Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Deze penning werd in April 1863, door den gouverneur Kroesen te Boeton plechtig aan den sultan uitgereikt. Bij deze gelegenheid stemde Z. H. er in toe, dat in den ver- volge bij het laden en lossen van kolen aan de daarbij werkzame menschen een geldelijke belooning werd toege- kend, maar hij verzocht te gelijkertijd, dat de verdeeling dier gelden aan hem mocht worden overgelaten, en dat die belooning niet zoude beschouwd worden als betaling, maar als een tegerigeschenk voor geschonken diensten. Ook nam hij aan de loodsen, naarmate zij leeg kwamen, naar het strand beoosten Baoe-baoe te verplaatsen. Op het verzoek van den sultan, om de groote menigte oude dubbeltjes, waarmede Boeton overstelpt was, tegen nieuwe en tegen stuivertjes in te wisselen, werd met hem overeengekomen, dat hem jaarlijks met het naar Boeton terugkeerende gezantschap een som van f 1000 aan dub- beltjes en stuivertjes in voorschot zou worden toegezonden, en dat hij dit voorschot telkens vereffenen zou, door den gouverneur met Het eerstvolgende gezantschap de ingewissen oude dubbeltjes, tot staven versmolten, toe te zenden. Het gezantschap van 1866 kreeg bij zijn terugkeer naar Boeton het eerste voorschot van 1000 mede; maar het volgende gezantschap bracht staafjes van zulk slecht zilver mede, dat de gouverneur aan bedrog moest denken. Hij verzocht dus den sultan om in den vervolge beter te wa- ken tegen het bijmengen van koper of andere metalen, en trok, hetgeen de staafjes op publieke vendutie minder dan f 1000 hadden opgebracht, van het tweede voorschot af. De staafjes, die het gezantschap van 1868 medebracht, waren iets beter; maar brachten toch op verre na geen f 1000 op, hetgeen den gouverneur deed besluiten om aan dit gezantschap geen nieuw voorschot mede te geven, en den sultan te verzoeken om eerst het kort komende aan te zuiveren. Dit deed de sultan in 1869 door aan zijn gezant- schap het ontbrekende in guldens en rijksdaalders mede te geven; maar dit belette niet, dat hem geen voorschot meer gegeven werd, hoe dikwijls hij er later ook nog om ver- zocht, daar de gouverneur z ich overtuig durch den het Gouvernement ten slotte de lijdende partij zou zijn, of minstens met de verevening van het laatste voorschot veel moeite zou hebben. In the last van 1867 of begin van 1868 werd voor het erst aan het naar Boeton terugkeerende gezantschap geen ammunitie voor den sultan medegegeven, op grond dat die ammunitie, sedert jaren bestaande in 10 vaten buskruid van 50 Ned. pond ieder, 200 kogels van 2 pond ieder, 200 kartetskogels van 21 lood ieder en 100 kartetskogels van 14 lood ieder, den sultan verstrekt was tot wering van den zeeroof in de wateren van Boeton, hetgeen nu door onze stoomschepen geschiedde; zoodat de verstrekking onnoodig was geworden. Ook op deze verstrekking kwam de sultan nog verscheidene malen in zijn brieven terug, zonder dat het hem iets baatte. Bij Gouvernements-besluit van den 14 September 1867, N°. 14 werd bepaald, dat de som van f 300.—, die jaarlijks door het Gouvernement aan den sultan betaald werd, en oorspronkelijk een schadevergoeding voor de uitroeiing der kruidnagel- en notenmuskaat-boomen geweest was, voortaan niet meer als een schadeloosstelling, maar als een jaarlijksch geschenk zou worden beschouwd. Daar echter u It is het architek bleek, dat de sultan die som noort anders dan geschenk genoemd had, werd ter voorkomm van een langdurige en volmaakt nuttelooze correspondentie, die anders ontwijfelbaar zou gevolgd zijn, van dit Gouver- nements-besluit geen mededeeling aan den sultan gedaan. Overigens viel gedurende het leven van Kaïmoe-d-dien II niets bijzonders meer voor, dan dat de kontroleur van Sa- leijer in 1867 of 1868 een briefje van Koebeina ontving, waarin het hoofd aldaar, echter niet de sapati van Boeton, verzocht zich onder de bevelen van genoemden kontroleur te mogen stellen. Op dit briefje is geen antwoord gegeven; en evenmin eenig onderzoek naar de aanleiding tot het schriven van hetzelve gedaan; zoodat die tot nog toe on- bekend gebleven is. Sultan Kaimod-d-dien II overleer den 24 Juni 1871 en werden opgevolgd door zijn broeder Moehammad Caleh, die konnte den naam van Kaïmod-d-dien aannam, en dus ter onderhorden van zijn broeder en vader Kaimod-d-dien III genoemd wordt. Met dezen vorst werd in Augustus 1873 door den sekretaris voor de inlandsche zaken Ligtvoet, die daartoe naar Boeton gedeelte werden, dat, als het eenige thans nog in werking zijnde, hier woordelijk wordt overgenomen : Art. 1. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verkären voor zich en hunne nakomelingen, dat het rijk van Boeton een gedeelte uitmaakt van Nederlandsch-Indië en gevolgelijk staat onder de opperheerschappij van Nederland. Art. 2. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich tot het voortdurend onderhouden van vrede en vriendschap met het Ned. Ind. Gouv., te zijn  in hun vermogen is, met menschen, wapenen en van de vijanden van Nederland en aan de vrienden van Nederland, Art. 3. