Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte
Zal nu een « onbevooroordeelde vergelijking (van de twee plaatsen met D" de Raaf 1.1.) ons tot de gedachte brengen kunnen dat... unkynde op den klank af door onbekent weergegeven » is, dan moet men niet alleen eerst bewezen hebben dat de bovenstaande verklaring van El. 3 onjuist is, maar ook dat be to me vnkynde werkelik « een zeer goeden zin » oplevert. En ’n studie van het artikel kind a. in de N.E.D. leert dat dit volstrekt niet bewezen is! De constructie met to komt nl. alleen voor by de betekenissen onvriendelik II ingeboren (I. b.) en verwand (I. d.) die hier geen van tweeën passen. Want pace D" de Raaf is not unkind noch niet = vijandig. En (1) Een plaats die zeer duidelijk spreekt voeg ik hier noch bij uit een Brussels ms. (Kon. Bibl. IT. 219, fe 15) uit het midden der 16e eeuw : Wat meendy dat Godt // is soo onbekent dat hy sijnen gheest tot leecken sent so ware hy blent // en mal gheheel. Ev. 29-31. 27 welke van de andere betekenissen, door Murray opgegeven, hier passen kan zou ik niet weten te zeggen (1). D" de Raaf's hypothese Ev. = El. stuit hier dus op moeilikheden, die bij El. = Ev. niet bestaan. Ev. 29. My lawe that I shewed. Holthausen (Herrig’s Archiv 92, 411) leest love in plaats van lawe. ’t Klinkt zeer verleidelik maar als we aan de betekenis justice or correctness of conduct; manner of life (2) denken die blijkens de N.E.D. (in voce, sub 15 en 16) ’t woord larve heeft, dan aarzel ik toch Holthausen’s conjectuur over te nemen. Ik vermoed n.l. dat er op een zaker ogenblik wel voorbeelden bekend zullen worden waar de hier passende betekenis (waar in verband met 1. 28, ’t bovenstaande al zo héel dicht bij komt) aan toe te kennen is. Ev. 31. Z hanged bytwene two theues. In de Nederl. tekst is hiervoor geen equivalent te vin- den. En ’t zou zeker heel gemakkelik als een additie van de Eng. vertaler (El. = Ev.) te beschouwen zijn, door ideeénassociatie met El. 9 ontstaan of wel (Ev. = El.) is er niets geen bezwaar om aan te nemen dat de Nederl. vertaler 't om de ene of andere reden weggelaten zou hebben. Maar ook in ’t latijn komt iets over ’t hangen voor Commeministine in cruce expassi redemptoris, vs 66, en daardoor in v. Gennep r. 400. (Denck wie ich am creuz hab gehangen) en hoewel natuurlik Ischyrius evengoed (1) Men vergelijke overigens Ev. 309 v. : It is sayd in prosperyte men frendes may fynde whiche in adversyte be full vnkynde = die ter noot niet zeer en dient. El. 281. Hierin ligt natuurlik niet de minste moeilikheid. (2) Aan mercy (ib. sub 20 b) laat zich helaas, wegens. de betekenis-ont- wikkeling, niet denken. 28 Ev. 33. als mijn hypotetiese Eng. vertaler geacht mag worden dit uit El. 9 te hebben kunnen uitwerken — beide hadden ’t desnoods ook zonder hulp van El. 9 kunnen vinden ! — is de coincidentie zo dat we aan de mogelikheid kunnen denken, dat er tussen El. 9 en 10 een passage uitgevallen zou zijn. Zie de noot op El. 62. Ev. 33 Z heled theyr fete. Geen equivalent in ’t Nederlands, in Ischyrius of in v. Gennep. Terecht vraagt Holthausen (H. A. 92/411) welke feet hier bedoeld kunnen zijn en aangezien hy dit niet weet verandert hy maar aanstonds in heled their smarte, onder verwijzing naar r. 528, die noch wat vorm, noch wat betekenis aangaat hiermee iets te maken heeft. Mocht fete werkelik onverklaarbaar blijken dan ligt ’n verandering als 7 heled them seke of beter noch : J heled their feith voor de hand. Maar de vraag is of feet niet kan blijven staan. Aangezien in deze rede Jesus over zijn kruisiging spreekt zullen die fect wel Christi feet geweest zijn en dan worden we er toe gebracht aan te nemen dat they... my gestaan heeft in plaats van J... theyr. Maar dan past heled noch niet goed in de samenhang. ’t Is niet onmogelik dat we met één verdere zeer kleine verandering erkomen : they held my feet geeft zin en wel naar ’t schijnt een mystiese in verband met een plaats uit het evangelie van Mattheus XXVIII, vs. 9 And they (nl. Maria Mag- dalena en de andere Maria) came and held him by the feet and worshipped him. En zie voor de symboliese bete- kenis hiervan het hoofdstuk over de opstanding in de Golden Legend. Ik citeer Caxton’s bewerking (ed. Dent. vol. I p. 93 v. « (Christ) said to (the Maries): Avete, God greet you and then they approached him and held has feet. And that is the figure of humble prayers. To whom our Lord appeared as well for the reason of the nature as for the reason of the affection. For they held his feet which signifieth the affection of El. 10-20; Ev. 36-39. 