Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
luttel zijner vroomigheid ten antwoord gediend en verweten werd: hoe (hij) partij goud van zijnen vriend Je Maire 9 ge- kocht en het de Comp. 2 realen op de reaal zwaarte duur- der aangesmeerd had enz, Baatzoekende seg ik, ten aanzien nevens hem door den Heer Generaal en Raden van Indië nu jongst tot den inkoop der zijde stoffen van de Mac- causche Portugees, bij resolutie gecommitteert zijnde, nevens anderen gezien heb: hij buiten tijds de Portugezen hare kisten en kassen op Comp. pakhuis staande, deed openen: de beste, schoonste, raarste, Maccausche zijde stukwerken (over de 1400 R. bedragende) voor ziju partikulier daar uitgenomen, bedektelijk doen tehuis brengen, mij op die conditie ook eenige gepresen- teert en twee schoone satijnen tot geringen prijs, zooals de Comp. de slechte in een massa kocht te betalen, toegevoegd heeft: waarvan eenige opening aan den heer Generaal zal. deed, die van der Lijo en den Portugees daarover hard aansprak eu ten mijnen verzoeke persoonlijk op-het pakhuis kwam. Doch den Portugees excuseert (zich) jegens zijn Es, hiermede, dat van der Lijn, de Ontvauger en meer andere vrienden, haar geil en monsters, om in Maccau voor haar stoffen te laten 1 Dr saager vau van Themen. 2 Gvutergcur van Tevonan op Formosa. 465 SALOMON SWERRS. maken,‘ medegegeven en die van het pakhuis doen brengen hadden; het welk dan schoon zulks ware, partikulieren handel was. Zoo staat mij en andere Raden van Indië nog wel voor, dat hij van der Lijn voor Le Maire aan zijn zwager Damman zalr. 1000 Rn. op Lourens Pietersz. Heijens ! naam doen remitteren, en den Heer Generaal een valschen wisselbrief laten teekenen had; alzoo de Cassier van de Comp. in Rade daarnaar gevraagd wordende, zeide, dies aangaande in cassa niets ontvan- gen, maar het briefken door den Heer van der Lijns last ver- leend had. Het welk bij den Heer Generaal zalf, met reden zeer kwalijk genomen en gezegd werd: zijt gij een Directeur of vroom dienaar van de Comp.; gij moogt wat anders wesen, (gij) zoude mij zoodoende tot een schelm of Comp. dief maken. Le Maire zegt evenwel doenmaals de 1000 Ra. onder van der Lijn, om over te maken gelaten had. Het is zoo het wil, de Comp. zijn deze duizend realen meer als een jaar na datum eerst in cassa goed gedaan. Hen vriend der Portugezen, niet om dat hij jegens den Heer Maetsuijcker in mijn presentie zeide: hij de Comp. uit geen oprecht hart of goeden ijver, maar alzoo lief den Portugees diende, alzoo een tijd in Spanje gewoont en de mis gediend had; van welk woorden Maetsuijcker mij voor het vertrek een attestatie vorderde, die om redenen tot mijn komst aan boord uit stelde; maar dat hij den Portugees conti- nueel voor schenkagie veel voordeel, de Comp. schade en alte mets met of voor haar groote negotie doet; ten aanzien hij heimelijk busten de andere Raden van Indië'e kennis, de fluit de Noordstar, 4 Augustus 1645, meer als half vol Portugeesche goederen, op den naam van Francisco Vieira de Figureda, doen laden heeft, als bi) deszelfs eigen ordonnantie mij (door sijne confraters daar hij het tegen loochende) ter hand gestelt, me de specificatie der goederen blijkt; daar nogthans Comp*. goe- deren alle niet ingenomen, maar namaals den 3é= September 1645 in Valckenburgh naar Wingurla en Souratte gescheept moesten worden. Over welk bedrijf doemaals als in het copie- boek te zien is, hard over Wingurla geschreven zij, alsoo de andere confraters soo grooten schenkagie van den Portugoee niet als wel hti genooten hadden, deswegen hun misnoegen uitkreeten. Don Figureda was wel bij den Heer Generaal zalr. van Ma- 1 Seeretaris van de Weeskamer, SALOMON SWEERS. 47 kassar op Batavia komende, alle zijne koopmanschappen aan de Comp. tot redelijken prijs te moeten leveren, toegestaan , die dan goede voordeelen zouden aangebracht hebben, daar nu ter contrarie alles zonder vracht of tol te betalen, met Comp. schepen kost- en schadeloos aan de markt gebracht, en de rest, zijnde over de 300 potten geconfijte gember enz. in Compagnies pakhuis gebracht, en door van der Lijn, in de wandeling den Hollandschen Portugees genaamd, verhandeld wierden; gelijk persoonlijk daarvan om redenen ongeveer de 100 Re. gekocht heb. Dezen heillozen Portugees zijn jacht is, als in uwe Bata- viasche negutie boeken op ultimo November 1643 gezien kan worden, op Compagnies ttmmerwerf ten deele op nieuws ver- timmert, en van alles zoo anker als touwwerk enz. behalve het verzwegene, voor R. 2550 voorzien geworden, daar de Kui- lenburgsche Equipagiemeester 1 zegt meer aan geprotiteert te hebben als sn /ang gedacht had. Dat de Muccausche Portugees als Christophel Soares en andere door den Heer van der Lijn, met partij touwwerk uit Comp. pakhuis sonder te betalen ge- accomodeert zijn, kan uit de negotie boeken bewezen worden. Of Uk. zulke accomodatien (gelijk Maetsuijcker ook voor Gos aan de Portugees gedaan heeft) daar UE. dienaren met de voor- deelen doorgaan en de Comp. in de lasten laten, niet jegens de borst steeken, leert den tijd. Bij aldien van zijne partikuliere handelingen en andere kon- kelfuserij van koop en verkoop van Compagnies goederen, als aok zijn gebruik der op intrest genomene penningen kwam te schrijven, zou UE. ontwijfelijk het’ lezen en mij het schrijven verdrietig vallen; doch