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich om geen brieven, geschenken, zendelingen of gezanten te bestemmen naar de gezaghebenden van eenige andere natie als de Nederlanders, en evenzoo geene brieven of geschenken aan te nemen, noch zendelingen of gezanten te ontvangen van brieven, gezanten te gedoogen van brieven, geschenken, zendelingen of gezanten door of namens hunne kinderen of aanverwanten plaats vinde. Art. 4. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich om naar hun vermogen mede te werken tot de daarstelling ten koste van het Ned. Ind. Gouv. van alle versterkingen, gebouwen en magazijnen, welke het Ned.- Ind. Gouv. later noodig achten mocht binnen het land van Boeton op te richten. Art. 5. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich om al den grond binnen den omtrek van een paal rondom elke versterking, die het Ned. Ind. Gouv. binnen het land van Boeton opricht, in vollen eigendom an hetzelve af te zullen staan. Het Ned. Ind. Gouv. verbindt zich daarentegen om, indien tot dien afstand over bijzonder eigendom zoude moeten worden beschikt, deswege billijke vergoeding te verleenen. Art. 6. De sultan èn de rijksgrooten van Boeton verbinden zich geene versterkingen op te werpen zonder voorkennis van het Ned. Ind. Gouv.; en om zelfs die versterkingen, welke met die voorkennis mochten opgeworpen zijn: op de eerste aanzegging te slechten. Art. 7. Wanneer het Ned. Ind. Gouv. mocht go Edvinden tegen deszelfs vijanden strijdmmiddelen, zoowel in manschappen als in oorlogsbehoeften en geschut het rijk van Boeton te doen doortrekken, of zendelingen naar die vijanden af te vaardigen, verbinden zich de sultan en de rijksgrooten alle gevorderde hulp en bijstand te bieden, en door hunne onder- danen te doen bieden, zoowel ten aanzien van het leveren van volk en vaartuigen als tot het geven van levenson- derhoud, alles ten koste van het Ned. Ind. Gouv. Art. 8. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich, het welzijn des volks te bevorderen, met recht-verwandte, den landbouw, de nijverheid, den handel, de scheepvaart en alle wettige en nuttige ondernemingen te beschermen, geene verordningen te maken, door welke diezouden belemmerd worden, en niet willekeurig te beschermen, en niet willekeurig te beschermen. Art. 9. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich om het volksonderwijs, zoo daartoe gelegenheid bestaat, krachtdadig en naar hun beste vermogen te ondersteunen en te bevorderen. Art. 10. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich de koepok-entangement in Boeton naar hun beste vermogen te bevorderen. Art. 11. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich de koepok-entangement in Boeton naar hun beste vermogen te bevorderen. Art. 12. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich de koepok-entangement in Boeton naar hun beste vermogen te bevorderen. Art. 12. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich de koepok-entangement in Boeton naar hun beste vermogen te bevorderen. Art. 12. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich de koepok-entangement in Boeton naar hun beste vermogen te bevorderen. Art. 12. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich de koepok-entangement in Boeton naar hun beste vermogen te bevorderen. Art. 12. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich de koepok-entangement in Boeton naar hun beste vermogen te bevorderen. Art. 12. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich de koepok-entangement in Boeton naar hun beste vermogen te bev Te verzorgen, en zich geene van hnnne goederen toe te eigenen, noch te gedoogen, dat hunne onder-geschikten zich die toeeigenen. Art. 13. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich schepen of vaartuigen, welke uit zee aan de stranden van hun rijk mochten aandrijven of aangebracht worden en welker eigenen onbekend zijn, te bergen of wel ten behoeve van de belanghebenden in het openbaar te verkoopen, indien die niet kunnen bewaard worden. Art. 14. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich, van het stranden of aanbrengen uit zee van schepen, vaartuigen of goederen onverwijld kennis te gven an den gouverneur van Celebes en Onderhoorigheden. Art. 15. De sultan en de rijksgrooten van Boeton kunnen vorderen hulp en bergloon; hetzelve wordt naarmate van de moeite door den sultan en de rijksgrooten van Boeton begrooting onverwijld kennis aan den gouverneur van Celebes en Onderhoorigheden. De belanghebenden, die zich met deze begrooting mochten bezwaard gevoelen, kunnen de beslissing inroepen van den gouverneur-generaal door tusschenkomst van den gouverneur van Celebes en Onderhoorigheden. Art. 16. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich in hun ręók niet te dulden menschenroof en den handel in menschen, noch den in en uitvoer van slaven. Art. 17. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich de bevoegdheid, om onder den grond te graven en uit dat graven vruchten te trekken, niet te zullen af-staan aan personen, niet behoorende tot hunne inheemsche enden, dan na voorafgaand overleg en in overeenstem: ming dienaangaande met den gouverneur van Celebes en Onderhoorigheden, opdat bedoelde ondernemingen van nij verheid geregeld worden in het meeste voordeel van het rijk van Boeton, zonder dat het Ned. Ind. Gouv. zich in dat voordeel eenig aandeel verstaat voor te behouden. Art. 18. De sultan en de rijksgrooten van Boeton ver- binden zich geene gronden te verhoren aan personen, niet behoorende tot hunne inheemsche onderdanen, dan met voorweten van het Ned. Ind. Gouv., opdat die huur telkens, wanneer zulks het Gouv. van Ned, Indië mocht noodig voorkomen, geregeld worde in overeenstemming met het Ned, Ind. Gouv., zonder eenig voorbehoud van Boeton. Art. 19. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich om aan Europeanen of andere Westersche of Oostersche vreemdelingen geene gronden af te staan, en hunne toelating of vestiging buiten de havens van het rijk niet te vergunnen, zonder voorkennis en vooraf verkregen toestemming van den gouverneur van Celebes en Onderhoorigheden. Handelaiars echter kunnen in de havens van het rijk van Boeton worden toegelaten en aldaar verblijf houden zonder die voorkennis en toestemming, zoolang zij de orde en rust niet verstoren. Van hun gedurende meer dan drie maanden voortgezet verblijf in die havens wordt door den sultan en de rijksgrooten van Boeton kennis gegeven aan den gouverneur van Celebes en Onderhoorigheden. Art. 20. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich aan allen, die zich met vergunning van het Ned. Ind. Gouv. binnen hun rijk bevinden, te verleenen bescherming van personen en goederen. Art. 21. Handelaren en vaartuigen van het rijk van Boeton moeten voeren de Nederlandsche vlag, en genieten in den handel op Java en in alle andere landen onder het best. Uur van het Ned. Ind. Gouv. al de regten, die aan endend van het Ned. Ind. Gouv. zijn toegekend, mits voorzien zijnnde voor Europaesch getuigde van enen zeebrief en voor inlandsch getuigde van enen behoorlijken pas van het Ned. Ind. Gouvernement of van den sultan van Boeton. Art. 22. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich de Ned. Ind. muntspecien, zooals die door het Ned. Ind. Gouvernement worden vastgesteld, steeds in het land van Boeton als gangbaar en wettig bekommen. Art. 23. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich bij de aankomst van schepen, die steenkolen voor het depôt te Boeton aanbrengen en van stoomschepen, die kolen wenschen in te nemen, steeds op aanvraag van de gezaghebbers of kommandanten dier schepen de tot het lossen en laden benoodigde koelies tegen billijke betaling te leveren. Art. 24. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich in het rijk niet toe te laten personen, die zich zonder verlof uit de land- of zeemacht van Nederland of deszelfs bezittingen daarbuiten mochten verwijderd hebben, noch misdidigers of veroordeelden uit-geleverd. Art. 25. Om alle twisten Over het straffen van mis- dadigers voor te komen, wordt uitdrukkelijk bepaald, dat elke misdadiger wordt gestraft volgens de wetten van het land en op het land, waar hij. zijne misdaad gepleegd heeft. Europeanen en met hen gelijk gestelden, Oostersche vreemdelingen, zoomede inlanders, te huis behoorende in landen onder regtstreeksch gezag staande van het Gouv. van Ned. Indië, en voorts allen, die de christelijke gods- dienst belijden, worden, wanneer zij binnen Boeton eenig misdrijf plegen, aan het Gouv. uitgeleverd, om naar deszelfs wetten te worden teregtgesteld. Art. 26. Bij overlijden of aftreden van den sultan be- hooren de rijksgrooten daarvan onverwijld kennis te geven aan den gouverneur van Celebes en Onderhoorigheden. De rijksgrooten geven alsdann tevens kennis, wie volgens de instellingen des lands tot opvolger van den sultan ge-kozen is. De gekozen vorst wordt door den gouverneur van de Onderhooxigheden onder nadere goedkeuring van het Ned. Ind. Gouv. erkend, en is gehouden zich schriftelijk te verbinden tot de nakomat van de onderwerpelijke over-eenkomst alvorens door het Ned. Ind. Gouv. te worden bevestigd. Art. 27. Het Ned. Ind. Gouv. verklaart zich met het inwendig bestuur van het rijk van Boeton niet te sullen bemerken, zoolang deze overreenkomst door Boeton getrouw en stiptelijk wordt nagekomen. Art. 28. Omtrent punten, bij dit kontrakt niet voor. zien, en die nader blijken mochten in het belang van landen volk regeling te behoeven, wordt voorts overreengekomst, dat partijen zich deswege in den minne zullen verstaan. Art. 29. Dit kontrakt vervangt alle vroegere overreenkomst tusschen de voormalige vereenigde Oost-Indische Compagnie of door het Ned. Ind. Gouv. met het rijk van Boeton gesloten Voor zoover dezelve strijdig zijn met het bij dit kontrakt overeengekomene. Dit kontrakt werd door den gouverneur-generaal bekrachtig. In de laatste jaren hebben de handelingen van Boetonsche prinsen in de Molukken het Gouvernement dikwijls reden tot klachten gegeven. Van ouds was het de gewonnen van de ingezetenen van Binongko, Tomeja en andere tot de Toekang-bësi-groep behoorende eilanden om in de Molukken te gaan arbeiden, en na zekere som te hebben opgespaard, naar hun land terug te keren Toen nu na de afschaffing der slavernij in de notenperken van Banda gebrek aan arbeiders ontstond, en daarin niet voldoende door den invoer van arbeiders van Java kon voorzien worden, riep de gouverneur der Molukken (bij schrij ven van den 1 Juni 1861 N°. 