None
Hole, Kiner op hei eiland Boero. Mal^y rrner in Borneo's Westerafdeeling, rijk Matan, wier oevers door een 400tal Dajaks bewoond eijn. Moleiafl, rivier op het noordelijke gedeelte van het eiland Batjan, residentie Ternate. Molenvliety door de inlanders Erokot genaamd, eene der 35 wijken van de stad Ba* tavia, op Java. Het is een weg, die van Ba- tavia» een half uur lang, zuidwaarts langs de rivier Krokot tot aan Noordwijk loopt. Molen- vliet was de eerste bebouwde buitenstreek, toeb men Batavia, wegens hare ongezondheid, begmi te Terkten. Zie verder Batavia, hoofdplaats. Molenwerf, sandbank op de reede van Ba- tavia, ten Noorden van Brouwers-dfoogte, op 5*^ 11' Z. Br. . Moiety eiland ten Oosten van het eiland Banka, ten Noord -Oosten van Lepar. Moli, rivier op Java, residentie Japaca. IColina, dorp op Celebes, residentie Ma- nado, rijkje Bolang Mogondo. Moling, dorp op Sumatra's Westkust, re- sidentie Tapanoeli) afdeeling Baros. MolinoSy dorp op Celebes, residentie Ma- nado, in de Minahassa, afdeeling Amoerang, distrikt Romohon. Molisipaty rivier op Celebes, residentie Mauado, rijkje Gorontalo. Zij outlast zich in de baai van Tomini. Deze rivier opgaande heeft men goudmijnen, waar het fijnste goud, dat Celebes oplevert, gevonden wordt; het heeft eeu gehalte van 21 karaten. Mollen, eiland in den Molukschen Archipel, tot de Teniraber-eilanden behoorende, bij de Westkust van Timor Laut, Molo, het noordelijkste der Tenimber-eilan- den in den Molukschen Arehipel, op 6** 40' Z. Br. en ISl"* W 0. L., residentie Banda. MolOy dorp op het eiland Timor, rijk Giroot Sonnebait, ten Zuiden van den berg Mioemaffo. Drie fetters van Groot Sonnebait hebben on- langs verzocht dat voor hunne rekening een inlandsch schoolmeester naar Molo zou worden gezonden, alwaar zij eene school weuschten op te rigten. Eveneens verzochten zij om eenen vacciiiateur. Aan hun verlangeu is bereids door het Gouvernemeut voldaan. Molo, straat ten Westen van het eilaud flores, waar zich doorgaans vele zeeroovers ophouden. Molojok, bergje op ^Java's Noordkust, re- dentier Samarang. Molokko, be]^ op het eiland Bawean, dis- trikt Sangkapoera. Hij is de begraafplaats der afstammelingen van Panfferan Moslaka Oxmab Mas Said. 508 MO. Molokko, berg op Java, adsisteni-resi- dentie Buiteiueorg, distrikt Farong. Mololak, dorp in Borneo's Zuid- en Oos- terafdeeling, landsehap Tanah Laut, ten Oosten der Riam Kanaa-rivier. Mololiesiy'eiland ten Oosten Tan Celebes, in de Moluksche zee, tot de Banggaai-eilanden behoorende, residentie Ternate. Moloong^, dorp op Java, residentie en re- gentschap Soerabaja, distrikt Goenong Ken- dbng, op 3 palen van Tjangkir en 10 zaid- westwaurts van Soerabaja. In de nab^beid ligt eene soatwaterbron, die op eenen stei- ten, 300 Rijnlandsche Toeten hoogen heavei opwelt, even beneden den top. Het water heeft eene temperatnnr van 92^ Fahbbmhsit, bq eene luchttemperatunr van 84'' Eahjbubhheit. Het mineraalwater van Moloong is in het laboratorinm der Utrechtsche hoogeschool on- derzocht, en de mededeeling daarvan gedaan in de Scheikundige verhandelingen en onderzoekingeuy wUgegeten door G. J. Muldeb, D1. II, St. S, wdke later door H. G. Dibbits is overgeno- men in het Naiuurkundig Tijdachrifi voor Ne- dgrlamdsek Indie, Dl. XXI, Yijfde Serie, Dl. I, bi 276—283. Van dit water, dat, even als het Gebangan- water, om zijn jodiumgebalte van groot be- lang is, wordt reeds in Nederland gebroik ge- maakt. Moloong, dorp op Java, residentie Rem- bang, afdeeling Toeban, distrikt Djenoe, in het Oosten. Molor, dorp op het Zuid-Wester-eiland Damma, residentie Banda, distrikt Mibng. Moloting, dorp op Celebes, residentie Ma- nado, in de Minahassa, afdeeling Amoerang, distrikt Tompasso, met eene bevolking van on- geveer 200 zielen, waarvan velen het Christen- dom hebben omhelsd. Molukken, zie: Molukko's (Gouver- nementder). Molnkko, iandschap met gelijknamige rivier op het zuidelijk schiereiland van Borneo, gren- zende ten Noorden aan de zoogenaamde Yor- stenlanden en ten Zuid-Oosten eu Westen bijna aan zee. Het meet eene oppervlakte van ruim 100 vierkante mijlen van 20 minaten gaans, hebben, en bevat nitmuntende gronden voor de peperteelt. Ook komt er op vele plaatsen koffij voor en vele vrnchtensoorten en moes- kruiden groeijen er voordeelig. Paauwen vindt men er, en het hoomvee ziet er goed nit, ter- wijlde weideu een voedzaam gras leveren. De bouw van vaartnigen. Te F16ari komen goud- | bosschcta ayn hjk aan bout, geschikt voor den m^ea en mp andere plaataen des lands dia- mantmijnen voor. Yoorta zi|n er sehoone be- vaarbare rivieren, geschikt voor den afroer tu produkten. Dese kndatreek werd door den Heer A. EiU, £ngelsch handelaar te Maiakka, van den Sultu van Bandjermasin, eerst iA gebmik en kter (m 1612) in besit gekregen. Dm, ziende dat het land volstrekt geene bevdking had, kwam met den Heer IUtfles overeen, omer een unul Javaansdie ingezetenen heen te aenden. Dit plan werd ten uitvoer gdegd en meer dis 6,000 menschen, zoo baonelingea als vrijwilii- gers, werden er been gezonden, van wdke cr niet meer dan 3,000 sijn aangekomen, dav (k overigen de vaartuigen a%eloopen, of lick uit de voeten gemaakt hadden. Dese mei- schen vestigden zich op Poeloe Lamp6 a ver- den gebezigd om ieder voor ach eene voniig te bouwen en daarachter een tuin aan te le^- gen. Zij werden in kamponga afgededd, orer welke Demanj^i werden aang«iteid, terwijl toot de geheele bevolking een Toemenggang verko- zen werd. Deze ondernemiog had goede uit* komsten kunnen verzekeren, maar, in weervC van de groote geldel^ke opoieringen vbu liet Gouvernemeut ten behoove van den Heer Eoi, heeft deze door zijn verkeerd beheer de takes doen verloopen en is de bevcflking van lierer- lede vandaar vervood geworden. Zie verdere bijzonderbeden omtreat des streek en het belang in haar beait geiegea is het Berigt van den KommtMoris mm Bcecikoi: daaromtreni aan Kommiuarium-Oenermd ^ ven, hetwelk voorkomt in het T^deckrift m Nederlandteh Indie, Jaarg. 