29 the heart. Maar past deze symboliek wel in de samen- hang? Ik durf niet ja zeggen! Vindt men dat de samen- hang een uitdrukking eist die even als b.v. wat er op volgt op fysieke smarten. slaan moet dan moeten we vragen of They nailed my feet ook de oorspronkelike lezing ge- weest kan zijn (1). El. 10-15 = Ev. 36-39. Van de Raaf (p. 73) neem ik de verklaring van de Nederlandse tekst over die mij beter toeschijnt dan wat bij mij op p. 91 van mijn uitgave te lezen staat (hoewel Kalff, Museum 1897 col. 179 aan opdoen twijfelt : ik weet niets beter!) en dus ook zijn emendatie en interpunctie. Ev. 37, 38 schijnt niet volkomen in orde. Lees in r. 37 And voor as of in r. 38 made voor be made. El. 18. donnosel. Hoewel onnosel natuurlik wel op Christus slaande voor- komt (zie b.v. KalfPs uitgave van « Trou moet blijken » 52/636 en Verdam 5,844) kan ik moeilik begrijpen hoe ’t woord hier op Jesus slaan zou, zo als de Raaf (p. 73 en 85) beweert. De regel zou dan betekenen : Christus heeft mij (Christus, want de « God » die spreekt is God de zoon en niet God de Vader!) geklaagd. Ischyrius ver- taalde dus juist. Zie ook Kalff, Museum 1897, cal. 179. El. 19,20 Zie v. Gennep r. 406, 407. (1) Zo stond de verklaring van Ev. 33 geschreven toen ik toevallig (in Stoett 's Spreekwoorden, p. 679) ‘t daar slechts terloops genoemde God by de voeten hebben = m.n.l. God in sine handen hebben tegenkwam. Dit komt hier misschien bij te pas. 30 El. 26-30; Ev. 44-49. Ev. 44. All that lyueth apperyth faste. Apperyth = arghert van El. 23. Holthausen (H. A. 92/411) noemt dit vermakelikerwijze een Druckfehler für empairyth. De N.E.D. geeft voor ’t werkwoord en aflei- dingen ruim twintig voorbeelden. Altemaal drukfouten ? Ev. 45. all the haste. Pollard (Miracle Plays) vergelijkt 1. 828: at the lengthe. El. 26. dye werelt. Een volkomen equivalent van people van Ev. 47. Zie v. Gennep r. 608 Want lis ich in also leben langer en Ischyrius vs. 81. El. 27. in desen leuen. In verband met de Lat. vertaling voluptari (vs. 81) zou leuven wel de ook bij Verdam besproken betekenis vle- selik genot kunnen hebben. In dat geval zou (bij El. = Ev.) de vergelijking tonen dat de Engelsman onjuist vertaald had. Maar Ev. 48 is op zich zelf volkomen in orde en bij Ev. = El, zou Dorland gemeend kunnen hebben er deze betekenis of ’n andere in te vinden. De plaats bewijst dus niets voor de eene of de andere hypothese. Ev. 49. moche worse than bestes. Men vergelijke Mankind (ed. Manly) r. 160: Z preve by reson thei be wers than bestes. El. 30 v.v. Myn puer ghelouc etc. Nemen we met D" de Raaf (Appendix p. 85) aan dat de ene Eng. regel (Ev. 51) hier bij de vertaling (Ev. = El.) El. 32-43. 31 tot vijf uitgedijd is, dan moeten we bij de Nederl. vertaler een grote inzettingskunst (s.v.v.) veronderstellen want r. 31 staat in nauw verband met r. 30 en r. 34 met Omdat ick hoepte van r. 35. Verder merk ik op dat r. 33 merkwaardig overeenkomt met Ev. 29 zo als Holthausen die geémendeerd heeft. Men zie de noot hiervoor p. 27. El. 32. Het staet te couden. Zie Wap. Mart. I 236 (Verdam) : dogede grote coude (= grote ontberingen getroosten) dus is het misschien = het begint te minderen ? El. 39. Dat tcse so costelic hadde ghemeent. Dr" Kalff heeft op deze plaats de aandacht gevestigd (T & Let. 4/119) als een, waar uit ook blijken zou dat El. = Ev. Blijkt dit juist te zijn, dan begrijpen we waarom Ev. 56 zo ongewoon lang is en waarom we hier van pleasure horen dat er hier wel erg oneerbiedig inkomt (zou Jesus werkelik ’n bedankje verwachten voor de ple- ziertjes die hy de mensheid permitteert?) Want dan zou pleasure eenvoudig ’n invoeging blijken te zijn alleen om ment (= ghemeent, dat de Eng. niet scheen te be- grijpen) altans enige zin te geven, dan kunnen we ook met traitours devecte (Ev. 55) als vertalings stoplap meer vrede hebben dan als ’t oorspronkelik was. Want welk verraad steekt er nu in God niet dankbaar genoeg te zijn ? Maar dit alles bewijst El. =Ev. niet, want, helaas ! stoplappen zijn ook in oorspronkelike stukken niet zeld- zaam. Zie de Raaf p.p. 9 en 20 die evenmin argumenten brengt als Kalff. El. 43. Ende verblent int aertsche goet. Tegenover verblent hier staat cumbred in Ev. 60. In El. 4 staat tegenover verblent Ev. 25, blynde. Zou Ev. 32 El. 44-57; Ev. 73. gestraft moeten worden omdat hy is cumbred with worldly riches? Dit is wel enigsins verdacht maar ik citeer de plaats hier zonder er bizonder gewicht aan te hechten. El. 44. dat tc. zc schijnt in de Nederlandse teksten uitgevallen te zijn ; v.g.l. Ev. 61. Ev. 73. truely out serche. Ik vestig de aandacht op de lezing van L: cruelly. Bedenkt men n.l. dat de tekst van Ischyrius (v.s. 102) heeft /mpiger et rite = rusteloos en juist zo als ’t behoort = sonder cesseren El. 58. en dat cruel in ’t meng. voor- komt = strict rigorous dan is er met ’t oog op het laffe niets zeggende truly véel voor cruelly te zeggen. El. 57. zek wel ter werelt gaen regneren. Ev. 72 heeft : J wyll in the worlde go ren ouer all. Wel is waar zou ik niet willen beweren dat de Engelse regel alléen met behulp van de Nederlandse verklaard kan wor- den, maar ik blijf er bij dat deze regel in ’t Engels veel minder krachtig is dan in 't Nederlands. Al zou die dan ook geen ongelovigen overtuigen van El. = Ev., vreemd is het deze te zien aanhalen — zie de Raaf p. 15 — als « bewijs » voor Ev. = El. Dat bovendien de enige grond waarop D" de Raaf (p. 4) steunt om mijn redevoering te verwerpen, — uit de samenhang zou, volgens hem, blijken dat « deze uitdrukking hier alles behalve thuis hoort » — dat deze steun voor hem wegvallen moet, is door Professor Kalff in Taal & Letteren (4,119) en later noch in het Museum (5, col. 178) duidelik aangetoond. Ik geef hier noch enige plaatsen voor regneren en afleidingen waaruit ten overvloede blijken zal dat ’t woord niet alleen in de overdrachtelike techniese beteekenis van heersen (van ziekten, enz.) maar ook in ’n meer algemene zin veel voor- El. 60-62. 