484) de tusschenkomst van den gouverneur van Celebes in om den sultan van Boeton te verzoeken, aan inwoners van de genoemde eilanden, die daartoe genegen waren, te vergunnen om tijdelijk en tegen goed loon te Banda te komen werken. De gouverneur van Celebes bracht dit verzoek aan den sultan over, die er ook an schijnt voldaan te hebben, daar het getal Boetonneezen in de assistentresidentie Banda sedert sterk moet zijn toe-genomen, Daardoor kwamen echter in de laatste jaren Boetonsche prinsen wel eens op de gedachte om van hun landslieden in de Molukken Belasting te gan heften. In 1875 werd dit zelfs gedaan door een broeder van den sultan, Ijaroena Dipoemalangan, d. i. de afgetreden vorst van Dipoemalangan, genaamd. Hij kwam het eerst te Ambon aan, waar de resident hem, aangezien hij van geen papieren voorzien was, verzocht om dadelijk naar Boeton terug te keeren, en daartoe van een pas voorzag. Hij stoorde zich daaraan echter niet, maar bezocht ook de zuidkust van Ceram en Banda, alvorens de terugreis te aanvaarden. In het begin van 1876 werden door Boetonneezen op Banda groote ongeregeldheden gepleegd, waaraan door de militaire macht een einde moest gemaakt worden. Eenige maanden later kwam met eenige sterk bemande en bewapende prauwen te Banda aau de Boetonsche prins La-ode Kingke Ijaroena Loeliboe, die zich aldaar zoo aan- matigend gedroeg, dat het bestuur het raadzaam oordeelde hem en twee prinsen, die hem vergezelden, naar Amboina te zenden, van waar zij met de gewone mailboot naar Makassar werden opgezonden. Zij werden daarop in het laatst van Mei 1876 met het Boetonsche gezantschap van 1875 naar Boeton teruggezonden, terwijl de sekretaris voor de inlandsche zaken, Ligtvoet, met Z. M. stoomschip Banka, dat de prauw van het gezantschap op sleeptouw had, mede naar Boeton gezonden werd om den sultan te ver- zoeken voor den vervolge te waken tegen het rondzwerven van Boetonsche prinsen in de Molukken en het varen. van Boetonsche handelsprauwen zonder passen, of met passen, die soms jaren geleden aan geheel andere personen waren afgegeven, dan die ze bij zich hadden, want ook dit ge- beurde in de Molukken herhaaldelijk. De sultan beloofde maatregel En te zullen nemen, om een en ander voor den vervolge te voorkomen. In dezelfde maand werd een begin gemaakt met: de oprichtung aan het strand ten oosten van Baoebaoe van twee houten, maar met pannen gedekte steenkolenloodsen, waartoe de materialen te Makassar in gereedheid gemaakt, en, even als het benoodigde werkvolk, met een daar inge huurd schip naar Boeton overgevoerd waren, zoodat me! de medewerking van den sultan des noods ontberen kon In minder dan een maand tijd waren de loodsen opgeslage! en geheel voltooid, waardoor in een lang gevoelde behoeft voorzien werd, daar de sultan niettegenstaande zijn dikwijl herhaalde belofte nalatig bleef om de oude steenkolen loodsen, die reeds lang zoo goed als leeg waren, naar hestrand te verplaatsen, en ook het onderhoud dier loodsen dat men overeenkomstig zijn verlangen aan hem had overgelaten, veel te wenschen overliet. Waarschijnlijk zal ter bespoediging van het kolenlader en lossen, hetgeen tot nu toe met kleine schuitjes (sampans geschiedt, en dus veel tijd kost, ook een los- en laadhoofc op ijzeren schroefpalen bij de nieuwe loodsen worden ge- bouwd; maar dit was in Februari 1877 nog niet zeker. Sedert dezelfde maand Februari 1877 vaart echter ge regeld eens in de maand een stoomboot van de Nederlandsch. Indische Stoom vaartmaatschappij tusschen Makassar en Boeton. waardoor hoogst waarschijnlijk het Gouvernement meer dan vroeger met Boeton in aanraking zal komen, en meer in- vloed op den gang der zaken aldaar krijgen zal, dan tof dusverre het geval was. ’s Gravenhage, 18 Augustus 1877 EEN MAARSCHALK VAN HET TWEEDE KEIZERRIJK EN BENE FRANSOFE KOLONIE. awe meng oa —_—— STUDIEN OVER ALGERIE, DOOR P. G. BOOMS. Met drie schetskaarten. rn ner Mémoire du maréchal Randon, 2 vol., Paris 1875.-77. — L'Al- gerie et les colonies francaises par Jules Duval, Paris 1877. — Ea propriété immobilière en Algérie, commentaire de la loi du Jo Juillet 1873, par E. Robe, Alger, 1475. - Statistique générale de VAlazérie 18735—1875, Paris, IN77 — Exposds de la situation de Algerie par le gouverneur-genéral à la session du conseil supé- rieur de gouvernement, 1874, 1875, 1876. — ens. Maarschalk Randon, wien gedenkach gedenkach de aanleiding waren tot deze studie, bekleidde onder het tweede keizer-rijk de gewichtige betrekkingen van gouverneur-generaal van Algerie (1852—’58) en tweemaal die van minister van oorlog (1851 en 1859—’67), doch behoorde niet tot dat soort van avontuurlijke staats- en krijgslieden waaraan dat tijde vak zoo rijk was. In dien zin was hy geen politiek man, wif. geen eigenlijk bonapartist; en als krigsman nam hj geen deel aan de vele oorlogen door Frankrijk toen in en buiten Europa gevoerd, de expeditién tegen Kabylië (1853 en 1857) uitgezonderd. Noch als staats- noch als krijgs-tan was hj een der korypheën van het keizerrijk, cen man met wien het rekening had te houden. Zijne rol was erder de meer bescheiden van administrateur, doch deze 4 Volgr. Il. 8 Vervulde hij onder moeielijke omstandigheden met bekwaamheid en toewijding. Met bekwaamheid, meer bepaald die van landvoogd van Algerie. Als minister van