daarop nader door UE. of eenige ge- committcerdens gehoord wordende, zal eenige levende exempelen aanwijzen, dat nu om andere niet te besinetten zoo lang uitstel. Fvenwel wil tot Comp. welvaren verhoopen, UE. hunnen staat wat beter verzekeren en een tweeden Brouwer voor (deneraal 2 met eenige bekwame Raden van Indië derwaarts zenden zullen, als reeds verstaan ten deele geschied te zijn, om veele en ook de voigende zaken tot Comp. besten te redresseren. bersteiijk alle ontijdige binnentijds verbeteringen van Comp. dhenuten (alzoo men op de menage letten moet) afteschaffen en some te desavoueren ; dewijl veele uwer ministers de order ed re LG vert van Maru, de weboorteplaate van van Diemen was Kuilenburg. Syd ore Hr neer wae (ovuverneuf-licueraal van 1631 - 1636. AS SALOMON SWEERS. wel tot uwen contentement in het nalezen (naleven?) der reso- lutien helpen beramen, maar zonder eenig aanzien of verdiensten, uit loutere gunst en partikuliere inzichten te buiten gaan; waarvan eenige exempelen en passant moet verhalen, niet om de Heer Generaals loffelijken naam te krenken, maar eenelijk aan te wijzen als dit van hooger hand gedaan, bij de mindere gevolcht wordt. Zijn Ed. zalt. heeft aan de hier voor verhaalde Sijmon van Alphen terwijl (hij) Baljuw buiten Comp. dienst was, eenige jaren lang 70 gl. maands en misschien ook rantsoen- geld laten genieten, gelijk nu mede de Secretaris en eenige Procureurs hare gagie neflens de profijten contrarie de order trekken. Dezen begunstigden vriend liet men het Fiskaalsampt als er eenige vetjes of duizende aan vast waren, nevens het Baljuws ampt, zoo beide de hooge- en lage rechtbank dag om dag waar- nemen; na Tsuits overlijden werd hem ex autoritate, onder een driejarig verband 150 gld. ’smaands voor Fiskaal toegevoecht, en korts daaraan, ook al buiten alle de Raden van Indié’s kennis, als hier voren is gezegt, binnen tijds, zonder verband of merite tot Extra ordinairis Raad à 200 Gl. ‘s maands ge- vorderd (hetwelk nu ten rechte verstaan bij UEd. gedesavoueert is) daar ter contrarie sommige Vice Commandeurs, na de expi- ratie hares tijds, onder een nieuw driejarig verband, die kwa- liteit wel tienmaal beter naar verdiensten meriterende, met hebben kunnen obtineren, dat hun tegens de borst is. De BEgquipagie Meester, een jong borst Ao 1633 met ons voor onbevaren bootsgezel uitgekomen, aan zijn Ed, zal". ver- maagschapt ! en uit loitere gunst nevens vele andere meer schielijk buiten costume op eigen houtje daartoe gevorderd zijnde, werd 120 Gl. 'emaands tot een nieuwejaarsgift vereerd; het welk hem andere wel hebben weten na te doen, als de Heer Croock en Caron, die daarom hare resolutien achter gehouden en niet overgeleverd hebben, op dat zulke ontijdige verbeteringen jegens de expresse order (gelijk met Boreel zalr. geschied is) niet zouden gedesavoueert worden. Het is op de Heer Carous uitreis gebeurd een soldaat bijgenaamd Heijcop, ook wat van van Diemens vrienden, evenwel nauwelijks eeu letter op het papier te zetten wist, door hem tot Adsistent, en 6 maanden in het Tsand geweest hebhende, met Caron voor Onderkoopman A 36 gl. ’smaands naar Tayouan vertrokken is. Verstegen 2 dit ' Van Diemen was te Kuilenburg geboren, zie eeu vorige uoot. 3 Was in 1647 Opperhoofd in Japan. SALOMON SWEERS. 49 mede verstandicht hebbende, vordert op zijne nitreis ook een klein jongetje van Jufvrouw van Alphens vrienden tol yong Adsistent à 12 G/. ‘smaands, daar het nogthans bij UEd. in Nederland geen vier gulden ‘smaands door voorspraak konde bedingen. Ziet eens mijn Meeren hoe liberaal uwe dienaars, vm der opper- hoofden gunst en goede comptotren in Indië te verwerven, van weduwen en wezen middelen zijn. Bij uwe Bataviasche negotiehoeken zal u kunnen zien, hoe de Comp. maandelijks aan de Japausche vrouwen en kinderen ! betaald 12 realen aan huishuur voor dezelve, behalven dat nog (aan) rijst genieten 18 realen; hetwelk met de rijst wel 36 realen 'smaauds bedraagd; dat alzoo eenige daarvan middelen, ook sommige niet hebben, tot laste van de diakonie, die al eenige duizend realen van Vincent Romein 2 geërfd en gelde genoeg hebben, behoord gebracht te worden. De roode gebakken steen, die in groote kwantiteit aan Comp. werken, als het ophalen van stads borstweringen enz. verbezigd worden , betaald de Comp. (op den ouden voet als voor dezen) tot 5 reaal het duizend, daar dezelve somtijds tot 4 en ordinair 4} het duizend verkocht worden. De geklonken roode dakpannen worden de Comp. tot 15 realen het duizend in rekening gebracht, daar den burger er maar 12 A 13 re. voor betaald, zoo guat het ook met den prijs der roode estrikken van 10 realen het duizend naar advenant mede toe; daar den Fabriek en Kapitein Silvernagel geen schade bij lijden kan, ten aanzien hij zijne pannen en steenbakkerij daardoor benefitieert, gelijk van der Lijn vok doet, mettegenstaande hem van den Heer Generaal zalt. steen uit zeker stuk lands te graven, ernstig verboden en bij hem tot nog toe uiet gelaten is. De paardenstal en toebehooren komt de Comp. jaarlijks veel te kosten, alzoo daar in de zestig zoo groote als kleine paarden onderhouden worden, behalven nog eenige partikuliere paarden, als drie voor van der Lijns kinderen en andere meer, die daar plaats en kost hebben. De negen ruiters of harque- lnaiers tut pronk of statie voor de caros, met vier eenharige paarden naar de kerk of buiten tot vermaak rijdende , genieten maandelijks boven hun randsoen ieder 2 Realen van 8; zulks de Instructie van 17 Maart 16:52, door de vergadenng van ' Iw Japansche vrouwen san Nederlanders gehuwd hadden Japan moeten verlaten. 