Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Uit dit overzicht kan de lezer, naar het ons voorkomt, voldoende den gang van zaken in de Padangsche Bovenlanden in het laatst der maand Mei 1833 nagaan. Voor enkele bijzonderheden Lange (1, bl. 343—356) naslaande, zal hij ongetwijfeld opmerken hoe diens voorstelling geheel overreenkomt met hetgeen hij in zijnen brief aan Poland schreef; hoe  altijd geneigd om de verdiensten zijner ondergeschikten te doen uitkomen, den 16° Augustus, bij missive no 330, aan den generaal De Stuers schreef: „Het geheele behoud van de Bovenlanden ben ik aan den kapitein Veltman verschuldigd… De vermoeienissen, welke deze had moeten doorstaan, wierpen hem 5 In een particulieren brief van Elout aan zijnen adjudant Donleben, dd. 31 Mei 1838, lezen wij dat de hulptroepen van Batipoe rbraaf gevochten hebben en weldra evengoed zijn als de Javaansche barisan, die zich magnifiek gehouden hebben. Geen een man van de barisan werd gekwetst, doch zij hadden zich als leeuwen gedragen. 200 — SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—18-45. Kort na het ontzet van Fort de Kock op het zickbed; en den 20° Juli bezweek hij te Fort van der Capellen, betreurd door allen, die hein kenden, op 42-jährigen leeftijd. Veltman bezat inderdaad het vertrouwen, zoowel van zijne meer-deren als van zijne ondergeschikten, en hij verdiende dat, door zijn karakter zoowel als door zijne groote verdiensten. Bij de verovering van Palembang (24 Juni 1821) had hij, als sergeant-major, ge-toond wat in hem stak, door alleen te blijven staan toen, een oogenblik, de gansche compagnie terugdeinsde; door, geheel alleen, den verwoeden vijand het hoofd te bieden..... De benoeming tot den officiersrang en het ridderkruis der militaire Willemsorde waren het welverdiend loon geweest voor een zoo schitterend voorbeeld van heldenmoed, — later, ter Westkust van Sumatra, door zoovele andere bewijzen van weergalooze dapperheid gevolgd! Zijn dood was alzoo een groot verlies voor onze krijgsmacht op Sumatra, waarvan in de eerstvolgende jaren nog zooveel inspanning zoude worden gevorderd. Nach het onzet van het fort te Koriri (31 Mei) kwamen Elout en De Quay overreen, dat de eerste van Tandjong Alam, met eene kleine colonne en de hulptroepen van Ilalaban, de tweede van Fort de Kock met eene colonne en de hulptroepen van Batipoe gelijktijdig naar Bassoh zouden oprukken. De weg was hier en daar onbruikbaar geben, doch vijandelijkheden van beteekenis hadden niet plaats. De bevolking van Kota gedang, Bassoh en andere kampongs in den oderwierpen zich dadelijk, doch die van Tjandong bleef vijandig gezind, zoodat men zich derwaarts wenden moest. Zonder tegenstand werd de plaats bezet; maar kort daarop opende de vijand, die zich achter galangans buiten de kampong had opgesteld, het vuur, waardoor wel is waar niemand getroffen werd, maar de koelies op den loop gingen en aldus een goed deel der bagage verloren ging. Klout slaagde er spoedig in, den vijand te verdrijven; de hulptroepen van Halaban deden zich hierbij van de gunstigste zijde kennen. De luitenants Von Lutzow en Schouten bleven met hun ne compagnie in Tjandong achter, terwijl de Toewankoe van Halaban met zijne benden in Bassoh stand hiel. Aan dezen Toewankoe werd de luttenant Helbach toegevoegd. De resident bleef eenige dagen te Bassoh, om te trachten genoemd hoofd meer en meer in ons voordeel te winnen; de Toewankoe vgaf toen een groot blijk van vertrouwen en verkleefdheid door zijne beide zonen en zijnen neef, benevens een 10 of 12-tal doebalangs naar Padang te zenden, die aldaar ongeveer eene maand lang ten huize van den resident bleven logeeren. Weinige dagen later kwam het hoofen van Tjandong in under-werping; nun was geheel Oud-Agam, benvens een klein gedeelte was Nieuw-Agam, weder aan onze zijde. Doch de districten Kamang en Boekit Kamang bleven nog volslagen vijandig, en het grootste gedeelte der bevolking uit de districten Kapoh, Magat, Sello, Kota Baroe en Tjilatang had hare kampongs verlaten en zich bij onze tegenstanders in eerstgenoemde streken gevoegd. Aldus was de toestand in de Padangsche Bovenlanden, toen eene belangrijke versterking van de troepenmacht te Padang aankwam. Maar alvorens daarover te spreken, moeten wij nagaan wat inmiddels in de Noordelijke afdeeling voorviel. Na Poland’s komst in het fort Amerongen was de houding der bevolking aanvankelijk bevredigend; vermoedelijk uit vrees, want Poland had het gerucht doen verspreiden dat hij weldra door meer troepen gevolgd zoude worden. In ieder geval was men in de gelegenheid geweest, de versterking in goeden staat van verdediging te brengen en zich voorloopig van een voldo Ende hoeveelheid levens-middelen te voorzien; en gedurende de maand Februari lieten de Padries de onzen met rust. Zelfs werd (missive van 28 l'ebruari 1833 n° 24, van Logeman van Flout), het poeasa-feest van 18 tot 24 Februari door de be-volking met vollen luister gevierd. Er waren, schreef Logeman, zeker 10.000 zielen van allen leeftijd en van beider kunne, op een geweerschot van het fort verzameld. Bovendien nam ook de bevolking van Mandailing deel aan het feest, onder de leiding van den radja Gedonbang welke zijne macht heeft vermeerderd met 700 gewer-en 200 lansdragende manschappen, echter niet zoozeer om het feest als wel om bij omstandigheden van verraderlijke aanvallen van de