oorlog was hij te lijdelijk tegenover de plannen van het Elysaeum; later te meégaand in aangele-genheben die hij voor de belangen van land en leger schadelijk achtte, en leende hij zich zelfs tot het bestrijden van en programma van kolonisatie dat hij als landvoogd had voor de bestrijden van kolonisatie dat hij als landvoogd had voor de bestrijden, het soms waarschuwde of zelfs ontslag voor de bestrujk; doch met niettegenstaande aan het bestuur te blijven, heeft hij een deel der zedelijke verantwoording van het keizerrijk op zich genomen, en staat hij hiermede voor de rechtbank der geschiedenis. Zijn gedenkschriften hebben geschieden en krijgskundige waarde. Zijn echter belangrijker als bijdrage tot de kennis van Algerie gedurende een tijdperk van verovering en proefnemingen van verschillenden aard, waarbij Randon behalve als gouverneur-generaal, ook voor en na als minister van oorlog betrokken was. Bij dit gedeelte zullen wij meer bepaald stilstaan, en daarbij ook andere werken ter sprake brengen, hoofdzakelijk de laatste geschriften van den bekenden publicist Jules Duval, die gedurende meer dan twintig jaar zijn studie maakte van de Fransche koloniën, die Algerie door persoonlijke ervaring kende, en wiens be- schouwingen zich veelal door degelijkheid en altijd door gematigdheid aanbevelen. Werken als die van Randon en Duval hebben echter voor oningewijdden het gebrek, dat de schrijvers zelven geheel bekend met de aangelegenheden der kolonie, zich niet altijd de moeite geven om deze voldoende toe te lichten. Hunne mededeelingen en  December 1851. — De beschuldigingen tegen Randon ingebracht tegen Randon ingebracht tegen Randon onder zu kontrolliek van 1866. — Onthullingen dienaangaande. Maarschalk Randon, die in de voor Frankrijk bittere dagen van Januari 1871 op vreemden bodem stierf, begon zijnne militaire loopbaan onder den eersten keizer. Op jeugdigen leisten maakte hij den Russischen veldtocht, en die van 13 en 14 mede, en in 1815, tijdens den terugkeer van Napoleon van het eiland Elba, bekleedde hij in den rang van kapitein de betrekking van adjudant bij zijn oom, de divisie-generaal Marchand. Deze voerde toen te Grenoble het bevel. Zonder zich persönliche bij Napoleon aan te slütten, wist generaal Marchand evenmin als andere chefs den afval zijn er troepen te beletten, en kwam dientengevolge in ongenade bij de Bourbons. Randon deelde in die ongenade, en werd eerst na de Juli-omwenteling van ’30 tot hoogere rangen bevorderd. Wij zullen hem in sommige daarvan straks werkzaam zien in Algerie. Toen hij in Januari ‘51 Dor den prins-president met de portefeuille van oorlog belast werd, stond hij te Metz aan het hoofd van het ge- wichtige kommando der 3e militaire divisie. Zijn eerste ministerschap was van korten duur. Hoewel soms te lijdelijk of te meégaand, was Randon echter een eerlijk man. Hij wilde zich niet leenen tot den aanslag tegen recht en wet waartoe hij door den president en zijn aanhang was aangezocht, Ì en werd daarom reeds in Oc- 1 Di. I, blz. 445. Tober '51 vervangen du den bekenden generaal Saint-Armaud. Aan den bloedigen staatsgreep van 2 December nam hij rechtstreeks geen deel; ook kan men hem geen kwade praktijken ten laste leggen; maar aan den anderen kant, wist hij niet in tijds zich los te maken van het Elysaeum dat dien staatsgreep voorbereidet of vrij te blijven van de regeering die daaruit voortsproot, en, als een Bosquet, zich te bepalen bij zijn te konk van soldaat die hij in verschillende betrekkingen zoo uitstekend vervuld had. Geen wonder dat hij dan ook heeft moeten deelen in sommige der beschuldigeningen tegen het keizerrijk uitgebracht. Deze betroffen zijn tweede ministerschap, dat aanving met den Italiaanschen oorlog van '59 en tot '67 duurde. Meer bepaald heeft men Randon verweten, dat Frankrijk door zijn schuld in '66 niet ten oorlog gereed was; althans dat het tijne verklaringen aangaande Frankrijks strijdvaardigheid zouden geweest zijn die Napoleon er van terughielden om toen in Duitschland tusschenbeide te komen, Pruisen te beletten Het ständig evenwicht van Europa ten zijnen behauptet, en zoo 1870 te voorkomen. De gedenkschriften van den maarschalk stellen zich gedeilt ten doel om die beschuldiging te weerleggen; de overdrijving aan te toonen van de bewering dat de Mexi- kaansche oorlog Frankrijks legerbenden en magazijnen had uitgeput — bewering nog onlang herhaald in eene merk- waardige studie van Julian Klaczko; en aan te toonen, dat juist Randon, een verklaard tegenstander van de Prussian- politiek, handelend had willen optreden en zeer geruststellende verklaringen omtrent de daartoe beschädigbare macht aflegde. Volgens de „Mémoires" * bedroeg de sterkte van de Mexikaansche expeditie op het einde van 1862 slechts 28,000 man en 5845 paarden met 50 vuurmonden, werd deze sterkte sedert met slechts enkele duizend man overschreden, en kon die expeditie dus het leger niet veel verzwakt, aller-minst de arsenalen uitgeput hebben. Men moet echter niet enkel Mexico in rekening brengen, noch bij de materiele. Zijde van dezen oorlog blijven stilstaan. Frankrijk had bijna gelijktijdig te voorzien in de expedien naar China, Cochin- China, Syrié en het bezet houden van Rome, terwijl