The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Exemplaren gebonden, de 6000 deelen en 3300 losse banden. Exemplaren ingensäld, de 76000 afleveringen. Vracht voor het papier en de port der proeven. Advertentien in ordersoheiden dagbladen. Divers drnkwerk, 1650 bestelling-lysten, 21000 prospectussen, 1000 biljetten, met papier. Reiskosten. Verzendkosten en porten. Onkosten (administratie, vuur, licht, z.) Colportagekosten. Bibliothek. Aandeel in  een 1858 marting. Naast een beschuldiging van ongeoorloofden nadruk, had hij telkens en telkens moeielijkheden met Hofdijk over de kopy; maandelijks zou eene aflevering verschijnen en maande-lijks moest de kopy letterlijk uit handen van Hofdijk gescheurd worden, die dan onder den indruk van het oogenblik zijn kopy half onleesbaar opkladde met potlood in spoortrein of op wandeling op sigarenzakjes, op vodjes papier, op alles wat maar eenigszins beschrijfbaar was, zeer tot belemmering van de regelmatige voortgang van het werk. Het debiet hiel in het begin geen gelijken tred met de noodige uitschotten; begonnen werd het werk met 102 inteckenaren, maar het klom door de ijverige colportage van Calisch tot circa 1200. Oeraamd was het werk op 4 deelen h./0.70 (part.) de aflevering: het geheel werd 76 afleveringen in 6 deelen, door de overmatige uitdijing, die Hofdijk aan de ro-mantische schildering der middeleeuwen gegeven had. Hofdijk gevoelde al schrijvende, dat de stof hem te omvangrijk werd; in de Voorrede van het derde deel, dat in Mei 1861 compleet wam, moest hij dan ook de bekentenis neerschrijven, dat de verplichting van den uitgever tegenover de inteckenaren hem in de noodzakelijkheid bracht samen te trekken, waar hij zoo gaarne had willen schilderen; want het Werk op de erst began schaal voortgezet, zou een omvang verkrijgen, die den anvankelijk geraamde verreweg oversehren moest; de onevenredige korte behandeling der 17° en 18° eeuw waren er het gevolg van; „naarmate de belangstelling van den lezer klimt wordt die tevens niet bevredigd". De beschnldiger was G. Maquardt te Brussel, die hem betichtete van ongeoorloofd uit de by hem uitgegeven Monuments de la Belgique overgenomen te hebben de prent Altaar J5<^ eeiiw^ opgenomen in de 52° aflevering van Ons voorgeslacht. (Dl. V tegenover biz. 10). (Brief an C. Muquardt 16 September 1862.) Aldus Kruseman in de Bouwstojfen (Dl. I biz. 412). De regelma-tige verschgning der afleveringen zou het anders niet doen Vermoeden. Brief aan Ferd. Claassen te Brussel 22 Februar 1862. Vgl. C. P. [Tiele] in Het Leeskahinet 1861. Bibliographisch Album biz. 244. HOPKINS, ONS VOORGESLACHT. 1858. In een under opzicht was het werk later een telegraphie voor Kruseman: de platen zoaden hem op den duur niet voldoen. "Schilders zijn niet alien steenenflächen en hadden de kunstenaars mij teekeningen geleverd, die door bekwam handen op steen waren overgebracht, dan had ik beter platen en te gelijk eene verzameling van teekeningen gehad, die de kosten dubbel en dwars waard zouden geweest zijn." Zooals gezegd is klom het debiet door colportage. In 1867, 3 jaar na het kompleet komen van het werk, dat "den band van vriendschap tusschen uitgever en schrijver wel eens gera-feld, maar niet [had] kunnen doen breken", ging het eigen-dom en het restant (290 exemplaren van de 2500) voor  een doom in het oog voor Fred. Muller, die zich daarover onbewimpeld in het Nieuwihlad uitte. Die aanval bleef niet onbeantwoord. Van Santen schreef in het Nieuwihlad terug ® en dat antwoord. Nieuwihlad voor den Boekhandel 24 December 1872. t. a. p. 7 Jannari 1873. t. a. p. 24 Jannari 1873. t. a. p. 3 Jannari 1873. t. a. p. 6 Angstns 1875. t. a. p. 7 September 1875. HOFDIK ONS VOOEGESLACHT. 459 neem ik hier over, omdat er aardige bijzonderheden in lass. voorkomeu over Kraseman en zijn opvatting als handelsman in 1858, tegenover den geest van 1875 onder de jongere conf raters. „Toen vriend KruBeman Hofdijk's Voorgealacht uitgaf, was een oplage van 2500 exemplaren zeker kolossaal te noemen, en omdat 't een fraai boek was, verdiende 't in veler handen te komen. Misschien was juist het bewnstzijn, dat een fraai boek goed verkocht moet worden, de hoofdreden waarom een voor dien tijd betrekkelijk groot getal ex. werd opgelegd. Maar die tijd scheen met rijp voor een zoo ruim debiet, met knust en vliegwerk moest het debiet bevorderd worden en de heer Kruseman zal zeker de eerste zijn om te erkennen, dat de heer Calisch met de colportage van den eersten druk van Om Voorgeslacht zijn gonden sporen verdiend heeft. Alzoo de eerafe druk is er alkunstmatig mgfiduwd (altijd volgens F. Müller]). Ik zou zegen, dat de eerste proeven van het colportage-systeem, door vriend Kruseman op grooter schaal toegepast, tamelijk goede resultaten hebben opgeleverd