2 Hij was vele jaren in Japan geweest en wel endert 1599. $e \ lar VOU 4 50 SALOMON SWEERS. de zeventienen, de Heer Generaal Brouwer zalr. tot reglement medegegeven , niet gevolgd, maar ter contrarie de pompeusheid meerder tot Comp. schade ingekropen is. Zoo dat men het getal paarden tot op tien groote en tien kleine, daaronder twee maar geen vier caros paarden, (zoo niet geheel af te schaffen is) gere- kend, verminderen , en eenige staldienaars elders gebruiken kan. Het welk dan nog genoeg om de landen te ontdekken wezen zal; mits de overige paarden in de stad onder de Burgerij, die daar gretig naar zijn, verkocht en te verzenden verboden worden; in welke gevallen in tijd van nood bij de werken, buiten Comp. be- lastinge wezen zullen. De Aovaardij is zooverre aw al geraakt dat Caron, ten pleissre zijns Juffvrs in Tayouan een caros doen maken en vier schoone eenharige paarden daartoe dressecren heeft laten. Lulke gebruiken in trein komende, door duldinge altijds verergeren , en lichtelijk andere Gouverneurs van gelijken daartoe opwekken zullen. Na de Heer Generaals zal. overlijden, Aeeft seder Raad van Indiëaan de Kooplieden en Adsistenten briefkens oan 4, 5, 6 en meer paarden verleend, zulks de kwanten dagelijks met 10 à 20 paarden als dol door de stad in en voorbij de her- bergen buiten de poort tot debauche rijden, en hare besoignes laten verachteren. Doch (zij) zien de Raad van Indië voor- gaan, die meest alle weken (als daartoe genegen) op het een af ander feest, kinder- of gastmaal vrolijk zijnde, somtijds s'nachts te tien, elf a 12 uren beschonken in het kasteel komen, om het gebed (dat bij van Diemen zal. te half achten gedaan werd) te laten doen, en het woord aan de Majoor te geven ; dat buiten fatsoen , gebruik en met gevaar is, alzoo alle de Kooplieden , Asis- tenten en ambachtslieden daarnaar ordinair wachten en opblijven moeten. Het ware wel noodig UE. van hier een bedaard, trouw, vigiland, ervaren persoon tot Ziyuipagsemeester naar Indië zondt, die geen kostelijke kassen, kisten, comptoiren , voetges (voetbankjes ?)) ebbenhouten ledikanten enz. voor zijn partikulier van Comp. dienaars en hont, heimelijk op de werf laat maken, verkoopt en met alle schepen partikulariseert '; op vele gast- malen trots een Raad van Indië, in kostelijkheid, ook te paard als een jonker en weinig of niet aan boord van de schepen, veel min in de ruimen compareert, maar ale een baanderheer domineert, en nu jongst de Raden van Indsë len veel. kosten laat ophalen en alsdan tot 25 R. ieder aan de Comp. verkoopt. Op Onrust wordt groote kosten voor de Comp. en voordeel eeniger partikulieren gedaan, niet alleen om dat door den Opper onverstandiysten dronken timmerman Marten Janes. en den Equipagie Mr. over de honderd varkens aldaar gehouden, en van Comp. rijst (die men uit de kielhalende schepen bij 1, 2 à 8 lasten ligt) gespijzigt, ook wel twee malen aan de Comp. ver- kocht worden. Zoo klagen ook meest alle de Schippers aan Onrust met hare schepen gelegen hebbende, over de groote ontrouw en onhebbelijkheden, die aldaar als ook op de werf gepleegt worden; alzoo er continueel 3 & 4 timmerliedeu voor partikulieren, van Compe. hout tot kasten, wiegen, duivenkotten enz. verarbeiden , waar voor ieder Schipper vertrekkende, 25 à 30 planken meer als gehad heeft op de scheepsrekening tee- kenen moet, genooten te hebben. Loo brengt de Equipagie Mr. ook maandelijks 40, 50 à 60 Realen aan de houtzagers uitgegeven te hebben in rekening ; dat nogthans met Comp. slaven en ketting boeven ordinair ver- spaard kan worden. Insgelijks maandelijks 30, 40, 50 en ook 60 realen voor een zondagschen arbeid van 29 timmerlieden , in plaats van Gods woord te hooren; UE. kannen denken mijn Herren hoe druk men ‘t hebben moet, daar men de jachten der Portugezen (toch tot partikulier voordeel) in de week weet te vertimmeren. En om de eigenbaatzoeking voor te komen, diend ook afgeschaft, dat de Equipagie Ms. geen houtwerk van Chinezen of anderen van 8, 4, 5 à 600 Realen toe, aan jati en baaije, zou dik als dunne planken balken enz. koopt , sonder overstaan eens vromen Raads van Indië, gelijk awe order wel dicteert, en nu zonder nadenken niet geschied. Wel ts waar ik altoos bij resolutie over de Equipagie gesteld, maar daarin niel gekend ben, ten aanzien mij in hel aanvangen dier charge moudig dacht, alles opgenomen en de boeken daarvan geformeerd ook waar behooren af- en aangeschreven dienden, ‘t welk sijn Fdelheid zalt. dacht wat nieuws te wezen, en zeide zulks veel spils en moeite bibrengen zoude. Deswegen gelastte mij zoo lang te wachten, tot dat het nu begonnen en bijna half vol- bed SALOMON SWERRS. tooide pakhuis en paleis van den Equipagie Mt. zoude gemaakt wezen, -en dat men alsdan alles van de oude plaats in het nieuwe pakhuis te brengen, pertinent aanteekenen moest, dat nog al eenigen tijd hebben moet. In somma zag wel zijn Edelh. daartoe niet inclineerde, en ik den onverstandigste Kui- lenburgsche Equipagie Mr. over al zijn onbehoorlijk doen gelijk geven moest, over zulks trok