeurtenissen en de wisselingen van de laatste jaren teweeggebracht, niet uitgewischt; inlanders en Europeanen, burger-en roilitaire ambtenaren, allen om beurten hadden gemeend dat zij opgeofferd, dat hunne rechten en aanspraken verkort of bedreigd werden; men was ontstemd en wantrouwend, en de vijandig gezinde inlandsche hoofden behielden moed op de toekomst. Toen, in den voorzomer van 1865, achtete de Keizer  maitresse des rivages méridionaux de la Méditerranée. Aan de kolonisten beloofde, hij de voortdurende bescherming en hulp van het moederland. Deze bemühen ist bevördigt van de inlanders was echter te vergeefs. Voor aanhalingen uit den Koran in den kommen van een christelijk overheerscher bleven zij denke-lijk ongevoelig, en de wijsgeerige les aan de geschiedenis van Frankrijk onleend, waarin men den biograaf van Julius Caesar herkent, ging waarschijnlijk voor hen verloren. Veeleer zagen zij daarin slechts teekenen van zwakte of erkenning van hunne macht. Althans nauwelijks was de Keizer vertrokken, of er braken nieuwe opstanden uit zoowel in de Babors als andermaal in het zuiden van Oran. Deze laatste, van uit Marokko ondersteund, werd eerst in 't begin van '67 und derrukt door de bloedige nederlaag bij Golea. Van die inspectie-reis van den Keizer was verder een uit-vloeisel, zijn brief van 20 Juni aan maarschalk Mac-Mahon, die echter eerst 4 Nov. publiek werd gemaakt, na talrijke wijzigingen te hebben ondergaan. * In dien brief ontwikkelde de Keizer een geheel programma voor de toekomst. Onbe-wimpeld veroordeelde hij het verleden: „sous tous Les gouvernements qui se sont succédé, et même depuis l'établissement de l’Empire, près de quinze systèmes d’organisation générale ont été essayés, l'un renversant l'autre, penchant tantôt vers le civil, tantôt vers le civil, tantôt vers le civil, produisant au fond beaucoup de trouble dans les esprits et fort peu de bien pratique. Il s'agit aujourd'hui de substituer l’action à la discussion. On a bien assez légiféré pour l'Algérie. — En verwijt van onstandvastigheid dat niet zelfs maar voornamelijk De eerste editie kwam niet in den handel en is zeldzaam. Als teger schriften noemen wij voornamelijk: „Examen critique de la lettre de 'Empereuz” par Ch. Richard, commt. du génie en retraite, ancien chef des affaires arabes d'Orléansville, Toulon 1365; en „la Question Algérienne à propos de la lettre adresse par I'Empereur au maréchal de Mac Mahon”, Paris 1866, uit de pen van den hertog van Aumale. tot het keizerrijk kon gericht worden, terwijl het tijdperk van handelen, van de verove-ring, geweest was. — „Mon programme,” vervolgde de Keizer, ee résume en peu de mots: gagner la sympathie des Arabes par des bienfaits positifs, — attirer de nouveaux colons par dez exemples de prospérité réel le parmi les anciens, — utiliser les ressources de l’Afrique en produits et en hommes; arriver par la à diminuer notre armée et nos dépenses.”— En schijnbaar eenvoudig programma, maar de toepassing?— sie pays est donc à la fois un royaume arabe, une colonie européenne et un camp frangais. “Heet het aan het einde van de inleiding, en nu gaat de brief na wat er gedaan was en gedaan moest worden sau point de vue indigène, colonial et militaire.” Wij zullen niet treden in al de bijzonderheden van dat programma, en ons bepalen bij den algemeenen zin en de gevolgen die het had. De Arabieren zouden niets minder dan gekrenkt, beroofd, onderdukt zijn. Dat berooven doelde hoofdzakelijk op de handlingen van het domeinbestuur waarvan in het Eerste gedeelte dezer studie sprake was, en op die van de hout- vesterij tot bescherming van de bosschen