Rauenaren ons te hulp te snellen, wat echter niet noodig is geweest. In het begin der maand Maart trok de vijand zich echter meer en meer in den omtrek van Loender samen, en achtte Poland het noodig, eene poging aan te wenden om hem van daar te doen verdrijven. Volgens zijn brief van 17 Maart n° 9 aan Elout zond hij, den 122, 1000 gewapende Rauenaren met twee Madureesche soldaten naar den kant van Tuoender; de soldaten moesten de Rauenaren aan-voeren, den vijand bespieden en tevens, uit de handelingen en gee sprekken der hulptroepen, uitvorschen hoe deze over ons dachten. Den 14° kwamen de Rauenaren bij Toender in gevecht met beden van Loeboe Sikaping en Bondjol; bij deze waren er die ”van onze wapens voorzien zijn en daarvan het noodige gebruik weten te maken z. Kvenwel boden de hulptroepen goeden weerstand, en den 16n werden zij niet te vertrouwen; dagelijks zijn de Rauenaren er op uit om den regent van Mandailing over te halen, zich vom te draaien”; zij doen hem alle beloften, hij Zal voortaan zijn land naar welgevallen kunnen regeeren en niet meer onderdrukt worden als hij zich nu maar van het Gouvernement wil ontdoen. Doch de trouwe radja Gedonbang wil niets van hen weten en laat hen links liggen; en op de geruchten, dat Toewankoe Tam- boesei in zijn land zou vallen, antwoordde hij, ofschoon hij daartegen de noodige maatregelen nam, dat hij er niets om geeft al werd zijn geheele land verwoest; dat hij nu wraak wilde nemen over al wat de Batta's van Bondjol en Rau hadden te lijden gehad, en zich dus zeker niet van ons zou ‘verwijderen, veel minder nog zou afvallen. Daar hij vernomen had dat de Padries zich in de nabijheid van onze stelling ophielden, was hij met 1000 gewer- en 400 lans- dragende manschappen oprukt; hij was niet tegen te houdenz en zou in den avond van den 17n Maart oprukken om de Padries, in let front door de Rauenaren beziggehouden, den volgenden ochtend in den rug aan te vallen. Welk gevolg aan dit voornemen gegeven is, blijkt niet; in ieder geval is de vijand toen niet verdreven, want weinige dagen later rukte Poland zelf uit. Alvorens hierover te spreken, moeten wij echter nog een paar zinsneden uit zijnnen brief aanhalen, waaruit blijkt dat de toestand der onzen te Rau alles behalve rooskleurig was: „Wat het geld betreft, geen van ons heeft iets meer, en om een gulden bij elkander te krijgen is eene geheele proclamatie benoodig. „De kooplieden gaan niet meer naar Padang, daar hunne goederen ode laatste reis hun geheel door de bevolking van Taloeq ont-nomen zijn, omdat zijn ons getrouw waren gebleven. „De omstandigheden hier zijn thans wederom hach. Wij hopen dat men ons maar spoedig van geld, munitie enz. zal voorzien, en ook van een drieponder, want die hier is, is zoo defect dat hij lichtelijk bij het vuren uit elkander kan vallen en geheel onbruikbaar. SUMATRA’S WESTKUST VAN 1833—1835. 903 worden; wij hebben hem thans met touwen en blokken hout bij elkander gebonden. Men ziet geen enkel man van Mandailing aankomen of hij wordt endervraagd door de Rauenaren of er manschappen en kanonnen in aantocht zijn; het antwoord is steeds: binnen 3 of 4 dagen, omdat de bergen zoo moeilijk te passeeren zijn. Maar dit heeft al zoolang geduurd, men gelooft het eindelijk niet meer. „Wat den goeden geest der manschappen betreft, daarover is volstrekt niets aan te merken, maar het grootste gedeelte is slecht en bijna niet gekleed; aan hemden en schoenen is niet te denken, want de meesten hebben hunne kleeding te Loeboe Sikaping gedeeponeerd. Dagelijks worden zij gepaaid, dat alles wel spedig zal komen... Nu wij van dezen brief gewag maken, moeten wij nog het ecigen- aardig slot vermelden. Elout had hoogen lof toegezwaaid, zoowel aan de luitenants Logeman en Popje, die acht dagen lang alle aanvallen op Fort Amerongen hadden afgeslagen, als aan Poland, die zoo juist van pas zijne uitgeputte makkers te hulp gekomen was. Die lof was zeker wèl verdiend; de genoemde officieren, en ook die van de barisan mochten waarlijk trotsch zijn op hunne daden. Poland antwoordde, in zijnen eenvoud, op Klout's bewijzen van waardeering slechts: „De heeren Popje, Logeman, benevens de ‘lomongg’s zoowel als ik bedanken U voor complimenten en bevelen zich in Uwe voort- durende protectie Waarlijk een antwoord, dezen braven krijgslieden waardig. Het detachement onder Van Geersdaele — 18 Europeanen en 25 man van de barisan — dat ten geleide van een convooi van Ajer Bangies gezonden was (blz. 185) kwam den 22n Maart te Rau aan. Van deze versterking maakte Poland gebruik, om de Padries van Tioender en omstreken, waar zij zich verschanst hadden, te verdrijven; met behulp der hulptroepen van Rau en Mandailing slaagde hij, den 24n Maart, daarin boven alle verwachting. De opstandelingen kregen eene duchtige les, en te Toender werd eene nieuwe verster- king opgeworpen, die door een goeden weg met Fort Amerongen verbonden en door een sergeant met enkele soldaten, en overigens door Battasche hulptroepen bezet werd. Het civiel bestuur werd in de onder ons gezag teruggebrachte landstreken zooveel als de omstandig- 204. \__ SUMATRA's WESTKUST VAN 1833—1885. heden toelieten hersteld, en in den eerstvolgenden tijd hadden hier geene vijandelijkheden meer plaats. Van Geersdaele keerde den 6u April met zijne Europeanen — de barisan bleef tot versterking van het garnizoen achter — over Natal naar Padang terug. ! 