en hem aangepoord dat systeem ook met vrucht op andere uitgaven te blijven toepassen. Maar de eerste druk van Ons Voorgeslacht kon er niet geheel ingeduwd worden. Het fondsartikel kwam in andere han-den. De verkoop tegen verminderden prijs bracht den kooper en niet onardig voordeel aan en deze legde, nadat de voorraad uitgeput was, een nieuwen druk ter perse. „De uitgave daarvan heeft bewegen dat van een goed boek, van een populair geschiedkundig werk van een gevierden auteur, als de prijs laag gesteld wordt, een ruim debiet verzekerd is, ook al is de preraieplaat niet gelukkig uitgevallen. Ware de plaat fraaier geweest, het debiet zou nog grooter geweest zijn. Dat boek heeft verdiend, dat 't „dwingt ze om in te gaan" er op werd toegepast." En verder: „Zoo de eerste uitgever eene nieuwe wijze tot bevordering van het debiet van zijn papieren kind in praktijk bracht, is dan de latere nieuwigheid van den tweeden uitgever, de toevoeging van eene premie-oleographie, zoodanig af te keoren, als zou ze voor den boekhandel eerloos zijn? LACHT. 1858. "Hoe komt 'f dat Ofig Voorgedachi in ons Nieuwblad telkens gevraagd en nooit aangeboden wordt? Hoe komt 't dat 't debiet nog steeds toenerat? Zou 't ook zijn omdat 't een boek is dat verdieni gekocht en gelezen te worden? "Overproductie maar kan er van een goed volksboek te veel verkocht worden? Is een deel van het nationaal vermogen dan zoo sleclit besteed aan het Voorgeslachl, of aan änder ander goed volksboek of tijdsclirift, dat ten deele door middel van die nieuM-inodisclie colportage verkocht wordt? Is de boekhandel dan zoo benadeeld door een omzet met Om Voorgedaeht van onge veer /' 175.000, waar van hem als rabat weinig minder dan /' 50.000 overbleef? "Overproductie Is 't niet" Een heuchelijk teeken des tijds, dat ons volk mcer en raeer zin begint te krijgen voor lectuur? En als die lectuur goed en leerzaam is, mag dan daarop niet er de colportage worden aangewend dan op zoo menig geest-doodend en nietswaardig tractaatje, al ware 't maar bij wijze van tegengif?" Ons vasthoudende aan Muller's meening, dat in 1875 reeds voor het enorme getal van 7800 exemplaren ingetekend was, kan de oplaag van dezen tweeden drink op 10000 gesteld worden; op de fondsveiling, die na Van Santen's overlijden in December 1877 gehouden werd, waren er nog 160 exemplaren van deze oplaag over, welke a /' 7.65 overgingen in handen van Gebr. Koster en Bolle. Evenals de BUderdijk is Ons voorgeslachi thans het eigeii-dom van H. A. M. Roelants, die in de fondsveiling van den 18 December 1895 een exemplar met het kopyrecht kocht voor 300. Een under geschiedkundig werk, maar van een gansch anderen aard en naar onze opvatting evenmin streng wetenschappelijk, wam eveneens in 1858 in het licht: Het getuigenis der geographie in betrekking tot den Bijbel en het geopen-baarde scheppingsverhaal door Hugh Miller. Met een inleiding Een hven^herigt van den schrijver door Dr. D. Lubach, een 1858. soortgelijk werk als de vertaling van Hei Mcheppigswond'er van dienzelfden schrijver, dat Kruseman 7 jaar vroeger in 1851 eveneens in een vertaling van Dr. Lubach had uitgegeven. De geologic en de landbouw toch bleven, dank zij Staring's verblijf in Haarlem, voortdurend in Kruseman's gedachten en zoo verscheen dan ook bij Kruseman Staring's Voormasen en thans. Opstellen over Neerlands grondgesteWieid en het 14^ blad van de bekende Geologische kart van Nederland uitgevoerd door hei opographisch bureau van hei Beparienen van Oorlog, Uii-gegeven op lasi van Z, M. den Koning, naast Koenen's De Nederlandsche boerensiand hisiorisch beschreven en de tweede drk van Enklaar's Handbook voor den houder vafi rundvee (in de serie der Landbouwboekjes). Dit laatste werk was al in der onspeculatiefste nitgaven van die serie en nit dat oogpunt stond het vrijwel gelijk met twee hoog wetenschappelijke andere uitgaven, die thans een kostelijke historische bron zijn: Scherer's Algemeene geschiedenis van den wereldhandel en Buijs' de Volken van onzen itjd. Het ligt voor de hand, dat die appreciatie vooral toepasselijk is op den laatsten titel; had Kmseman den moed gehad de nit-gaaf hiervan door to zetten, dan zouden deze Bijdragen loi de ken- *Dit 14® blad was het eerste blad, dat verscheen. „PriJ8 f 1. —. De geheele Kaart zal hestaan uit 28 Bladen, en omstreeks f20. — kosten. Deze Kaart wordt niet in Commissionie gezonden, maar is op aanvrage by alle Boekhandelaren in het Reg voor lezingen. (Advertenie in Haarlenufche Courant 2 September 1858). "Zoals nit het Yoorbericht blgkt was ook dit werk een voorlezing geweest in de Maatschappij Felix Mentis; het verscheen echter niet in de serie der Voorlezingen, die op dit oogenblik door Kruseman reeds gestaakt was. "De eerste drik was verschenen voor rekening van de Gelder-sche Landbonwatschapp, van wie Kmseman in 1856 deze kopy tegelk met Snellen van Yollenhoven's De insecten welke den landbouwer schulenj Havelaar's De vlasbouw in Nederland, W. C. H. Staring's Handleiding tot het vloeijen van hooilanden voor den Kleinen landbouwer en W. Staring's De Belgischkempen voor f280 had overgenomen. 