Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
r. 13. “Boni” Men leze: “Bone” 5 r. 14. “Salejar” Men leze: “Saleijer, of nog beter volgens het Mekassaarsch: Sildyard , volgens het Boegineeseh : “Silddjá” r. 24. “Baaikongka” Men leze licver in stede van Baaikonijka : ** Binj- bode of Mitgkéka.” Bi. 20, r. 22. “Bons.” Men leze: ‘* Bone.” vr. 27. ‘‘Bonthain en Boelecomba.”’ Volgens den Inlander: *Ban- (dra en Boelorkoe.npa.” r. 23. “Verdrag van Bongaai of Bongaaisck contract.” Men leze: “Verdrag van Boenjöya of Boefgaaisch kontrakt, het Makassaarsche Tjappdya ri-Boenyjâya.’ Dit kontrakt tusschen den koning van Gowa en de Hollandsche compagnie werd in 1667 gesloten in de legertent van Speelman, tusschen Boekgdya en Barónbonj, twee Kkampoug's in bet rijk van Gósen. Toen dit kontrakt later in 1824 vernieuwd werd (Verg. bl. 65), kreeg het onder de Makassaren den naam van: f)áppa dboeijdya ri-Ordjorapdndaiy, Wit.: hel verbond, dat gebloeid heeft (dbde- aga, bloeijen, van boenga, bloeu), d.i: tol rolkomenheid geliragt ia, te (ir 00 zpadndaiiy, of: én hel Fort Rotterdai te Makassar, ul. i.: het le \wrdjee<pdndarg in 1824 vernieuwd Borijaaisch kontrakt.” r. 30. “Boni” Men leze: ‘\ Bune” Bl. 2S, r. 23, 28, hl. 24, r. 1. “Montemarano.” M.L: “Karaeng Reato-boerane” — Deze prins was verwant aan de vorsten van Gowa, en sader van zekeren Kariéiie-Galésoug. Hij is volgens de lontard-hilasg's ef degregisters van (iowa werkelijk naar Java veweest, om zich daar ‘3 1642 met de oproerige Javanen tegen de Compagnie te vereenigen. Bi. 24, r. 31. “Bows” M. 1: “Bone.” Rl $3, r. 29. ““Boni' M. 1: “Bone” Bi. 50, r. 3, 6 en 15. Boni” M. |: “Bone” Bl. 67, r. 25 en 29. “Bone” M.l: “Bone” r 27. ““Bongaaisch Contract.” M.1.: “Boengaaisch hontrakt.” — Verg Aant. op bl. 20, r. 28. 6 r. 2 v.o. “Aroe Datoe.” M. 1: ““Âroe-Dâta.” Bl. 68, r. 1, 18, 19 en 29. “Boni” M. |.: “Bone” r. 13. ““Bongaaisch contract te Oedjong Pandang (Mangkasar) ver- niewcd” M. l.: “Boengaaisch kontrakt te Oedjoempandang, d. i. op het Jort Rotterdam te Mangkasar, vernieuwd.” — Verg. Aant. op bl. 20, r. 28. r. 26 en 38. ““Sofpa.”” M. 1: ““Sotppa.” Bl. 69, r. 8. ‘“Soepa”’ M. |: ““Sotppa.”” r. 14, 22, 23, 32 en 37. “Boni.” M. L: “Bône.” r. 21. “Badjoa” M. 1. liever: “Badjéwe, volgens de Boeginesche uitspraak, dewijl Badjówe een plaats in Bône is. De Makassaar zegt Badjówa.” Bl. 70, r. 1. “Sandjai” M.1.: “Sanjdjas of Sinjdjai,” Verg. mijn verslag van cen uitstapje naar de Oosterdistrikten van Celebes enz. bl. 30, vlg. “ Kadjang” M. \.: “Kddjang” ‘“Boelekomba.” Volgens den Inlander: ‘Boelockoempa.” “Tanka” M. 1: “Téagka” r. 2. ‘“Boeloenroeé” Dit Boeloenrdewe ook wel genoemd: ‘Bolon- doewa”. Liang-liang.” Dit “iyasg-liyaig” ook wel uitgesproken: “Léyaig- léyang.” r. 8. “Kambouw” M. |.: “Kamboeno” “Kodingaring” M. |: “Kodizgdrengj” Het is zamengesteld uit het Mak.: kódi, slecht, en Grei, naam. <Poipoi”’ M. |.: **Poi-poi” r. 4. “Lanre-anrang.” M.1.: “Ldnre-anréyang.” — Voorts voege men hierbij: “alsmede Bélang-laéupé.” BI. 89, r. 20. ‘“Maros en Mandkar” — Vergel. Aanteek. bij bl. 5, r. 10 en 12. “De Baroeboe’’ enz. tot