waarover de in- landers vroeger naar willekeur beschikten en die zij ver- nielden. Voor hen moest het Senaats-besluit van 22 April ‘63 herstel van onrecht brengen. De Keizer pleitte verder tegen de plotselinge ontbinding van den stam, tegen het verminderen van het aanzien en den invloed der groote familién die aan het hoofd daarvan stonden, tegen het verstoren (bouleverser) van de Mohammedansche justitie, dus voor het behoud van het aartsvaderlijk bestuur met zijn ons bekende gebreken. Doch terwijl hij eene sedert 22 Juli 1834 wettelijk erkende Fransche bezitting ander- maal tot een Arabisch rijk doopte, was de eerste maatregel dien hij voorstelde: sdéclarer que les Arabes sont francais puisque l'Algérie est  la propriété u par les intéressants du débate du König von der königlichen en ontwikkeling der königlichen Europeesche königlichen wenschenden aangenommen te zien behoorden, behalve eene vrije gemeentelijke organisatie en eene grondbelastie: sla liberté dans les transactions commerciales et industrielles, organisation du crédit, la concentration de la population dans les lieux propices, la simplification dans l'administration, et le développement des travaux publics.” Van die ware beginselen der staathuishoudkunde was men afgeweken, het: sor tout en voulant fonder une grande colonie sur les bords de la Méditerranée, au lieu de lui ouvrir de larges communications avec le reste du monde, on y a transporté notre régime de douanes et de restrictions martsimes. Les institutions de erédit y ont été oubliées. La colonisation qui aurait du être concentreé sur le littoral, s'est éparpille au loin sur toute la surface du territoire. La création artificielle de côté européens et les concesions gratuites l'ont découragée pluté qu'elles ne l'ont exitée. Dans un pays nouveau, on a introduit les administrations nombreuses et compliquées que l'expansion des intérèts et la multiplicité des affaires ont seules rendues nécessaires en Europe. Enfin, de grands travaux ont été entrepris, mais beaucoup ont été faits avec trop de luxe et sont imprévées. — ‘Tis in sommige opérichten of men de school van Duval hoorde spreken. Maar, had men kunnen vraigen: wie hief het kiesrecht voor de gemeente-raden op? Wie hief het invoeren eener grondbelasting en nog in '58 de tariefshervorming tegen? Hoe te rijmen die kritiek over zla création artificielle de centres européens,” met ‚la concentration de la population dans les lieux propices, en deze met de noodzakelijk vrijheid van beweging? Was de theorie van ela colonisation concentrée sur le littoral niet gebleken eene onmogelijkheid te zijn, en moest de Kolonisatie uit den aard der zaak de Fransche legers niet op den voet volgen? Had men aanvankelijk niet Espreis om het binnenland, dat de Keizer nu wilde doen ontruimen doer de troepen zoowel als door de kolonisten, te laten besturen door Turksche beys, en 1 Zie sijn Briet bls. Al en 52. en Randen D. IT. bis. 90. was dit niet mislukt evenals het onderkoningschap van Abd el Kader?! Het leger eindelijk was noch opgesteld noch georganiseerd om zijne taak naar behooren te kunnen vervullen. De Keizer wilde terug naar de Makhzen, die in iedere provincie uit verscheidene stammen zouden bestaan, dus weer eene bevoorrechte militie! Verder, vermindering van de Fransche posten, en het organiseeren per provincie van 3 mobiele kolonnes van 1800 man ieder, om terstond elke poging tot op- stand te kunnen onderdrukken. — De waarde der Mak hzen hebben wij reeds met een enkel woord doen kennen, en an marschvaardigheid, dit was herhaaldelijk gebleken, ontbrak het de Fransche troepen zeker allerminst. Dat