de Italiaansche oorlog pas duizende menschenlevens en schatten gelds gekost had. Even populair nu als de oorlog van '59 tot bevrijding van Italië was, even impopulair was die van Mexico, en oigt dus voor de hand dat de offers die deze eischte breed werden uitgemeten. Die offers waren trouwens zeer aanziellijk. De "Mémoires" vermelden niet bet bedrag der geleden verliezen, wel dat die oorlog 300 millioen franks verslond. Die verliezen bedragenden echter duizenden, werden in ellende geleden; die offers werden gebracht tot het onderdrukken eener nationali- teit ten behoeve eener reactionaire staatkunde; en de Mexi- kaansche oorlog die voor Frankrijks pretendent, aartshertog Maximilian, op het drama van Queretaro uitliep, eindigde voor dit rijk zelf met een moreel echec: het moest zijne troepen terugroepen om niet in conflict te komen met N.-Amerika, en de geschiedenis zal het eenmaal onthullen, hoe alleen de actieve tusschenkomst van den vertegenwörder diger eener bevriende mogendheid Frankrijk van dat reeds dreigend gevaar redde. Wij nemen nu van de “Mémoires” wel aan, dat tot dien oorlog besloten werd buiten medewerking van den minister van oorlog — eene merkwaardige bijdrage tot de kennis van den gang van zaken, onder een persönlicijk gouvernement, — maar dat besluit bleef toch voor hem geen geheim. Verder leeren zij ons tevens, dat de maarschalk in beginsel tegen dien oorlog was en dien beschouwde als eene staatkundige fout ; dat hij met leedwezen zag hoe de Fransche regimenten en het Fransche geld gebruikt werden tot het najagen eener utopie; en het voornemen van April '62, om de Mexikaan- sche republik tot een keizerrijk te hervormen, beschouwde als „une tâche difficile en tout pays et d'une extrême im- prudence à une telle distance de nos frontières.” Nangeoeg terzelfder tijd echter schreef de toen zoo goed als 2 Dl. II, blz. 56 en noot blz. 58. 8 Dl. II, bls. 75, 59, 81. 119 officièle "Spectateur militaire" : "le Mexique est moins en état que jamais de résister à nos armes" en zag medelijdend neér op de tegenstanders van dien oorlog; het blijkt on verder niet dat de maarschalk dien ontried; hij legde er zich in alle geval bij neder, en voor die staatkundige fout en hare gevolgen is hij, onzes inziens, dus mede verantwoordelijk. Tot die gevolgen behoorden, behoorden de materiele en möglich van Frankreich, eene toenemende opositie gegen de keiserlijke regeering en aandrang tot inkrimping van het oorlogs-budget. In 1865, te ongelegener ure dus, moest hieran worden toegegeven door het opheffen van kaders ten bedrage van: 200 kompagniën infanterie, 46 eskadrons kavalerie, 37 batterijen, 3 kompagniën genie, enige gendarmerie en enon-combattants” * Deze maatregel verwekte bovendien in het leger groote ontevredenheid, en strekte niet tot verbetering van de krijgstucht. Hoe het hiermede gesteld was, heeft generaal Trochu aangetoond in zijn werk eL'armée Francaise en 1867.” Nauwelijks was ze in ehet leger van Parijs, onder het krachtig bevel van gene-ral Changarnier, eenigszins hersteld van den schok van ’48, of ze werd opnieuw ondermijnd. Reeds bij de najaars-oefeningen van 1850 werden in het openbaar anti-militaire en ongrondwettige demonstratiën uitgelokt ten behoeve van den aanstaanden keizer. En general Changarnier, die das ganze, werden in zijn bevel vervangen. Diese geschieden, onder den vorgangen van Randon, en het moet anfangen. Diese geschieden, onder den vorgangen van Randon, en het moet anfangen. Diese geschieden, onder den vorgangen van de kunnen Parijs een legemacht te heben werden voor den staatsgreep te rekenen viel, werden onder zijn ministerschap voortgezet, en daarvan kon hij moeielijk onkundig blijven; zelfs in de éMémoires” vindt men er be- Van Juni 1862, bls. &—9. 2 Decreet van 15 November. 3 Zie myne Bijlage II], van de „Militaire statistiek en organisatie van Frankrijk”, Nieuwe Spectator, 1852; en „L'Empire et la défense de Paris devant le Jury de la Seine, Introduction et conclusion par le général Trochu”, Paris, 1872, p. 119 etc. Wijzen voor. Ook kon het den minister moeielijk onbekend blijven, met welk doel de adjudant van den prins-presi-dent, de eskadrons-chef Fleury, de expeditie van Saint-Arnaud tegen Klein-Kabylië (1851) bijwoonde, namelijk om dezen generaal en andere chefs voor den staatsgreep te winnen; ook hieromtrent geven de »Mémoires” genoeg te verstaan. Al leende dus Randon zich niet tot de uitvoering, al gaf hij zelfs, tot misnoegen van den president, eene openlijke afkeuring aan een regiments-chef, die bij dagorder gewaagde van het hoofd van den staat dat het korps naar Parijs riep, van alle verantwoordelijkheid aan de voorbereiding van den staatsgreep kan hij onzes inziens niet worden vrijgesproken. Hij vroeg in '51 ook niet zijn ontslag als minister; de president gaf hem Saint-Arnaud tot opvolger. Dat de maarschalk tijdens zijn tweede ministerschap, in 't begin van '66, bij eene gelegenheid waarbij de discipline betrokken was, wel om ont-slag vroeg, doet ook nog Weinig ter zake; hij had de personen voldoening dat zijn demissie niet werd aangenomen, maar afgescheiden van de onthullingen van Trochu, is het gegen de “Mémoires” zelven te dier zake meêdeelen een bewijs, dat de