en met. “in zee uitstrekken.” M.1.: ‘“de Ba- Pe rf euréer, zijnde windvlagen die jaarlijks gedurende de maanden Julij, Augustus en het begin van September, uit het Oost-Noord-Oosten waaijen, soms dagen achtereen aanhouden, en zich tot eene mijl ver im zee uitstrekken.” Ik ga thans over tot het tweede deel van Dr. De Hollander’s werk, eu acl bl. 178 en vigg., waar de vierde hoofdgroep, teweten: Ce- lebes en Onderboorige eilanden, in vier hoofdstukken be- handeld wordt. Het eerste hoofdstuk bevat een algemeen overzigt van Celebes. Op bet daarin over het Gouvernement van Celebes en Onderhoorigheden voorkomende zij het volgende aangemerkt: Bl 173, r. 7. “Het eiland Celebes, ook wel Mangkasar genoemd.” — Deze naam van Masjkásará wordt, voor zooverre mij bekend is, niet eens aan al de landen, die tot het Gouvernement van Celebes en On- derhoorighedeu behooren, veelmin aan de Kesidentie van Menado en de om de golf van Tòlo gelegen landen, gegeven. r. 10, «Oedj. Boeloe-boeloe” M. 1: “Óedjoenij Butlo-bitlo” r. 11. “Mander” M. |: ‘* Mandar” r. 20. *“Bomi® M. |: “Bone” Bi. 174, r. 10. “GC. Latsnodjona of Laliboedjong.” M.1.: “Beelue Letamódjoij, of Latib6dj ony.” — Onder beide benamingen is dit ge- bergte bij den Inlander bekend. De laatste zou de oorspronkelijke age. dewijl de Latibbdjonj ecnigzins in vorm overeenkomt met de ido, eene soort van fomtommer. r. 27. “Donda” M. |: “Déndo.” r. 28. “de Piek van “Bonthain” enz. Men leze: “het gebergte van Beaticag, bestaande in den Bubo-, Wiiwo- of Bdwo-karaeig en den Lhage-blitheng (9788 vt), door onze zeelui gewoonlijk Piek can Ban- Mdej geacemd.” 8 l. r. “Boeloe Saraoeng” — NB. boëloe beteekent: berg, en sardoeng is eene soort van regen- of zonnehoed, waarmeê deze berg wel cenigzins in .vorm overcenkomt. BI. 175, r. 30. ““Lompo Batang” M.|.: “Lémpo-bétlang” BI. 176, r. 14. ‘Zontoli.” Volgens den Inlander: “Toli-t6li.” r. 16. ‘Palos’ Volgens den Inlander: “Péloe.” r. 19. “Mamoedja” M. 1: “Mamotdjoe” r. 21. “MMandhar” M.l.: “Mandar, volgens den Makassaar: Mán- dard, volgens den Boeginees: Méurd.” r. 24. ‘““Pard-paré”’ M. 1. : “Pdre-pére.” r. 27. ‘*Toeratea” M. 1: ‘ Toeratéya” r. 28. “Malasir of Malasoro” Men leze: ‘‘Malassor of Maldssorv” NB. het eerste is op zijn Europeesch, het laatste volgens de Inland- sche uitspraak. r. 32. “Bonthain.” Volgens den Inlander: “Bantdéng.” r. 34. ‘Boelekomba.” Volgens den Inlander: ““Boeloekotinpa.” r. 36. “Baai van Bingkoka of Baaikongka.” — Men zegt ook wel eens: “AMingkéka.”” Men Verg. bl. 5, r. 3. Bl. 177, r. 11. “Matarapé” M. 1.: “Matardpe” Bl. 178, r. 11. “Donda” M. 1: “Dondo” r. 13. ‘“Dongala” M. 1: “Dorggdla” r. 17. “7. Oakono” M.L: cÔedjoenj-Orjkóna” r. 18. “T Mandhar of Rangasso.” M. 1: vÔedjornj-Mbité, of Rangasd” r. 19. “Mandhar” M. |: “Mandar, Mändaré, of Ménard” r. 20. ‘“Oedjong Léra” M. 1: «« Oedjoetig-Léro” “Paré-paré” M. 1.: “Pére-Pére” r. 28. “Boni” M.1.: “Bone” r. 25. “0. Laïkan of Laikang” M. 1: “Oedjoeiy-Lathaay” r. 27. ‘Boeloe-Boeloe” M. \.: ““Boelo-boëlo” 0 r. 30. “O. Lessoa” M. |: wÔedjoefj. Lasbwa” r. $83. “O Laboran” M.1.: “ Oedjoeitfe-litha?ve, lett.: de lange kanp” r. 35. “O. Batoe-Manne.” M.N: “O. Batoe- Mene” vr. 37. “T. Siwa, of Masasanga” M.L: “ Oedjoeiig- Auusaagiian” — NB. Téajdjoag is Maleisch, geen Makassaarsch of Boegineesch. r. 39. “7. Socsoea” — MI: “0. Saeauera™ "*Bomi” M.1.: “Bône” Bl. 139, r. len 10. "7." M.l: “0,” Bl. 181, r. 5. “Kariangoen” M. 1: “Aariydiqoeig” r. 6. ‘“Masenreiy Boelor” M.