1861, Afl. 6, bl 358 en vlg., abmede in een opstel onder des titel: Be Bandjermasinteke a/eeAtmel^JMd, ii de Bifdragen M de tool-, land- an vodenktMie van Nederlandeek Indie, uitgegeven door ^ Delftsoh Instituut. Niettwe* Yolgieeks, Dl. HI (1860), bl. 1^26. Molukko's (Gouyememeiit der) of Moluksche eilanden beataat tegeairoord^ uit vier residentien, te weten: 1*. Amboina, bevattende de afiieeliiiges Amboina, Saparoea en Haroekoe, Uik es Larike, Boero en Wahaai op hei oluHi Coram; 2^ Banda, tot welke behooren de Budi- eilanden, met name Banda Neira, Groot Banda, Ay, Rozengain en Rhnn, vooife het oostelijk gedeelte van Genus, de Zuid- Wester- en de Zoid-OoBter-«lan- den, abmede het eiland Nieaw-Gainei, MO. 609 tiit|;aoiiderd hetgeoD behoort tot bet g^ied der Sultans vftn Ternate;. 3^ Ternate, vaaronder reseorteiren de eiknden Ternate, Gilolo, Batjan^ als- mede de Soela-, Banggaai- en Tomboekoe- eOanden, Toorts bet landacbap Banggaai op Celebes en bet tot bet gebied van den Sultan van Ternate beboorende gedeelte ▼an Nienw-Gumea; en 4". Manado, Terdeeld in de afdeelingen Manado, Kema, Tondano, Amoerang, Belang, de adsiateot-residentie Goion- talo en de Sangir- en Talaut>eilanden. Bit Gonvranement beslaat, volgens Melvill nv Caritbes, 6,791.9 vierkante geognpbiacbe mijlen. Met het boogste gesag in dit Gonvemement is bekleed een Gouyernenr, die evenvel onder de beTelen van den GouTerneur-Generaal Tan Nederlandsch Indie staat, en geadsisteerd wordt door eenen Secretaris Tan bet GouTemement, terens Ambtenaar Taa deu bnrgerlijken stand en algemeen Ontranger Toor de residentie Am- boina. Onder den GouTernenr is bet bnrgerlijk be- stunr in handen van eenen Adsistent- Resident Haidsfraat Toor Amboina, en Tan Beeidenten Toor Banda, Ternate en Manado. Aan de B«- sidenten der drie laatstgenoemde afdeelingen zijn Secretarissen toegevoegd, waarTan die te ^nda en Ternate den titel voereu Tan Magis- traat, en die te Manado fungerend Notaris en Vendumeester is. Voor het regtswesen beeft men raden Tan justitie te Amboina, Banda en Ternate, terwijl Manado bdioort tot bet regtsgebied Tan den iaatstgenoemden. Ook heeft men in de residentie Amboina den frrooten landraad, TraarTan de GouTemeur Toor- zitter is, en de gewone landraden te Saparoea en Haroekoe, te Hila en Larike, en op Boero, velkc gepresideerd worden door den hoogsten baigerltjkea Ambtenaar in die afdeelingen; in de residentien Banda en Ternate bet magis- traatsgeregt, gepresideerd wordende door de Secretarissen in die beide residentien; en in de residentie Manado den grooten Minabassa- nad, voorgeseten door den Resident, en den fijksTaad te Gorontalo, Toorgezeten door den Adsistent^Reaident in dat gewest. Op de boofdplaatsen van elke d^ Tier ge- Qoemde residentien beeft men eene wees- en boedelkamer. Voor de vatersiaatswerken ressorteert bet GouTemement der Molnkache eilanden onder de aebtate waterstaatsafdeelingii^Nederlandscb Indie en beeft men te Amboina en Manado Arcbitekten, en te Banda Neira, Ternate en Gorontalo.Opzigters als eerstaanvezende Inge- nieurs Tan den Traterstaat. Het bebeer Tan 's lands goederen is opge- dragen aan Pakhuismeesters te Amboina, Banda en Manado. Voor de dienst bij de Herrormde gemeente beeft men drie Fredikanten, teweten: tweete Amboina en een op Banda; tervijl die te Ter- nate en Manado door Zenddingen wordt waar- genomen. Van wege bet Zendelbggenootschap zijn er ook Zenddingen geTestigd in de resi- dentie Amboina, te Saparoea, Noesa-lant en Ka- marian, en in de residentie Manado, te Ton- dano, Langowang, Tomobon, Eoemelemboeaai, Tanawangko, Amoerang en op de Sangir- en Talant-eiknden. Met opzigt tot de bevolking Tan dit Gou- Temement worden in bet koloniaal regerings- Terslag OTer 1869 de Tolgende cijfers mede- gedeeld: Amboina. Europeaneu. . • 1,079 Cbinezen. . . . 251 Arabieren. ... 49 Andere Treemde Oosteriingen. . • 1,094 Inlanders. . . . 126,100 BoTendien naar gis- sing TOor Ceram Banda. Ternate. en Boero. Europeauep. Cbinezen. Arabieren. Inlanders. .. Bovendien naar gis singToordeAroe en Znid- Wester eilanden. 60,000 504 127 4 4,289 188,673 105,000 109,924 Enropeanen, . . 649 Cbinezen. ... 391 Arabieren. . • • 23 Inlanders. . . . 1,121 BoTendien naar gis- sing TQor bet ge-  Chinezeu. « . . 1,236 ATabieren. ... 11 Inlanders. . . . 97,469 fiovendien naargis- sing Toor de Ian- den, buiten de Mi- nahasBa, tot deze residentie behoo- rende 75,000 174,337 Totaal. . . . 568,018 Uit die cijfers blijkt, dat, iii weerwil van zijuen weidscheu titel, het Gouvernement der Moluksclie eilaudeu, wat de bevolking betreft, acbterstaat bij vole residentien op Java, waar- onder er zijn, die vrij wat sterker bevolking hebben. Ook uit eeu financieel oogpunt beeft bet Gouvernement niet meer de waarde van vroe- gere tijden en zijn de uitkomsten der laatste jaren zelfs ouvoordeelig geweest. Omtrent die resultaten blijkt uit de regerings- verslagen, dat van 1839 tot 1855 ') de lasten hebben be- dragen / 18,483,469.89 en de baten » 18,437,749.84 soodat er in 17 jaien een tekort beeft bcstaan van. . / 45,720.05 Over de verschillende jaren van dit 17jarig tijdvak loopen de resultaten nog al uiteen. Van 1839—1852 tocb bad- den de lasten bedragen. . . / 14,948,927.