None
Spoedig had hij over de 500,000 wijnstokken anngeplant, die 61^ morgen bc-sloegen, dus nieer grond dan een gewone boereplaats. Die wijngaarden vertegenwoordigden omtrent een-vierde van de gehele hoeveelheid wijnstokken in de ganse kolonie. Zijn kudden waren op dezelfde grote schaal. Om de 18,000 scliapen en de bijna 1,000 stuks hoornvee, die hij spoedig bezat, te voedeu, had de Grouverneur 18 veeposten, een onafzienbare uitgestrektheid, over de bergen ten oosten van " Vergelegen." Een zo uitgebreide boerderij vergde uatuurlik honderden bedienden, werkvolk, veehoeders, enz. De Gouverneur was echter om voUc nooit verlegen. Hij liet alles eenvoudig doen door 's Compacrnies volk. Bij de 60 blanken, in dienst der Compagnie, moesten op Vergelegen voor hem arbeiden, zowel als enkele honderden slaven, zijn eijjen en 's Compagnies. De baas-tuinier in dienst van de Compagnie, Jan Hartog, werd daar gehouden als opzichter. En daar al die blanken loontrekkers in dienst van de Com- pagnie waren, was het voor de Gouverneur natuurlik niet nodig, ze zelf te betalen. Nog meer : voor al die grote gebouwen was er veel hout, ijzer, enz., nodig. Hier ook kou de Gouverneur onbekommerd voort- bouwen. Alles wat hij nodig had liet hij eenvoudig uic 's Compagnies voorraad halen. '' Vergelegen " lag, zoals de naam aanduidt, nogal ver weg. Het zou de Gouverneur dus lastig kunnen vallen, al dat hout, ijzer, enz. van de Kaap naar Hottentots Holland te vervoeren. Hier weer hielp zijn positie als gebieder. Hij kon de wagens van de vrij burgers, die pro- dukten naar de Kaap brachten, " kommanderen," om zijn bouw- materialen te vervoeren ! Dat gebeurde dan ook, en gewoonlik was de boer veel te bang, zich te veel bewust van zijn eigen afhankelikheid van de gunst van de Gouverneur, om maar enigszins te morren of tegen te stribbelen. De Gouverneur verwaarloosde zijn werk in het Kasteel terwille van zijn boerderij te Vergelegen, waar hij dikwels weken achtereen door- bracht, zonder zich te bekreunen over de gang van zaken aan de Kaap. Nederland was toen gewikkeld in de Spaanse Successie-oorlog, en de Eransen konden ieder ogenblik een aanval op de Kaap wagen, niet zozeer om de kolonie te veroveren als wel de vesting, daar 't bezit ervan het hun gemakkelik zou makeu de rijke vloten der Compagnie te bemach- tigen. Hoe zwaar zo 'n slag het moederland zou trefiFen, kan men licht THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 195 and erect buildings of all kinds, workshops, granaries, a mill, slave quarters, blacksmith's forge, and the rest. The manor house was a magnificent structure, that might well have borne comparison with a country seat in Europe. In no long time he had planted above 500,000 vine stocks, covering an area of 61^ morgen, or more ground than an ordinary farm. Those vineyards contained one-fourth of the total number of vine stocks in the whole colony. His flocks and herds were upon the same vast scale. As pasture ground for the 18,000 sheep and the some 1000 cattle of which he speedily obtained possession, he had 18 cattle stations, an immense tract of country across the mountains eastwards from Vergelegen. So extensive an undertaking naturally demanded hundreds of employees, workmen, herdsmen, and the like. The Governor, however, was never put to it for labour. His simple solution of the problem was to have everything done by the servants of the Company. Some sixty white men in the Company's employ were commandeered for work at Vergelegen, together with some hundreds of slaves, both the Company's and his own. Jan Hartog, the Company's master gardener, was retained as superintendent. All the white labourers being in the Company's service, it was of course unnecessary for the Governor to pay them himself. There were also his great buildint^s, all of which required wood and iron and other material. Here again the Governor was in a position to proceed without concern ; everything that he needed he requisitioned without more ado from the Company's stores. Vergelegen, as the name indicates, was some considerable distance from the Cape, so that the transport of all his wood and iron, etc., to Hottentots Holland might have proved a matter of some inconvenience to van der Stel, had not his position as Governor again stood him in good stead. He could commandeer for the transport of his building material the farmers' wagons carrying produce to the Cape. This power he did not scruple to exercise, and as a rule the farmer was much too afraid, much too well aware of his own dependence upon the Governor's favour, to make any substantial protest or resistance. The Governor's duties at the Castle now suffered from a neglect which was induced by his interests at Vergelegen, where he frequently spent weeks in succession without discovering any concern as to the course of affairs at the Cape. The Netherlands were then involved in the war of the Spanish Succession, and at any moment the French might venture an attack upon the Cape, not so much to possess them- selves of the colony as of the fortress, the occupation of which would enable them without diflSculty to seize the richly-laden fleets of the Company. What such a blow must have meant to the Netherlands 196 