|.: se Mamatiapablue, dei: de landen asby bef gebergte” r. 7. “Mandâar" M.L: “Mandar” Verz. bl. 176, r. 21. r. § ‘Seriang’ M.L: ““Sorryaur r. 10. “Tamparaiy labsya. — Dit Meer van Tempe wordt door de Makassaren dikwijls Tampdrang-ldbdya, d. i. lett: de zoetscaterssee, v. d.: bef Meer genoemd. Doch de Baeginees spreekt novit van bru pet- reag-ldbdya. In het Boegiucesch stant lupperdstg nieterelijk met tamp raag, dat zer beteekent, maar met lampitraiy-liba ‚ven meer \et oos- telgk gedcelte van dit meer heel onder de Boeginezen: Tapparâug- tiline, d. i: Oostelijk weer; het Westelijk gedeelte: Tappitriimpoerii od: tapparhngeriyadja, dl. i: Westelijk meer. r. 14. “misschien worde weggelaten. r. 16. “Bomi” M.L: “Bone” Bl. 142, r. 5. “door de gexesten Toradja, Masenreng Boeloe” M.1.: “door de landen ier To-ridja’e d. i. der hergbewoners. door M«- marie pieloe” r 4. Adja Tamparang.” Mil: ddja-lappirdiig.” — Verz. benden. r. ©. “Kariangoen.” M.1: “Aariydijoeny.” re. 9. “in de Golf ran Mandhar.” M. 1: “bij Djdrpor in zee.” e. 16. “De Tjenrana.” Zij heeft Laren oorsprone in het gebergte hed 10 Latimôdjong” enz. Dus niet uit het Meer van Témpe, gelijk tot dus- verre op alle in het licht verschenen kaarten aangegeven wordt. Nog naauwkcuriger worden oorsprong en loop dezer rivier aldus vermeld: «De Tjenrfina ontspringt uit het gebergte van Bila in het Latibédjoigsche, wordt door het meer van Téinpe gevoed, en rigt zich bij de kampong Téipe Oostwaarts naar de baai van Bône. Van Tobâbba af vormt zij tot aan Sólo de grens tusschen Bone en Wâdjó; en van Sólo af tot aan zee behoort zij met hare vier armen, tewe- ten: dien van Káée, dien van Îjdppië, dien van Zatónro en dien van Marótloe-wátoe (verg. Held. oorlog Bône, bl. 47, noot ggg), geheel en al aan Bóne. r. 25. “De Walanaë ook Tenrana bareng en Selo genoemd.” Met dit “Tjenrana bareng” en “Selo” wordt waarschijnlijk bedoeld de Súto- Bérang, want deze Sdlo-Baérang is een gedeelte van de groote onder den naam van Waldandé (d. i. de Rivier bij uitnemendheid) bekende rivier, en wel dat gedeelte, ‘twelk van Waliapony in Mariyo-riwdwo tot Bá- koenge in Bone loopt, en naar een in het Z. O. gedeelte van Lamctroe gelegen kampong Bérang den naam van Sálo-Báraíg, rivier van Bé- ranj, draagt. Van Békoenge af, heet gemelde rivier: Sélo-Bakoeng. Van Béngo af: Sálo-Béfjo. En van Bira af: Sálo-Bira. De praauwtjes van Wédjé komen tot bovengemeld Bárafj toe, om “hout voor pa- len, gelijk ook bamboe, te halen, alsmede pisang, enz. Van daar dic praauwen genoemd: pabáranj. Uit het bovenstaande blijkt, dat het minder juist is, om de Sálo- Béravg gelijk te stellen met Waldandé, daar zij er slechts een klein gedeelte van uitmaakt. — Dat Walánnáë en Îjeïirána geheel van el- kander