462 DE VOLKEN VAN ONZEN TIJD. 1858. 7ii8 vafi deii toestand der voornaamste 9taten in de tweede helfi van de negentieiide een werk en voortreffelijk standaardwerk gewor- den zijn. Wat in de vorige eeuw Tirion ondernomen had met zijn Tegenwoordige staet van alle volheren, wilde Kruseman oro grootseher, breeder schaal voor zijn tijd van vrijen handel en snelle gemeenschap doen en een werk in liet licht gevven, dat heldere begrippen omtrent land- en volkenkunde, en een juiste waardeering van den gemeenschappelijken toestand der verschillende volken en van de bronnen hunner welvaart zou behelzen. De compresse dmk in aanmerking genomen, was de gevraagde prijs inderdaad niet hoog. „Het plan was de gevraagde prijs inderdaad niet aan. AUeen de afdeelingen Belg I en Groot-Brittannien verschenen en mochten nauwelijks 100 inteckenaren en koopers heben. Bij een kostenden prijs van 1 77 1.50 voor de 2000 exemplaren van beide afdeelingen samen, kon Krnseman voor het restant (827 exemplaren) niet meer bedingen dan f 891, voor welk bedrag H. 6. Koster eigenaar werd. Zooals uit die aanstekening van Kruseman blijkt, behandelige het eerste deel, dat verscheen Belgie. Het had echter in de bedoeling van Buijs gelegen met Frankrijk te beginnen, maar later was hij daarvan teruggekomen. De voomaamste bro, die hij voor de bewerking gebruikte, was de Annuaire du Revue des deux mondes en het bleak hem dat die Annuaire "voor geen land minder bruikbaar" [is] dan juist voor Frankrijk; het heeft eene bepaalde kleur, die mij weinig aanstaat en niet gemakkelijk weg te maken is, terwijl het overigens ten aanzien van vele zaken buitensporig lang en ten aanzien van andere, die men voor de landslieden bekend veronderstelt, veelte beknopt is. Ik kan nu eerst bij de behandeling van Belgie eenige ondervinding opdoen en dan met Bei gevolg het grootere anvatten'*. Zoo begon hij met Belgie en ondervond veel hulp van Baarda, die de critische lezing der drukproeven op zich genomen had. Toen het deel zijn einde naderde, baarde de juiste Advertentie in Haarlemische Courant 29 October 1858. Brief van Bugs 2 Maart 1858. SCHESER'S GBSCHIEDENIS VAN DEN WBEELDHANDEL. 463 titelkeuze weer zorg aan uitgever en schrijver en toen ook gaf i858. Buis te kennen dat hij liever zijn anonymiteit wilde bewaren als schrijver van het werk, om redenen, die hij in zijn voorbericht zou ontwikkelen. Voor de benaming gaf Buis zelf de gewenschte oplossing door den titel vast te stellen; aan Buis' begeerte, het bewaren der anonymiteit, moest Kruseman töten en dat kwam hem te onpas. Want hoewel hij het niet gezegd had, was de hoop toch levendig bij hem, dat de naam alleen van Buis koopers van het werk zou lokken en de uitkomst leerde maar al te wel, dat dit anonieme werk een gansch mislukte speculatie bleek te zijn, dat ook bij de critiek een alles behalve gunstig onthaal ondervond. M. [P. N. Muller?] in De Gids, b. v. meende, dat Kruseman een Weldaad aan het publik zou doen met het tweede deel van de afdeeling Engeland niet te doen verschijnen, wanneer de bewerking daar- van even onvoUedig en gebrekkig zou zijn als het eerste deel. De secretaris van Bijnland had met dit werk geen dadelijk gelukkigen arbeid verricht; zijn aandeel in de vertaling van Scherer's Algemeene geschiedenis van den wereldhandel zou voor bet succes van dit laatste werk evenmin veel bij brengen. Integreel, niet daarom, maar ondanks hetgeen Buijs er toe bij bracht om N. S. Calisch ter zijde te staan in het vertalen van dit voor 6 jaar in Duitachland verschenen werk, en dat reeds in ^n jaar in twee oplagen in het Fransch verschenen was, kon „dit keurige boek^' bij inteekening niet meer dan 34 exemplaren halen. Het uit den aard der zaak loftuitende prospectus, waarin Kruseman op de hooge belangrijkheid van bet werk wees, had niet gebaat om het debiet aan te wakken-ren, want, bewe Erde Visserung in zijn recensie over de eersteacht afleveringen, hoe geleerd het werk ook zijn moge, het * Brief van Bays 21 Augustus 1858. — In het voorbericht gete-kend de Redactie staat daarover echter niets te lezen. * 1860 Dl. II biz. 159. * Gedeeltelk afgedrukt in Het Bijhlad van de Economist 1860 biz. 61. * t. a. p. 464 1858. Wer verwandte vernommen werden wir kommen, de beschrijig van den handel der volkeren in de oudheid, wat weten wij er eigenlijk van af? En dan nog, heeft die „wetenschap" vooron onze dagen wel practische waarde? Met een oplaag van 750 exemplaren en een