— en de baten # 14,685,152. — zoodat er toen een tekort be- Btond van / 263,775.— terwijl van 1853—1855 de ba- ten bedroegen. ...../ 8,752,697.84 en de lasten , 8,534,542.89 veshalve in die 3 jaren een overschot is yerkregen van. . / 218,054.95 *) Van de finaoclele resultaten van dit Ooa^er- nement viodt men in de regeringsverslagea gecne latere mcdedeeliDgen dau over het jaar 1865. De hierboven gegoven cijfers hebben wij getrokken ait de verslageo over de jaren 1854 — 1856. Van bet tekort over 1889 tot 1852 ad /«62,775.- aftrekkende het overschot van 1658—1856, bedragende. . . . , 218,054.95 zoo verkrijgeu wij weder bet hier- boven reeds aaogewezen tekort over het geheele tijdvak van 1839 tot 1855 ad / 45,720.0j Maar ook over de 3 laatste jana van k 17jarig tijdvak heeft men groote Terscliille&, daar het bl^kt: l^ dat de baten hebben bedragen: in 1853  in 1853 .. M 1854 .. # 1855 .. Te zamen. • . / W16,0G&.04 . . , 1,141,192,91 . . , 1,277,2S1.&4 . . / 3,584,542.S9 Hler zien wij gedurige stijging der laslK,| die in het tijdvak ran 1839—1852 pemid- deld / 1,067,780.50 's jaars hadden bedras:«:,l terwijl de baten van 1853 in de twee toI- gende jaren telkens met ongeveer / 400,(XX' afnemen. B^ eene beschouwing der resultaten van elke der tot dit Gouvernement behoorende vier re- sidentien blijkt het, dat de residentien Bioi& en Manado baten afwerpen, die evenwel gcbed worden geabsorbeerd door het verlies der resi- dentien Amboina en Temate. Om het belang der zaak willen wij tot eene zoodanige afzonderlijke beschouwing ovn- gaan, onder opmerkiug, dat in onze be^ck^ ningen het jaar 1853 niet heeft kunnen wor- den begrepen, omdat daarvoor de baten en lis- ten van iedere residentie niet a&onderlijk lji opgegevcn. Amboina. De lasten dezer reaidaitie beb ben van 1839—1852 bedragen eene som van. .••.../ 7,503,444.— en de baten , 3,182,703.- weshalve een tekort heeft be- staan over een tijdvak van 14 jaren ad / 4,320,741.- MO 511 In dftt tijdvak hebban dns de iasten jaarlijks gemiddeld bedngen / 5S6,960.8SVt en de bftten. , S87,336.93Vi veshaire het jaarlijksch tekort Laogesteld wordengemiddeldop / 208^624.36 In 1S54 bebben de Iasten bedragen / 603,625.65  het tekort / 538,720.83V, Do financiele toestand, die in het tijdvak van 1S39~1S52 reeds zoo ongoustig was, is dus in fie jaren 1854 en 1855 er niet op verbeterd. Met znlke eijfers voor xich kan de gedachte, dat Amboina, waar wij one sedert 250 jaren bevinden, de wieg en bakermat der Neder- landsche heerschappij is geweest, niets dan een pijnhjk geroel geven. Wat ons aangaande Am- boina in de regaingsverslagen wordt medege- deeld, is daarfag niet geschikt, om blijde yer- wacbtiogen omtrent de toekomst te doen op- ratten. Het is bekend, dat het belangrijkste produkt Tau Amboina de kruidnagelen zijn. De teeit daarvan heeft opgeleverd: in 1848. . 18i9. , 1850. ,'1S31 , 1852 / 1S53 . 1S54 . 1S55 , 1856 . 1867 f 1858 , 1859 , 1860 Te lamen Amst. ponden 869,727 238,278V, 9 ir 9 If 450,935 89,923 309,296 343,209 580,592 29,205 617,250 187,093V, 233,518 390,888 258,117 . Amst. ponden 4,598,032 of pikols 36,784.25V, dat is gemiddeld 's jaars Amst. pond 353,694 of pikols 2,829.55Vs Die i^rodukiie van 13 jaren heeft aan het ^onvemement, naar rede Tan / 34.66 per pi- kol ^), ongerekend nog bet transport Van Am- boina naar Batavia en andere ongelden, in In- die gekost / 1,274,909. Daarentegen blijkt bet, dat voor rekening van het Gouvernement in Nederland zijn ver- kocht : in 1848 2,960.— pikols ^ / 1849 5,541.98 1850 2,500.— ia51 5,850.— 1852 2,150.— 1853 1,824.10 , 1854 2,268.— , 1855 816.24 , 1856 5,808.96 ^ 1868 «) 4,472.06 # M M W 9 9 9 9 103,685.32 191,611.57 94,159.31 145,840.27 73,479.09 68,579.72 70,895.61 27,774.45 163,295.59 73,780.02 Te zamen 34,191.34 pikols ^ / 1,013,100.95 dat is gemiddeld tegeu / 29.63 per pikol, of ruim / 5. — per pikol minder, dan reeds de in- koop heeft gekost. Opmerkelijk is, in verband tot de termarkt gebragte hoeveelbeden, de loop der  28.11 I6.49V4 *) Aau deii piaater wordt betaald 80 duiien of 25 ceota per Amsterdamsch pond, of per pikol van 125 Amaterdamscbe poodeo. . f 81.25 boveDdieo ontvangen de Regenten, Hoofden ea Mariojos ah belooningy 15 per babar van 650 Amsterdamsche pouden, hetgeen nedrkomt per pikol op , Te tamea. . , 8.41 ./ 84.66 Daarbg Toegende de kosteo yaa tranaport van Amboina DMar Batavia en andere ongelden in Indie, dan mag men bet er voor honden, dat de kruid- nagelen aan bet Oouvernement op minstena / 40 per pikol in Indie komen te staan. <) In 1867 en 1869 igo getn kraidoageien ia Nederland geveild geworden, en in de raming voor 1860 van in Nederland te verkoopen prodnkteu ko- men 00k geen krnidnagelen voon 518 MO. Uii die opgave blijkt: V*, dat in een tijdaverloop van 13 iL 14 ja- ren in geen enkel jaar de behaalde prij- sen winst hebben afgeworpen; 3^. dat daaren^gen de prqsen steeds meer gedaald zijn; 3^ dat de produktie, hoe boogst wisselval- lig de teelt ook zij, blijkens de enorme verschillen tusschen da oogsten van het eeue en het andere jaar, al den schijn heefb van niet vooruitgaande te tijn; weshalve men het er voor houden mag, niet alleen dat de oonsumtie van kroidnagelen zeer beperkt en niet toenemende is, maar ook dat in die beperkte, niet