verschillen, alsmede dat de Walánnáë, in strijd met de tot dus verre in het licht verschenen kaarten, niet in het Meer van Témpe, maar tusschen Sefykáüj (NB. niet seagkong/) en Téinpe in de Tjefirâna uitloopt, is thans door de gouvernements-opname ten duidelijkste ge- 1] bleken, en dan ook in deze tweede uitgave van de land- en volken- kesde naar bet werk van Bakkers over Bône door den schrijver al- dus verbeterd. r. 26. “den Bobo Karaëng of” worde weggelaten. r. 38. “Sopeèng” M. 1: ““Sdppeny” Lr. “Sengkeny” M. l.: “Sefjkaij” Bi. 185, r. 3. “met de achterleenen Lipokassi,” enz. tot en met ** Tjée make” M.l.: “met het achterlecn Lipoekási” — De andere vasalschappen zjn vervallen. Hierover nader bij bl. 290. r. 10. “Kajeli” Volgens den Inlander: “Kails” r. 11. “Toradja.” M.1.: “de landen der To-rddja's, of bergbewoners.” rs. 18. ‘“Masenreng Borloe of Masanre Boeloe” M. 1.: “Ma- smtp Cloe” r. 18. “Mand&ar” M.L: “Mandar” — Verg. Aant.op bl. 176, r. 21. r. 14. ““.Adja Tamparany of Sidenreny.” M. |. voor beiden slechte: …dja-Tappârdüj.” — Verg. Aaut. op Deel 1, bl. 5, r. 11. r. 15. “Sopeng.” M. 1: “Soppeny.” re. 16. “en de stranddistrikten Ladoso” enz. tot cn met “Portis.” — M. 1: “alsmede Labdso, Lacjpuiko of Baloesoe, Kiroe-kiroe on Buloe- pote.” — Onk deze landen toch zijn vasalstaatjes van Soppeng. r. 18. *Barroe.” M. 1: “Barroe.” r. 21. “Wadjoe” M.N: “Wiidjé.” — Hoe het inet het Bondgenoot- hap van Wâdji gesteld zij, kan men zien uit mijne “Wadjorezen” cuz, bl. 27. r. 28. “Soeuhawa” Volgens den Inlander: “Naabaia™ r. 29. “Bongamsche” M. |: “Boengaaische’ -- Vers. Aant. op Neel I, bl. 20, r. 28. r. 34. “Zij (de opgenaemde bondgenooten) moeten bij hanne troons- bek limeuterg den ced van trouw aan het convernement te Manckasar af- begen © Hierbij valt het volgende op te merken: Het 1e sche waar, 12 dat ten minste de vorsten der boudgenootschappelijke rijken bij hunne troonsbeklimming gehouden zijn, om naar Makassar op te komen, ten einde daar, daor den Gouverneur bevestigd te worden, en het bestaande kontrakt te renoveren; doch van een eed is daarbij nooit sprake. Ook is Wédjé als onafhankelijk land hiervan uitgezonderd, gelijk ook de landen behoorende tot de Musirfinpotloe (verg. bl. 294, § 4). De vors- ten, die zich tot die renovatie bij kontrakt verbonden hebben, en dus tot dat einde te Makassar moeten opkomen, zijn die van: Gôwa, Lai- kang, Bône, Tanêtte, Barroe, Sôppeng, de Adja-tappârâng, de Man- darsche staten, Loèhoe, Bottoeng, Laiwoti, de rijken van Palos, Ton- tôli, Sambäwa, Bima, Dompo en Sanggar. Wanneer zij echter ge- gronde redenen opgeven, dan wordt ook wel van gouvernementswege iemand gezonden, om het kontrakt in hun land te renoveren, bij voorbeeld op Bima, waar het gewoonlijk door den kontroleur gedaan wordt. r. 38. ‘bestaat nog” M. l.: “bestond vroeger’ l. r. “Boni, Sopèng en Wadjoe” —M.1.: “Bone, Séppetg en Wäâdjó” “Talloeng Bottjoe” M. 1.: “TAlloempdtjowe” — Onder dit verbond der talloempdtjéwe, d. is.: der drie 6ij0’s of voorname staten van Cele- bes, ’twelk ook den naam draagt van Lamoempatcewe-ri-Timucroeng, lett: ket in den grond planten