kostenden prijs van 2865.75, gingen in de fondsveiling van 1867 600 exemplaren vooron 330 in andere handen over. En de reden dat ook deze onderneming, hoewel zij door P. N. Müller in Die Gids was aangeprezen, voorbeldeloos slecht ging, vertelt Kruseman in zijn Bouwstoffen Het zou zich hebben kunnen reden en zeker geworden zijn, indien de Dnitscbe auteur zijn werk bij het tweede deel niet had laten steken. Het bleef incomplet. Naast deze uitgaven, die van een geheel ander soort waren dan betgeen in vroeger jaren door Kruseran uitgegeven was, naast de steeds in dichten drom elkander opvolgende afleveringen van de Bilderdijk, die in September 1858 met de 45e aflevering (DI. XY) een einde nam, van de Brieve?i over den Bijbel, van de Wetenschofpelijke Bladen, van de nieuwe uitgaaf van Bulwer's Mijn romauy van nieuwe deeltjes of nieuwe titel-uitgaven van de Buitenlnndsche klassieken, werd de eigenlijke let-terkundige richting, Kruseman's eerste kweekeling, niet gezien; getuige de in dit jaar verschenen vijfde druk van Borger's Nagelateri gedtckten, met voorbericht van S. J. van den Bergh, de tweede druk van Da Costa's Kersl- en nieuwjaarsintreez Angen, ruim een maand na de kopj-aankoop daarvau van Tielkemeijer en de tweede druk van S. en boert uit dsn HoUandschen Spectator van J. van Effen. Beiangrijker, zoo men wil, dan deze uitgaven was het 'Op den titel wordt deze editie den 'vyfden' druk genoemd; in zgn voorbericht spreekt Van den Bergh echter also dit de „vierde" dmk is. De eerste druk was in 1851 verschenen bei Fuhri in de Etagere editie en als zoodanig in Kruseman's fonds gekommen. SCHEFPER- ALBUM. 465 Seheffer-album, waarvan de eerste aflevering, Dante en Beatrice ik. door Beijnen, in November verscheen. Bij het overlijden van dezen voor zijn tijd ongeevenaarden kunstenaar * rijpte bij den uitgever van Ten Kate's Christum remuneraf-or het plan ter eere van Ary Scheffer, wiens toe- komstige grootheid juist als christelijk kunstenaar indertijd reeds door Bilderdijk in IS 09 voorspeid was ^, een breed op- gtwat In memoriam te stichten ^. Van Westhreene, de redactcur van de Kunstkroniek, werd bereid gevonden voor /'TOO de redactie en het leveren der kopy, door hem en anderen te schrijven, op zich te nemen. De uitvoering van het werk was een aaneenschakeling van allerlei moeielijkheden, die opgelost moesten worden. Eerst de vraag of het letterkundig tractaat in 1855 tusschen Nederland en Erankrijk gesloten de voorgenomen uit- gaaf van het ^cheffer-alhum wel toestond en of er geen ge- gronde vrees zou moeten bestaan, dat de navolging in steendmk van in Frankrijk uitgegeven gravuren als nadruk beschouwd zou moeten worden. Mr. Aug. Philips, de rechtsgeleerde raadsman van de Vereeniging, adviseerde aan Kruseman, dat, naar zijn oordeely hiertoe geen redelijke vrees bestond. „Het tractaat — hetgeen inderdaad een uitbreiding der strafwet is — moet strikt tot zijn onderwerp blijven beperkt. De regten van een auteur op de voortbrengselen van zijn geest verschillen naar den aard van het voortbrengsel. Bij letterkundige werken heet dat regt propriete litteraire, bij kunstvoortbrengselen (platen, beeldhouw-werk, schilderkunst, muzijk) is het propriete arti- Hique, bij industriele voortbrengselen, (patronen voor weefsels, etiquetten enz. enz.) heet het propriete i7idustrielle. Ilet trac- taat nu spreekt uitsluitend van het eerste ; van de overige regten * 15 Juni 1858 te Argentenil bg Pargs. — The Illtislrated London Neivs van den 14 Juli 1858 (pag#41) gaf een portret met een kort levens- bericht van den overleden schilder. * Dichtwerken Dl. XI biz. 68. Een afbeelding van de Christus reniunerator werd als premieplaat gevoegd door D. Noothovcn van Goor te Leiden bg den vierden jaargang (1860) van zijn De Christelijke huisvtnend, — Bnijs noemde Kruaeman's plan een kostelgken inval. (Brief van Bnijs 27 Juli 1858). Schiffer-Album. 1858. wordt volstrekt niet gerept. Men kan hier evenzeer fransche platen uitgeven, of platen naar fransche schilderijen, als men vrijheid heeft om statuettes of afgietsels naar fransche beziden, aria's en zangwijzen voor een of ander instrument of couplet te arrangeeren, fransche dessins na te weven, en ^tiquetten te bezigen'' Met die zekerheid kon veilig voortgegaan worden. Natuurlijk — want bij welk werk ook zou dat van een leien dakje gaan — hidden somm ige auteurs, die bijschriften bij de platen toegezegen hadden, zich of slecht of in het geheel niet aan hun woord en vertraagde zulks aanmerkelijk de geregelde verschijning van de afleveringen. Maar ernstiger was het, dat de steeteekenaars niet opgewassen bleken te zijn tegen de taak dragelijke tee-keningen te maken naar de hun voorgelegde modellen. Met uitzondering van de schilderijen van Scheffer in bezit van J. A. Nottebohm