33 kwam. Men zie Everaert (ed. Muller en Scharpé p.p. 89, 141, 226, 247 [dat coopmanscepe reyngneide vry ende rranck; ghy (scamel ghemeente) zout... liever met my (trybulacie) hebben reyngnacte; in’s werelds reyngnacie ; zou volcht de munte ter hoochster reyngnacie] en een h.s. van de Kon. Bibl te Brussel (een drama uit het midden van de 16° euw) II. 129 f° 85... sal afionstich gheest daer hebben regnatie. Dat de zeer gewone vorm ren = mod. run ook (zie b.v. Strattmann-Bradley in v. rinnen) onze Engelsman bekend is blijkt uit Ev. 844 waar ren aan ’t Nederl. vliet beant- woordt. El. 60. (Zie de noot op Ev. 82, hier onder). El. 62. Daer wil ic tot hem gaen met snellen keere. De emendatie geere ligt voor de hand met ’t oog op Ev. 76 : darte en de corresponderende regel in Ischyrius Et quibus effodiam iaculis oculos et cuspide jecur (v. 109), vooral als men bedenkt dat ’t woord geere zeldzaam schijnt te zijn (zie Verdam in voce), zo dat de « corruptie » in keere dan al heel gemakkelik te verklaren is. In verband met de hypothese El. = Ev. zouden we dan geloof ik werkelik moeten besluiten dat de tekst, of teks- ten, waaruit de Engelsman en Ischyrius vertaalden wer- kelik geere had, zo als ik al in mijn uitgave vermoedde, — want ’t zal wel niet aan te nemen zijn dat beide keere voor zich hadden maar geere lazen en vertaalden. Hij, die aan Ev. = EL gelooft zal daarentegen aannemen, dat Dorland darte door geere vertaalde waaraan in ’t La- tijn zaculis en cuspide beantwoordde. Zo kan het schijnen alsof de hier gegeven interpretatie van r. 62 met beide hypothesen in de schoonste harmonie is en dus noch voor noch tegen de prioriteit van een der twee teksten spreekt. Maar D’ de Raaf op p. 73 van zijn dissertatie merkt op 3 34 | El. 62. dat « een « snelle spies » in den samenhang (1) van den nd]. tekst niet al te goed te pas komt » en met deze opmer- king zette hij (bij mij) een balletje aan ’t rollen dat geloof ik ’n heel andere kant uit zal blijken gegaan te zijn dan hij meende en dat zeker tot ook voor mij hier onverwachtte resultaten leidde. « In den samenhang van den ndl. tekst » zou ’t niet passen. Dus wel in die van de Engelse tekst? vroeg ik mij af, — want die is volgens D" de Raaf ’t origineel en daar komt darte voor. Inderdaad vindt men daar ’n andere samenhang nl: J wyll stryke with my darte his syght to blynde. Maar toen ik nu de lat. tekst noch eens voor mij nam, trof mij daar in dit verband ’t woord oculos en een verdere vergelijking van ’t Lat. leerde dat (ib. vs. 119) Nec amat celum, nec odit tartara zo veel overeenkomst vertoonde met Ev. 77-79 from heuen de parte en zn hell for to dwell, terwijl lechyrius vndique gentium (r. 113) enigsins aan worlde without ende (2) herinnerde. Zo werd ik er vanzelf, geleidelik, toe gebracht aan te nemen dat er ook hier weer (zie noot op Ev. 31) iets aan de over- geleverde tekst van Elckerlijc ontbreekt. Er zou dan in die verloren passage zo iets gestaan heb- ben als wat we nu in Ev. en Ischyrius vinden nl. dat Elckerlijcs ogen (oculos; Elckerlijc vinden we misschien in quisquam van vs. 107 en Quemlibet van vs. 111 terug) (1) Op zich zelf — 't kan wel geen kwaad, om eventuele objecties te voorkomen, er dit even bij te voegen — op zich zelf zal wel niemand bezwaar hebben tegen“ met snellen geere,? Zie b.v. noch (behalve Kalff Taal en Let. 4,123 en zie infra p. 39) Och den strael van liefden zal my ter doot brengen snel (Houwaert, Vanden handel der Amoureusheyt, II, 74). En verder wordt deze interpretatie gesteund door zulke uit- drukking als met lange tanden eten, met lange hielen ergens heen gaan, waar we overal een adj. vinden in plaats van een adverbiale uitdruk. king. Zie Stoett’s Spreekwoorden, n° 1871; ib. met lange handen werken. (2) Wel bekend uit de Eng. liturgie. — Ik merk hierop ter verkla- ring van de vage door mij gebruikte termen (overeenkomst, herinne- ren) dat ik Ev. 77-79 niet voldoende verklaren kan. El. 62. 30 « met snellen geere » getroffen werden en dat Elckerlijc de hemel niet zoekt en van de hel niet afkerig is. Voor r. 62 en na r. 63 zal er voor de uitgevallen regels wel geen plaats te vinden zijn hoewel ’t verleidelik is te veronderstellen dat de uitgevallen regel(s) na El. 61 moeten komen omdat ’t rijm op goet (got) ontbreekt. Dus moeten we wel aannemen dat ze er tussen stonden. Mijn lezers zullen opmerken dat dan ’t rijm uit elkaar gerukt wordt en we worden dus tot de konklusie gedwongen dat er enkele regels (hoeveel is niet te zeggen; 't ontbre- kende kan in een of twee zo als in ’t Engels of in meerdere zo als in 't Lat. uitgedrukt zijn geweest) van elkaar af "t zelfde rijm voorkomt. Natuurlik is hier geen ernstig bezwaar tegen te maken maar een dergelijk geval — en dan noch wel van een 19° eeuws dichter — moge hier een plaats vinden. Zie Beets’ Willem Kuser, wiens schildering van zijn Bertha ik toevallig juist geciteerd vind: Daar zijn op aarde schepselen in wier wezen Zooveel geduld en goedheid is te lezen In wier gelaat zich zoo veel liefs vereent Met zoo veel zwaks en tengers