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL beseflfen. Die Oost-Indievaardeis wai-en de dragcrs van Neerlands macht en rijkdom, waardoor alleen het haar mogelik was, de strijd vol te houden tegen de machtigste vorst ter wereld. Vail der Sfcel was ecliter doof voor de waarschuwingen en bevelen van de XVII, om "dag en nacht op zijn hoede te zijii" legen de vijand.i Vergelegen nam zijn aandacht en zijn tijd geheel in beslag. Des Gouverneurs voorbeeld vond gretige navolging bij zijn onder- horigen. De hogere ambtenaren, die de Gouverneur op zijn hand moest houden, om niet verklaagd te worden wegens zijn wanbeheer, werden weldra even ijverige boeren als van der Stel. De Secunde Elsevier, de Kapitein Berg, de Fiskaal Blesius, de Predikant Kalden, de chirurgijn ten Damme hadden alien hunne plaatsen, en speelden om strijd de boer.2 En daar die heren natuurlik in alles de voorkeur hadden bij de verkoop van produkten en bij de aankoop van benodigdheden van de Compagnie, en zij bovendien geen tienden behoefden te betalen, gelijk de boeren, werden zij geweldige konkurrenten van de vrijburgers. Deze vonden weldra uit, dat zij niets konden verkopen, daar de amb- tenaren hun steeds voor waren op de beperkte markt. Want moest er voor de Compagnie koorn, wijn of vee gekocht worden, het waren de Gouverneur en zijn Raad, die hierover moesten oordelen en beslissen. Zij stelden vast, wat er gekocht zou worden, en tegen welke prijzen. Daarna gingen zij dan uit hun eigen produkten leveren, wat zij, als 's Compagnies dienaren, voor de Compagnie wilden kopen ! De Gouverneur en zijn vrieuden behoefden niet eens te wachten, totdat er behoefte aan het een of ander produkt ontstond in 's Com- pagnies voorraad. Had b.v. de Gouverneur een overvloed van koorn of wijn, dan was niets gemakkeliker, dan een resolutie behoorlik, in optima forma, door de Raad te doen aannemen, dat dit of dat gekocht moest worden voor de Compagnie, dat de Compagnie dit of dat erg nodig had. Zo raakte hij, en na hem zijn vriendjes, hun produkten aan de Compagnie kwijt.3 Wanneer er vreemde schepen, d.w.z.,schepen van bevriende mogend- heden, in de baai kwamen, heerste er grote vreugde aan de Kaap, want de vreemdelingen waren de wettige prooi van de Kapenaren. De Compagnie liet de vreemdelingen alleen als een gunst toe in de Tafel- baai verversingen in te nemen. Voor dit voorrecht kon men ze dan ook duur laten betalen. De vreemdelingen moesten voor de verversingen geven wat men hun vroeg, of erzonder blijven.* ' Vgl. Letters Rec, 270. ^ De ambtenaren hadden voorheen nooit op een zd uitgebreide en onbe- schaamde wijze geboerd. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 197 will readily be understood. The great East Indiamen were the bulwarks of the Dutch republic, carrrying as they did that wealth which alone enabled the Netherlands to maintain the contest against the most powerful monarch in the world. But van der Stel was deaf to the warnings and instructions of the Seventeen, who bade him " day and night to be upon his guard " against the enemy. Yergelegen claimed all his time and attention. The Governor's example was eagerly followed by his subordinates. The higher officials, whom the Governor was compelled to humour if he wished not to be denounced for misgovernment, speedily developed into as diligent farmers as van der Stel himself. Elsevier the Secunde, Berg, the officer in command, Kalden, the clergyman, Blesius, the fiscal, ten Damme, the surgeon, all had farms of their own, and vied with one another in devotion to their new profession. These gentlemen became the formidable rivals of the regular farmer ; everywhere, of course, they enjoyed preference, both in the disposal of their produce to the Company, and in the purchase of anything they required from the Company ; moreover, unlike the farmer, they paid no tithes. The latter soon discovered that he had lost his market ; the market was a limited one, and the officials invariably stepped in before him. If wine or grain or cattle had to be purchased for the Company, the whole say in the matter rested with the Governor and Council. They determined what was to be bought and what was to be the price. What, as buyers for the Company, they had thus decided should be purchased, they then, as sellers upon their own account, proceeded to purvey themselves. Nor was it necessary for the Governor and his friends to wait until this or that commodity was running short in the Company's depot. Had the Governor, for example, an overplus of grain or wine, nothing was easier than to push a resolution through Council in regular and proper form, to the effect that such and such must be purchased for the Company, or that this or that was urgently required by the Company. In this way the Governor, and his friends after him, were able to off-load upon the Company whatever stock they carried. Whenever foreign vessels, belonging, that is to say, to any friendly power, appeared in the Bay, there was great rejoicing at the Cape. The foreigner was the lawful prey of the Cape population. It was solely by favour of the Com})any that he was permitted to take in fresh stores in Table Bay, and he might be made to pay dearly for the privilege. For anything that he bought he must pay what the seller asked, or else go without. In this extremely profitable traffic with the foreigner it was ' Vgl. bencdon, Hoofdstuk V, A. Par. 5, bl. 324. * Vgl. Letters Desp., 2G0. 