te Rotterdam, S. van Walcheren van Wade-noijen te Araersfoort en J. Wittering te Amsterdam, waren het fransche gravures, die hun tot model dienden. Zoowel naar het oordeel van redacteur als van uitgever begrepen zij geenszins het christelijk poetische waas en de gedachte, die Scheffer in zijn schilderijen had neergelegd; een oogcnblik zelfs werd er aan gedacht Belgische teekenaars te hulpte roepen, maar financieele overwegden deden dit denkbeeld verwerpen. „Oh wat zou ik vurig wenschen U het middel te helj)en vinden om het zonder de gebrekkige en onzekere hulpmid-delen van 07ize lithographic te stellen, schreef Van Westh-reene'. Het debiet bleek dan ook ze>er, zeer middelmatig t^ zijn. Brief van Philips 5 Juli 1858. De G^nestet, die op zich genomen had een bgschrift te leveren by De honing van Thule werd vervangen door Allard Pierson,en Hofdgk, die Clovis in den slag bij Tolhiac zou behandelen, schreef een opstel over Calvijn. Mij dunkt, de smaakvolle uitgever van zooveel goeds, zal met leede oogen op dat werk neerzien. (Brief van De Génestet 4 Mei 1859). — Die verzuchting meermalen geuit tgdens het verschien van het werk, mag in geen geval toegepast worden op de laatste prent Mignon door Aug. Allche. Brief van Van Westhreene 22 Januari 1859. SCHEPFER- ALBUM. 46 7 reden waarom dan ook in 1860 een iiieuwe uitgave' met ver- 1858. anderde rangschikking der afleveringen, op touw gezet werd, die bet, naar het schijnt, uiet verder dan de eerste aflevering bracht. In velerlei opzicht is deze uitgaaf een merkwaardige verschijning; niet alleen om het niet slagen van de ondememing en de misrekening van Kruseman, niet alleen als een teeken van de steeds dieper en dieper zinkende kunst van Nederlandsche artistieke prenten. Hoewel het Scheffer-album niet op an lijn gesteld kan worden met de Bijbehche vrouwen en de Apostelen en profeten, ook oradat het geheel in proza geschreven is, is het uit een godsdienstig oogpunt daar toch wel een van de oogpunt bezien sloot die uit-gaaf bij Kruseman de reeks van godsdienstige prentwerken af, maar tevens opende zij een nieuwen kring in Kruseman's uit-gevers-werkzaamheid: Moll, Vosmaer, Pierson, Opzoomer, nieuwe nien, maar ook nieu We denken, nieuwe, ruimere begripen in Kruseman's fonds. De strijd tusschen gelöst en weten-schap, door de Brieven over den Bijbel aangewakkerd, ging beslecht worden ten voordeele van de wetenschap. Eerlang de nauwe relatie met Pierson, eerlang een uitgever van een gansch andere orde dan tot nu toe het geval was geweest. Niet lang zoude het meer duren of die strijd tusschen gelöst en wetenschap was inderdaad voor der Kruseman besist. Brief van Van Westhreene 7 Juni 1861. Vgl. Nieuwblad voor den Boehhandel 11 October 1860. De nieuwe uitgifte van 1860 begon met de Faust, van Opzoomer. Bracht die het verder dan de eerste aflevering? Ik vond van volgende afleveringen geen spoor, maar het mag opgemaakt. Worden nicht den boven-angenehrenen Briefen van Westhreene, waar hy schrijft, dass me... niets hebt gemeld van een tweede uitgave van ^t Scheffer-album met veranderde rangschikking der afleveringen.'' — Collationeering van ver- schillende exemplaren zou misschien licht kunnen verschafl^n, maar daarop alleen moet ook al weer niet te vast vertrouwd worden, daar de afleveringen zonder pagineering verschenen en fouten van de binders dus meer dan gewoonlgk tot de mogelgkheden gerekend kunnen worden. Nog sg vermeld, dat op de omslagen voorkomt een portret van Scheffer in houtgravure door W. Stam, dat niet teruggevonden wordt in het werk zelve. 80* 46 8 SCHEFFER-ALBtJM. 1858. Gelijktijdig, dat het Scheffer-album werd voorbereid, was dat ook het geval met de Stiehtelijke lecluur van Huet, die uiting zou geveii aan het voldongen feit van zijn overgang tot de moderne richting. En ook uit dat oogpunt bezien verdient het Scheffer-atbum de aandacht; de bijschriften zijn van een geheel ander gehalte dan de vroegere prachtwerken, niet uitsluitend kerkelijk-godsdienstig, maar niettemin wel degelijk berekend te werken op het bewastzijn, dat in elk mensch leeft, dat hij toch nog een andere roeping hier op aarde te vervullen heeft, waaraan het materieele levensgenot alleen onmachtig is te vol- doen. Zoo is het Sehejffer-album dan ook een uitgaaf van een hoog ernstige richting, die daarom misschien niet ten voile be- antwoordt aan de christelijke roeping, die Scheffer zelf in zijn leven als kunstenaar voorgestaan had. In het- Scheffer-album loopen als het ware samen de dra- den van Kruseman's eerste en laatste uitgevere-werkzaamheid. Chronologisch ongeveer in het midden staande van zijn maat- schappelijke loopbaan, staat het daar tevens als het einde van het begin en het begin van het einde. Die geleidelijk overgang in de richtig der nitgaven, die zich