dat men meent Dat ze te zacht voor de aard zijn; dat wij vreezen dat al wat haar omringt te ruw zal wezen. Hier zijn er dus maar twee regels tussen de twee rijmen op -ezen. Keren we nu tot de door D" de Raaf opgeworpen moei- likheid bij de lezing geere terug dan moet ik zeggen dat ik ’t met hem eens ben, v oo rai nu we deze nieuwe samen- hang voor 't woord gevonden hebben. De dood had wel iets anders te doen dan Elckerlijc de oogen uit te steken, — ik wil niet al te veel nadruk leggen op de houtsnede uit de uitgave Vorsterman waar de speer op ’t hart gericht is, — maar in elk geval is het de dood om ’t lichaam te doen geweest, — met een van de edele delen, — bewaart Ischyrius met zijn (cuspide) jecur hieraan 'n reminis- centie uit de oorspronkelike Elckerlijc-tekst? Daar kon b.v. hart gestaan hebben (zie Ev. 178 en mijn noot op El. 156.) — men weet dat de lever door de ouden als 36 Ev. 77. offcina sanguinis beschouwd werd (1). Of wel heeft Ischyrius er de jecur bij gevoegd. Hoe dit zij het Engels en het Latijn laten ons geen andere keus : wat er ook verder in de uitgevallen passage gestaan moge hebben er moet iets als Effodiam 1aculis oculos te vinden geweest zijn en dit is werkelik ongerijmd, — ik geef ’t D" de Raaf toe. Maar dan is er maar één weg uit deze moeilikheid : aan- gezien aan de ene kant geere niet de oorspronkelike lezing geweest kan zijn; aangezien, aan de andere kant de tekst waaruit Ischyrius vertaalde, geere gelezen moet hebben, moeten we aannemen dat die lezing geere een drukfout was, waarop Ischyrius gefantaseerd heeft. Bij deze interpretatie, waartoe ik door D" de Raaf's opmerking gekomen ben — ik vermeld het met verschul- digde dank — stuit de hypothese Ev.= El. op ’n moeilik- heid : Ev. heeft darte, — de vertaler geeft keere; ’n latere tekst drukt dit bij vergissing: als geere af ’t geen in Ischyrius terug te vinden is. Volgens El. = Ev. daaren- tegen hebben we : oorspronkelike lezing keere. Drukfout in een (of meerdere) uitgaven geere. Daardoor én in de Engelse en in de Latijnse tekst een equivalent daarvoor. Hij die dus El. = Ev. niet aan wil nemen, zal moeten verklaren hoe Dorland darte door keere kon vertalen. Ev. 77. from heuen depart. Zie de vorige noot. L. leest : (from heuen) to depart, t geen Pollard 3° ed. p. 202 verklaard als to separate him from heaven. Onmogelik is dit niet maar zekerheid zouden we eerst kunnen hebben als we de oorspronkelike Elckerlijc in handen kregen. De geheele passage Ev. 77-79 is mij niet volkomen duidelik. (1) Zie ‘t belangrijke opstel van Leening “ Uber die physiologischen Grundlagen der Shakespeareschen Psychologie „ (Sh. Jahrb. 31). El. 63; Ev. 78. 97 Ev. 78. Excepte that almes dedes be his good frende, De voorstanders van Ev. = El. zouden wel doen te verklaren hoe een dichter er toe komen kon, deze woorden door de dood te doen uiten. Met Almes deedes (L : almes) wordt n.l. met een verkeerde naam (1) zonder enige kwestie die Dramatis Persona bedoeld, die naderhand als good deedes optreedt en hem werkelik tot in den dood vergezelt, — Dorland's Duecht. En de dood weet toch wel dat er voor Elckerlijc geen ontsnappen mogelik is. Met El. = Ev. zou ’t daarentegen als vertaler’s antici- perende invoeging niet vreemd zijn — er zweefde de Engelsman vaag iets voor dat Elckerlijc’s ziel gered werd, maar hij bedacht niet dat dit desnoods wel door God maar niet door de dood voorgespiegeld kon worden. In de oor- spronkelike Nederl. tekst zal dit dan ook wel niet voorge- komen zijn, evenmin als Ischyrius en van Gennep zo iets hebben (2). El. 63. Hi coemt hier gaende. De schijnbare naiëveteit om Elckerlijc binnen te laten komen juist als hij voor de dramatiese handeling nodig ' 1, — terwijl er geen inwendige redenen aan te geven zijn waarom hij nu juist komen zou — vindt zijn verkla- ring in de noodzakelikheid om zo veel mogelik een « Wechsel der Locale » te vermijden, — zie Heinzel, Abhandlungen. zum Altdeutschen Drama, 1896, p. 38. Hierbij noch enkele voorbeelden. ’t Spel van Trudo in Kalff, Trou moet blijcken 132, 1303; Brandl's Quellen etc. p. 273 : But peas no more, yonder cometh thy good man (Heywood) tb. p. 555 (Gismond of Salern). (1) Zie ante, p. 14, noot op de vorige bladzijde. (2) De Nederlandse transliteratie van van Gennep ook niet. Het zij hier eens voor al opgemerkt dat deze bij dergelijke kwesties niet verder genoemd wordt omdat die geheel van v. Gennep afhankelik is. 38 Ev. 86-87. En deze consideraties spreken tegen Dyce’s konjektuur op Marlowe’s Faust r. 91 (I, 62) die ik in mijn Faustus Notes (zie tb. p. 13) noch meende te kunnen aannemen. Ev. 82. His mynde is on flesshely lustes and his treasure. De twee laatste woorden beantwoorden aan El. 61 deertsche goct. Ik merk in ’t voorbijgaan even op dat met deertsche goet de dramatis persona tgoet bedoeld schijnt te zijn en dat wat hier treasure heet naderhand als goodes optreedt. Zie hiervoor p. 11. Voor ’t eerste gedeelte is geen equivalent in de overgeleverde N.d.l. tekst te vinden, maar in El. 60 ligt de verandering vleeselik voor vrecslick voor de hand. la verband met deze op zich zelf al niet onwaar- schijnlike emendatie is ’t verrassend in v. Gennep r. 611) te vinden : Zr ist so gar vf fleischlich lust gesessen. vooral als we bedenken dat vlak daarop (r. 613) de woorden War bist du Tod, der niemant spart? volgen die op El. 46 - (zonder equivalent in ’t latijn; zie hiervoor p. 22) terug- gaat. | Ik merk op dat mijn kollega D" de Vreese, onafhankelik van deze consideraties mij reeds vroeger de conjectuur vleeselik aan de hand had gedaan. Ev. 86. forget. * Rijmwoord is wete van wat in mijn uitgave 1. 