van steenen te Timotroeng, verstaat men een verbond dat in oude tijden tusschen den koning van Bône, met name La-Tafrirawe Bôfgkange Mátinrôwe-ri-goetjina (d. i.: den vorst wiens asch in een géeiji of pot bewaard werd), den Aroe-matowa of op- pervorst van Wâdjó, met name La-Boeijkâlje Mdtinréwe-ri-kaundna (d. i. den op zijn schild ontslapene, dus genoemd, omdat zijn lijk tege- lijk met zijn schild verbrand werd) en den vorst van Sóppeii, met name Mapaldppd Patoláë, gesloten werd. Over dit kontrakt vers. men verder mijne verhandeling, getiteld de Wadjorezen, enz., bl. 18 tot en met bl. 20. Daar kan men ook op bl. 21, r. 2, zien, dat de 13 opvolger van La-Boesykélje, deu man, die het koutrakt der Télloem- peljdwe medegesloten heeft, reeds in 1610 aan de regering was, dewijl hij in dat jaar het Mochammedaansch geloof onder zijne on- derdanen hielp uitbreiden. Het is dus onjuist, dat het verbond in kwestie pas in 1670 zou gesloten zijn. Waarschijnlijk heeft Pda Mélé.apet-gdmmdna , de tijdgenoot van Sprelman, die algemeen onder den naam van -froe-Paldkka bekend stant, het verbond in dat jaar 1670 nameus Bone met Wâdjó en Sôppeùg hernieuwd. Dat dit hernieuwd verbond Tálloewpóljdee en het oorsproukelijke Zamoem- patie zou heeten, welijk meu in het T. v. N. 1. 1848, DIT, bl. 35 en 59 vermeld vindt, is eene dwaling, die door lulandsche bronnen wefrsproken wordt. (Verz. Borg. Chrest., bl. 532, r. 5 v. o., en bl. 536, r. 6.) De drie bófjo's of voorname slaten waren immers ook bij de Zá- weezpel.;ve de kontraktanten. Vd. alzoo de naam Tilloeapdijdwe. Dit verbond] is waarschijnlijk een honderd jaren vroeger in de 16% ceuw zealoten. Om inct zekerheid het jaar op te geven, gaat bezwaarlijk, daar de Boeginczen zich gewoonlijk niet veel om de chronologie be- kommeren. Op de vraaz, wat sedert de onderwerping van Béae in 1639 van dit verband geworden zij, antwoord ik eenvoudig dit: Na sun oorlog serdacen Boxe uit de rij der bitja's, of voorname staten, tan Zuid-l'elebes, en werd lot cen eenvoudig Jeenverstendoam van het Naterlandsch Gouvernement vernederd. Hierdoor was alzoo het vere wed dier drie bifjo's, waarvan Bone steeds de invloedrijkste geweest was, facto vervallen. Rl. 186, r. 28. “In het Goxcernement can Celebes is ter hoofdplaats Massbacer voor de zaken van Europeanen en daarmede gelijkgestelden on Reed wen Jnslitic” eur. Dit ie mijns inziens wat al te beknopt en eesaliedig. Voleens inlichting van een deskundige, wenschte ik dit aldus veranderd te zien: Tie Raat van Juatitie te Makassar oordeelt. Jt A. in civiele zaken: 1 in eersten aanleg, 1°. over alle gedingen, waarin Europeanen en daarmede gelijkge- steldeu, of Chinezen, of andere vreemde Oosterlingen als gedaagden voorkomen, 2°. over alle verschillen rakende buiten en prijzen, 8°. over alle zee- eu strandvonden (a), 4°. over alle geschillen, waarin inlandsche vorsten of grooten, genoemd bij Staatsbl. 1867, N°. 