nu sinds een jaar of anderhalf vertoonde, ging gelijk mede met een verandering in het personeel van Kruseman's zaak. Een nieuwe machinemeester werd gevraagd '; Kruseman's rechterhand, J. J. Weeveringh, die tien jaar lang met lust en liefde werkzaam was geweest voor zijn belang, vestigde zich als uitgever to Haarlem, en ongeveer gelijktijdig met deze verandering ontving Kruseman een hartelijk huldebetoon van een zijner confraters. Na zijn uittreden als voorzitter uit het Bestuur der Vereeniging in 1855 was hij in het daarop volgende jaar 1856, een paar dagen voor de onthulling van het Costerbeeld, weer opnieuw als Bestuurslid gekozen, tegelijk met P. Kraav en A. Belinfante. En had achtereenvolgens als voorzitter en onder- Nieuwsblad voor den Boekhandel 5 Augustus 1858. VOOBZITTER VAN DE VEREENIOIN6. 469 voorzitter zitting gehad. In de zitting der algemeene verga- derung van 1859 moest hij aftreden en wat Gebhard vier jaar vroeger had gedaan, deed hij ook thans: hij bracht zijn vriend Kruseman en de andere aftredenden aan den gemeenschaften GROET EN WENSCH. Wijze: Wij leven vrij, wij leven blij, O Sparenstad, o Sparenstad! Hef vrg het hoofd omhoo! Uw schild met etarren, kruis en zwaard, Yertoon ze frank en vr^ aan de aard, Ontplooi nw vlag, gij zgt het waard: Vertoon ze aan aller oog! (bis.) O Sparenstad, o Sparenstad! Uw wapen, *t is uw beeld: Het KRUIS, het teekent hoe g^ leedt, Het zwAARD, hoe gg voor vrgheid streedt, Uw STARREN, wat de Drukkunst deed Door licht, aan de aard bedeld. (bis.) Maar Sparenstad! voelt gij wat 't meest Ons tot u trekken kan? — Wei schonkt ge aan 't Vaderland, 't is waar, Een Kenan Simons Hasselaar, Aan de aard een Lourens Coster — maar Ons schonkt Gefährlich het glas voor Kruseman! Bestraal hem sHemels gunst! Slechts vrengde en vree keer bg hem in, Woon met hem in zijn huisgezin, En kweekt, by hem den eedlen zin Voor "Wetenschap en Knust! (bis.) Nog ondervond Kruseman een kleine erkenning van zijn verdienste: klein, maar rein. H. M. de Koningin vereerde hem met twee porceleinen vazen wegens de opdracht aan H. M. van de Aurora voor J859. Nieuwsblad voor den Boekhandel 30 December 1858. Zoo had zich dan gaandeweg de uitgeverszaak ontwikkeld en was meer en meer Kmseman's naam en gevierde geworden. In het Haarlem van Zijn dagen — en het zoude tot zijn dood toe zoo blijven — was het noemen zijner voor letters A. C. alleen reeds voldoende om aan te dniden, wie hiermede bedoeld werden werden, confraters, wier handelsbegrippen niet volmaakt overnekwamen met de zijn, namen zijn uitgaven tot voorbeeld om eigen ondememingen aan den man te brengen 2; Kruseman werden een „coryphae" van den Boekhandel genoemd, wiens uitgaven alleen door zijn adres een gewild handelsartikel geworden waren in alle rangen van den handel, van het Bestuur der Vereeuiging af tot aan de uitventers van boeken aan de kruiwagens te Amsterdam. „Drie centen het stuk van de verkooping van den heer Kruseman" *. Die ontwikkeling zou zich in 1859 vooral uiten door het (link aanvatten der reeds in het einde 1855 met Storing's De bodi^i van Nederland begonnen serie van de Natuurlijke hUtor Im?i Nederland. Terwijl van dit populaire leesboek voor den beschaafden stand nog steeds afleveringen in het licht kwamen, verschenen in dit jaar eveneens de eerste afleveringen van De flora van Nederland door Oudemans, en van het Overzigt der geled, dieren door Snellen van VoUenhoven. De toekomst, het heben zou leeren, dat Kruseman zijn doel voUedig bereikte om in het huisgezin een uitmuntend werk te brengen ten behoeve. J. H. van der Beek te Amsterdam, die het eerst op groote schaal tweede-hands-handel dreef (Bouwstoffen). Dl. II biz. 484) adverteerde in 1859 {Haarlemsche Courant 12 Maart 1859) Het boek om te lagchen: „De Boeken in Nederland zgn over het gebeel veel te dnnr en slechts weinige liggen binnen het bereik van hen, waarvoor zg bestemd zgn, vooral is zulks het geval met hnmoristische en Inimige lectaur, ja zelfs de goedkoope uitgave van Dickens werken, vereischt nog eene aanmerkeiyke som om er eigenaar van te worden en wat heeft ecliter het Volk, vooral het Nederlandsche, dat onder zoo veel lasten en afpersing gebukt gaat, meer noodig dan vrolyke en opgernimde Lectur." enz. Nieuwsblad voor den Boekhandel 13 October 1859. 1. a. p. — Vgl. hicrvoor biz. 124. OITDBMAN, DE FLORA VAN NEDERLAND. 