toenemende oonsumtie meer dan yoldoende wordt voorzien, zoo zelfa dat in elk jaar, vaarin, zoo als in de jaren 1849, 1851, 1856 en 1858, eene meer dau gewoon groote hoeVeelheid ter markt is ge- bri^t, dit telken reis eenen belangrijk nadee- ligen invloed op de prijzen heeft gebad. Zelfe is het eene zeer opmerkelijke bijzonderheid, dat, ofbehoon er in 1857 geene veiling van kruid- nagelen had plaats gebad, die van 1858 zoo buitengewoon nadeelig is uitgevallen. Het kan dns geene bevreemding verwekken, dat het Gouvernement, door zulke uitkomsten, is gebragt tot de vraag: of in het stelsel der verpligte teelt en levering der nagelen geene wijziging zou dienen gebragt te worden? ^) Wij hebben hier te doen met de geschiedenis van het monopoliestelsel der voormalige Oost Indische Kompagnie, dat door het Nederkndsch Gouvernement tot den huidigen dag is voort- gezet. In de middeneenwen werden voor de ^pece- rijen ongehoorde prijzen hesteed. Het moeijeUjke en langdarige transport, de gevaren, waaraan de karavanen, die hunnen weg door Midden-Azie moesten vinden, steeds blootgesteld waren, — dit een en ander droeg daartoe bij. Met het oog op het middel van transport mogen wij het et ook voor houden, dat de aangebragie hoeveel- heden gering waren en slechts dienden om de ▼raag naar specerijen meer en meer te prikke- len. Onder die omstandigheden werd de weg naar de Indische wateren, langs de kaap de Goede Hoop, geopend, en als om strijd en in- stinktmatig werden de voomaamste handeldrij- vende volken van die tijden: de Portugezen, Spanjaarden, Engelschen en Nederlanders, naar de specerijen voortbrengende dlanden van het ^) Zie het verslsg over 1867, pag. 144 der offl- ci^le nilg;ave, io de noot aan deo voet. verre Oosten getrokken. In de vontding om de heerschappij behield de Kederlandsche Uoit Indische Kompagnie in den Oosterschen Aidu- . pel de overhand, en z$ maakte zich gehed tu den specerijhandel meester, en ier venekeriog van haar monopolie werden de Moloksche eikn- den voor den algemeenen handel gesloten, en liet zij, door opzettelijk daartoe bestemde cxp^ ditien, alle aanpiantingen vemietigen, die niet met hare voorkennis en -te haren behoere plaats hadden; terwijl nagenoeg de gebeek hoeveelheid naar het moederland werd geam* den, om daar ter markt te worden gebngt Welke de gevolgen .zijn geweest van eem zoo afschnwelijke staatkunde, die eckter g^ heel in de heerschende denkbeelden van die tijden lag, kan* de tegenwoordige vemlla toestand der Molnkscfae eilanden, vcigeld;e& bij den bloei en de welvaart, waarip v^ k gevonden hebben, sprekend getuigen, en wiar- sohijnlijk is het, dat de oonsumtie van spec^ rijen in de heete klimaten» waar z^ te has hooren en dua geacht mc^en worden in eeae wezenlijke behoefte te voorsien, daarhij sx goed als te niet is gegaan^ terwijl het ver- bruik «in meer gematigde Inohlstrekcni is weerwil der veel verminderde prijien, steds is gebleven eene zaak meer van wedde. Indien heerlijk klinkende wooiden en meosch- lievende bedoelingen het leven konden teni^- roepen in een ligchaam, waaruit aile leven is vervlogen, indien openstelling van vrijhaTeni in lauden, waar men door vroegere hebsQclit alle energie en n^verheid heeft gedood, aCt voedsel voor den handel heeft doen verdvijaei, den handel weSr kon doen faerleva, dan gevis zouden de publikatie van den GoaveneGr- Generaal Baron van dkr Capkllev van ikn 15" April 1824 *) en de wet van den 8« Sep- tember 1853 *) meer dan voldoende kaooai worden geacht, om het door de berolking ^ Moluksche eilanden geleden leed te leIlige^ maar zoo gemakkelijk heelt men de voDdei niet, door vroegere staatkundige misslageo en misdrijven gedurende twee honderd en rijftis jaren geslagen. Wat toch baten fraaije woor- den van belangstelling in het deernisvaardig lot eener bevolking, zoo lang men het kvtid laat bestaan, waardoor die bevolking zoo diep is gevallen P Wat baat de openstelling tis I^ vens en landen, waar alle elementen voor dea *) To vinden io het SUuUblad Indie, N^. 19*, teo 1824. •) Te vinden in het SUuMUd Tndii, N* 46, van 1854. Nederlt»d» MO. &18 huM TerdveneD wqn eu men hem bet bdaug- rijkst, too Qiet het eenige artikel, dat daftr> aan nog ceaig voedsel xou kuanen TeraolmffeD, onthoudt? Gelokkigerwije maken de yerlieEen, door de regeriog gedurende eeiie reeks van ja- len op iiaran kandel in kruidnagelen geledeo, het zel& tot geene opoffiNring, t>m haar mono- polie daarin te laien varen en zoo doende niet alleen de velTaart eener deerlijk veracbterde berolking, maar ook 's lands geldelijk bdang te bevorderen *). Eese zeer opmerkeiijke bijzouderheid mogen wij hierbij idet onrermeld laten, nanielijk dat de tedt van notenmuskaat, die in de residentie Amboina sedert 1827 was vrggelaten, in de lutste jaren vooruitgaande was, in we6rwil ran niet seer vooxdeelige jprijaen, die echter toegnchref en woiden aan de wegens het ge- hrekldg plokkeii der noten minder veldoende iioedaiiigheid. Wil men erenwel, in we^rwil Tanal hat- geen voor eene verktting van het monopoUe in kruidiiagekEa pleit, daactoe niet overgaan, dan toeh is het te hopen, dat men tot iiet meer tatiiMsele denkbeeld van ee»en Terko<^, niet in Nederland, aelfe niet op Java, maar op de plaata adve der prodnktie beeluite. Dat dit althans een stap kan zijn om langmner- band te komen tot Termeerdering van con- samptie, die greotendeds in het verre Oosten moet gesocht worden, en .bij gevolg tot yer- Wierde prijzen en tot betere beialing der bg de teelt