10, art. 1, als gedaagden voor- komen, 5°. over alle geschillen tusschen regentschappen (6). II in hooger beroep, 1°. over alle uitspraken der landraden in het Gouvernement van Celebes en Onderhoorigheden, waarvan de waarde in geschil hooger is dan f 500 (c), 2°. over de voor hooger beroep vatbare zaken van overtreding door den Magistraat te Makassar tegen Europeanen en daarmede gelijkge- stelden gewezen (d). B. in criminele zaken: } in eersten aanleg, 1°. over alle misdrijven begaan door Europeanen en daarmede ge- lijkgestelden, Chinezen en andere vreemde Oosterlingen, (a) Verg. Staatsbl. 1824 N°. 3la, art. 155, en Staatsbl. 1819, N°. 20, art. 17 cn 18. NB. Personen of zaken, die raauwelijk voor het Hoog Geregtshof te regt staan, zijn uitgezonderd. (6) Verg. Staatsbl 1864 N°. 27a, art. 3, laatste alinea, en Staatsbl. 1867, N° 10, art. 1. NB. Wie op Celebes onder N°. 4 vallen, is kwestieus door de uitdrukking distriktshoofden of regenten, gebezigd in Staatsbl. 1865 N°. 75. (c) Verg. Staatsbl. 1864, N°, 27a, art. 4. (7) Verg. Staatsbl. 1863, N°. 149, art. 1. | 15 2°. zeeroof , begaan door personen van elken landaard (e), $°. misdrijven begaan door inlandsche vorsten of grooten, genoemd in Staatsbl. 1867 N°. 10, art. 1 tot en met 3 (/). II in revisie : 1°. over alle zaken, door de Iandraden, in het Gouvernement van Celebes en Ond. afgedaan, met uitzondering van die genoemd in staatsbl. 1824, N°. Sla, art. 125 (9).” Bl. 187, r. 28. ede vezels van den stam” M. 1.: “het zoogenaamde saguweerhanr (Mak. wénjfjoag, Boeg. gdwmd) buiten aan den stam.” vr. $0. “die alleen in Bonthain en de Noorder-distrikten op sa- wake” tot en met ‘gekweekt wordt.” NB. Men heeft overal op Zuid- Celebes zoowel sawah’s als clrooge velden. r. SS. “koffij” tot en met “verpligt is,” Men late weg de woorden “in de (rouvernementslanden en ook” want op Zuid-Celebes is de koffijtecit niet verpligt. Bl. 188, r. 13. “tabak van zeer goede hoedanigheid, in de Mi- mahasss en de Zuider-distrikten,” Men voege bij: “ook in de Noorder- dsstrikten, vooral in het regeutschap Puitjkadjene,” r. 32. “hertewijnen (babs-roesa), elanden” — Hertzwijnen (babi-roesa) en elanden worden op Zuid-Celebes niet gevonden, maar wel ans maag s, eene soort van antilopen, met korte poolen van voren, borstelig hear, en ongetakte hoornen, die zeheel regt uitsteken, van onder (e) Verg. Staatsbl. 1533, N°. Sla, art. 155, cn Staatsbl. 1819, N°. 20, art. 17 en 18. NB. Uitgezonderd de personen, die terstond voor het Hof teregt ene. \erg. K. O., art. 165, N°. 6, 7 en 3. (/) Verg. Staatabl. 1564, N°. 27a, art. 12, en 1867 N° 10, art. 1 st en wet 5. (9) Verg. Staatabl. 1824, N°. Sla, art. 124. 16 eenigzins plat en voorts scherp toegepunt zijn, nagenoeg ter lengte van het hoofd. Te Bantdéng en in de Noorder-distrikten treft men ze slechts zelden, doch meer te Toli-Téli op het gebergte aan. r. 2 vo. “Runderen” tot en met “slagtvee.” — Ossen worden op Zuid-Celebes niet gebezigd voor ploegvee. Daarvoor bedient men zich enkel van buffels, dic ook in grooter hoeveelheid dan de ossen tot slagtoee dienen. Bl. 190, r. 1 vlgg. De in- cn uitvoer bedroegen te Mangkasar vol- gens mij toegezonden opgave, over 1869, als volgt: Invoer eene Sf 7,712,471. uitvoer . 