mijn handen daar af, gelijk een jeder bekend is, om altijds niet in zijn Edelheids zalr, disgunst te leven. Het zoude goed en profijtelijk voor de Comp. wezen, van UK. geordonneert werd, dat men alle de Chinezen, nog aan de Comp. over de ton gouds op Batavia schuldig zijnde, haren debet, gelijk gepresenteert hebben, in arak tot den ordinair ge- stelden prijs liet voldoen, daar de Comp. nu maandelijks zulke som gelds contant voor betaald; waarmede de Chinees en de Comp. beide zonder nadeel geholpen zouden zijn, doch dit is tot nog toe door andere arakbranders , niet aan de Comp. ten ach- teren zijnde, met schenkaadje aan de grooten voorgekomen. Den Ontvanger Wonderaer ' een rijk, slecht? oudachtsg man zijnde, die dit jaar mede naar Nederland gedreigd heeft, 2 doet alles zonder controlleur of sabandhar contrarie de order naar zijn welgevallen; verkoopt besoar aan de Comp.; geniet boven: zijn 180 gl. 'smaands, 2 procento voor courtage der diamanten die op Batavia gekocht worden: ook groote schenkaadje van alle komende en vertrekkende vaartuigen (daarop eed behoord te doen) ook zijne boeken te laten nazien, hetwelk bij mij uit den heer Generaal zal‘. last niet geschied is; als ook den Secre- taris van der Keer ‘sboeken, om te zien, alzoo geen goede renommé had, of hij de Comp. alle ’s Heeren geregtigheid , waar- van 1200 Realen eenige jaren aan de Comp. ten achteren gebleven was, al in rekening gebracht en goed gedaan had. Doch niet bekwaam zijnde het Secretarisampt van de stad te bekleeden , vondt zijn Edelheid zalr. geraden, alzoo Mevrouw Generaals en van der Luijn voor 1800 R. zich als borgen aan de wees- kamer gesteld gesteld hadden, hem, zonder advijs van de Raden van Indië in van Alphen's plaats bij provisie Baljuw te maken, tegen aller ingezetenen en der Chinezen dank, die altijd voor zijne vuile schrobberij bevreesd waren en dagelijks daar als Hiop geplaagd worden. ' Ontvanger Generaal Sebald W. ? Hier schijnt een woord vergeten te zijn, mogelijk: fe gaas. SALOMON SWEERS. 53 Doch wat zijn Edelheid daar toe bewogen heeft is God bekend, maar kort na deszelfs overlijden, in Mei 1645, ordinaris de verkiezing der Magistraten gedaan wordende, kwam Pieter Kemp, nu Vice-President van Schepenen, uit naam der Burgerij bij deu heer Maetsuijcker en mij verzoeken, Maetsuijcker zich verkleinen en het Presidentampt van Sche- penen (als zijnde wat profijtelijk) voor dat van de Justitie aan- nemen wilde, alzoo hij van zijn confrater den Schepen Buijckje Buijckjes s verstaan en den Baljuw van der Keer persoonlijk legen hem Buijckje gezegd had » ziet daar heb ik nu 100 R. voor eon boete, daar moet nu Van Alphen de helft van beb- ben», denoterende hetzelve zoodanig als dat Van Alphen hem om de helft der hoete te recht hielp, en deswegen de Burgeri), alschoon het hun van der Lijn door onverstand gelast had, Van Alphen niet uomineren wilden, opdat de in- gezetenen door zulken President en Baljuw, die met malkan- deren parten (deelden) uitgezopen (uitgezogen) verdorven en naar anderen plaatsen gejaagd zouden worden. Het is hoe ‘t wil, Van Alphen stondt doeumaals naar het Schepen Presidents- ampt, de Baljuw verzocht daartoe adsistentie; het zijn beide uitnemende groote vrienden, zulks ‘t niet buiten presumptie en zoo den heer Maetsuijcker te beurt gevallen is. Derhalve zoude van opinie wezen bij aldien zich eenige deflige of voorname persoonen met hun familién naar Indië te gaan, presenteerden, schoon daar niet geweest hebben bij UEd. dienden aangenomen te worden, om het Baljuwe, Fiskaals, Ontvangers en Equipagie Mrs. ampt, ieder ua zijne gelegenheid te bekleeden, alzoo deze genoeg gegraasd, het meeste verstand noch de bemindheid tot die charges niet hebben, en daar en boven naar Nederland te keeren voornemens waren. Waat 6g aldien UEd. dese ampten alhier wiet en begeven, sullen ze andermaal aan eenige favoriten in Indië gegund worden; gelijk alreede een rijk vrijman, Pieter Kemp, althans kapitein der Bataviasche burgerij, die een zeer kwaden naam sijne Turkeche reis, als te Enkhuizen te vernemen is, nagaat, zijn dienst tot Equipagie Mr. presenteerde; daar apparent wel toe- geraken zal, alzoo groote partikuliere handelinge met den Equipagie Mr. in Comp. doet, en daar en boven met den Heer Maet- sucker, penningen tot geringen prijs à & pCt 's maands neemt ee ———— ee en ' Ovk wel grechreven Buicke Buickes. Hy was de oom vaa Rijchlof van Guens, later Goav.-Geuer. 54 SALOMON SWEERS. en wederom tot hunner beider voordeel, onder den Chinees op Batavia & 2 pCt. of meer uitzet; dat groot verband onder malkanderen maakt. | De ververschingen die door den Dispencier en Opperkoopman Backer aan de schepen vrij slordig in rekening gebracht wordt, kan wel verminderd, meest of geheel afgeschaft worden, alzoo het de Comp. niet veel verstrekt en groote kosten aanbrengt, ten aanzien daarmede niet naar behooren of vroom gehandeld wordt; niet alleen om dat zeer dikwijls op scheepsrekening zetten het geen nimmer genoten hebben; maar daarenboven gelijk den Heer van der Lijn jongst op Schepens t maaltijd, daarvan een briefken van den onder Bottelier hem overgeleverd en geteekend had, hetwelk bij hem op de maaltijd overluid ge- lezen en van dezen inhoud bevonden werd: Dat voorsz. Backer behalven de schenkaadje, 10 pCt. avance op de varkens, 5 op de hoenders