betrokken boTolking^ en eindeLgk tot TdeTondiging van den handel in die streken^ vaar zoo wdnig roor nitvoer aangeboden kan worden, zal besEwaarlijk kunnen worden t^en- gesproken. Hoe onbeduidend de handel van Amboina moet zijn is eenigzins af te leiden nit hetgeen yij dlenaangaande yinden in het yan r^erings- vege uitgegeven: (kerzigt um den handil der ^nteHrbexitiiMffen wer de jaren 185^—1856. Volgens dat stok heeft de waarde yan den inToet bedragen: ') Hoe het ge&teld is met de zedelijkheid der beroIk'iDg in de Moluksehe eiUaden, waar?an een a.et onaanxienlijk deal het Cbridtendom heet om- bt-Ud te hebben, kan men eeuigzins nagaau nit ort. 1 der ordoanantie van dea GouTerueur-GeDeraal ran NederlaDdach Indie van 24 Mei 1861 {SiaaU- ^ 0aa NederlamdieA Indie, K^ 38), nopens bet **o^vk vaa hawdfiken onder de inlandsche Chris- tCQCD, in 1864 / S97,258.^ M 1865 . # 518,837.— t 1856 , 426,007.— / 1.341,096.— en die yan den uitvoer: in 1854 M 1855 , 1856 . / 40,912.— . 0 84,888.—^ . , 49,078.— 124,868.— soodat de waacde yan den in- yoer, waaronder waarschijnlijk begrepen is het yoor Gouver- nements rdtening aangebragte, die yan den uityoer heeft over- troffeii met. ..•:... / 1,216,228.- Met eene uityoer waarde in dat driejarig tijd- yak yan nog geeai f 42,000 gemiddeld 's jaars, en het behond van 's Gouyemements monopolie yan specerijeh, heeft het verkkren tot eene yn|- haren van het boyendien buiten den gewonen handelsweg gelegen Amboina wel iets yan eene bittere ironie. Ban da. Dese residentie heeft in bet tijdyek van 1839-*1865 gui^tige zesultaten gelcrerd. Hare baton hebben bedragen: yan 1839—1863. .... / 8,090,442.^ in 1864 ...;... ^ 396,956.227, * 1855 , 485,997.64 /8,973,395.86 V, en hare lasten: yan 1839-52. / 8,297,743.— in 1854. . . , 190,661.50. w 1856. . . , 206,064.49V, r 3,694,458.99Vt weshalre, ongerekend het jaar 1853, hetwelk wij hierbij niet ' hebben kunnen opnemen, om- dat de baton en lasten yan het Gouyemement der Moluksche eilanden oyer dat jaar niet af- Konderlijk yoor elke residentie zijn opgegeyeii, het door Banda yan 1839 — 1852 en in de jaren 1864 en 1855, dus in zestien jaren a^eworpen yoordeel heeft bedragen / 6,278,936.87 Hit het vorenstaande blijkt, dat, terwijl de baten yan 1839 — ^1852, dus gedurende 14 ja- 33 st^ .¥0. J)edrag;eu. . . . .. ^ .. .. ../. 577,888.70 Jxet c^fer daarv.an. is. gQW^est^ , , in 1854. . , 396,956.22Vj en in 1856. , 485,997.64 lS»r^ mmi^M Ji ■ I ^ i i '■ ■ Daarentegen hebben de lasten, waarvau-het cijfer in het 14jarig tijdvak van 1839—1852 jaarli^s gemiddeld *  heeft bet voordeelig saldo van 1839—1852 iaarlijks gemid- deld bqdragen. ....../ 342,335.64 in 1854; ::;:.::;; 206,304.72V, en in 1855. ^ 279,93J.14V, De vermioderiag der lasten in 1864 en 1865, in yergelijking met het gemidddde der jaariijk- ache lasten over 1839 — L852,kan evenwelntet' aaii beeuinigingeB vorden toegieschveven. In dat 14jarig tijdvak treft men bet zeer ongnn- siige jaar 1848 aan, vraarin de lasten van Banda geugd i^oiden te hebben bedngen/ 1,069,919. .Wanneer mea. dus dat jaar buiteii de bereke- ning laat, dan blijken de lasten der overige 13 jaren te hebben bedragen / 2,227,824 of ge- middeM 'b jaara /.171,371,.zooidatxk lasten van 1364 en 1866 die tsa het t^Fak 1839-.1S&2 .(j^gecekeujd het J£^. 1848) overtfeffeo. < Ook in de baten ran Banda, over het iijd- »vak van 1839 — 1852, vrijxen de meeste jaren groote verschillen aan, soodat men een jair vindt, waarin fij b^kans 12 tonnen gonds t^ een, waarin zij naanvelijkB / 17,000 hebbea bedri^n. De besohouwingen, die wij, voor eene ia$- latiiig der teelt van kruidnagelea in de r^.- . den tie Amboiua, of althana voor. eenen rer- keep ter plaatse der produktie hebben i; het midden gebragt, zijn naar ons inzlen eva 200 geldig ten aanzien van d& notenmaskti: en de foelie van Banda. De verhoogde iietaling, die, bl^ens bet t> k>niad verslag der regering over 1867, au ^ hAndera der epecenjperkM voor het door )m te leveren produkt is toegestaao, en aodfR door de regering genomen maatregeiea, om u perkeniers door voorachotten in hunne ^f^ lijke verlegenheid en in ban gc^brdc aan weii- volk behulpcaam te ajn, hebben, soo het scbijtt, eene belangrijke vermeerdering der produt^ ten gevolge gebad, die evenwel op Inre bevt wet aonder invloed is gebleven op de onrkt- -prqitB. Het Uijkt, dat  . . , Amsterdamsche ponden 359,940 65,555 37,814 4(53,309 M 1852 . . .. r , 470,258 62,411 30,102 562.771 , 1853 . . . , • / ' ^ 465,252 77,860 40,435 583,547 , 1854 . . ;. N r - # 410,228 86,215 41,418 537,861 ^ 1855 . . .. ^ • ,; 401,040 76,128 26,855 504,023 , 1856 . .. 569,708 136,562 44,659 750,939 # 1667" , . • . r # ■ ■ 608,843 61,957 30,096 700,S95 , 1858 . .. r . , ' 687,178 87,708 47,331 822,31? , 1869 . .. ■ M ' ' ; 712,726 76,256 43,652 832,634 - Amsterdamsche ponden 4,685,168 730,652 342,369 5,768,18i terwijl, blijkens het ministerieel verslag over 1859, de produktie van 1860, volgens voorloo- pige opgaven, moet hebben bedragen 1,044,657 Amsterdamsche ponden of ruim twee maal eoo veel als die van 1851. Opmerkelijk is in die opgave, dat de ver- meerdering meer bijzonder heeft plaats gehad in de produktie der middelbare of 1" soort noten, daar het cijfer der magere en gebrcAfi of 2« en 8« soort wcinig of niet vcrschilt us' dat der vijf eerste jaren. De produktie van foelie heeft, nit den ^ der zaak, gelijken tred gehouden met die ^ muskaatnoten. Daarvan vinden wij de ?