1 Omtrent verdere bijzonderheden betreffende Poland’s handelingen in Rau van art tot Juli 1833 verwijzen wij naar Lange (I bl. 859—369). DERDE HOOFDSTUK. Benoeming van den generaal-majoor Riesz tot Gouvernements—commissaris. Zending van een naturkundige commissie. — Aankomst van troepen te Padang. — Fort de Kook bedreigd. — Onrust in de L Kota’s, door De Quay bedwongen. — Fort Veltman opgericht. — Expeditie tegen Kamang. — De Quay opnieuw naar de L Kota’s. — De vijand verder door Elout uit Agam verdreven. — Last van Riesz om alle inlandsche versterkingen, in Agam en elders, te doen opruimen. — Verplaatsing van onze posten te Tandjong Alam en Koriri (Fort du Bus). — De meening van Elout omtrent den toestand en omtrent hetgeen verder moet worden gedaan. — De executie van 15 opstande-lingen te Tambangan en Goegoeq Sigandang. — Het officiel rapport over die executie. — Beschouwingen van Elout over het ontataan van den opstand en over de wijze waarop het bestuur moet worden ingericht. — De toestand in Rau wordt ongunstiger, de macht aldaar met 100 soldaten onder den majoor Eilers versterkt. Zooals uit de voorgaande bladzijden gebleken is had Elout, in afwachting van de bij herhaling gevraagde en zoo dringend noodige versterking van troepen, de zaken in de Padangsche Bovenlanden z Oo goed mogelijk #gaande en staander gehouden. Maar de toestand bleef critiek, en het was een ware uitkomst, toen eindelijk de volgende brief van den Gouverneur-General Van den Bosch, dd. 9 Mei 1883 geheim, kabinet n° 795 ontvangen werd: „Den 20n van deze maand zal, tengevolge der eenigermate gerust-stellende tijdingen, uit Europa ontvangen, van hier naar Padang vertrekken eene expeditie, bestaande uit twee compagnieën Euro-peanen, vier compagnieën inlanders, + 300 man (inlanders) van bet algemeen depôt ter aanvulling van de troepen op Sumatra's Westkust, 50 man Europeesche cavalerie en een detachement artillerie, te zamen ruim 1100 man uitmakende. „Daar ik zoodanig een korps manschappen niet kan verzenden zonder de vereischte hoofdofficieren, en hieruit wellicht andermaal moeielijkheden zouden kunnen ontstaan, ben ik te rade geworden, den generaal-majoor Riesz te benoemen tot Commissaris van het Gouvernement voor het eiland Sumatra, en dezen het hoogste militair en civiel gezag gedurende zijn aanwezen aldaar op te dragen. U zult,onder hem, met het civiel en militair gezag voor Sumatra's Westkust bevelen blijven en stiptelijk de bevelen volbrengen en doen volbrengen welke U door den genoemden Commissaris zullen worden gegeven. „Tet zenden eener expeditie heeft hoofdzakelijk ten oogmerk, de landen van Bondjol en de oproerige districten van Agam te straffen, en voorts om de binnenlanden gebeel in onderwerping te brengen. Yer bereiking van het eerste oogmerk schijnt het mij raadzaam, Bondjol zowel van de kanten van Agam te doen aan-vallen, en tevens met de troepen, die nu gezonden zullen Worden, van den zeekant dat district binnen te dringen. Daar het tevens van belang geordeeld kan worden om van den eersten schrift, door het aankomen van zooveel troepen ingeboezemd, en tevens ook van de omstandigheid dat de vijand zich minder naar de zijde van Tikoe schijnt versterkt te hebben, gebruik te maken, zal het noodig zijn lat U voorloopig zoodanige maatregelen berame om dit oogmerk spoedig te kunnen verwezenlijken. Hiervoor is het noodig dat de toebereidselen tot een aanval te Rau gereed zijn, en evenzeer van len kant van Agam; terwijl schijnbaar de weg van het zeestrand naar den kant van Bondjol moet worden verwaarloosd, ten einde de aandacht des vijands af te leiden van het punt, waar de hoofdaanval ral plaats hebben. „U gelieve te zorgen voor alles wat tot de ontvangst der troepen en het verder beleid der zaak gevorderd wordt. Tegen half Juli of begin Augustus denk ik mij in persoon naar Sumatra te beggeven om aldaar de zaken te regelen, niet twijfelende of de volle dede onderwerping der binnenlanden zal tegen dat tijdstip zijn voltooid. „Ik doe U dezen met een kolonialen schoener geworden; gelief lien aan te houden tot de komst van den generaal-majoor, Commis-saris, die daarover nader zal beschikken.” Deze beslissing werd nader bevestigd door het besluit van den Gouverneur-General buiten Rade van 18 Mei 1833 n® 1, waarin wordt bepaald dat de generaal-majoor Riesz zich zal gedragen naar le instructiën, vervat in cene nota n° 8667, welke ons onbekend is. Naar alle waarschijnlijkheid stemmen die instructiën overeen met de gedragslijn, in den brief van 9 Mei aangewezen. SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. Als doelmatig moet worden geacht om eenige ambtenaren, bestemd voor het naturkundig onderzoek, te doen deelnemen aan de op handen zijnde expeditie naar Sumatra’s Westkust”, de ambtenaren Dr. H. Burger, "belast met het naturkundig onderzoek te Japan, thans zich bevindende alhier, alsmede de leden der commissie voor het naturkundig onderzoek S. Muller en P. van Oort’ werden aangewezen om die expeditie te volgen; de general Riesz zou hun rde noodige instructiën omtrent het doel hunner zending” mededeelen. Bij besluit van 18 Mei no. 3 werd aan Dr. Burger te kennen gegeven dat hij, na afloop zijner tegenwoordige zending, naar Japan zou kunnen terugkeeren, om zijn begonnen arbeid aldaar voort te zetten en te voltoien. De expeditie vertrok met 8 schepen van Java. De Samarangsche Vriend, Governor Endicot, Mercury en Hercules werden gecharterd voor de heenreis, te zamen voor ‚f 24025. — zilver en ‚f 8025. — koper; de Walcheren, Aurora, Maria Hillegonda en de oop van Alblasserdam werden gehuurd, te zamen voor f 21640.