198 T)E KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DEE STEL In deze uiterst winstgevende handel met de vreemdelingen was de Gouverneur met zijn kliek weer het eerst aan de beurt. Geen vrijburger mocht lets ter wereld verkopen aan de vreemdelingen, zonder een speciale verlofbrief van de Gouverneur, expres daarvoor van hem verkregen. Gewapende soldaten hielden dag en nacht de wacht aan 't strand, om alle ongeoorloofde omgang tussen de vrijburgers en de vreem- delingen te beletten.i En het sprcekt vanzelf, dab geen verlof])rief jes verkrijgbaar waren, totdat de Gouverneur en zijn kliek alles geleverd hadden, dat zij te leveren hadden, of dat de vreemdelingen raochten begeren I Sinds de openstelling van de veehandel met de Hottentotten hadden de vrijburgers ten minste deze bron van winst ter beschikking gehad. Het was echter niet aan de Gouverneur te danken, dat zij dit voorrecht verkregen hadden. Hij had zijn best gedaan, hun het ruilen geheelenal te beletten. Zelfs nadat hij de uifcdrukkelike bevelen van de XVII ontvangen had, om de ruil vrij te verklaren, had hij niet geaarzeld die bevelen te veront- achtzamen en de vrijburgers onder de indruk te laten, dat de ruil nog steeds ten strengste verboden was. Eerst toen er een Commissaris kwam om de Kaapse zaken te onderzoeken, werd de zaak bekeud, en verkregen de kolonisten het voorrecht, hun reeds laug tevoren toege- sfcaan door de Bewindhebbers.^ Inbussen had de Gouverneur, terwijl de ruil voor de vrijburgers nog als verboden voorgesteld werd, voor zichzejf ijverig laten ruilen. Immers, de XVII hadden de vrije ruil toegestaan ! Hij kon ook hier profiteren van zijn positie en van de informatie die zijn positie hem verschafte. Toen eindelik door de Commissaris Valkenier de vrijburgers te weten kwamen, dat het hun vrij stond vee te ruilen, maakten zij gretig gebruik van het voorrecht, en stuurden ruil-espedities onder de Hottentotten uit. Een van die expedities werd in 1702 3 door Kaffers aangevallen. De ruilers weerden de aanval gemakkelik af, maar sloegen nu, bij wijze van wraaknemiug, aan het plunderen, en, roekeloos geworden, begonnen zij ook de Hottentotten aan te vallen en te beroven van hun vee, terwijl zij alle tegenstand met geweld onderdrukteu. Dit schandelik gedrag van enkele burgers, (het waren de laagste klasse, rondlopers en haveloze lieden) gaf de Gouverneur de gelegenheid, reeds lang gezocht, om de vrije ruil op te schorten. Hij had steeds gepro- testeerd tegen het openstellen van de ruil, en nu enkele kolonisten het voorrecht zo misbruikt hadden, verbood van der Stel schielik en geheel eigenmachtig het vrijruilen (1702).* » Vgl. 't Dagboek, bl. 14. * De orders der XVII, van 27 Junie 1699, waren 24 Nov. d. a. v. aangekomen THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 199 again a case of " first come, first served." No burgher might sell any- thing whatsoever to a foreign vessel without a special permit from the Governor, obtained from him expressly for tlie purpose. To obviate all illicit commerce between the colonists and the strangers, armed soldiers kept guard upon the beach by day and night. It is, of course, obvious that the precious permits only became obtainable after the Governor and his entourage had supplied everything that they had to supply, or that the strangers chanced to require 1 Since the throwing open of the cattle trafiic with the Hottentots, there had at least been this source of profit open to the settlers. For the privilege in question, however, no thanks were due to the Governor, who had done his best to withhold it from them altogether. Even after the receipt of express instructions from the Seventeen to declare the barter open, he had not scrupled to ignore those instructions, and to allow the colonists to contiime in the belief that it was still strictly prohibited. Oidy when a Commissioner arrived to investigate the situation at the Cape did the facts become known, and the settlers obtain the privilege which had been conceded to them by the Directors some considerable time before. In the meantime, whilst allowing it to be understood that the barter trade was still closed to the colonists, he was himself turning the Company's concession to the best account, and his agents were hard at work on his behalf. Here, again, he was able to profit by his position, and by the priority of information which his position carried with it. Upon learning eventually through the Commissioner Yalkenier that the cattle traffic had been thrown open, the colonists had eagerly availed themselves of the privilege, and bartering expeditions were sent out to trade amongst the Hottentots. In 1702 one of these expeditions was attacked by Kaffirs. The attack was easily repulsed by the traders, but by way of revenge they abandoned themselves to plunder, and losing their self-control they proceeded to fall upon the Hottentots as well, making booty of their cattle, and overpowering all resistance. This atrocious conduct on the part of certain of the settlers (they were landless vagabonds of the lowest class) furnished the Governor with the opportunity he had so long desired of suspending the "free barter." He had protested from the first against the traffic being thrown open, and now that certain of the colonists had abused the privilege in so gross a manner, van der Stel promptly withdrew it (1702) entirely upon (vgl. 