«• gende hoeveelhedcn opgegeven: jia 515 Goede. Grmis. TotltAl. in 1851 Amsi. pond 108,581 2,999 111,580 . 185S , 131,644 3,981 135,475 , 1853 i 139,958 3,738 143,691 , 1854 i 131,880 9,597 138,986 . 1855 , 183,330 2,409 126,739 , 1856 , 188,199 5,138 193,337 , 1857 i 171,201 2,846 174,047 , 1858 i 203,494 3,518 207,012 , 1859 1 212,675 9,791 215,466 Amat pond 1,410^65 29,967 1,440,338 i ^otenmuflkaat. terwijl TOOT 1860 de toiate boereelheid sdm fateb- ben bedragen 275,586 Amstcrdamsche ponden. Den invloed van die verm^erderde produktie op de verkoopprijzen kan men nagaan nii de Yolgende netto-opbreugsten van het in Neder- land yerkoohte, te weten:. m I 1854 pikols 3,536***/jQQQ of Amsterdarasclie ponden 442,110V4 ad / 506,878.10 1855 ^ 6.042"V.<KH. ' t ^ 753,269 ir r 697,980.81 1856 , 8,846'-/,,.. , IT , 480,745^4 , # 501,086.97 1857 M 5,023^"/,.«, , 9 , 627,967 ^ M 547,699.77 1858 ^ 5,8t4«»/,^ , g , 726,866 , , 569,277.33 1859 ^ ^m'^k^ > » , 734,0237, sf B 511,043.63 pikols aO.lSS^ViixK) 0^ Amsterdamschc ponden 3,766,982 ad / 3,483,966.61 • • • zoodat de netto-pnjsen per Arasterdamsch pond bedragen bebben: IQ 1854 / L14»/, . , . •  1855 1856 1857 1858 1859 m nit het regmBgBTerriiig over 1859 blijkt, iIm de prijsen v.erder- zijn ternggeloopen: in 1860 tot n 1861 , ■ h, Foeiie. / 0.64Vh r 0.407i. Wanneer men daarbij in aanmerking neemt, dat boogstwaarschijnlijk slechts 1*^ soort noten- mnskaat in Nederbind ter markt wordt ge- bragt ^), en dat die aan de perkeniers betaald wordt iegen 24 dniten of 20 cents het Am- fiterdamsch pond, waarbij nog komeu de on- gelden in Indie en de rracht van Banda naar Batavia, dan valt het in het oog, dat indien de schrikbarende daling der laatste jaren blijft aanhouden -^ en er is, bij toenemende pro- duktie, geene reden pm het tegendeel aan te nemen — alsdan het. oqgenblik niet ver meer T^rwgderd is,, dat jde Aoten, in. stede van irinst, verlies zollen geven. • « m 1854 pikote 1,360 ^/i^qo o^ Amsterdamsohe ponden 170,006 ad / l89,474.107„ 1855 ; 9328«»/iw« # r # 116,610 g , 130,484.96 " 87,9747^ t „ 92,669.18 213,005 ^ „ 186,410.42 207,0567, g , 146,606.09 , 1856 r 1857 1858 1859 9 104M 7037W/ 1>704 ^Vim l,5lS»»7io- It 189,9087, 116,288.29 pikols 7,876<«7iooo of Amsterdamschc ponden 984,560»/4 ad / 860,933.047, '} Op de tUtea der ootTaogsten Id ladiS, by de Ulooiile rer^Iagen gevoegd, vindt men jaarlgks ccB pott roof' Terkochte speeer^jen. Het is waar- sch^olijk dat die verkoop grootendeela, zoo niet geheel, pleats vindt van mindere aoorten, die de ?raoht Diet waard xgn. 33* 616 MO. Derbalre aja d^^gemiddeide markipripBOi per Amsterdamsob pond gewaest: in 1854 / l.llVt t 1855 M Lll'/io M 1856 # 1.05V, ^ 1857 M 0.87 , 1858 „ 0.70*U , 1859 r O.6IV4 terwijl volgens het verslag over 1859 de vei- lingsprijzen hebben bedragen: in 1860 / 0.63»/t M 1861 ^ 0.43V, Wanneer men daartegen overstelt, dat waar- Bcbijnlijk in Nederland slechts eerste ftoort foelie ter markt is gebragt, die aan de perke- niers per AmsterdamBch pond betaald wordt met 48 Vt duiten of ruim 40 cents, waarbij nog komen 4e ongelden in Indie en de vracht naar Batavia, dan mag men het er toot hou- den, dat eelfs Bonder verdere daling der markt- prijzen, reeds nn op de foelie verloren vordt. Men heeft derhalve in verband tot het voor- afgegaue Toor de residiiutie Bauda geene ver- meerdering, maar veeleer vermiodering zoo niet gehede derring van baten te'wachten. Hoe onbeduideud de handel in dese residentie 18 kan men nagaan nit de volgende cijfers, getrokken nit het door de regering gepubli- ceerde overzigt van den handel in de buiten- bezittingen oyer de jaren 1854—56, volgens hetwelk de invoer bad bedragen: in 1854 , 1855 , 1856 en de uitvoer: in 1854 . . . ./ 31,095.— / S67,543.— r 273,689.— , 810,514.— / 851,746.— , 1855 , 1856 . ^ 20,74?.— Ook is hit waanofa^nlijk, dat de gegeTen cijfers geene betrekking hebben tot devader if gelegen Zaid-Ooster- en Znid-WcBter-Eiksden, maar alleea tot den bandel van de zoogeDiafflde Banda-eilanden. Dock wat hiervaa ook veza moge, altijd is en blijft het cijfer van dm uiv Toer niteist onbeduidend, en het Terkoopen der specerijen op Banda of lierer nog de ge- heele loslating ran het monopolie zou doi niet weinig strekken tot be^ordering Tan it welvaart der bevolking ; en daarin zou de re- gering ongetwijfdd eene meer zekere en duur- zame, zoo niet meer winstgerende bron tooi hare inkomsten kunnen yinden. TerDate. Van de Tier residentien, vei^e het Gouyemement der Moluksche eilanden tit maken, is Ternate die, wdJie bepaaldeliyk eri lastpost is, zonder eenig uitngt te gevco op verbetering van hare zeer ongonstige resul- taten. De lasten dezer residentie hebben bedmrc: van 1839—1862 / 2,563.590.- m 1854 , 177,853.01 , 1855 , 213,831.40 / 2,954,674,41 en de baten: van 1839-1852/ 449,145.— in 1854 . . ^ 29,618.15 ^ 1855 . . , 28,5fi2.47V, r 507,345.6^'. , 61,390.— zoodat de invoer den uitvoer ge- durende dr ie j ar en heeft overtroffen met eene waarde van . . . . / 790,356. — Onder den nitvoer zijn, gel^k men nagaan kan, de aan het Gouvemement geleverde spe- cerijen niet begrepen; maar daarentegen.is het vel waarschijnlijk, dat men onder den invoer heeft opgenomen de goederen, die voor 's Gou- veruements rckening worden aaugebragt. zoodat de lasten gedurende 16 jareude baten hebben overtFo&n met een bedrag van • . • /2,447,32SJS'| en bet te kort in de eerste jaren gemiddeld 'sjaars is geweest. . / 151,032- terwijl het heeft bedragen in 1854 , 14S,23J.- en in 1855 , 184,649.