— per maand (res. van 22 Juni 1888, no. 5). Al deze van aarutigen kwamen van 17 tot 21 Juni ter reede van Padang aan. Met uitzondering van twee compagnieën, die onder bevel van majoor Eilers voorloopig te Priaman werden gelegerd, marcheerden de troepen den 22 en 23 Juni naar de Bovenlanden; een gedeelte langs den gewonen weg over de Ambatjang, een ander over Priaman en J.ima Badak, omdat, wanneer allen langs denzelfden weg gingen, „door gebrek aan transportmiddelen groote moeielijk- heden en oponthoud zouden zijn ontstaan 7. Zoodra, in den avond van 18 Juni, de luitenant-kolonel Elout het bericht ontving dat de eerste troepen der expeditie te Padang waren aangekomen, was hij van meening zich derwaarts te begeven om met den general Riesz de zaken te bespreken. Hij ging derhalve Dr. Heinrich Burger, geboren den 29sten Februar 1804 te Hameln, was in Febr. 1824 als scheepsdoctor te Batavia aangekomen. Hij werd hier benoemd tot élève bij de pharmacie, kort daarop tot apvtheker 3de kl., vervolgens tot adsistent bij het natuurkundig onderzoek in Japan. Hier had hij zich zeer verdienstelijk gemacht voor de theeoultuur op Java, door de verzameling van groote hoeveel heden theepitten. Ook op Sumatra's Westkust bewees hij groote diensten (missive van den Commissaris-General aan den Minister van Koloniën dd. 25 Jan. 1834 n®. 80/6), zooals beneden zal blijken. Se Volgr IV. 14 208 SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. den volgenden dag, met majoor De Quay, naar Fort de Kock. Maar hier ontving hij al dadelijk min gunstige berichten omtrent de stemming in Agam, en des avonds bespeurde men dat van alle zijden vijanden naderden, die zich, in den vorm van een halve maan, al dichter en dichter bij het fort samentrokken. Weldra hoorde men, tot zelfs van het glacis, de gewone scheldwoorden uit- roepen, en men moest dus wel tot het besluit komen dat een aanval op onze sterkte beraamd werd. Elout overwoog, dat er meer troepen te Fort de Kock aanwezig dan dadelijk voor eene eventueele verdediging noodig waren; en dat, zoo de versterking mocht worden ingesloten, de gemeenschap met Padang en andere plaatsen tijdelijk verbroken zou kunnen brengen. I beslok daarom, nog denzelfden avond, ten 11 uur, den majoor De Quay met luitenant Lange en 120 man naar Goegoeng te zenden met last, de bezetting van Goegoeg Sigandang voor zoover noodig te versterken. De Quay kwam den 20n Juni in den ochtend te Goenoeny aan en berichtete van hier onmiddellijk aan generaal Riesz het gebeurde te Fort de Kock; maar weinige uren later vernam hij dat het niet tot een aanval gekomen en de vijand weder afgetrokken was. Wat de vertooning van den vorigen avond te beteekenen had, bleef een rasssel. De Quay begaf zich den 21" Juni naar Fort van der Capellen, en zond het detachement naar Fort de Kock terug. Elout, die instüssen ongunstige berichten uit de LL Kota’s ontvangen had — waarover aanstonds nader — gaf den luitenant Lange last zich onmiddellijk naar Padang te begeven om, in zijne plaats, den generaal Riesz op de hoogte van den toestand te brengen en op de spoedige toezending van troepen naar de Bovenlanden aan te dringen. Lange kwam nog denzelfden dag bij den generaal en, zooals Wij straks vermelden, rukte een deel der expeditie reeds den volgenden dag op. Zoodra nu de troepenmacht in de Bovenlanden eenige versterking had ondergaan, kon Ilout er aan denken, orde te stellen op den gang van zaken in de J. Kota's. Hier had zekere Toewankoe nan Pait, reeds in het lastst der naand Mei (volgens den particulieren brief van Elout aan Donleben van 81 Mei) onrust gestookt; en den 16" Juni schreef Klout: Gisteren zijn op de pasar Moenga door het volk van Toewankoe ed SUMATRA’S WESTKUST VAN 1833—1835. 209 nan Pait onze djagang-secars en de doebalangs aangevallen, verjaagd en waarschijnlijk vermoord; ook worden er nu en dan in de L Kota’s van onze menschen vermist. ‘Toewankoe nan Pait heeft echter nog geene genoegzame macht bijeen om Pajacombo aan te vallen „… Die Toewankoe, rvan wien men bepaaldelijk wist dat hij met den regent van Pagarroejeeng in de meest verraderlijke plannen gedeeld had», ruide zijn volk in het district Sarilama en den omtrek daarvan op, en al dringender en dringender werden de aanvragen van den luitenant Ligtnegger om troepen, ten einde het dreigend gevaar den kop in te drukken. Aan deze aanvragen kon Elout echter niet voldoen zoolang niet meer troepen beschikbaar waren, daar hij Agam niet mocht ont-blooten. Maar zoodra een gedeelte der expeditie van generaal Riesz was aangekomen, zond hij den majoor De Quay met twee inland-sche compagnieën naar de J. Kota's. De rust was hier nu spoedig hersteld: na een gevecht bij Sarilama onderwierp zich de bevolking, die zelve het hoofd van Toewankoe nan Pait bij De Quay bracht, en rukte door naar Arou, welke plaats met eenige andere weerspanneige kampongs ter bestraffing in de asch gelegd werd. Aan de rivier Arou werd nu eene verschansing aangelegd, welke, na den dood van Veltman, ter zijner eere Fort Veltman genoemd werd. De Quay keerde daarop naar Paja Combo terug, het civiel en militair gezag in de