krijstucht onder zijn bestuur niet haar eisch kreeg. De strategische organisatie van het leger bleef wat zij was; de maarschalk vond die trouwens » voortreffelijk ” “, hoewel reeds de veldtocht van 1859 moest geleerd hebben dat er veel diende gedaan te worden om eene oorlogs-organisatie nabij te komen; en zijn project tot het vormen eener tweede reserve van 400,000 man van het najaar van 66, hoe goed overigens, zou natuurlijk in geval van een op-treden tegen Pruisen te laat zijn gekomen. Alles te zamen genomen was de strijdvaardigheid van Frankrijk niet voor-uitgegaan. Eene andere quaestie is het echter, of dit de reden was die keizer Napoleon in '66 deed besluiten tot eene onhousings-politiek, of zoo als het hete, tot „une neutralité attentive ;” en of zulks geschiedde op grond der verklaringen Vien den minister van oorlog. Met de + Mémoires gelöven wij van neen. Door de mededeelingen o. a. van generaal Lamarmora, het hoofd van het Italiaansche ministerie van '66 en een een een, man, is het thans genoeg bekend dat Napoleon slechts te spreken had om Italië van een verbond met Pruisen terug te houden, en dat Pruisen zonder Italië, vooral zonder de lijdelijkheid van Frankrijk, den kamptezen Oostenrijk en zijn Zuid-Duitschland voldoende zou geweest zijn om Pruisen tot een terugtocht naar Berlijn te noodzaken. In alle geval zou eene demonstratie van Frankrijk, Pruisen in bedwang hebben gehouden. Zoo begrepen het ook de Fransche minister van buitenlandsche zaken, Drouyn de Lhuys, en maarschalk Randon. Dat daartoe binnen 14 dagen eene 80000 a 100000 "man aan de N. O. grens vereenigd konden zijn, betwijfelen wij niet; Maar-schalk maakte zich eene illusie met te meenen dat men des noods in eene maand tijds 450,000 man op de been In zijn werk: „Un peu plus de lumière sur les évènements politiques -t mulitaires de 1866”, schrijft bij o. u. Liz. 92: „quoiqu'on puisse dire maintenant (1873), si la France s'était montrée oppoée à ces démarches ‘de zending van den generaal (iovone naar Berlijn in de cerste helft van Maart 1866 tot het sluiten van een of- en défensie verbond) nous Be pouvions courir les risques de nous trouver en face d'une alliance austroefrangaise; on verra plus loin que la Prusse était aussi préoccupée que nous, peut-être même davantage, de l'attitade que prendrait la Fré dans le cas d'une guerre de la Prusse et de l’Italie contre V'Autriche.” — Bl. 129: „il (l'Empereur) savait fort bien que sans notre alliance la Prusse & cette époque n'nurait pas osé de mesurer avec |'Autriche.” — Bla. 152, woorden van Bismarck van 5 April tot  van eene behoorlijk georganiseerde en uitgerustte strijdmacht. Vór en na, hebben 1859 en 1870 het tegendeel bewegen, en in '66 waren nog eene 35 à 40,000 man in Mexico en te Rome. Dat hij meende gereed te zijn en dit verkondigde, heeft het ten opzichte van den oorlog van 70 juist het tegen-overgestelde verwijt van dat van '66 op den hals gehald, en daarvoor is meer grond Intusschen was Frankrijk in '66 voldoende gereed om zich in de gegeven omstandig bedenken te doen gelden. Eenerzijds echter uit sympathie en edelmoedige beweg-redenen jegens Italië; anderzijds uit berekening op de onderlinge verzwakking van de Duitsche mogendheden, en in het vooruitzicht eener rectificatie der Fransche grens in den zin van die van 1814, o hem door Bismarck voorge-spiegeld, liet Napoleon het Prussisch-Italiaansch verbond tot stand komen, en Pruisen zijn gang gaan. Het onverwacht snel  dacht men er toen nog aan om de begane fout zoo mogelijk te herstellen. De »Mémoires” leeren ons dat 5 Juli — dus 2 dagen na Sadowa — in ministerraad besloten werd tot mobilisering om Oostenrijk te steunen, en dat dit besluit genomen werd op het initiatief van Drouyn de Lhuys, krachtig ondersteund door maar- schalk Randon. De Moniteur van 6 Juli zou het oproepings- decreet behelzen tot een buitengewone zitting van de Ka- mers. Volgens de » Mémoires”? wisten echter prins Napoleon en de ministers Rouher en Lavalette den keizer onder- 1 Zie: „Le dossier de la guerre de 1870" van Em. de Girardin, Paris 1877, Chap. V. 2 Zie Lamarmora bl. 129 en 184. Uit hetgeen de general op blz. 128—129 mededeelt blijkt, dat Pruisen en Ostendrijk tegen het uitbreken van den oorlog aan Napoleon om het hardst vergoeding anan anderen van anderen leêr, zoodat deze kon herinneren aan het spreekwoord van „vendre la peau de l'ours avant de l'avoir tué.” — „Il s'agissait, en effet d'un ours — zegt Lamarmora — qui n'était ni dans les Alpes, ni dans les Carpathes, qui se portait fort bien et n'avait envie ni de mourir ni d'aller en cage, et c'est ce qui lui assurait l'existence.” Dit doet denken aan l'ours des Ardennes. 3 Di. II, blz. 145. 123 hands van dat besluit terug te brengen; op welke gronden vernemen wij niet. Randon zou toen met bitterheid hebben uitgeroepen: “C’est nous qui avons été battus 4 Sadowa!" Weldra was het voor eene gewapende interventie trouwens te laat. De diplomatieke handeling van Bismarck was even snel als de strategische van von Moltke geweest was. 26 Juli teekende hij de préliminairen van Nikolsburg, zelfs Zonder Italië, Prüsse's bondgenöt; en nu bleek het ook spedig dat de aan Napoleon voorgespielelde vergoe- ding slechts een lokaas geweest was. Kortom, Frankrijk was om den tuin geleid; had een tweede zedelijk échec geleden, ditmaal een meer openlijk en gevoeliger; het  de overige collega's rechtsgeleeriden van meening «qu'il y aurait de graves inconvénients à intenter une action dont l'issue devait être plus que douteuse… Natuurlijk! Hij ried den maarschalk een »communiqué” aan, een wassen neus. De keizer wilde dat hij bem een «Mémoire justificatif™ voor den Moniteur zou en een nn eee 8 DL U, bls 211. 