keizerlijk programma was een zonderling geheel van praktische zaken en droombelden, van waarheid en dwa- ling, van vooruitgang, stilstand en teruggang; doch het was in de eerste plaats eene veroordeeling van het Keizerrijk zelf dat sedert 15 jaar het lot van Algerie in handen had. Tijdens die betrekkelijk korte reis van 40 dagen uit en thuis was natürliche gelegenheit geweest voor een grondig persönliche onderzook, en de Keizer had dus veel moeten afgan op de inlichtingen van anderen. Die inlichtingen, gedeeltelijk eenzijdig, overdreven of zelfs geheel on- juist 7, gaven naturlik in de eerste plaats den indruk weer van de ontstemming der gemoederen. De toon van ’s Keizers brief was dan ook zeer pessimistisch. Hij vergat te veel de wordingsgeschiedenis der kolonie; miskende te veel de moeielijkheden waarmede voor de worstelen hadden en hunne verdiensten; hij zag te veel over het hoofd de eischen van het algemeen belang, die zich niet verdroe- gen met maatschappelijke toestanden als die der Arabieren, en de onvermijdelijke gevolgen van een regelmatiger be- heer voornamelijk voor de bevoorrechte klassen; hij maakte zich eindelijk te veel illusiën voor de toekomst. De opportunite van zijn brief valt insgelijks te bewijfelen. 1 By het verdrag van de Tafna van 1 Jun 1837 was de soevereinite erkend van Abd el Kader over de provinciën Oran en Algiers, en die van bey Ahmed over Constantine, met uitzondering van het beperkt Fransche gebied rondom Algiers, Oran, Boegia en Bona. 3 Zie ook: Randon D. II, blz. 93 en noot blz. 94. 230 Zien wij thans de wettelijke gevolgen van het daarin ontwikkelde programma. Als zoodanig zijn aan te merken: Het Senaats-besluit van 14 Juli 1865! betrekkelijk de naturalisatie, dat den inlander tot Franschman doopte, toe- liet tot land- en zeemacht en tot tal van burgerlijk be- dieningen in Algerie, maar tevens bepaalde squ’il continuera a être régi par la loi musulmane” (par son statut personnel, voor de Israëlieten), en dat dus ten zijnde gunste eene uitzondering maakte op de algemeene nationalités- wet. Een en twintig jaar oud zijnde konden de inlanders op hunne aanvraag tot al de rechten van fransch burger wor- den toegelaten, doch kwamen dan ook geheel onder de fransche wet — eene vergunning waarvan zij als bevoor- rechten natuurlijk weinig gebruik maakten, vooral de Mo- hammedanen. Voor den vreemdeling werd daartoe een verblijf van drie jaren vereischt. Het decreet van 13 Dec. 1866, dat de terreinen die inge- volge het Senaats-besluit van 22 April 1863 aan de inlanders werden toegewezen vrijwaarde tegen beslag wegens vroeger gemaakte schulden — een voorzorg S-maatregel tegen de tal-rijke joodsche woekeraars die den inlander uitzogen. De reeds in het Eerste gedeelte dezer studie besproken poging van 1866 om aan de inlandsche rechtspleging ander-maal eene zekere zelfstandigheid terug te geven. De wet van 17 Juli '67, die de naturilié en gefabricse produkten van Algerie vrij van rechten in de havens van Frankrijk toeliet. Het in volgorde vroegere decreet van 27 Dec. ’66 be-treten de organisatie der gemeenten, dat de regeling van 8 Juli '54 verving en aan de gemeenten weer eenige zelfstandigheid teruggaf. J. d. P. blz. 148; zie ook het reglement-decreet van 21 April 1866 ib. blz. 31. Zie Roussel „La naturalisation des indigènes en Algérie", Rev. D. M. 15 Aug. 75. Blz. 911 noemt hij als voorwaarde ook nog, een verblijf van een jaar ter plaatse waar het verzoek gedaan wordt, doeh bet Senaats-besluit spreekt daarvan niet, evenmin als het later te vermelden decreet van 24 Oct. 1870. J.d. P., blz. 169. 4 Ib., blz. 273. 5 B, blz. 189. 