471 van eigen onderzook of ter mededeeling aan kindereu of kwee- Al reeds dadelijk in 1855 had liet in zijn bedoeling gelegen naast de geologic ook de botanie, de zoologie, de meteorologie en de anthropologie van Nederland in de Naiuurlijk historie op te nemen en had hij in het begin van 1856 tegen en honorarium van 15 voor het vel, Schlegel voor de zoologie, Snellen van Yollenhoven voor de insekten, Herklots voor de insekten, Lubach voor de anthropologie en Krecke voor de meteorologie weten te vinden. De Flora werd aangeboden erst aan Dr. Van den Bosch, den voorzitter der in 1845 op-erichte Vereeniging voor de Flora van Nederland, die de op-dracht niet aannara, omdat hij den tijd daartoe niet aan Dr. Kerbert te Zaandijk, Kruseman's oonden schoolkamcraad. De ziekelijke gezond Bidstoestand van dezen geleerde deed hem het aanbod van de hand wijzen, waarop Dr. C. A. J. A. Oudemans, toen nog lector aan de klinische school te Rotterdam hetzelfde verzoek kreeg en deze nam het aan. De uitgever had echter nog te veel omvangrijke loopende uitgaven om vooreerst aan de exploitatie van ecu dergelijkc nieuwe onderaeming te deuken. Niettemin zette hij zijn bakens uit; de groote opruiming van 1857 en liet ten einde spoeden der Bilderdijk gaf den gewenschten tijd en de eerste aflevering van Be flora verscheen in Januari 1859, ander-halfjaar na de 5* aflcvering van De bodern van De bodern van Nederland. Geraamd werd De flora op twee gewone deelen ^ en een atlas van omstreeks 80 platen ; de grondige en veclzijdige behandeling van den schrijver — tijdens zijn arbcid werd hij hooglecraar te Amsterdam — deed het uitdijen tot 16 afleveringen (3 deelen) en ecu atlas van 91 platen. Een grondige, maar tege- lijk voor een icder verstaanbare en bevattelijke studic werd ge- * Prospectus van de Boderti van Nederland dd. Mei 1859, van de Gewervelde dieven dd. April 1860 en advertentie in Ilaavlemsche Cou- mnt van den 30 Mei 1859. * Brief aan Oudeman8(?) 25 Januari 1856. ' Advertentie in Haarlemsche Courant 25 Januari 1859. 472 OUDEMANS, DE FLORA VAN NBDERLAND. 1859. sclireven over Nederland's plantenschat, leerzaam voor den lezer, maar tevens ook leerzaam voor den hoogleeraar zelve, die be- kennen moest, dat zijn eigen kennis gedurende de langzame voltooiing van zijn arbeid een niet geringen aanwas ondervon- den had \ Door de menigte platen, in houtsnede als in steen- druk, was De flora de kostbaarste afdeeling der Natuurlijke hisiorie. Om die reden zij liier de onkosten daarvau een plaats gegeven ^. Oplaag 1000 exemplaren. 1« afl. (XII en 80 biz.) 1500 ex. Y) n n jj n n 5.30 25.— Aan Honorarium k f 15 . — „ Zet- en drukloon, per blad „ „ 12.— „ Buitengewone correctie „ Drukken van 9000 omslagen met papier 185 Riem ordinair drukmediaan Voor het teekenen van 92 stuks platen, en overteekenen Drukloon van 92 platen, oplage 650 ex. Voor het drukken met kleuren van plaat 1—10, 1100 ex 35 Riem voor het papier der platen.... „ 12.50 Voor het kleuren van 500 stellen platten, met overkleuren 0.04* Voor het teekenen op hout „ houtgravuren, 327 stuks Exemplaren ingenaaid, de 400 ex. in afleveringen Exemplaren ingenaaid, de 500 ex. in deelen Vracht voor het papier en de port der proeven Advertentien in onderscheiden dagbladen Divers drukwerk, 500 bestellingslys- Transporteren 1300.— 1083.90 11 n n 362.40 980.50 2353.50 643.75 278.— 437.50  gekleurde platen 27.85. NATURAL HISTORIE VAN NEDBRLAND. 473 Transport ten, 5000 prospectus, billetten, met papier Reiskosten Yerzendkosten en porten Onkosten (administratie, vnur, licht, z.) "..... 91 Steenen k f 2.75 Klearen van 10 modelplaten 1 — 5 bedorven 1862 Platen kleuren f 158.76 (3735 platen) 1864 „ „ „ 131.83 (3100 „ „  bodeni van Norden (2 din. /' 11.75 opl Oademans. De flora van Norden... (3 din. met atlas, „ 27.85 Snellen van Vollenhoven. Ouerzigtdergelededieren (2 din. „ 9.40 Schlegel. De vogels van Nederland (1 dl. „ 1 1.90 — De visschen van Nederland (1 „ „ 4.70 — De zoogdieren van Nederland (1 „ „ 4. — — De kruipende die- ren van Nederland (1 „ „ 2.35 Herklots. Weekdieren en lagere dieren van Ne- derland (2 din. „ 9.60 Lubach. De beivoners van Nederland (1 dl. „ 5.40 Krecke. Net klimaat van Nederland (2 din. „ 7.05 )i n n n n 1000 ex.) f 3879.45 1000 „) « 11514.52 1000 ^ ) Jl 3555.40 1000 „) « 4744.60 1000 „) n 1689.70 1000 „) M 1449.30 1000 „) V 960.30 1000 „) y> 3799.70 1000 „) V 1989.37 1000 „ ) n 2582.85 f 36165.19 474 NA.TUITRLIJKE HISTOBIE VAN NEDERLAND. 1859. Het totaal bedrag, dat de Natuurlijke hutorie aan kapitaal in de ondememiug belegd, gaandeweg zou eischen, was niette- miu belangrijk genoeg om een waardige plaats te gaan innemeu naast Ofis voorgeslacht en de nichtwerken van Bilderdijk. Bijzonderheden over deze serie, de laatste der uitgaven, die Kruseman aan den handel zou verbonden houden^ zooals vroe- ger reeds gezegd is, ziju niet op te merken, of het moest zijn, dat het debiet in de eerste jaren alles behalve aan de verwach- ting voldeed en eerst langzaam aan voldoende zou worden. Kruseman oogstte echter den dank in van de geleerde wereld in binnen- en buitenland — het citaat uit de Goitingische gehhrfs Anzeigen in de Bouwstoffen is er een bewijs voor auteurs, die