124 zenden; maar terecht zegt Randon: „comment en effet écri- rais-je à sa Majesté? Pouvais-je me justifier sans la mettre elle même « découvert”.! Hij maakte dan ook van het een noch het ander middel gebruik; en tot het uitgeven van het verweerschrift »de la situation de larmée en 1866,” dat hij in April 67 had opgesteld, kreeg hij geen vergunning. Zoo bleef maarschalk Randon de zondenbok. Dat opstel, dat men onder zijnne gedenkschriften terug vindt?, gaf hij erst uit in October 1870, dus op een zeer ongelegen tijdstip; en na zoolang gezwegen te hebben „om de moeie-lijkheden van de regeering niet te vermeerderen,” zou het waardiger geweest zijn ook toen niet te spreken toen bet keizerrijk pas was ingestort. Dat zijne gedenkschriften spreken en die treurige bladzen van huishoudelijke politiek toelichten, is iets anders. Het heeft ons anders in de laatste jaren niet ontbroken aan onthullingen over de staatkunde van onzen tijd, huishoudelijke en internationale. Men kon daaromtrent reeds volkomen gesticht zijn, en weten dat vooral de kleine staten van deze alles te duchten hebben. De bevrijdingsoorlog van Italië maakt daarop eene gunstige uitzondering, en de geestdrift waarmede deze ook in Frankrijk begroet werd, toont ons dat het Fransche volk de edelmoedigheid onder zijn deugden mag tellen. Maarschalk Randon vindiceert voor zich het denkbeld der annexatie van Nizza en Savoye. ® Uit hetgeen hij daaromtrent mededeelt zou volgen, dat op dergelijke vergoeding vooraf niet gerekend was, en bij die annexatie werd het volkenrecht ten minste gehuldigd. In het tweede der «Mémoires” dat wij tot nu toe hoofdzakelijk besproken hebben, vindt men nog belangrijke mededeelingen over den gang van zaken in Mexico, de politik die te Rome gevolgd werd, enz. Opmerkelijk is het, dat een protestant als maarschalk Randon was, — hij ging eerst op het laatst van zijn leven tot de Roomsche godsdienst over — niet alleen de bescherming van den Paus voorstond, maar ook 1 Dl. II, blz. 212. 2 Dl. II, blz. 219 en volgende. 8 Dl. II, blz. 15—16. Zijnne handhaving als wereldijk souverein. Wij kunnen een en ander niet stilstaan, doch moeten nog wijzen op de verrassende mededeeling dat ook keizer Napoleon de candidatur Hohenzollern — de aanleiding tot den oorlog van 1870 — zou hebben aanbevolen. In September van 1869 namelijk, zou hij tot generaal Prim, die zich toen te Parijs bevond, gezegd hebben: “pourquoi ne penseriez-vous pas au prince de Hohenzollern qui est mon parent”? De ware oorsprong van die candidatur ligt nog min of meer in het duister. Prim heeft het vaderschap afgewezen. Die candidatur, heeft het, zou afkomstig zijn van een oud lid der Cortes, Salazar y Mazaredo, een voorstander van de Iberische eenheid, die toen deze mislukt was aan den zwager van den koning van Portugal zou gedacht hebben. Zijn kwam te Berlijn ter sprake in het voorjaar van 1869, gaf aanleiding aan de Fransche regeering tot het vragen van ophelderingen, doch bleef toen rusten. Uit zijnne conferentiën met Benedetti was het Bismarck ten overvloede gebleken dat die candidatur, volg Ein gesagt von  naar aan- leading eener nota van den keizer over eene reorganisatie van het leger, zijne denkbeelden ontwikkeld, of hij ontvangt 2 October een nieuwe waarin een geheel ander stelselt. DL IT, bla. 306. 3 Zie over de quaestie Hohenzollern: „La Prusse et la France devant l'histoire.” Paris, 1874 4 édition, DL 1, Chap. V. 126 wordt voorgestaan: »depuis que je vous ai envoyé ma note, il m’est venu une autre idee” enz. * Onwillekeurig denkt men daarbij aan sla Foire aux idées.” En van welk gehalte die denkbeelden van den derden Napoleon op krijgskundig gebied soms waren, leert men het best kennen uit zijne nota van 23 Juli 1870, waarin hij, na de oorlogsverklaring, aan den pas benoemden chef van den generalen staf de regeling opdraagt van zaken die jaren van voorbereiding vereischen. Van zulke krijgskundige autoriteit te vernemen: „vous n’a-vez fait qu'exécuter loyalement mes ordres”, is voor een minister van oorlog zeker Gegen brevet van capacité. Maar wij doen maarschalk Randon het onrecht ook niet aan om de zijne daarnaar af te meten. Hij was wel geen hervormer, maar onder moeielijke omstandigheden toonde hij een bekwa administrateur te zijn. Zien wij hem thans werkzaam op ruimer en vrijer ge- bied in Algerie. DE LANDVOOGDIJ VAN RANDON. A. De VEROVERING VAN KABYLIË. Omvang van het toenmalig Algerie. — Kleinere expeditién in de grensstreken. — Kabylië. — Expeditién van 1851, 1852 en 1853 in Klein-Kabylië. — Val van Toegoert in het zuiden. — Expeditié van 1857 tegen Groot-Kabylië: de Djurjura; organisatie, zeden en gewoonten van de Kabylen; de krijgsoperatién; onderhandeling en onderwerping; het fort Napoleon. 