't oorspr. en 't Dagregister in dato). Eerst na de aankomst vau de Com- missaris Valkenior (25 Jan. 1700), en wel op 28 Feb. 1700, werd de ruil bij plak- kaat opengesteld (Letters Desp., 144, Journal, 23). ' Over dezo tocbt, beneden, Hoofdstuk V, bl. 334. * Letters Desp., 219. 200 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL Maar de burgers mcrkten spoedig, dat, hoewel de veebandel hun verboden was, de Gouverneur zelf nog steeds voor eigen rekening ruilde, — onder voorwendsel, dat bet voor de Compagnie gescbiedde.^ Er stak ecbter nog veel profijt in de veeboerderij, en Henning Husing, die bet kontrakt bad voor het leveren van vlees aan de Compagnie, was, als veeboer, de rijkste particuUer aan de Kaap geworden. In bet begin was Husing " des Gouverneurs beste maat," later, door van der Stels bebzucbt afgestoten, was bij tegenstander van de Gouverneur geworden.2 Hij zou spoedig de vijandscbap van van der Stel ondervinden. De Gouverneur besloot Husing een geducbte slag toe te dienen, door bem zijn winstgevend kontrakt te ontnemen. Onder fiauwe voorwendsels en gebeel op eigen boutje deed bij dit, zonder eerst de XVII te raadplegen, gelijk zijn plicbt was.3 Nu kon ook bet vleeskontrakt z6 ingericbt worden, dat de Gouverneur er zijn profijtjes bij kon maken. Husing was te onbuigzaam geblekeu. Er moesten andere pacbters komen, die gereed zouden zijn de Gouverneur te geboorzamen, en zijn vee, tegen door bem vastgestelde prijzen, te kopen. Het vleeskontrakt werd dus aan vier pacbters overgedaan, onder omstandigbeden, die Tas ons in bet Dagboek bescbrijft. Die vier slagers waren alien bandlangers en protege's van van der Stel, die dus voortaan ook met de verkoop van vlees zijn eigen voordeel zou kunnen bejagen. Voortaan zou niemand, bebalve de vier geprivilegeerde slagers, vlees mogen verkopen, onder de strengste boeten en straffen. En die vier slagers waren feitelik agenten van de Gouverneur.* Er bleef nog een enkele winstgevende zaak aan de Kaap, die van der Stel niet bemacbtigd bad. Het slijten van drank was zeer voordelig. De sommen door de pacbters betaald aan de Compagnie beliepen jaarliks meer dan 30,000 gulden. Het was gewoonte bet recbt van slijten jaarliks te verpacbten, en wel in vier delen, zodat er tenminste vier verscbillende pacbters waren. De boer kon dus zijn wijn aan de een of ander van die vier leveren, en was zo niet van een enige koper afbankelik, terwijl de konkurrentie onder de pacbters ook ten voordele van de boer kwam. Van der Stel bad ook op deze bron van winst een begerig oog gericbt. De jaarlikse verpachting zou in 1705 op 31 Augustus geschieden. De Gouverneur beraamde nu een plan met enige bandlangers, om ditmaal de gebele pacbt in banden van een enkele pacbter te spelen, die dan als wassen » Zie beneden, Hoofdstuk V, B. bl. 336. ^ Vgl. Dagboek, bl. 104. * Vgl. van der Stels uitvluchten (Letters Desp., 219), om zijn handelwijze te verscbonen. * Vgl. Dagboek, bl. 84, noot. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 201 his own authority. The settlers speedily remarked, however, that although the cattle trade was closed to them the Governor himself continued to exploit the field to his personal advantage, whilst ostensibly acting upon the Company's behalf. Stock breeding, however, was still a profitable concern. It was this which had made of Henning Husing, who held the contract for the supply of meat to the Company, the wealthiest member of the burgher community at the Cape. At the outset Husing had been " the Governor his chiefest crony " ; subsequently, however, repelled and disgusted by the avariciousness of van der Stel, he had allied himself with the opposition. He was soon to find out what it meant to have van der Stel for an enemy. The Governor resolved to deal Husing a crushing blow by depriving him of his lucrative contract. This he did upon the flimsiest of pretexts, and entirely upon his own responsi- bility, without first consulting the Seventeen, as he was in duty bound to do. Now was his opportunity, moreover, to re-draft the terms of the meat concession in such a manner as should secure to the Governor his fair share of the profits. Husing had proved not sufficiently amenable. The new contractors must be prepared to listen to the Governor, and to buy his cattle at his own prices. The meat contract was accordingly made over to four concessionaires, in circumstances described by Tas in his Diary. The four slaughterers were all creatures and proteges of van der Stel, so that the latter was entitled for the future to look upon the sale of meat as a very special source of profit to himself. From now on, no one outside the four licensed slaughterers could sell so much as a pound of meat without rendering himself liable to the most severe pains and penalties. And the four slaughterers were virtually agents for the Governor. There now remained only one source of revenue at the Cape of which van der Stel had not