88 is, maar wat met 1. 87 als een regel te gelden heeft. Er zal dus wel oorspronkelik forgete gestaan hebben. Ev. 87. Asketh. Pollard leest nog steeds asketh (uit welke tekst?) niet- tegenstaande Kólbing's opmerking in de Engl. studien 21, 170. Op p. 224 d. van zijn laatste uitgave tracht hij t nu te verklaren als attractie en verwijst naar Ev. 116 ” El. 71-73. 39 spareth; zie de noot 2b. Ik kan niet geloven dat het iets anders dan een drukfout zou zijn, hier waar thou er vlak op volgt. El. 71. Waerbi vraechdijs ? Op deze vraag van Elckerlijc-antwoordt de Dood : Dit suldi wel weten ’t geen evenals in ’t Latijn (/d scies quam primulum, vs. 135) wel betekenen zal: Dit zul je wel te weten komen. De andere betekenis nl. (Dit zul je wel al weten) wordt m.i. door de samenhang onwaarschijnlik gemaakt, zo niet uitgesloten. De Engelsman trekt Wol- dest thou wete bij de woorden van Everyman. Daar moeten ze dan betekenen : wat gaat dat jou aan? Zie van Gennep r. 666 waar Homulus tegen de dood zegt : Wie frags du das, was gäts dich an? De coïncidentie is merkwaardig. Heeft El. oorspronkelik geluid: Waerbdi vraechdijs? Woudt ghi ’t weten? Men merke op dat Ev. 89 Ye syr, I wyll shew you aan El. 72 beantwoordt en niet ’n reflex van El. 71 b. Det suldi weten hoeft te zijn. El. 72. Naerstich bin ic aen v ghesonden. Op grond o.a. van Ev. 90 In great hast I am sende to the wil D" Kalff (T. € L. 4, 123) lezen haestich. D" de Raaf vindt de lezing juist en vergelijkt El. 160 (naer- stelic; zie de noot 2b.) met Ev. 181 shortely. Maar ik vind geen spoor van de betekenis spoedig voor naerstich (zie Verdam) en aangezien wij in El. 149 lezen dat de dood haestelic com(t) onversien waar Ev. (170) sodenly heeft geloof ik in verband met de door Kalff reeds geciteerde plaatsen, zijn konjektuur over te moeten nemen. El. 73. wt des hemels pleyn. Zie Everaert p. 274 r. 346; p. 372 r. 327; p. 427 r. 163 voor deze uitdrukking. In sweerels pleyn komt bij hem - ook voor p. 418 r. 253; en in der minnen pleyn, Handel der Amoureusheyt II 143. 40 Ev. 96. Ev. 96 f.f. knowe, etc. Het rijm is hier in deze gehele passage in de war. Voor knowe in deze regel stelt Brandl (Q. u. F. 80) p. XIV voor see; Kölbing (E.St. 21, 170) meent met knawe t rechte gevonden te hebben dat dan op have van r. 99 zou rijmen. Maar daarmee wordt de zaak niet veel beter! Reeds in mijn uitgave was ik er niet in geslaagd enige regelmaat in de versificatie te herkennen en daarom had ik alle regels, zelfs de kortste, apart geteld. Ook nu moet ik het opgeven die verschillende korte regels te reduceren tot 't meer regelmatige metrum daarvoor en daarna ge- bruikt. Onder die omstandigheden moeten we — althans tot iemand later in dit opzicht gelukkiger blijkt te zijn — met de tekst zo als die daar reilt en zeilt rekening houden. En als we dan Ev. 87 tot 101 (daarna is het rijm schema weer regelmatig) vergelijken met de korresponderende plaats uit (El. 71-82) dan dringt zich ’n merkwaardige overweging op. Aan elk van onze onregelmatige regeltjes beantwoordt n.l. een even kort regeltje in de gedrukte tekst van Vorsterman. Alleen terwijl de Engelse korte regels tot géen rijmschema terug te brengen zijn is er met de Nederlandse geen de minste moeilikheid. ’t Is alleen omdat de regels steeds over twee dramatis personae verdeeld zijn dat ’t korte regels lijken maar de regels zijn volkomen regelmatig gevormd. Aangezien deze om- standigheid mij nu pas van gewicht blijkt te zijn voor de prioriteitskwestie, moet ik er bijvoegen dat, zo als uit mijn telling in de parallel uitgave blijkt, ik ‘+ feit zelf waarop ik hier de aandacht vestig en waarop ik volgende redenering steun, dat ik dus de gronden voor die rede nering reeds te voren opgemerkt had. Wat is nl. 't geval? Geloven we nu aan Ev. = El. dan moeten we besluiten dat midden in ’t gewone rijmschema een (oorspronkelik werkend) dichter van dat schema af- wijkt en zonder verklaarbare reden enige korte regels neerschrijft die niet onderling rijmen — altans niet met enig ontdekbaar sisteem ! — en dat die warboel door de Ev. 101-102. 