en zoo voorts op alles naar advenant, ook eenige partikuliere schuld van Comp. wijn in de stad voldaan had enz.; hetwelk men hem ten nagelen zoude doen uitzweren. Dat daar nog alsoo bij gebleven en niets in gedaan is, moet wezen (dat) sommigen der Grooten al te mets hare begunstigden of bloedverwanten met het een en ander uit 's Comp’. magazijn verzien. Het gaat daar waarlijk met de vivres al te slordig toe, gelijk UE. daarop in de Heer Generaal Brouwers Instructie op het 18de artikel wel gelet, maar tot nog geen verbetering be- komen hebben. Want in alle de partikuliere brieven jaarlijks aan de kamers geschreven wordende, zegt men, zóó veel uit zulk een schip van de overige provisie ontvangen, en van 15 leggers wijn altemets maar tien opgevuld te hebben, en zoo voorts; zonder dat de opvulling ten overstaan van de een en de ander officier, maar eenelijk bij den Dispencier geschied, die uit teder schip, zoo wel van het een als ander zoo veel als wil achter de hand houden en de Compe. te kort doen kan. Het getal der bekenden die op Batavia vrij magazijn of alle vivres om het halen hebben is te groot, en zijn: de Heer Generaal; alle de Raden van Indië; de Opperkoopman des kasteels: de Secretaris van den Hr. Generaal; de EquipagieMr. (die toch genoeg uit de Vaderlandsche schepen ligt) de Dispencier en zijn maat. Die allen meest sterke familiën, en tot Compagnie’s lasten veeltijds gasten, en sommige groote ja ook slordige huishoudingen en ' Van HI. Schepenen. SALOMON SWEERS. 55 al te mets eenige begunstigde commensalen hebben, dat de Compe. al vrij wat lastig valt; alzoo bij mijn tijd gebeurd is, den overledene Opperkoopman des kasteels in een maand 185 kannen wijn, en alles zoo naar advenand gehaald had. Over zulks ware het niet vreemd UE. ordouneerden om dergelijke ongeregeldheden voor te komen, dat niemand als den Generaal vrij halen, en de Raden van Indië maandelijks boven haar 30 R. randzoen geld, 40 kannen wijn, 40 pd. boter, zoo vleesch als spek, met 8 kannen azijn en 2 dito olij, ook vrij kaarsen, dammers of flambouwen, water en brandhout. hebben moesten en geen auderen meer, als den Opperkoopman van het kasteel, die veel aanloope heeft en boven zijn 18 Re. randzoen geld, bijna zooveel als een Raad van Indië van het boven ge- speciticeerde behoord te genieten. In welken geval zeer noodig zij, het Dispenciers ampt, als voor dezen, bij een ongetrouwd vroom Onderkoopman maar geen Opperkoopman van 90 gulden ‘s maands, waargenomen werd; die zijn residentie in het kasteel en niet in de stad hebben moet, daar anders gelijk nu den Onderbottelier Harmen doet, alles naar huis om te slempen ge- zonden wordt. Zoo diende dan wel op te houden dat geen Raden van Indië of iemand anders vermochten, van ‘sCompe. rijst, witte of zwarte sutker, ook slaven, zonder te betalen, voor koks, wasschers enz. tot haren partikulieren dienst te gebruiken, gelijk nu al te veel geschied. Om de Bataviasche burgerij te verbeteron en te doen aanwassen, als ook meerder gerechtigheid (door) de Compe. te laten genieten, al schoon het bij de Raden van Indië, na zijn Edelhdd. dood van 10 op 5 pCt, verminderd is, zoude het mijns oordeels zeer nondig wezen, men (n)iemand naar Nederland, het zij Compe. dienaar, vrijman of hare kinderen licentieerden voor en aleer hunne huizen, tuinen en erven verkocht hadden, Want die mogende staan laten, gelijk geschied, worden somtijds de jaarlijksche huur- en pachtpenningen door hare administrateurs, in profijt gevende koopmanschappen op ieder schip wat naar Nederland (vertrekt) tot uwen nadeel over- gezonden. Het ware mede wel noodig zulke vermogende Comp*. dienaren als van Alphen, die wel 30 duizend Ra; den Fabriek Silvernagel niet veel minder, en de EquipagieMr. ongeveer 5 à 6 duizend Ra, aan nieuw gebouwde steenen huizen op Batavia en anderen meer hebben, die verkoopen, of zich uit uwen dienst bezeven moesten , alzoo het ongelooflijk is, wat de Comp. daartoe al stilzwijgende moet contnbueren, waarvan een klein exempel 56 SATOMON SWEERS. zal aanwijzen. Silvernagel die alle materialen van hout, steen, kalk enz. alleen zonder iemands overstaan voor de Comp. koopt, weinig tijds voor ons vertrek 15 à 16 steenen huizen om te timmeren onder handen had, verzocht in Rade van Indië al het ijzerwerk daartoe behoorende (niettegenstaande daar ettelijke vrije Hollandsche smits zijn, die het brood daarmede onttrok- ken wordt) op Comp. winkel tn ’t fort mocht. gemaakt, en als dan het gemaakte werk bij het pikol, als ander ijzerwerk be- taald worden; het welk hem als den Baljuw en meer anderen voor dezen toegestaan is. Considereert eens Edele Heeren, hier geeft de Compe. den arbeid en het vuur toe, bij aldien het ge- wicht nog al vromelijk betaald wierde. Ik zeg niet dat men Comp. arbeidslieden, slaven en materialen daartoe gebruikt, dat zij verre; maar dient verboden te worden, men 'e Comp. slaven, zijnde ongeveer elf honderd, op Zondagen ieder voor een à twee stuivers, niet op partikuliere gronden laat arbeiden, alzoo dien dag van God de Heer om te rusten ingesteld is. UE. zeggen in haren generalen brief van 2] September 1644 wel ten rechten, veel moeiten om het volk te suppleren gehad hebben. CE. gelieven nu eens te zien wat acht daar op gesla- gen wordt, alzoo met deze vloot ongeveer 150 persoonen , wiens tijd niet half uit is, boven