- In irelvaart evenwel schipit de bevokif tegenwoordig niet achteruit te gaan, dnr de handel, hoe onbeduidend ook, toeoematd is volgens het hierboven reeds vermeld (ktraj- van den handel der Buifen-beiiUin^. Blijkens dat stuk was de waarde tan ^ invoer: in 1854 / 95,84<>.- , 1855 , i35,rri.- ^ 1856 r 201,150.- Te transporteren. . •/43S,76F.- MO. 517 Transport. . . / 489,767.— en van den  de waarde van dea inyoer die van den uitvoer in drie jaren had overtroffen meteenbedragvan / 245,033. — Even als ten aanzien van Amboina en Banda reeds is opgemerkt, is het ook hier waarschijn- lijk, dat onder den invoer begiepen is het Toor 's GouTemements rekening en dienst aange- bragte. Manado. Deze residentie yerdient onze meeste belangstelling nil hoofde van de resul- taten, in de laatste jaren onder de Alfoersche berolking yerkregen door de prediking yan het CbristeDdom, dat, hoe gebrekkig nog opgevat en in toepassing gebragt, zijnen wddadigen inyloed ter bescbaying en ontwikkeling reeds merkbaar heeft doen yoelen en niet nalaten zai dit yerder te doen. Wij mogen het dan er ook yoor houden, dat de gunstige geldelijke nitkomsten, welke deze residentie reeds sedert jaren heeft opge* leyerd, niet zullen yerminderen, nn een zoo groot gedeelte der beyolking yan eene orde- looze, door bijgeloof en onkunde yerontzede- lijkte en in traagheid en dierlijkheid yerzonkeDe, gaandeweg meer en meer tot orde, arbeid- zaamheid, zedelijke en yerstandelijke ontwik- keling zal knnnen gebragt worden, en dat de meerdere nitgayen, yoor een en ander in de laatste jaren^ zoo door de regering als door het Zeudelinggenootschap gedaan, later rijke yruchten zullen dragen. TJit de r^eringsyerslagen blijkt, dat de baten yan Manado hebben bedragen: yan 1839—1852 / 2,962,862.— in 1864 w 743,409.30 , 1865 , 256,580.23 / 3,962,848.53 en de lasten: yan 1839-52./ 1.583,150.— in 1854. . . r 169,062.757, , 1855. . . , 226,743.70 1,978,956.45V, Het blijkt daaniit, dat de baten yan 1839—1852 gemiddeld jaarl^s hebben bedragen / 211,633.— in 1854 M 743,406.30 r 1855 . . . r 256,580.— en de lasten in het tijdyidc yan 1839—1852 gemiddeld jaarlijks / 113,082.— in 1854 . # 169,062.757, ^ 1855 , 226,743.70 Ofschoon ook landrente in ddse residentie wordt geheven, is het evenwel de koffijpro- duktie in de Minahassa, welke de belangrijkste bron van inkomsten yoor de regering is. Die produktie bedroeg, yolgens de r^gerings- yerslagen : in 1863 >).... 16,114 pikols , 1854 22.934 r , 1855 25,262 , , 1866 26,966 , r 1867 14,612 , , 1858 22,866 , M 1859 . . • . . 21,580 ^ zoodat oyer 16 jaren een batig saldo is yerkregen yan / 1,983,892.077, Er is alle reden om te gelooyen, dat de teelt, althans in geregelde door of yan wege het Gouvernetnent aangelegde tuinen, yoor de beyolking nog al bezwarend moet zijn, zoodat ztj, daartoe aangemoedigd, meer en meer er zich op toelegt, om in de nabijheid van hare woningen \6 planten, lets dat in de Minahassa, als zijnde over het algemeen eene hooge berg- streek, betere resultaten kan opleveren dan het planten yan pagger-koffij op Java, hetgeen op vele plaatsen geschiedt op gronden, die wegenshunne lage ligging daarvoor niet bijzonder geschikt knnnen zijn. Het is mogelijk, dat daardoor en ook door de hoogere betaling, die zij sedert een drietal jaren yoor hare koffij erlaugt, de teelt yoor de beyolking meer smakelijk kan worden, ofschoon, te oordeelen naar de tot dusyer yerkregen resultaten, de Minahassa, wat de gesteldheid van den bodem aangaat, daar- yoor geene bijzondere geschiktheid aanwijst. Men moet hierbij evenwel niet uit het oog yerliezen, dat op die resultaten, voor zoover sij niet bijzonder gunstig zijn te achten, ook en misschien in groote mate weinige opgewekt- heid bij de beyolking ten gevolge van slechte betaling van inyloed heeft knnnen zijn. <) De oogst van 186S wordt in het regeriogs- venltg van 1864 gezegd aaozieolgkcr te zijn geweest dan die van eenig vroeger jaar. 518 MO. Wat eveawei ten aanzieu d«xer roBidfeutie het meeste genoegen geeft, is de Yooraitgang der bevolking in de teelt van hetgeen tot bare Toeding dient. Die der Tork^che tarve, het hoofdvoedsel, heeft in de batste jaren eene groote uitbreiding gekregen, daar de prodoktie gezegd wordt te bebben bedragen: in 1856 .. . . 94,500,000 vmchten , 1857. . . .132,000,000 , ^ 1858. . . . 214,500;000 i, ^ 1859. . . . 287,000,000 , Ook de rijst, ofischoon nog niet bet boofd- voedsely wordt steeds in grootere boeveelheid yerbouvd en de oogst daarvan bad in 1859 bedragen 1«985,015 gantangs of 685,204 pikols padi *). Terwlp dns door eene zoo aanzienl^ke pro- doktie van deze twee artikelen de voeding der bevolking geacbt mag worden .zoo goed ver- zekerd te sijn als in bijna geen ander gedeelte van den archipel, kan ook de toenemende teelt van klapperboomen,. waaryan bet cijfer, van 184,931 boomen in 1354, was gest^en tot 482,476 in 1859, als ook die van kakao, niet anders dan vermeerdering van welraart onder de bevolking geven, en meet dit van zelve meer en meer gunstig terugwerken op 's lands geldelijk belang. Omtrent de financiele resnltaten dezer resi- dentie worden ons de volgende cijfers mede- gedeeld. De baten bebben bedragen: 1) Op bladz. 