possessed himself. The liquor trade was extremely profitable, the amounts paid over to the Company by the contractors totalling some 30,000 gulden annually. It was the custom to farm out the retail rights each year ; the contract being split up into four sections, so that there were at least four different contractors. The farmer could thus dispose of his wine to one or other of the four, and was not dependent upon one single buyer, whilst the competition between the several contractors was all to the advantage of the producer. So promising a source of revenue had not failed to attract in its turn the covetous eye of van der Stel. In 1705 the annual auction was to be held upon August ;51. In company with certain of his creatures the Governor now formed a plan by which the whole contract should be secured upon this occasion by a single concessionaire, who shonld 202 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL neus voor de Gouvcrncur zou optreden. In plaats van de gewone verde- ling in vicr aparte pacliten besloot hij de wijnpacht ook als geheel op te veilcn, om zo aau een man de kans te geven de gehele pacht te bemaclitigen.i Joliannes Phijffer, sinds lang een vertrouweling van van der Stel in allerhande onderduimse kwanselarijen, was de man, door de Gouverneur bestemd voor die rol. Hij stond bekend als de grootste smokkelaar aan de Kaap, en was reeds vroeger om zijn schelnisLukken veroordeold, gegeseld en voor zes jaar vt;rbannen geweest.^ Eenmaal de enige pachter geworden, zou hij spoedig de wijnboeren geheel onder de duim hebben, daar alien verplicht zouden zijn, hun wijnen aan hem, en aan hem alleen, te leveren. De Gouverneur en zijn vrienden konden dan ook hun wijnen aan de pachter kwijtraken, tegen prijzen, die zij zelf zouden vaststellen, daar Phijffer natuurlik alles moest goedvinden, wat van der Stel mocht behagen. Dienovereenkomstig werd met Phijffer alles in 't geheim afgesproken, voor de verpachting zou plaats vinden. Bogaert vertelt ons wat er bij de verpachting voorviel. Toen de nieuwe pachtkondities voorgelezen werden, " ontstond er over zulk een onverwachte, ongehoorde en listige uitvinding geen geringe ontsteltenis in de gemoederen der menschen, waar uit eene mompeling geboren wierd, alzo zij (de burgers) door dat masker, gesmeet ten hunnen bederve, tot in den grond zagen." De vrijburgers verlieten dadelik onder het grootste misnoegen de verpachting. "Alzo zij niet begeerden die verpachting bij te wonen," onder zulke voorwaarden.^ Phijffer en twee of drie anderen, die met de Gouverneur in het komplot waren, bleven dus alleen achter, en zo werd de hele pacht aan Phijffer toegekend. De beker der vrijburgers was met dit laatste schelmstuk van van der Stel vol geworden. De veeruil had hij hun belet, hun leider, Husing, zijn vleeskontrakt ontnomen, en nu, door zijn omspringen met de wijnpacht, had bij de wijnboeren hun ondergang voor ogen gesteld. § 3. De Positie in 1705. De algemene positie aan de Kaap, in 1705, laat zich aldus samenvatten : Ten gevolge van het monopolie van de Compagnie en de uitsluitend plaatselike markt voor wijn, koorn en vee, was de ekonomiese toestand hoogst ongezond. Het normale aanbod was reeds te groot voor de vraag, er was groot gevaar voor overproduktie. In deze reeds over- voerde markt verschijnt nu een nieuwe faktor, die een scherpe crisis THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 203 subsequently act as the Governor's dummy. He determined to put up the concession, not only in the usual four separate lots, but also as a single lot, in order to give one man the chance of securing the whole. Johannes Phijffer, who had long been a confidant of van der Stel's in every kind of underhand traffic, was selected for the role by tlie Governor. He was notorious as the greatest smuggler at the Cape, and previous mis- demeanours had led to a conviction with the sentence of lashes and six years' banishment. Once the sole concessionaire, he would speedily have the wine-farmers completely in his power ; not a gallon of wine could they sell except to himself. The Governor and his friends, on the other hand, could off-load their wines upon Phijffer at their own prices ; the concessionaire must needs dance to the Governor's tune. In accordance with the above plan everything was secretly arranged with Phijffer before the auction took place. The scene at the auction is described to us by Bogaert. When the new conditions were read out, "so unlocked for, unheard of, and treacherous a device did occasion in men's minds no small consternation, from the which there sprung a muttering, for that they (the burghers) did see into the heart of the affair through the mask forged unto their destruction." The burghers at once quitted the scene in the greatest indignation, " seeing they desired not to attend the auction " under such conditions. Phijffer and two or three others who were with the Governor in the plot remained behind by themselves, and the whole contract was knocked down to Phijffer. With this last roguery on the part of van der Stel, the burghers' cup was now full. He had laid an interdict upon their cattle trade, robbed their leader, Husing, of his meat contract, and now, with his manipula- tion of the wine concession, the wine-farmers saw ruin staring them in the face. § 13. The Position in 1705. The general situation at the Cape in 1705 may be summarised as follows : As a result of the Company's monopoly and the exclusively local character of the market for wine, grain, and cattle, the economic position was thoroughly unsound. The normal supply was already in excess of the demand, and there was great risk of overproduction. In this already overstocked market there now appears a new factor, which 1 Het Klachtschrift vorhaalt (Par. 31) alles omstandig. - Zijn vonnis wordt gegevon in de Contra Ded. 