het geordonneerde getal door gunst en disordre van de.een en de ander overvaren, die de Gecommitteerdens hadden behooren te ligten; hetwelk niet ge- schied zij, alhoewel sommige Hoofdofficieren der schepen klaagden voor zulk een groot getal van volk niet geprovideert te wezen ; gelijk wij op de Vreede Ao 1642 met 90 koppen te huis ge- varen, nu met 185 zielen tegen wil en dank vertrokken; het- welk 45 persoonen op een schip te veel, en recht tegens UE, order strijdende is. Het is gelooflijk UE. in toekomende zulke zware equipagie niet meer zullen effectueren; het kon ook wel onnoodig wezen, ten aanzien althans Comp. navale macht bestaat in 22 retour- schepen, tien schepen die in het land verblijven, 27 fluiten, 42 jachten en 4 quellen, behalven de champans, chaloupen loodsboots; het welk te zamen 105 stuks maakt. Die nauwelijks ten dienste van de Comp. behoorlijk zal weten te emploijeren, alzoo door den oorlog de goederen in Europa zoo niet getrokken en nu met den Portugees alsook den Amboinees in vrede zijn, de groote schepen tot den binnenlandschen handel perijkelshalven onnut, toch tot overvoer van volk dienstig SALOMON SWEERS. adv (zij). Hierbij komende hoe hel verder ontdekken van de uicuwe Zusderlanden ', het kruissen op de Chineesche jonken naar Japan tenderende, en de adsistentie aan de Indische Princen te doen door UK. gedesavoueert wordt; ook niet apparent (is) de zilverschepen bij de onzen met kruissen gevonden zullen worden , gelijk menigmaal onderleid en telkens mislukt is. Nieuwen oorlog te beginnen is voor de Comp. schand- eu schadelijk, dewijl die van Banjarmassin of Kotawaringa, Cambodja, Bouton, Cochin-Chiua en andere plaatsen meer hare lang gedreigde straffen nog niet erlangt hebben, en te bevrezen zij (alschoon LE. haar gaarne aanzienlijk gestraft zagen) de Camp. daar weinig avantage op hebben zal, gelijk aan die van Bouton, Cambodja en Cochin-China wel gebleken is. De Spanjaart zal ook zoo licht niet ale haar sommige imagineren van Tidor of wil de Molukkea en Manilla te drijven zijn. Toch vooreerst zal op Ceilon, door Jan Thijsz. kwaad beleid de zaak met Radja Singa zoo niet vereffend kunnen worden, alzoo de Por- tugees dat werk wel besteken en zijn voordeel tot Compe. schade daarmede gedaan, Singa aan zijn zijde gekregen en tot de Nederlanders openbaren vijand gemaakt of hem daarvoor doen verklaren heeft. Wel is waar het de Compe. smart, dat zulke kostelijke schepen als Mauritius Kyland enz. zoo achteloos bij uwe loshvofdiyje dienaars verzeild, verroekeloosd en verloren 2; ook de officteren daarover door den Fiskaal, contrarie UE. mee- ning, wiel aangesproken of in rechten betrokken worden, maar ter contrarie in hare ampten naar de beste kwartieren van Indië verzonden zijn. Dat er aan des Fiskaals vigilantie veel zoude dependeren kan niet bevroeden, alzoo hij tegen geen gekwali- ficeerde personen, tot Opperkooplieden en Schippers incluis, zonder den Heer Generaals expresse ordre durft of vermag te procederen ; die zijne favoriten, als menigwerf bewezen kan worden, voorbij ging; gelijk ook nog dagelijks bij de Raden van Indie gedaan en de zaak bij haar van 24 lasten partiku- lieren rijst met Compe. schepen over te voeren , geaccomodeert wordt. De vrije Notarissen, laat staan de Secretarissen, die au alle Compt. geld, cuntrarie de ordre winnen, vermogen goen altes- tatten lut lusten eeniger gekwalificeerde dienaars te schrijven, tuur en aleer daartoe van de overigkeid consent hebben, het ' Dvor Tasman en Visscher inl643 —46. 3 In Februar 1646, aan de Kaap de Goede Hoop. 58 SALOMON SWEERS. welk wel om UE te blindhokken en sommige haar personagie te doen spelen, uitgevonden is. Dat men de kleine uitzettingen, als naar Solor en andere plaatsen meer hoopt te excuseren en door partikulieren te laten waarnemen, zal uiet willen wezen dewijl de burgeren op Batavia weinig en eenige daarvan rijk, ook zoo na aan de Comps’. beraamde en nog te maken ordre verbonden zijn, dat geen meer of somtijds weiniger profijt als Comps. dienaars weten te doen; deswegen handelen dezelve met uwe ministers of aan- zienlijke mannen in Comp. dat haar beide niet schadelijk is. En nademaal de Portugezen en Engelschen, die op de kust van Coromandel, Maccauw en veel andere profijt gevende plaatsen dikwijls eenige harer goederen , als fijn lijwaat, stukwerken enz. op Batavia zonder tol te betalen en ten redelijken prijs te verkoopen, wordt toegestaan, en door hunne schenkagie ordinair meer faveur als een Nederlander genieten; daarom zeide zekeren Heer op een tijd wel: bij aldien de Nederlanderse of onze natie het gebruik der Chinezen gevolgt en altoos als iets aan de grooten te verzoeken een vereering gebracht hadden, Batavia zoude wel overlang uit een ander oog gezien en beter van burgeren voor zien zijn geweest. Dat te gelooven zij, dewijl het alzoo verre (God betert) met uwe ministers gekomen is, dat sommige zich niet schamen in mijn en anderen Heeren bijwezen, tegen de aanzienelijke Chinezen te zeggen: dat de Chineesche Anackodas of kapiteins der jonken doenmaal eerst ait China gekomen en tot dezen persoon gelogeert wezende als met hare giften vol- gens oud gebruik de ronde deden, nu beter en meerder zijde stoffen als voorleden jaar moesten brengen of dat men ze anders wederom sturen en de stoffen verachtelijk voor de voeten smijten zoude ; hetwelk den persoon haar te boodschappen aannam. Daarom zeggen UE. ten rechten: dat de Chinezen door onbillijke bejege- ningen uwer dienaren dikwijls (gelijk op Batavia en Tayouan ge- schied) achterblijven, want (ik) heb de aldergrootste van Indië hooren sustineren, de Chinezen op Batavia geen goede stoffen of koopmanschappen brengende, men die tegen hun dank ver- branden mocht. O/ het ware te wenschen UE. bekend ware, hoe in Indië door giflen en gaven contrarie UK. ordre, de bergen en rotsen vermorseld worden. Alhoewel UE, het munten van kopergeld om redenen die men wel kan bevroeden expresselijk afschrijven, zoo zijn noch- thans op Batavia onder schijn van noodzakelijkheid niet alleen SALOMON SIVEERS. 