41 vertaler omgedicht wordt tot een volkomen regelmatig rijmschema waarop niets aan te merken valt. Wat de hypothese El. = Ev. betreft, — die brengt ons tn. casu tot de gevolgtrekking dat een (oorspronkelik wer- kend) dichter volgens zijn eens aangenomen metrum en rijmschema blijft werken, maar dat de vertaler door de typografiesedispositie van zijn origineel in de war gebracht er de regelmatigheid niet van erkent en er zo toe komt zelf korte regels die slechts toevallig hier en daar ’n rijm vertonen in zijn werk in te lassen. Wij zullen in de loop van deze onderzoekingen gele- genheid hebben te zien dat dergelijke consideraties zich noch meer opdwingen. Zie index 2.v. typografiese dispo- sitie. Men merke noch op dat H. in r. 79 : Dat sal ich seggen di heeft waardoor die halve regel op zijn eerste helft Wat begheert God van my? is gaan rijmen in plaats van zo als *t hoort op legghen in r. 78. De Eng. tekst staat dus op dezelfde voet als de latere Nederl. (Zie infra p. 48). Ev. 101, 102: To gyue a rekenynge longer layser I craue This blynde mater trubleth my wytte. Men vergelijke dit met El. 81, 82. D" de Raaf vindt dat de Nederlandse tekst « flauw » en « mat » (p. 20) klinkt in vergelijking met ’t « origineel » en aangezien « ’t dicht- werk (hierdoor) aestetisch geleden heeft » ziet hij hierin ’n bevestiging van zijn hypothese Ev. = El. Ik hecht niet veel aan dergelijke consideraties maar ik zal D" de Raaf op ’t door hem zelf gekozen terrein van die « mat- heid » volgen. Mij klinkt nl. het Ndl. even « flauw en mat » vergeleken met het Latijn, — zie v.s.s. 154 seq.q, — ten duidelikste blijkt dat Ischyrius hier uitgebreid heeft evenals, zoals men van het standpunt El. = Ev. zou kun- nen zeggen de Engelsman. In elk geval blijkt hieruit dat D" de Raaf hier voor zijn standpunt maar niet te veel de aandacht op moest vestigen. Want gaat men eenmaal met hem vragen wat « mooier » is en « beter » dan geloof ik dat er voor de Nederl. tekst veel te zeggen valt tegen- 42 El. 82-85; Ev. 102. over de Engelse en de Latijnse. Elckerlijc's Hoe sal ic dat verstaen van zijn verbazing getuigende waarvan hij noch steeds niet bekomen is, schijnt mij beter te passen dan Ev. 101 — hoe geresigneerd klinkt dat niet en dat is Ev. noch lang niet! — en dan de lange redenaties van Homu- lus! « The gentleman protests too much » zou Gertrud gezegd hebben ! Ev. 102. this blynde mater. Voor blind = obscure vergelijke men r.r. 419 en mis- schien ook 508. | Zie ook de noot op El. 734.. Zie verder noch: Zn blynde corners (Brandl, Quellen p. 352 1. 101) en = blind talk (Misogonus III, 2, 10; 7b. p. 468.) D" Stoffel herinnert mij aan (de) Szghtless (cou- riers in the air) uit Macbeth 1, 7, 23 (en zie ib. 1, 5, 50) aan « de boekdrukkers uitdrukking blind copy = slechte onleesbare copie; en de post office phrase blind letter = onvoldoend geadresseerde brief ». El. 82. bedien. De lezing van B.H : bedieden representeert hier wel de oorspronkelike als rijm op geschieden, tegenover bedien van L. El. 85. Een pelgrimage de... Mijn verandering daen (voorgesteld op p. 91 van mijn uitgave) vindt D" de Raaf (p. 74) onnodig. Volkomen terecht. Behalve zijn gronden pleit hiervoor ook de vol- gende merkwaardige plaats uit ’n h.s. der Rijksuniversiteit te Utrecht (n° 279 p. 29; een drama uit de 16° eeuw) : Nu sult ghij aennemen sonder verdrach een, pelgremagie, die niemant en mach wederkeeren in gheender manieren Haelt uoert u gscrieften ende pampyeren El. 94-95; Ev. 109. 43 met u ende ouersietse uoerdachtich Want ghi moet Rekeninghe doen voor den vader almachtich, Ghy Geestelicke schijn, enz. Beter dan parallelplaats ware wel de naam plagiaat. Men lette op de lezingen : die, Haelt, gscrieften, uoer- dachtig en den vader en v.g.l. de noot op El. 99. Ev. 109 : How thou hast spede thy lyfe. Holthausen (H. A. 92/411) leest spent in verband met EL 91 en Ev. 339. Volkomen onnodig. Men vergelijke b.v. Whittier’s we sped the time with stories old (gec. in de Standard Dict. in voce, waaruit de overgang van betekenis van to cause to move (rapidly) tot to spend (the time) duidelik wordt. El. 94, 95. Van dien als nae het moet wesen, Ende oec het moet nv gheschien. De laatste regel komt niet in B. voor. Aangezien het gemakkeliker te begrijpen is dat die regel — die er wat de zin betreft al heel los bij hangt — er uitgegooid zou worden dan dat een ander er die zou hebben bij gevoegd neem ik aan dat die er, grotendeels altans, werkelik gestaan heeft en wel met D" de Raaf zonder de woorden : oec het moet nv. De regel Van dien als nu het moet wesen ende gheschien zal typografies te lang geweest zijn, — de druk- ker heeft daarom Ende gheschien als het begin van een nieuwe regel gegeven. L en H (bende onafhankelik van elkaar, of die welke beide voorlag) drukten : Ende oec het moet nu gheschien om de regel voller te maken ; daaren- tegen liet B. de woorden Ende gheschien vallen. Nu zo de genesis van de fouten duidelik is aangetoond, zal er dunkt me geen bezwaar zijn deze lezing aan te nemen, — D" de Raaf grondt de uitsluiting alleen op de lengte van de regel en dit is niet genoeg. Men zie zijn regels 247, 251 en 581. = mijn regels 252, 256, 598. 