't Oorspr. is op 't Archiof te zien. Over Phijffers smokkelarij, v. Letters Desp., 272. ' Bogaert, 485. 204 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL teweeg brengt. Hot is de mededinging (op een tothiertoe ongekende schaal) van de ambtenaren. Die konkurrentie, op zichzelf reeds onwettig, wordt spoedig geweldig, want zij wordt nog verergerd door de bevoorrechte positie van de ambtenaren tegenover de boeren. " Doordien," zo drukken de burgers het uit, " doordien alle 's Com- pagnies effecten onder hare (d.i. de ambtenaren) directie en adminis- tratie" berusten, kunnen zij zich van alles, dat zij voor de boerderij nodig hebben, voorzien, het beste uitzoeken, terwijl de boer tevreden meet zijn met het overschot. " Bovendien hebben zy lieden de hoogste magt in handen, zynde ook administrateurs der wetten, konnen en vermogen zy altyd te doen na haar welgevallen, hare goederen van den Landbouw ten eersten aan de E, Compagnie debiteerende, en voorts, de pakhuizen gevult hebbende, den Boer met de zyne laten verlegen staan." i De boeren zelf zeggen, dat het hun volstrekt niet kon schelen, of de ambtenaren de boer gingen spelen, voor genoegen, of zelfs om de winst zolang zij de boeren in hun markt niet stremden. " Dog vermits dezes Lands vrugten aan niemand als de E. Compagnie, en de bier pas- seerende schepen konnen werden verkocht, de Schippers echter altyd by deze Heeren den eersten toegang, en dat met regt, moeten zoeken ; zo blykt, dat dezelve over al in staat zyn, ons den pas af te snyden, en dat voor den gemeenen Boer niet veel tot leverantie kan komen over te schieten," vooral niet, wanueer er groote oogsten zijn.^ De ambtenaren bezitten evenveel land als de helft van al de boeren te zamen. Hun boerderijen zijn zo groot, dat zij in staat zijn bijna alles, dat er gekocht moet worden, uit hun eigen opbrengst te leveren.3 En daar zij nu de gehele markt regelen en zelf alles voor de Compagnie moeten kopen, raken zij natuurlik in de eerste plaats hun eigen produkten kwijt, voor en aleer zij lets van de boeren nemen. Een andere gedragslijn van hen te verwachten, zou veronderstellen, dat zij geen mensen waren. En dit was niet het geval : zij waren maar al te menselik. De ambtenaren vormen dus een staat binnen de staat, een privaat monopolie in het staatsmonopolie. De Gouverneur met zijn kliek be- machtigt e6n voor een al de middelen van bestaan der boeren, door de leverantie van vlees, koorn en wijn geheel in handen van zijn eigen agenten te plaatsen. De toestand der boeren wordt hierdoor van stap tot stap verergerd. De crisis komt, wanneer de alleenverkoop der wijnen gegeven wordt aan Phijffer. De wijnpacht was de laatste bron van voordeel, die er nog bestond. Voortaan zou niemand een anker wijn mogen verkopen ' Contra Ded., 128. ^ Ibid. » V. beneden, Hoofdstuk V, A. bl. 288. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DEE STEL 205 brings about an acute crisis. This is the competition of the oflBcials upon a scale previously unknown. Illegal in itself, it speedily assumes alarming proportions, and is further aggravated by the privileged position of the officials as against the farmers. As the burghers them- selves express it, " forasmuch as all effects of the Company do lie under their (the officials') direction and administration," they are in a position to supply themselves with everything that they require upon their farms, choosing the best for themselves, and letting the farmer con- tent himself with the leavings. " Moreover these persons do hold in their hands the highest power ; being likewise administrators of the laws, they are able and powerful still to do according to their pleasure, first disposing of their farm produce unto the Company, and thereafter, when they have filled full the repositories, suffering the farmer for to nurse his own and make what shift he can." The farmers themselves admit that so long as the officials did not block their market, it could not affect them in the slightest degree, whether or not the individuals in question took up farming either for pleasure or even for profit. "But inasmuch as the produce of the country can be sold to none saving only to the Company and to passing vessels, and at the same time the captains must first, and that rightly, seek access to these gentlemen, it do plainly follow that the same possess the power for to cut us off at every turn, and that for the common farmer there can remain over not much for to supply," more particularly in the event of a heavy harvest. As against the holdings of all the farmers in the country, the holdings of the officials are in a proportion of one to two. Their farming