50 kwantiteit (van) kopere oortgens en halve staivers, maar ook eenige tonneu gouds aan heele, halve en kwart realen van 8, zeer slordig, te ligt en het valear niet van Japans schuit zilver gegoten, eu door de Compe. van de Chinezen en Frans Goudsmith doen maken, daarin van der Lijn op zijn eigen houtje eenige maanden na het aanlanden Uwer Edelens brief, te zijner profijt gecontinueert heeft, alzoo (hij) zeide de Compe. nog ettelijke kisten zilver had die evenwel geguten moesten zijn dewijl men daarop 75 proC. avanceerde. Dit was de dek- mantel, en ik verklaar jaarlijks zeer groote kwantiteit schuitzilver, door Uwe dienaars partikulierlijk uit Japan op Batavia gebracht en daarmede alzulke realen van gegoten worden ». Toch wat zullen de minderen doen als haar meerderen zien voorgaan , het welk noodzakelijk tot Compe. nadeel gedijen moet; het heeft alrede eenige Chinezen in het valsch namaken dier spetie het leven gekost, en is te bevreezen (dat) daarbij niet blijven en nog meerder onheilen baren zal. De gezondene Zeeuwsche oortgens en Hoornsche duiten bewaarden (ze) nog onbezien nevens veele andere goederen, door van der Lijns uittermate groote slofheid, tot Compe. nadeel (in) de pakhuizen. UEd. mogen zich niet verwonderen over de stoutigheid uwer dienaren van het munten of gieten des gelds, ten aanzien zich durven imagineren tot het legitimeren van Carons speelkinderen 3 ge- machtigd zijn geweest; doch het ware te wenschen Compagnies dienaars hare meesters en de meesters hare dienaars kenden. Daar wordt gehoopt de Latijnsche school al vrij wat op Batavia kostende, goede vruchten zal voortbrengen, dat nanw- lijke gelooven kan, alzoo daartoe eemige mestizen ook zwarten, bij uns van de Portugees veroverde gongena, wiens ouders men niel kend of weet in echt of onecht geboren zijn, geleerd en opgevoed worden, die gemeenlijk 15 à 16 jaren oud wordende tot debauche en hoereeren slaan. Tock alschoon het gebeurde daarvan eenige tot Predikanten, gelijk de intentie se, gepromo- weert wierden, zullen van geen Nederlanders in de Duitsche kerk gehoord of bij onee Predikanten in de kerkenraad gead- milteert worden, alzoo de proponent Mfr. Cornelis Seenen, een gebvren Rundanees, doch zeer goed, goderuchtig, wellevend en atichlig leeraar, die onder de mestizen en zwarten op Batavia ' Ter zijde staat: Kemp vraagde mij ‘t ook doen wilde. 3 Verwekt by eene Japansche vrouw. 60 SALOMON SWEERS. grooten dienst, ja meer aan de Inlandsche natie als al de Predikanten; ook predikatien in het Portugeesch en Maleisch doet, geen sessie nevens haar willen verleenen (hetwelk hem zeer doet) ten aanzien, zoo zeggen (ze), het tot disrespect haarder kerkelijke vergadering wezen zoude. Het ware mijns erdunkene beter de Compe. uit Nederland eenige vrame povere studenten , goed van leven en borsten van ongeveer de twintig jaren zijnde, voor ettelijke jaren of haar leven lang aannam, derwaards zondt en in Indië hare studie deedt voleinden, waarvan ongetwijfeld meerder vrucht (om in korten tijd) tot proponenten of Predi- kanten gepromoveert te worden als van de zwarte leerlingen te verwachten zij. Het heeft grootelijks zijn reden UE. nogmaals recomman- deren op de regering, justitie en politie meer en meer te vige- leren, alzoo daarin „iel naar behooren gehandeld wordt, gelijk dikmaals als den Heer Maetsuijycker Presis en sk Vice-Presi- dent in den Raad van Justitie, en den [leer Generaal zalf. nog in leven was, gebeurd is, dat zaken bij den Raad, tus- schen partijen gearresteert en nog niet gepronuncieert waren, zijn Edelhd. zalr. door ons — volgens kwade coutume — alvooren gecommuniceert wierden. Welke zijn Ed. niet aanstonden, dik- maals geannuleert, het gearresteerde des Raads te niet gedaan, en ons zoodanig — als het hem wel geviel — te vonnsssen gelaat heeft, dat zoo in Rade bij ons met beschaamde tronses voor- gedragen, en (alzoo daar niemand die zijn welvaren lief had iets tegen, maar een zieldwang hebben moest) gepronuntieert werd; niettegenstaande het contrarie den Eed des Raads van Justitie was; daarin nu nog bij de Raden van Indië, om haar ook zulken autoriteit toe te eigenen gecontinueert wordt. Mijn Heeren gelieven eens te considereren wat persoonen in den Raad van Justitie als opperste rechters (zitten) en hoe ervaren zijn; behalven den President van Alphen, die daar tmmere slecht en onnoozel genoeg toe ts, bestaat het collegie uit vier Koop- lieden, een Kapstein en een Schipper, die haar levendage van rechtspleging dikmaals niet gehoord, gelezen of ondervonden hebben. Deswegen om de kolonie van Batavia te doen aanwas- sen, zoude het ligt beter wezen eenige gestudeerde en vooral gepractiseerde persoonen, van 's Lands wegen, derwaarts als Raden van Justitie, zonder aan de Comp. meerder als den burger om recht te doen verplicht zijn, gezonden en betaald werden ; alsoo de Comp. nu overal het zij recht of geen, de preferentie en SALOMON SWEERS. 