44 El. 99; Ev. 111-113. Ev. 111, 112. Haue a do that we were in that waye For wete thou well thou shalte make none attournay. Voor we zal wel ye te lezen zijn, want zich zelf zal de Dood er wel niet inmengen, hoewel de juiste zin van die regel mij niet volkomen duidelik is. Attournay heb ik in mijn uitgave verklaard als intercessor, pleader. D" Stoffel maakt mij opmerkzaam op aturnen en attournynge in Mätzner met de betekenis van terugkeer en terugkeren en verwijst naar El. 241 en 303. De verwijzing is interessant maar ik ben niet volkomen zeker dat die tot de ware ver- klaring leidt. Volgens mijn verklaring zou de regel bete- kenen : Je moet zelf komen en niemand in je plaats zenden zoals men een intercessor, pleader zendt. Volgens de ver- klaring van D" Stoffel zou het een herhaling zijn van Ev. 105 = El. 86. ’t Latijn en van Gennep geven geen licht. Bovendien vraag ik me vergeefs af hoe D" Stoffel attourne op waye kan laten rijmen. Men zie verder de noot op El. 100, 101. Ev. 113. Full unredy I am suche rekenynge to gyue. ’t Rijm is hier niet in orde. (gyue-thou) Kölbing E.stud. 21, 170 wil now voegen achter gyue. Ik zou wel ’s willen weten dat Kölbing gezegd zou hebben van deze « emen- datie » als ’n' ander die gemaakt had. Waarschijnlik zou hij opgemaakt hebben dat: Full unredy I am suche rekenynge to gyue now « metries onmogelik » is. In elk geval zou ik er zo iets niet in durven voegen. El. 99. Ick ben die doot, enz. Ik haal uit het zo even genoemde Utrechtse H.s. een plaats aan, die in verband met de andere, ’n reminiscentie aan El. schijnt te bevatten : [ck bittere wrede ende vres- selicken Doot Die daerspaere cleene noch groot Daer tc cocmme al voer mijn twijcken moet (M.s. Ultra]. 279, 28.) Ik weet geen beter weg uit de rijmmoeilikheid hier, Ev. 115-116. 45 dan die door D" de Raaf aangewezen is en neem die dus over. Ev. 115-116. 7 am dethe that no man dredeth For euery- man I rest and none spareth. « Der eigentiimliche wechsel der Personen ist. leicht zu beseitigen, wenn mann / streicht und rest als 3° Person = restest, fasst ». Aldus Holthausen 1.1. Zeker, als men er maar op los veranderen wil, dan laten zich alle eigenaar- digheden van een auteur uit de tekst verwijderen maar deze opvatting van tekstkritiek kan moeilik de ware ge- noemd worden. Uit de Engl. Studien (21,449) zien we dat H. ’t eerst uitgeworpen / weer wil laten staan! « For everyman I rest » wordt daar als in parenthese staande opgevat = denn jedermann bringe ich zur ruhe » maar nu heeft ’t ongelukkige dredeth ’t weer gedaan. Dat wordt er uitgeworpen en careth er voor in de plaats gesteld. Kölbing spreekt over deze plaats op p.p. 170 en 449 van dat zelfde deel (1). Kólbing vat rest = (ar)rest op; vindt Holthausen’s careth bedenkelik en vraagt ten slotte of het ook : that (for) no man dareth = « der vor niemandem zittert » zou kunnen zijn. Wil men niet met Pollard en mij (zie mijn uitgave) spareth aan attractie tot dredeth toeschrijven — voor de eerste regel zie men r. 1 van het derde Chester Play : I God that all this worlde hath wroughte — en niet met Kölbing en Holthausen For everyman I rest in paren- these opvatten -— voor mij is deze opvatting veel te geleerd (1) Op de laatstgenoemde pagina wordt de merkwaardige opmerking gemaakt dat ik Goedeke's vertaling overal billljk omdat ik... er slechts voor éen plaats aanmerking op maak! En verder wordt er mij een ver- wijt van gemaakt dat ik Kölbing geen recensie ex. heb toegestuurd! Ik laat deze eigenaardige opvatting nu met een enkel woord van protest gaan, zonder daar verder, zooals het verdient, op te antwoorden, omdat ongelukkig, tot schade voor de wetenschap, Kölbing in die tussentijd ons ontvallen is. ¢ 46 El. 101-102. logies voor onze zulke onopgesmukte taal schrijvende Engelsman — dan blijft er niets anders over dan aan te nemen dat sparcth in de derde persoon staat om dat — spaert in El. 99 derde persoon is. Zoo zouden we dus tot El. = Ev. gedwongen worden want met Ev. = El. is deze opvatting niet te verenigen. Rest — om er dit noch bij te voegen — kan ik alleen als arrest opvatten en ik vertaal dus : Ik ben de Dood die voor niemand bang is, — ik stuit Elckerlijc (in zijn levensloop) en spaar niemand. Men vergelijke : « Dethe by his course naturall Hathe him arested » dat de N.E.D. ult Hawes 1509 citeert. V.g.l. Deth... let fallen hys... dredful spere... and spareth noon off no degre... the pylgrymage of the Life of Man (E.E.T.S. Extra series n° LXXVIT) 1.1. 7523 seq.q. El. 101, 102: ...rekentnghe mi Och doot sidi mi soe bt. V.g.l. Ev. 117, 118. D" de Raaf’s opmerking hierover op p. 15 van zijn dissertatie luidt: In den eng. tekst vermeldt Deth alzoo een recht, dat hem van Godswege is verleend ; in den n.d.l vindiceert de Dood zich iets dat niet hem, maar God alleen toekomt ». Daar ik dit T. & L. 1898, 143 « niet duidelik » had genoemd was D' de Raaf zo vriendelik mij zijn bedoeling nader toe te lichten. « Volgens den Eng. tekst » —- schrijft hij mij — moet iedereen den dood volgen, hem gehoorzaam zijn. Dit geeft een gezonden zin. Volgens den Nederl. moet iedereen aan den Dood rekenschap afleggen. Maar dit is immers onzin ! En ook in strijd met vroegere passages v.g.l. El. 80, 89, 90; enz. « Nu laat zich dit argument van mijn opponens ten minste bespreken. Ten eerste moet ik de vraag behan- delen of dit mz van r. 101 waar alles mee staat of valt, er werkelik wel inhoort. Prof. Kalff (Museum 1897, col. 179) konkludeert van niet; 't kon « volgens de varian- ten gemakkelijk uit den tekst verwijderd worden ». D" de Raaf doet me terecht opmerken dat dit niet volkomen El. 101-102. 