L, Kota's aan den luitenant Schouten opdragende. Op voorstel van den luitenant-kolonel Elout beschikbare troepenmacht in vier colonnes — onder majoor Du Bus Den lutenant-kolonel Elout, majoor De Quay en 1+ luite-ant Van der Tak — werd ingedeeld; hoe de aanvallen der beide erste colonnes, ondanks de voorbeeldige dapperheid onzer troepen, op den 9u Juli mislukten en de majoor Du Bus daarbij den heldendood stierf; hoe, den volgenden dag, de majoor De Quay na een aller-vermoeiendsten marsch en verschillende gevechten Kamang binnendrong en daarmede geheel Agam tot onderwerping dwong — dat alles is, aan de hand der officieele rapporten, door Lange (I bl. 376—391) verhaald. Wij behoeven daarbij derhalve niet stil te staan en vermelden alleen nog, dat De Quay niet-alleen eenige zijner officieren (id. bl. 389) bijzonder prees, maar daarbij nog dit voegde: „Een 60-tal barisan 2 Nergens vonden wij eene opgaaf der datums en der bijzonderheden van deze expeditie; ook Lange (I bl. 375) heeft die niet. 210 SUMATRA Ss WESTKUST VAN 1833—1885. onder den Raden Tomonggoug Noto Prawiro en den Tomonggong , Prawiro Sabiro hebben bij deze gelegenheid om strijd gewedijverd met de braafste onzer soldaten; het gedrag van deze beide aanvoerders kan ik niet genoeg loven” (rapport uit Fort Koriri, dd. 11 Juli 1833). Den 132 Juli begaf De Quay zich met eene colonne (eene Euro- peesche en drie inlandsche compagnieën van het le bataljon infan- terie) naar de Ts Kota’s, waar het miet geheel rustig was doordien de Radja di Boea, die naar Pangkalan gevlucht was, vandaar met de zijnen de bergpas bij Arou verontrustte. Bijgestaan door Toewankoe nan Tjidog (de regent der Is Kota's), die zich zeer onderscheidde, slaagde De Quay er in, ‘svijands verschansingen te veroveren en onze tegenstanders te verdrijven (zie Lange [, bl. 393—394). Intusschen had Elout-zelf, met eene Europeesche en eene inlandsche compagnie van het 2e bataljon en de helft der 19e compagnie van het algemeen depôt, eenige troepen der barisan , de hulptroepen van Halaban en die van Batipoe, de ten Noorden van Kamang gelegen kampongs in de vallei van Boekit Kamang, speciaal Paoeh, van vijanden gezuiverd. Belangrijke tegenstand was daarbij niet ondervonden. De general Riesz droeg, bij missive dd. Bassoh, 13 Juli 1833 ne 28, aan Elout ops rnaar de hier gebruikelijke wijze aan de kamponghoofden in het Agamsche bekend te maken dat- het mijne uitdrukkelijke begeerte is dat de linién van bamboc-doeri, de kampongs omringende, worden omver gehaald, de planten dier bamboe uitgeroeid en de loopgraven gedempt; en dat zoodanige kampongs, alwaar drie weken na deze aan dien last niet in den volsten zin is voldaan, zullen worden beschouwd als vijandelijk gezind te zijn, terwijl de civiele en militaire commandant, zich na verloop van dat tijdstip verzekerd hebbende welke kampongs in dit aspect komen, met eene mobiele colonne ter plaatse zal komen om gewapenderhand de inwoners tot de uitvoering te noodzaken. De gedwongen levering van vivres voor de troepen zal niet ophouden dan wanneer men zich overtuigd heeft dat de versterkingen der kampongs op voorschreven wijze zijn geslecht. In de andere districten gelieve U denzelfden maat- regel in te voeren ». Klout antwoordde den 20u, dat in Agn overal dräk gewerkt werden aan het uitreichen der bamboe-doeri en het slechten der versterkungen, maar dat zulks met den besten will binnen drie weken niet geheel afgeloopen zou kunnen zijn. Eene andere opdracht, welke Elout den 13, ontving (missive n® 29), SUMATRA S WESTKUST VAN 1883—1835. 211 behelsde o.a dat, daar het fort te Koriri geheel door den berg van dien naam gedomineerd werd, in de omstreken een ander punt moest worden gezocht tot het aanleggen van een versterking, welke alsdan naar den vier dagen te voren gesneuvelden majoor Du Bus zou worden genoemd. Reeds vroeger (missive van 7 Juli, ne 26) was last gegeven het fort te Tandjong Alam te verplaatsen cc. 800 passen beneden het tegenwoordige emplacement, aan den grooten weg naar Fort van der Capellen. Onder de correspondentie tusschen Riesz en Elout vinden wij verderken, wie verderken werden werden: Meer en meer is mij gebleken, hetgeen ik vroeger sterk vermeidende, dat het verraad algemein was en de bewoners van alle de bovenlanden en ook vele der benedenkten het daarin cens waren gerakt, zich van de Europeanen te ontdoen. [Let landschap Batipoe makt eene territoriale uitzondering; individuecle uitzonderingen in andere landstreken zijn luttel. „De onderneming en afloop der zaak tegen Kamang bewijst alweder dat alleen met dwang iets kan verkregen worden en dat hier, zonder eenig mededoogen, de ijzeren scepter moet worden gevoerd. In Kamang het gen ons gestreden geheel Agam, dat wil zeggen dat het getal van hen, die daar tegenover ons stonden, tot dat der bevolking van Kamang staat als 20 tot 1. Uit alle overige districten, voornamelijk Magat, Tjilatang, Boekit en Sallo, die dan toch ook in schijn half met ons waren; verder uit Soengei poear, Tjandoeng, Ampatangkat, Koerei en zelfs Bassoh waren er den 9" strijders tegen ons. Ook uit de Ls Kota’s waren er. "Ik heb U vroeger als mijn gevoelen medegedeeld dat wij Kamang moesten onderwerpen; ik.ben nog niet zeker van de uitwerking welke de afloop dezer onderneming zal hebben, doch vermeen dat wij ons vooreerst moeten bepalen tot consolideeren, en dat aan niets anders