operations are so extensive that they are in a position to supply, from what they raise themselves, practically everything reijnired. And as they regulate the entire market, and are themselves the sole buyers for the Company, it is only natural that in the first place they dispose of their own produce before relieving the farmers of any of theirs. To expect any other line of conduct from them would be to assume that they were more than men. And such was not the case ; they were only too human. The officials thus form a community within the larger community, a private monopoly inside the State monopoly. By handing over to his own agents the supply of meat and grain and wine, the Governor, with his entourage, gradually possesses himself of all the farmers' means of subsistence. Step by step their situation is aggravated. The crisis is reached when the sole concession for the retail wine trade is made over to Phijffer. The wine lease had been the last source of profit still remaining. But in future no one might sell so much as an anker of wine, 206 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DEE STEL of zelfs aan een vriend present doen, zonder goedvinden van do pacbter. De Gouverneiir had dus lefcterlik de boeren onder de duim. Zij waren " enkelyk van zjn genade " afbaukelik. Zij moesten voortaan " uit een mans hand azen." i Onmiddelik hierop kwam dan ook de uitbarsting. De boeren ver- lieten de verpachtplaats, zodra zij de nieuwe pachtkondities hoordcn, en gingen regeh'echt naar het huis van Husing, waar besloten werd bij de overheid te klagen. Binnen een paar dagen was de eerste klacht- brief klaar en getekend. De beweging tegen de Gonvernenr en zijn privaat monopolie was begonnen. § 4. Het Klmhtschrift. Dat de beweging tegen van der Stel van zuiver ekouomiese aard is, komt duidelik uit in het Klachfcschrift der vrijburgers, gezonden aan de XVII. Wij hebben er hier geen plaats voor, maar, daar het gemakkelik te vinden is,2 volstaan wij met een analyse van de inhoud : Van de 38 Artikels van 't Klachtschrift lopen bijna de helft over deze ene zaak, nl. 't onwettig grondbezit der ambtenaren, hun grote boerderijen, het geknoei dat hiervan 't gevolg is, en het monopolie van de verkoop van koorn, wijn en vee. Dit zijn Artt. 1 tot 6, 15, 16, 19 tot 21, 29 tot 33. De inhoud van deze artikels wordt in Hoofdstuk V, A. behandeld. Artikel 4, dat handelt over de veeliandel met de Hottentotten, wordt apart onderzocht, (Hoofdstuk V, B). De overige Artt., 7 tot 14, 17, 18, 22 tot 28, en 35 en 36, bevatten klachten van onderdrukking en plagerij der boeren (en anderen) door de van der Stels, vooral de Gouverneur. Deze Artfc. zijn betrekke- lik onbelangrijk, en worden korteliks behandeld aan het einde van Hoofdstuk V. 1 Contra Ded., 128. * In de "Deductie" en de "Contra Deductie." Engelse vertaling in Leib- brandts' " Defence of W. A. van der Stel." THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 207 or even present one to a friend, without leave of the concessionaire. Literally, therefore, the Governor had the farmers under his thumb. They were dependent " upon his grace alone," henceforth they must " feed from one man's hand." The explosion followed immediately. The farmers quitted the auction room so soon as they heard the new conditions, and made their way straight to Husing's house, where they resolved to make representa- tions to the authorities. Within a few days the first memorial was drawn up and signed. The movement against the Governor and his domestic monopoly had commenced. § 4. The Memorial. That the movement against van der Stel was exclusively of an economic character is clearly brought out in the Memorial addressed by the colonists to the Seventeen. The limits of our space do not allow us to print the document in full, but it is easily obtainable, so that a summary of the contents will here suffice. Of the 38 clauses of the Memorial, nearly tlie half deal with this one subject, the illegal holdings of the officials, their extensive farming operations, the consequent dis- honest dealing, and the monopoly established in the sale of grain and wine and stock. This occupies clauses 1-6, 15, 16, 19-21, 29-;33. The contents of these clauses are discussed in Chapter V., section A. Clause 4, which deals with the cattle barter with the Hottentots, forms the subject of a separate inquiry (Ch. V., section B.). The remaining clauses, Nos. 7-14, 17, 18, 22-28, with 35 and 36, comprise complaints as to the oppressive and vexatious treatment meted out to farmers and others by the van der Stels, more particularly the Governor. These clauses are relatively unimportant, and are discussed briefly at the close of Chapter V. HOOFDSTUK IV VAN DER STELS VERDEDIGING WiJ liebben gezien, welke klachten de vrijburgers tegen de Gouverueur ingebracht hebben. Wij moeten. vervolgens nagaan, op welke wijze hi j zich tegen die klachten verdedigt. Zijn verdedigingsmaatregelen (om ze z6 te noemen) vallen chro- nologies onder de volgende hoofden : — 1. Hij laat een getuigschrift, waarin hem de schitterendste hoe- danigheden als regeerder toegeschreven worden, optrekken, en door burgers ondertekenen. 