61 hel recht gewonnen heeft eer des burgers of partijen Schepen kennisse of stukken nagelezen zijn, gelijk UE. apparent nog wel voorkomen zal. Het is wel waar het een goede resolutie zij men geen goe- deren uit Comp. pakhuis (maar geen winkel) als voor contant geld verkoopen mag. Doch het is zoodanig veele goede reso- lutien om UE. contentement te doen genomen, en luttel van (hen) die het (het) minst betaamd achtervolgd worden; alzoo den Directeur zijn voordeel of personagie daarmede niet weinig weet te spelen, dewijl hij bedektelijk seleer dikmaale hooper en verkooper veler Comp. waren ie. Alzoo kort na den Heer (ieneraal zalt. overlijden en voor het vertrek der Chineesche jonken, had hij van der Lijn, aan den armen Chincee Noncko, die alle dingen ordinair (gelijk een ieder wel bekend is) voor hem doet, koopt en verkoopt, alle het sandelhout in een plok, twee realen minder als anderen daarvoor geven wilden , verkocht, hetwelk een somma van ongeveer de 8000 Rn. bedroeg, die niet alleen acht maanden geborgd, maar namaals door andere Chinezen als Conjock, die het zelf verklaarde ten verzoeke van kapitein Panjang |! alias van der Lin, voor Noncko deed, in zwarte suiker ten duursten à 18 Rn. de 10 pikol (die hij wat te voren tot 12 Rn. had doen inkoopen) op afkorting des schulds aangesmeert wierden; over zulks hij het vervoeren van zwarte suiker en arak naar Amboina en Ternaten, aan sommige Comp. dienaars voor haar partikalier met Comp. schepen te (ver)voeren toestond, mits dezelve uit Comp. magazijn koopen en betalen moesten enz. Loo heeft hij ook een tijd te vporen aan dienzelfden Chineex en andere begunstigden, partij veroverde barnsteen, gelijk de veroverde goederen ordinair (om redenen) zeer luttel getuxeert worden, tot civilen prijs onder den duim verkocht; waarop dadelijk zoo als ze die buiten het fort brachten, over de 1200 KR. gewonnen en de Comp. met diezelfde penningen betiald werd. Nu dan om het groote bedrog eenige uwer prin- eipaalste ministers voor te komen, zal het oog woordig, dienstig en profijtelijk voor de Comp. wezen UE, van hier strikte ordre geven, dat geene goederen of Comp. koopmanschappeu, anders als publiek, ten overstaan van Gecommitteerde Raden van Indië en den Opperkoopman des kasteela, aan den meestbiedenden voor contant of onder suffisante cautie verkocht worden, gelijk § De lauge hapiteia. 61 SALOMON SWEERS. is. Weijland heeft dien gunst toen ook gesmaakt; alschoon mede binnen tijds van 60 tot 90 guldens maands verbeterd was, is hem nog zonder fondament op de tehuisreis 140 gulden 's maands van uwe ministers gegeven; van welkers tijd beiden ingang nemen kan op hunne Bataviasche rekening wel beoogt worden. Boven deze voordeelen hebben (zij) zoo lang als op Batavia geweest zijn, vrij magazijn en woonplaats in het fort, buiten het gebruik, genooten; daar het ter contrarie wel Extra Ordinatr Raden van Indië en den Gouverneur van Vlieth zonder redenen geweigerd is, het welk nooit meer gehoord of oy temand als deze odieuse kwanten gepraktiseert zy. Om nu te betoonen dat Le Maire met van der Luijn voor. hun partikulier in Comp. gehandeld, of de een de zaken voor den ander gedaan heeft, moet (ik) dit verhalen. Als wanneer lie Maire’s huisvrouw moeder, nu met hem te huis gekomen, uit Tayouan groote kwantiteit zijde stukwerken, den 18 Februarij 1644, per het jacht de Leeuwerik op Batavia bracht, (werden) eenige harer kisten door den Fiskaal, terwijl zij tot (naar) van der Lijns te huis ging, verzegeld, en ook een A twee kanasers met schoone zijden stoffen aan land bij zijn Kd. zalf. en de Raden van Indië gebracht en tegen Comp. stukwerken, die daar maar vodden bij geleken, getoond werden; het welk zijn Ed. scheen uitzinnig te maken, dewijl! alle de schoonste stoffen, zoo op Batavia als Tayouan, voor partikulieren en de slechten voor de Comp., tegen eer en eed, ingekocht waren; zulks voornam daar- over Le Maire te doen corrigeren, en de stoffen te laten confis- keren ; hetwelk door den Heer van der Lijn en anderen gemodereert en verbeden werd. Nu van der Lijn de zaak mede zoo het scheen treffende, stuurde dadelijk een bekend Onderkoopman, wiens naam om redenen verzwijg aan boord, die het eene zegel hehendig ligtte, de kist opende en groote kwantiteit van de uitmuntenste zijde stukwerken (die zelver gezien heb) daar uit nam en bergde, op dat I.e Maire niet in (de) klem loopen en zij schade lijden mochten. De Fiskaal s'anderen daags ziende dat de kist open geweest en (hij) bedrogen was, moest het, alzoo hij het niet hewijzen (kon) liegen, maar toen (dan) had men den Schipper Pieter Jansz. nu met Westfriesland te huis gekomen onder eede daarop gehoord (moeten) hebben. Hier was toen nog de zwarigheid niet mede ten einde, alzoo zijn hier wezende vrouwen moeder en van der Luijn in meerder angst waren, ten aanzien zoo ik hun zelver heb hooren verklaren , met de fluit Meerinan nog SALOMON SWEERS. 65 eenige duizend realen aan zijden stoffen, koussen ens. eerlang over Tonkin te volgen stonden. 