mag gedacht worden alvorens wij meer blijken hebben dat de be-volking zich inderdaad onderwerpt en zich in de geleden nederlaag schikt. Voor zeer zeker mogen wij het houden, dat, uitgezonderd het volk van Batipoe en de Towankoe van Halaban, de gansche gemeente had gedacht en er zich mede vleide, dat wij in de zaak van Kamang niet zouden slagen. Aan hoe weinig het gelegen heeft, sweet U-zelfv... Verder treffen wij eenige belangrijke bescheiden aan betreffende de executie van verschillende hoofden des opstands, welke in het laatst der maand Juli te Tambangan en te Goegoeq Sigandang plaats had. Tot die executie deed Elout den 20° Juli het voorstel. De General Riesz antwoordde den 22" (geheime missive Ta A): “Na rijpelijk den inhoud Uwer missive overwogen, den majoor civielen en militairen commandant gehoord en de noodzakelijkheid van den voorgeslagen maatregel ingezien te hebben, stem ik volkomen in met de door U gedane voorstellen, hopende door spoedig den goeden uitslag te ver- nemen, de daaruit voortvloeiende goede gevolgen te zien ». De executie had den 282 Juli te Tambangan en den volgenden dag te Goegoeg Sigandang plaats. Te Tambangan werden de beide zons van Toewankoe Mensiangan en Datoe Bandara van Goenoeng (nos 1, 3 en 4 van de beneden te noemen personen) ter dood gebracht; laatstgenoemde werd geexecuteerd vop dezelfde plaats waar de wachtmeister Marbus vermoord is” (Lange I bl. 344); zijn hoofd staat op cen lange bamboe en het lijk ligt aan den weg, juist waar de overblijfselen van Marbus zijn gevonden. (missive van den sergeant, postcommandant van Tambangan, dd. 28 Juli no 47). De overigen werden den 29n te Goegoeg Sigandang met den dood gestraft (rapport van den In luitenant Van der Tak, civiel en militair commandant der X Kota's dd. 6 Augustus n° 12), op last van Elout wel is waar, maar ontegenzeggelijk met volle instemming van luitenant Van der Tak en de zijnen. Dit blijkt voldoende uit zijn rapport, waarin hij o. a. schrijft dat al de door hem ter dood gebrachten „de meeste bloeddorstighcid en wraak tegen de onzen hadden ge-toond, eu bij den verraderlijken afval op Goegocy Sigandang de bezetting op de allerbarbarchaarschte wijze het leven benamen”; dat zij hun wverdiend lotr hadden ondergaan en dat de onzen te Goegoeq Sigandang gruwelijk waren wgemarteld. Wij zullen hierbij niet langer stilstaan, maar thans het rapport mededeelen dat Elout, dd. 15 Augustus, aan Riesz over de zaak uitbracht en door lezen (missive van 18 Augustus 1833, n° 56) aan den Commissaris-General werd medeged. "Loen ik in de verloopen maand aan U voorstelde om sommige der voornaamste leiders en daders van den moord, gepleegd aan onze bezetting te Goegoey Sigandang en anderen die in de allerjongste ommekeer meedadig waren geweest, de billijke strafte doen ondergaan, moest ik mij bepalen tot het aanwijzen der personen, daar het oogenblik gekomen was waarop hunne terechtstelling moest geschieden. Er was toen hier, evenals meer het geval in gelijksoortige omstandigheden pleegt te wezen, de tijd niet om een onderzoek aan de bestraffing te doen voorafgaan. Zoowel op zich-zelf als in het gelieele verband met de gebeurtenissen, die sedert het begin dezes jaars het bestaan eener samenzwering tegen ons hebben gekenmerkt, zal het nu echter gepast zijn, de misdaden van elk der terechtstede personen bekend te stellen. In deze opname zal hier en daar eene gelieele gelijkvormigheid bestaan ten opzichte der gehandeld hebbenden; dan, dit zal het nut hebben, van de verstand" houding aan te toonen die tusschen verschillende menschen, uit verschillende districten, heeft bestan, en der geleidelijkheid die in eene crimincele beschuldiging, al is zij er post of naderhand op- gemaakt, moet gevonden worden. „Uit twee bij mij ontvangen rapporten van den civielen en militairen commandant der X Kota's blijkt, dat de regent van Batipoe de schuld ook van de nu bedelden heeft aangewezen. Dit is dus een gerechtelijk bewijs tegen hen, hetwelk wordt aangedrongen door hetgeen deswege bij mij is ingewonnen van andere inlanders; deze getuigenissen worden versterkt dvor eene ooggetuige van het fort Goegoeq Sigandang, eene Maleische vrouw van den inlandschen fuselier ‘Tjelé, welke vrouw, uithofde der verwantschap die zij in Kota Baroe had, op het oogenblik van de slachting in genoemd fort is gespaard gebleven. „Ik zal nu een voor een de geëxecuteerden in hunue misdaden nagaan. "Datoe Bandara van Goenoeng. Deze heeft vroeger, toen het algemeen verraad gesmeed werd, in het geheim tegen ons gewerkt. Hij is altijd in verband geweest met den regent van 'Tanah datar; doch nu is het bewezen dat hij openlik tegen ons heeft gehandeld: a, 'doordien hij, toen de kapitein Veltman op den 24n Mei op zijne tocht of onderneming om het fort te Goegoeq Sigandang te ontzetten, verplicht was terug te trekken, den pas aan dien officier heeft trachten af te snijden; b. doordien hij den Europeeschen wachtmeester Marbus van de djajang-secars, dien ik met een brief van het fort Van der Capellen naar den kapitein Veltman had gezonden, op een verraderlijke en iselijke wijze heeft vermoord, en naderhand diens paard en wapens heeft medegenomen; 20, 'Toewankoe Mensiangan, de hoogepriester van Kota lawas, die als een der hoofdmuitelingen, ook tegen het fort Goegoeq Sigan-dang, te beschouwen is en mede als zoodanig door den regent van Batipoe