182 van het regeriogsverslag over 1859 (officiele nitgave), waar dexe cijfers te vinden suD, wordt een ganUmg gezegd gelijk te staan met 40 Amsterdamsche ponfleo, en yols;ens dien maatstaf Terkrggen wij eene boeveelheid van 635,204 pikols padi van 125 Amsterdamsche ponden. Wanneer wij evenwel voor de pelling een verlies aanneinen Tan 46 <^/q, zoo als in de regeringsverslagen meer* malea geschiedt, — • en dit cijfer is stellig niet te laag, — dan verkrijgen wg voor die boeveelheid padi (rqst in den bolster) een c\)fer van niim 848,000 pikols gepelde rgst, in stede van 317,600 ter aangehaalde plnats bij het regeringsvcrslag aan- gegeven. Het is onverklaarbaar, dat met eene too groote boeveelheid, die meer bedraagt dan 8 pikols per hoofd, de pr^s der r^'st in het meergemeld ver- alag wordt opgegeven ad/ 8.90 tot/ 7.80 per pikol. Alleea sterke oitvoer zou die booge pr(jzen kannen verklaren. van 1889—1862 / 2,962,862.- in 1854 , 743,406.30 # 1866 ») ^ 266,580.23 /3,962,84S.55 en de lasten: van 1886.62. /l»683450.r* in 1864. . . ^ 169,062.757, , 1865. . . , 226,748.70 M 1,978,^56.45* , zoodat bet overscbot> ongere- kend bet jaar 1853, in 16 jaren beeft bedragen / 1,983,892.09';. Met betrekking tot den handel dezer m;- dentie blijkt nit bet van regeringswege gepi- bliceerd overzigt van den handel der Eaitei bezittingen, dat de invper beeft bedragen: in 1854 eene waarde van. . . / 526,idl.' M 1855 f, r 9 ^ . w 549,072.- f 1866 ^ r ir . • # 360,£36.- terwijl de waarde van den uit- voer wordt opgegeven: in 1854 ad . . / 238,914.— r 1855 ^ . . ^ 216,221.— r 1856 w , . M 297,846.— / 1,435,759.- 752,9S0.- zoodat meer in- dan uitgevoerd is voor eene waarde van . . / 782.779.- Ten aanzien van deze cijfers meet ereiT?: niet nit het oog worden vcrloren, dat, a* gezien Manado en Eema, de beide handd^ plaatsen dezer residentie, vrijbavens zijn, ^ de opgave der waarde geen vol vertrcmvc kan worden geschonken; terwijl buitflntie? onder den nitvoer blijkbaar niet is begre;c geworden de Gonvemements koffij. ') Woarin het zoo geringe cijfer der baleo ^r 1855 moet worden gezechV is nit de reg^n^- verslagen niet aan te w^'zen. De Manadoscke Ic'f;- produktie van 1865 bedroeg mim 2,800 piko!* r^ dan die van 1854. Indien wj aannemen, (lit d' koffij van 1855 In 1856 is verkocht, en (iievs: 1854 in 1855, dan moet de koffij van 1856 r^i^ veer / 2 per pikol meer opgehragt hebbea dir i' van 1854, en hadden, naar dten maatstaf, ookc^ het oog op de meerdere prodaktte vaa 1813, ^' baten van dat jaar minsteos /100,000 il/l?O,0^' meer moeten bedragen dan die van 1 864. Is f^^' van dien bedragen de baten van 1866 oasBirfrjV- een derde van die van 1854. uo. 51P In we^wil rtok eea en ahder laat het zicli eehter uit alles venrachten, dat Mauado voor Nederiaad meer en me^r eene belaagrijke (resitting zal worden. Literaiuur over de Molukko^s. De ILteratuur oTer den Moluksohen Archipel is zeer omvattend. Tet bekorting zullen wij de titds niet Jier&alen der werkcD dieovw Neder> kndsch Indie In het algameen en dns ook oTer de Molnkken handden, en reeds onder de Lite' rainur over NederlandBck .In die zijn op- gegeven, Y^uinttn's Oud en Nieut^ Ooii'InSie (aid dii Voorienboek, Di. i; U: 49B, V kol.) is Toor de kennis der Molukken tgdens de Obst Indische Compagnie de boofdbron, en schier de helft van xgn nitgebreid werk is aan deze eiian- den gewi)d. Yerder raadplege men OTer de Mo- Inlcken de meeste der Algemeene werken over land- en volkenkunde en geschiedenis van Neder- Undaoh Indie, Dl. I, bl 493 ^ 494, 1« kol. ver- meld, in2onderheid die van Cbavtueb, Rookda VAH £tSI»6A, C. S. W. VA3I HOGENDOKP, TeM- HIIIGK, VAN DXB Aa, VAH BB YbLDB, YAM BBH Boacfi; voorts onder de werken over de Algemeene geschiedenis van den Indischen Ar- chipel, Dl. I, bl. 494 en 495 opgegeven, St. JouK, de Portugesche Sohiijvers, Rayital, hv Bois, SAALffB!.!)) VAB EaMpbk en Lauis; onder die, meer de verrigtingen van bijzondere perso- nen betrefTende, welke DL I, bl. 499, 1« kol. zijn vermeldy Hei joumaal van den Baron vans DBA CapbUiEII, de geschriften van db SebiIsbe, RoTiGBB en Fbancis (welk laatste thans dpor de verschijning, in I860, van het 2^ Stuk van Dl. Ill, dat voomamelJik over Manado en de Molnkken handelt, voltoold is). Onder de wer- ken over de Kennis der natnnr van den Indi- schen Archipel, Dl. I, bL 508, %^ koL tot 512, Ic kol. opgenoemd, zijn er mede vele die voor de kennis dec Molnkken belangrijke bijdragen bevatten, zoo aU de zoftlogische van Tekbeinck, Sal. Mulleb, Rbnabp, Bxabkeb enz., de bo- tanische van BiiUVB, DE YBiBas, Habskabl, DozT en MoucBifBOBB, ZOLLINOBB CB vooral Mi<)UBL* J^^ itfmeiingen van schedelsy door Blee- KBB en Abkdt, onder de Literaiuur over Celebes, Dl. 1, bl. 232, 2* kol. opgegeven, atrekken zich mede uit over inboorlingen van de Molttksche eilanden en Nieuw-Guinea. Onder de Reizen door Nederlandsch Indie, Dl. I, bL 512 w. opgegeven, ajn vooral die van van BouDTCK Bastiaanse, Bebte Jukes, Blebkbr, BauKUifD, BuppiHfiH (tlutns voltooid in 3 Dee* len in.^7 Afleveringen^ Rott. 1857— 1861), van boBEN, DUMONT D'TJiYlWiE, FOBBEST, VAN DEB Habt, KoLfF *), Lesson, Bal. Mvllbbl, Oli- VIBE, VAN DEB PlAAT, RxINWABDT, VAS RhUN en Vbbhuell, voor de kennis der Molukken van veel belang. Voor het overige laten wij hier volgen cene opgave van mmiographien en kleinere aaoteekeniugen in tijdschidften en Midere verzamelingen, de Molukken in het al- gemeen of eenige eikndengroep of bijzonder eilaod, hunne geschiedenis- of voortbrengairien betreffend. i I. De Moluksche eilanden in het algemeen. De Moluksche eiknden {Tfjdsekr, v. N, L Jaarg. 1856, Dl. I, bl 73—137,167-^196, 231—265, 315—860), Dit nitgebreid stuk, een rapport van de Hee- ren van de Gbaafb en Mbtlait, werd vroeger reeds gedeeltelijk en gebrekkig opgenomen in het Tifdichr, 0. N, /. 