in de gelegenheid waren geweest de vruchten van hun studie beter toegankelijk te maken voor het grootere meer ontwikkelde publiek. Het doet mij zeer leed, schreef Snellen van Yollenhoven 2, dat ik door mijne onbescheiden navraag naar de meerdere of mindere satisfactie, die UEd. als uitgever van de Nat. hist, genoot, u onwille-keurig genoopt heb om nogmaals te overzien en te berekenen hoeveel opofferingen, vooral geldelijke schade, hoeveel zorgen en teleurstelling u die uitgaaf heeft bereid. Geloof mij dat he "Hartelijk leed doet, die schließlich zu ikomst van u te meten vernemen. Wat is ons land achterug geweest zijn dat men vroeger die lijvige werken van 10, 12 folio deelen met gegraveerde platen NB. in het Hollandsch geschreven uitgaf, indien niet ieder welopgevoed en gefortuneerd man het tot zijn pligt gerekend had van al die werken een exemplar te bezitten. En nu! — Ik geloof dat het getal al zeer gering is van personen, die op zoodauig werk inteekenen alleen om de uitgave maken. "U blijft ondertusschen de voldoening van een werk in 't licht geroepen te hcbben, dat die wetenschappelijke beschrij- Stick 31 S. 1229. De bespreking geldt daar de Weekdieren en lagere dieren door Dr. J. A. Herkles. Brief van Snellen van Volkenhaven 25 November 1861. NATIONAL HISTORIE VAN NEDERLAND. 475 ving van ois land ten minständen op de hoogte van zijn tijd be- 19. Handelt, werkelijk zonder uw initiatief zou nooit een werk van dat de nat. historie van ons land in alle opzigten behandelige, het licht heben gezien en dat u daarv'an de eere toekomt moge dan het opkomende geslacht erkennen, als de tijdgenoot daarvoor nog te weinig ontwikkeld is." Het opkomende geslacht erkende het, ten deele althans. Be bodem van Nederlandy De flora van Nederland en Be vogels van Nederland beleefden onder Exinken's administratie herdrukken en vooral met De flora had hij door de hoofd-commissie van de internationale tentoonstelling van tuin-bouw te Florence met de gouden medaille bekroond voor de inzending van dit werk en van de Pomona van Nederland. En thans? De Naiuurlijke his Forney schoon wie wenigstenscheinig werden, ständig nog ongevenaard in de boekenkasten van onze bibliotheken en van onze geleerden. De firma Martinus Nijhof schiit echter pogingen in het werk te stellen en nienwe reeks in het leven te roepen, wanneer althans dat gevolg getrokken mag worden mit de verschijning in 1896 van de eerste aflevering van De Nederlandschied immer ein door Dr. J. Th. Oudemans, welke uitgaaf sedert geregeld wordt voorgezet. Niet alleen dat Kruseman dan een serie. Standaardwerken in zijn fonds had opgenomen, hij had door zijn humane en welwillende wijze van omgang voor de toekomst nieuwe kachten aan zich verbonden, die alien als om strijd zich bij hem aanbevolen hidden voor nieuwe en hernieuwde samenwerking. De Tijd zou leeren in hoever hij gebruik zou kunnen maken van die voorkomende genegenheid. In 1859 bij het begin van de groote actie der Natuurlijke historie waren er oder verpörtet, die zijn krachten eischten, zijn Vgl. G. C. J. Vosmaer in De Nederlandsche spectator 1896 biz. 354. 476 BEIEVEN OVER WETEN IN GBLOOVEN. 1859. krachteu als uitgever, als handelsman, zijn krachten als mensch, als christen. De bewegte toch, die Huet in het vorig jaar met zijn Brieven over den Bijhel in Nederland had opgewekt, was geiiszins tot rust gekommen. Integendeel; de gemoederen waren nog steeds warm; heftig en fel werd het Bijbelsch vraag-stuk besproken. Een onpartijdig en tevens bezadigd oordeel was gewenscht, en Kruseman zelf, die in die dagen nog steeds gewöhnenste hoe langer hoe meer „ongeloof en revolutie" werd, meende dien gewensch. ten person gevonden te hebben in den Leidschen hoogleeraar in de zoologie en mineralogie, Jan van der Hoeven, van wien af en toe vroeger reeds bijdragen verschenen waren in het Album der Natuur, Het aanbod, dat de hoogleeraar hem deed een klein opstel over het twistpunt uit te gevven, nam Kruseman aan. In de Brieven over weten en gelocven een geschriftje van slechts VII en 38 bladzijden met het aan Baco ontleende motto: «Ex Divinorum et Humanorum malesana admixtione 9ion solum educitur Philoeophia phantMiica ned etiam Religio hcsretiea. Itaque salulare adm^dum est, si mente sobria fidei tantum dentur qua fidei aunf, waagde de schrijver, die volstrekt onbekend wilde blijven de materialis-tische levensbesehouwing en de daarbij hand in hand gaande „wetens Chappelijke" verklaring van God, Godsdienst en Bijbel, niet te ontzenuwen, evenmin te verdedigen, maar enkel, in afwachting van een te verwachten nieuwe wijsgeerige schoolen denkbelden bloot te leggen, welke nu juist niet geschikt bleken den storm over de Brieven van Huet opgestoken te bezweren. En bovendien nog, er werd weinig aandacht aan geschonken. 