wordt aangewezen. Die Toewankoe Mensiangan heeft steeds eene verraderlijke en dubbelzinnige rol gespeeld, van den tijd van den luitenant-kolonel Raaff af. Hij is driemaal in genade aangenomen en telkens weer tot den vijand overgegaan. In den tijd warop wij hem ten minste niet tegen ons vermeenden, leide hij ons om den tuin, daar hij in verband stond met Toewankoe Alam van Kota loca, Toewankoe nan Gapok van Kamang, Toewankoe nan Pait van de 1, Kota's en den Jang dipertoewan van Pagarroejoeng. Het zal niet ongepast zijn, hier als in het voorbijgaan aan te teekenen, hoe ook de laatste handelingen van den Toewankoe Mensiangan het deel bewijzen, het de evengenoemde personen aan de ondernemingen tegen ons hebben gehad. „Die Toewankoe Mensiangan heeft bij de komst der Agammers in de VI Kota's uit vreugdetoon karbouwen doen slachten; hij heeft wijders getracht den weg, djalan djawi'genaamd, te doen sluiten en is een der aanvoerders geweest tegen Goegoeq Sigandang, alwaar hij de daar begane gruwelen bedaard heeft aangezien ; Bo en de, „Zijne zonen Pakeh Solejman en Pakeh Menkala (deze mengenomen zoon) hebben zich den vader waardig getoond. Zij zijn hem behulpzaam geweest in het opruien der bevolking tegen ons bestuur; zij zijn mede de aanvoerders geweest van het volk tegen Goegoeg Sigundang, en zijn handdadig geweest aan het verzetten. Bij hunne inhechtenisneming hebben zij zich gewelddadig trachten teverzetten; zij waren dus, èn als medeplichtigen, èn als zich met geweld aan kantende tegen de openbare macht, volgens alle beginselen van recht des doods schuldig. 5e, „Datoe Bandara nan Gapok, lar Aus de VI Kota’s, had reeds gemeint, voor het uitbreken van het verraad in verband gestan met den regent van Tanahdatar en de hoofd-muitelingen van Bondjol en Agam. Hij heeft zich met ‘Toewankoe Mensiangan naar Agam begeven, ongeveer eene maand vór het uitbarsten der onlusten, en de bevolking tegen ons opgeruid. Hij is meine geweest in het fort Goegoe Sigandang, heeft daarbij vrouwen gruwelijk vermoord en ook cen aanslag gedaan op het leven van de vrouw van den inlandschen fuselier Tjelé die, zooals ik opmerkte, door de anderen is gespaard gebleven. Datoe nan Geleh van Kota Lawas heeft zich naar de beneden. SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. 215 Landen begeben om de bevolking tegen ons op te ruien. Hij is daartoe o. a. geweest bij Pakeh Sultan, hoofdpriester van Pakan-dangan en bij Datoe Bandara Poetih van Kajoetanam, aau wie hij den heerschenden geest der Bovenlanders heeft bekend gemacht en die hij heeft aangemoedig om met hem mede te werken. Hij ware hierin geslaagd, o. a. door de sluiting van den weg over de Ambatjang, wanneer niet de kapitein Veltman bij tijds van Padang ware aangekomen met zijne compagnie. Diezelfde man had ook vroeger de bevolking van zijn district aangezet om geene passargelden te betalen. Hij is een der handelende personen geweest tegen de onzen op Goegoeq Sigandang. 7°, „Datoe Bandara Poetih van Kota lawas heeft mede tegen ons gewerkt in het algemeen, en hij is na den moord op Goegoey Sigandang, waar hij mede handdadig was, te Pisang geweest met achterlating van 8000 man op den djalan djawi, die gereed waren om af te komen op Kajoetanam, indien de kapitein Veltman uit Tambangan had kunnen worden verjählt of aldaar afgemaakt; 80, „Datoe Pamoentjah van Kota lawas heeft evenzeer tegen ons gewerkt, en mede onze gemeenschapspunten trachten te belemmeren en te beletten. [Tij is ook meedadig geweest op Goegoey Sigandang. 90. »Datoe Sati van Pandey sikat heeft in het algemeen tegen ook meedadig gewerkt en zijne misdadigheid vooral doen kennen bij het martelen der onzen in het fort te Goegoeq Sigandang. Hij is bijzonder daarvoor genoemd door de vermelde vrouw van Tjelé. „10o. Datoe Bandara van Kota Baroe deelt in de algemeene misehade, den anderen ten laste gelegd. Kene bijzondere daadzaak bestaat tegen hem: hij heeft nl., toen den luitenant Tamson met eene patrouille van 30 man door het volk van Soengei poear werd aan-gevallen, het volk van Kota Baroe verzameld en dien luitenant den doortocht aan die zijde belet; Ho. Datoe Senaro Pandjang van Ajer anggat heeft medegewerkt om het volk der VI Kota’s in beweging te stellen. Ook hij heeft te Goegoeq Sigandang den marteldood onzer ongelukkigen verbitterd, en heeft alzoo niet meer voor zich-zelven ondergaan dan het zeer verdiende lot; 120, „De Orang Kaja Toewah van Singgalang is ook een der aan-voerders tegen het fort Goegoeq Sigandang, een der onmenschelijke beulen die daar hebben gewoed en er vermaak in hebben geschept om niet alleen te moorden, maar te pijnigen en te martelen; 13°, „Datoe Poetih van Singgalang heeft in de laatste oproerige 95. Dagen de Ambatjang willen sluiten. Ook hij heeft den aanval mede gedaan tegen Goegoeg Sigandang : 1to, »Datoe Poetih van Pandej sikat heeft zich doen kennen als algemeen bewerker der onlusten, door ons bestuur op allerlei wijzen te belasteren en onze vijanden tegen Goegoeg Sigandang aan te voeren; 150. „De hoelocbalang Baginda Diatja heeft eene zeer verraderlijke ral gespeeld. Die man had het vertrouwen werden te winnen van den korporal Scharff, commandant van Goegoeg Sigandang. Den dag waarop het fort is aangevallen, trok hij daarbinnen en noodigde, uit naam van den Datoe Bandara nan Gapok van de VI Kota’s en Toewankoe Mensiangan, den korporal uit om buiten