2. Hij neemt Tas en de voornaamste ondertekenaren van 't lOacht- schrift gevangen, en vervolgt ze voor de rechtbank, met de bedoe- ling, ze door intimidatie te dwingen, hun beschuldigingen tegen hem te herroepen. 3. Hij laat dan uit de verhoren der gevangen burgers uittreksels maken, die hij " Confessien " noemt ; die " confessien " moeten dienen, om te bewijzen, dat de burgers erkennen, dat hun beschuldigingen tegen hem ongegroud en onjuist waren. 4. Intussen verzamelt hij een groot aantal verklaringen, uittreksels uit 's Compagnies boeken en registers, enz., die zijn onschuld moeten bewijzen. Deze stukken zendt hij, met de reeds genoemde " Confessien," naar de Heren XVII, als bijlagen op zijn schriftelike verdediging. 5. Na zijn ontslag door de XVII, publiseert hij een verdere verde- diging, de " Korte Deductie," waarin hij zich zoekt te rechtvaardigen voor de wereld, De bijlagen onder 4 genoemd, worden bij deze gedrukte verdediging gevoegd. Om nu een oordeel te vormen over de aard en de waarde van deze verdediging als geheel genomen, is het nodig van der Stels handelwijze van stap tot stap te volgen. In de volgende paragrafen wlllen wij dat doen. CHAPTER IV VAN DER STEL'8 DEFENCE Having seen what are the complaints lodged by the colonists against the Governor, we must next examine the methods by which he defends himself. What we may call his measures for defence may be arranged chronologically as follows : — 1. He has a Testimonial drafted and signed by a section of the colonists, in which he is credited with the most distinguished qualities as an administrator. 2. He arrests Tas and the most prominent signatories of the Memorial, and institutes proceedings against them, with a view to intimidating them into withdrawing their charges. 3. He then takes the minutes of examination of his various prisoners, and has extracts made from them, which he calls " Con- fessions." These " Confessions " are to serve as evidence that the colonists admit the falsity and baselessness of their charges. 4. In the meantime he collects a large number of affidavits, ex- tracts from the Company's books and registers, etc., all designed to prove his innocence. These documents, together with the " Con- fessions," he dispatches to the Council of Seventeen as supplements to his written defence. 5. After his removal from office he publishes a further defence, the " Korte Deductie," in which he seeks to justify himself in the eyes of the world. To this printed defence are appended the supplements noted under 4. In order to judge of the character and the merits of the defence taken as a whole, we must follow van der Stel step by step through the whole course of his proceedings, and this we propose to do in the succeeding paragraphs. 210 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL A. Het Getuigschrift van Goed Gedrag In Februarie 1706, kreeg van der Stel berichfc uit Indie, dat de burgers naar Batavia geschreven hadden over zijn wanbeheer. Hij begreep dadelik, dat zlj ook hoogst waarschijnlik aan de XVII zouden schrijven, en dat de retourvloot, die toen in de Tafelbaai lag, hun klachten in dat geval zou overbrengen. Hij moest dadelik liandelen, Indian hij zich won verdedigen, en de klachten der burgers onschadelik maken. De eerste stap, die hij, bij wijze van zelfverdediging, nam, was een certifikaat te laten optrekken, waarin hem, als Gouverneur, de aller- voortreffelikste deugden werden toegeschreven. Dit getuigschrift van goed gedrag wilde hij dan door zoveel vrijburgers laten tekenen, als hij ertoe zou kunnen bewegen. De inhoud van dit hoogst eigenaardig dokument was, dat de onder- tekenaren de Gouverneur erkenden " voor een persoon van alle Eer en deught in desselfs gehele gedragh, Regeringe, ommegang, en beje- geninge . . . een heerlyk voorbeelt van zedigheyt, in yver voor 't ge- mene beste, Godsdienstigh in de Christelijcke Religie, ... en van seer goedertierenen en saghtmoedigen aerdt." Als regeerder zou hij steeds zijn uiterste best gedaan hebben voor de belangen der Compagnie en der kolonisten. Deze laatsten zou hij ook steeds zoveel mogelik ge- holpen hebben, met landerijen, en " in 't sorg dragen soo veel beden- kelijck voor hun Koorn, Wijngewassen, en Vee," en met de verkoop van hun produkten.i Dit getuigschrift moest nu getekend worden. Van der Stel liet de Kaapse burgers op 't Kasteel ontbieden, waar zij, tot hun grootste verbazing, uiterst beleefd werden onthaald. Hij trakteerde ze alien, zwarten, vrijgemaakte slaven en bandieten inkluis, op wijn, bier, koffie en tabak. Toen alien goed gedronken hadden, las een klerk een paar zinsneden uit 't getuigschrift, op zeer onduidelike wijze, voor, en daarop werden de aanwezige burgers " verzocht," het te ondertekenen. Een verzoek van een Kaapse Gouverneur was een bevel, " alzo alle verzoeken van Indische Gouverneuren niet auders dan zo veele beveelen te achten zyn, welke te weigeren niet anders is, dan met zyn tydelyk wel- wezen te wedden." ^ De burgers waren zich door langdurige ondervinding hiervan te goed bewust, dan dat zij zouden tegenstribbelen. Sprekende van de wijze waarop van der Stel hun hun wijnen ontfutselde, en dus in een heel ander verband, zeggen Tas en van der Heiden, dat "wy byna als gedwongen waren, zyn Ed. (de Gouverneur) alles in te willigen, 1 Van der Stel geeft het, Dad., 56. 