47 juist is, dat nl. alle teksten ma hebben. Maar kan het, of liever, moet het misschien toch er uit vallen? Volgens p. 35 beschouwt D" de Raaf: Gods beveele doen reke- ninghe mi Och doot hoe sidi mi soe bi als eén regel. En aangezien hij (zie p. 74) geen lange regels toelaat moest hij toch wel ook aan deze aanstoot nemen. En welk woord komt dan in de eerste plaats in aanmerking voor zijn consilium abeundi? Natuurlik mi. Want de typografiese dispositie — die in mijn uitgave beter uitkomt dan in die van D’ de Raaf — toont duidelik aan dat we hier met een woord te doen hebben er in gevoegd om op bi te rijmen, door iemand die (net zo min als ik in mijn uitgave) her- kende dat dit alles eigelik een regel vormde. Met deze gronden die voor het uitwerpen van mz pleiten, schijnt het mij in elk geval gevaarlik op dit m1 een argument te bouwen voor Ev. = El. Vooral ook nog als men ’t volgende bedenkt. Moest n.l. me blijven staan dan zouden we dus volgens D' de Raaf’s eigen formule krijgen : « iedereen moet aan den dood rekenschap afleggen ». Is dit werkelik onzin en in strijd met El. 80, 89 enz.? Of zou ’t misschien uit die regels zijn toelichting kunnen ontvangen, zo dat wat onzin leek, volkomen in orde blijkt te zijn? Als we nl. die met elkaar in verband beschouwen dan zie ik op zich zelf geen bezwaar r. 101 zo op te vatten, dat die met andere woorden *t zelfde zegt als r.r. 80 en 89 nl. : aan mij als de door God gezondene moet gij rekenschap afleggen, — want de Dood (met ’n kapitale letter!) is toch per slot van rekening. de dood en iedereen weet dat zijn « mij rekenschap afleggen » — ’n allegorie-mysties euphemisme is voor « dus moet ge nu sterven ». En dan krijgt op deze manier de regel zulk een merkwaardige overeenkomst met Ev. r. 112 dat we deze twee verklaringen dan wel tot steun van elkaar zouden mogen aanvoeren. Ev. 112 zegt nl. volgens mijn opvatting (zie de noot tb.) Jy moogt niemand in je plaats stellen en El. 101: Zk ben hier de plaatsvervanger van God. Ook in de latijnse vertaling geeft 't equivalent van mi een goede zin : per 48 El. 107. me hic calculus (vs. 185). En zie van Gennep r. 722 : Die rechnung willen wir anfangen. Gaat deze laatste redene- ring op dan betekent D" de Raaf's argument dus niets voor Ev. = El. ; Ik merk bovendien op dat de uiting van Deth, dat iedereen hem moet volgen, gehoorzaam moet zijn, hoewel op zich zelf geen onzin, toch zeker minder nodig is (omdat die minder in de samenhang te pas komt) dan wat die Doot zegt (in geval men mi verwerpt of met mijn ver- klaring, behoudt). Beschouwen we nu onder die omstandigheden de plaats in ’t licht van de twee verschillende hypothesen dan krij- gen we ’t volgende resultaat : Niets spreekt er voor Ev. = El. in tegenstelling met wat D’ de Raaf meende. Volgens El. = Ev. is Ev 118 (to me) (1) en misschien ook r. 112 de reflex van El. 101 mz, een lezing die we gezien hebben dat waarschijnlik alleen aan dezelfde typografiese dispo- sities te danken is als we (mutatis mutandis) bij de dis- cussie van Ev. 96 moesten aannemen. (Zie supra p. 41. El. 107. Ende doet (mi een) verdrach van desen. Hier heeft ende de kracht van indien; zie Verdam in v. sub. 9 d. voor voorbeelden. Ook ’t Engels And heeft die kracht ; misschien ook in deze regel, in welk geval we thou in moeten voegen. D" de Raaf heeft mz een in zijn tekst opgenomen. ’t Is de vraag of we niet eerder Ende ghz doet verdrach van desen als de oorspronkelike lezing moeten opvatten en mi een als een invoeging beschouwen. Dat die woorden ook in 73, de vroegst gedrukte tekst voorkomen bewijst noch niet dat ze ook oorspronkeliker zijn. L. kan direct op de editio princeps teruggaan; H op B en die op een andere die de regel al zonder ghz las waarop B mi een ingevoegd kan hebben. (1) In volkomen overeenstemming hiermee heeft dan ook Ischyrius en dus ook y. Gennep ‘n equivalent van mi. El. 109-114; Ev. 132. 49 El. 109 goet. Tegen deze lezing is op zich zelf niets te zeggen, maar ik merk op dat de Eng. het door gold weergeeft (hij voegt er syluer bij) en Ischyrius door auri (possessio) en dat er dus waarschijnlik wel gout gestaan heeft. De rychesse van Ev. en de rerum opulentia van Ischyrius is de reflex van have. El. 111 gods ghedien. D" Kalff en D" de Raaf lezen met B.H. g(h Jebieden waaraan ze zeker wel gelijk hebben. Of daarentegen de laatste met zijn vermieden (in El. 112) ’t juiste getroffen heeft durf ik niet te zeggen. Maar ik weet niets beters. Kalff (Museum 5, 179) neemt blijkbaar geen aanstoot aan de overgeleverde lezing. Ev. 132 deth geueth no warnynge. Zie de noot van Pollard op p. 203, — een verwijzing naar Bale’s King John 2078 en naar Aischylos A gam. 737. El. 114. Nu houtet al met mi den voet. (B : houwet). In mijn uitgave had ik op grond van Kiliaen's voet- houden : Conferre pedem, collato præliari verondersteld dat het hier zou kunnen betekenen : Nu vecht iedereen met mij, dan : niemand is 't met mij eens, « no one indul- ges in my wishes and hence (= oec El. 115) 1 do not indulge others. D" de Raaf die mijn hence hier verkeer- delik opvatte als « daarvandaan » in plaats van « daarom » (oec, nl. ook geef ik w.n.v.) neemt die verklaring niet aan en wijst op ’t M.n.1. Wdb. 3, 629, enen voet houden en verklaart de uitdrukking = met iemand tred houden, met hem meegaan », ’t geen hij reeds bij mij als de ver- onderstelling van Prof. Verdam had kunnen vinden. Maar ik geloof dat er uit Kiliaen noch meer te leren 4 50 El. 118-119; Ev. 133. 