te komen, hem diets makende dat er geen gevaar voor hem bestond. Hij leverde hem alzoo in handen der woedende muiters, die hij behulpzaam was om den ongelukkige op de allerijselijkste wijze om het leven te brengen, waarnaar hij met dertien der nu bekend gestelden het fort binnenrukte en met hen op de woedendste wijze  opgenoemden is ten laste gelegd, blijkt hunne algemeene en bijzondere schuld wel geheel. „lij wordt, wat de algemeene daadzaken betreft, aangedrongen (zooals reeds is gezegd) door den regent van Batipoe, en dan nog door den Datoe Tiangsa van Pandej sikat; ten aanzien van de gewelddadigheden, in het fort gepleegd, is de genoemde Maleische vrouw als getuige opgetreden. „Aan de onderwerpelijke zaak is dus al de kracht van bewijs gegeven, welke bije eene lijfstraticlijke terechtstelling gevorderd wordt. „De straf, den misdängers toegedeld en reeds met Uwe goedkeu-ring bekrachtig, is dan billijk op zich-zelve en heeft haar nut, of kan dat hebben, uit een algemeen oogpunt beschouwd. Daardoor toch is beproefd, de bevolkingen dezer landen tot reden te brengen en hun afschrik in te boezemen tegen gruwelen, waarvoor de menschheid terugbeeft; ons moest het uit den weg ruimen van al die snooden verzekeren dat zij niet langer hunne helsche werktuigen tegen ons zouden gebruiken, en hun en allen de overtuiging geven, betgeen met de striktste wetten der rechtvaardigheid overreenkomt, dat de toegevendheid hare grenzen heeft. Voor onze eigen menschen erden konstrukten wensch in zijn gemoed opres, dat eindelijk de straf voor die wandaden hare uitvoerders mocht treffen! Deze strafoefening eindelijk is nog niet genoeg misdängers te beurt gevallen: dit land moest Nog van vielen worden gezuiverd, niet minder schuldig dan zij die nu vielen. Ook voor dezen moet en kan de tijd der vergelding dagen! Of Van den Bosch eene beslissing op het rapport van den gene- ral Riesz genomen heeft, is ons onbekend. Uit de later mede te deelen bescheiden zal echter blijken dat hij de ~executie van Goegoeq Sigandangy niet heeft goedgekeurd; dat hij ze niet staatkundig achtte omdat het ons te doen moest zijn, het vertrouwen der bevolking te winnen. Elout schreef intusschen (dd. 3 Augustus 1838) aan generaal Riesz, dat de terechtstelling in Agam geen mistrouwen of argwaan scheen te hebben verwekt. „In de TV en VI Kota's of Goenoeng en de omstreken van Goegoeq Sigandang zelf is de uitwerking zeer gewenscht, in zoover dat de zaak geregeld is afgeloopen zonder opschudding te veroorzaken, en wel schijnt gediend te hebben om meer ontzag in te boezemen, zonder eenige verwijdering te geven tusschen den civielen en militairen commandant en de hoofden of bevolking; men komt geregeld aan het werk nabij het fort, en geeft steeds met meer ijver of spoed aan alle oproepingen of bevelen gehör. Den 18n Augustus schreef Klout eene missive aan Riesz van eene andere strekking. Laatstgenoemde had inlichtingen gevraagd omtrent de inrichting van het inlandsch bestuur en de rechten en verplichten der bevolking. Elout bood nu de ontvangen rapporten — hier niet bekend — met zijne opmerkingen daarover aan, en voegde daarbij o. a.: Geen land is misschien onder meer ongunstige omstandigheden veroverd dan Sum Astra: overigens is de verovering niet voltooid, en nog vele moeite zullen wij hebben om het veroverde te behouden. „Lal ons dat afschrikken of aanmeedigen? Daarop is het antwoord: dadelijk gereed, en geen Hollander zal daaromtrent anders denken. Wij hopen toch niet van onze vaderen te ontaarden aan deze zijde der linie, als aan gene hun roem zoo luisterrijk wordt opgehouden! „Maar welke middelen zijn nu het geschiktst om zoo spoedig en veilig mogelijk al die zwarigheden te overwinnen? Die van volhar- ding en taai geduld, gepaard met vasten wil, maar ook met wijsheid en voorzichtigheid! „De Gouverneur-General heeft, bij kabinets-missive van 9 Jan. jl. no 16, de grondtrekken aangewezen voor het beheer dezer wingewesten. En zuverloben möglich zijn de bevelen van Zijn Excellentie opgevolgd. „Doch toen de Gouverneur-General zulks opgaf, bereidde zich hier eene catastrophe, op welke ik evenmin als Zijn Excellentie was voorbereid. Ken alles omverwerpen verraad is gesmeed en losgebarsten, waarran, of aan de uitgestrekteid waarvan, sommigen nog twijfelen; doch ieder die oogen heeft om te zien en ooren om te hooren, zal dan toch eindelijk wel terugkomen van verkeerd opgevatte meeningen. „Lo het iemand onaangenaam mocht wezen aan de geheele wezentlijkheid dier plotselinge maar geheele ommekeer van zaken te ge-looven, ik zou denken dat ik zeker althans alle reden had om mij niet diets te maken dat de zaak slimmer was dan zij werkelijk bestond. Onder de zegeningen, die de Voorzienigheid mij steeds schonk, tel ik hoofdzakelijk van mij geen illusie gemaakt te hebben en steeds bedaard gebleven te zijn. Lk heb nl. mij geen illusie gemaakt zoodra ik zag wat er gaande was, en ik heb nog voor mij Zu verneur, noch voor mijnen toen omniddellijken superieur, den Gou verneur-Generaal, het kwade trachten te bemantelen. „De oorzaak van het groote onheil heeft de Gouverneur-Generaal, daartoe geleid door mijn eigen schrijven, gezocht of gevonden in mijn eigen handelwijze; en voor die handelwijze zoekt de Gouverneur-Generaal den grond in philantropische ideën, welke men veelal uit de boeken en inzonderheid uit de Engelsche schrijvers put. 