2... ee we tw es sy 1,425,648. In 1868 bedroeg de invoer ....... te ew ee wee »» 1,987,192 meer. uitvoer 2... ee te eee » £25,486 ,, an an ee a en De aangekomen schepen bedroegen in 1869: 836 schepen, metende 30,449 lasten; vertrokken : 971 „ » 29,816 ,, In 1868 kwamen tc Makassar: 968 schepen, en zijn vertrokken: 1132, welke laatsten .. . 5542 Insten meer gemeten hebben dan in 1869. De inkomsten van het gouvernement van Celebes en Onderhoorig- heden bedroeeen over 1869: f 562,443.39. De uitgaven: ........ …. „ 508,448.68. Alzoo een voordeelig saldo van f 58,994.71. Hieronder waren echter niet begrepen de uitgaven voor Marine en Oorlog. in Rl. 192, r. 13. “Volgens het officicele Regeringsverslag over 3°65 enz.” In 1866 tot en met 1869 bedroeg de bevolking als volut: 1866 ... 1268 Europ. 4328 Chin. 45 Arab. 319897 Inland. sey... 1235, $408 ,, 63 ,, 326670 1268 ...1200 „ $501 ,, 21 …„ 330830 Is69 ...1251 „ 4511 GV ,, 334056 „ Bl. 193, r. 12. Achter “de Mangkasaren” worde ingelascht : ‘‘uls- mede de Torddju’s.” — Hierover zal later door mij gesproken worden bij bl. 293, § 3. r. 14. “Badjau's” M. 1: “Bádjo's,” zooals zij bij de Boeginezen bec'eu, of op zijn Makassaursch, Biyo's en Toe-ri-djene's, d. ic: men- chen die op kil water leven (NB. zamengesteld uit het Maukass. toe, het Boeg. fo, =: live, menachen, +- het Makassaareche en Boevine- wie ri, in, op, + het Makass. dient » -= het Boeg. vewar, water. Tori- J.cac is dus fout, bet zou eene vermenging van Boegineesch met Makas- saarvch zijn. De benaming Trojvenders heb ik nooit vernomen), een volk, dat alsvemecen voor zijn onverschrokken en goede zeelui bekend staat. Vers. J.N. Vosmacr’s korte beschrijvins van het Zuid-Oostelijke wi icreiland van Celebes, in het bijzonder van de Vosmaer’sbaai of van hezddari. Dit volk wordt ook wel eens cenoemd Tidceizer's. Vers. mijn Makass. Woord. op: Tidoer;, en de Aauteek. op mijne Makass. Chres- t-zathie, vooral op bl. +15, r 15, waar men now eenige bijzonderheden centrect de Bädjo's vindt. Ik moet echter herhalen, wat ik daar reeds te kennen gaf, dat bet bij den dag moeijelijker wordt, om iets zekers aangaande zijn oorsprong en geschiedenis te weten te komen, dewijl bet smeer en meer zijne zelfstandigheid cn het karakteristieke zijner ge- aasdheid beziut te verliezen. Zelfs hunne taal is nagenoeg geheel verlo- ren geraakt, en zoo met Makassaarsch en Boegineesch vermenzd, dat het bezwaarlijk valt, daaruit het oorspronkelijk Badjasch te leeren kennen. 18 r. 21. “Van de kusten, vooral van laatstgenoemde landtong, zijn zij (lew. dé Alfoeren) echter voor een goed deel door de Boeginezen naar het Binnenland teruggedrongen” — De Alfoeren zijn hier blijk- baar verward met de Torádja’s. Verg. hetgeen beneden zal volgen bij bl. 293, $ 3. r. 25. “De Boeginezen of Boniërs zijn eigenlijk de bevolking van het rijk Boni,” enz. — Dit is fout. Onder Boniers of Bonieren verstaat men alleen de bevolking van het rijk van Bône. Boeginezen daaren- tegen, of zooals de Inlander zegt, Téoe-Woegié, d. i. de menschen van Worgi, eenc plaats in Wâdjó, is eene benaming voor al de volkeren van Zuid-Celebes, die de Boeginesche taal spreken, dus niet slechts voor de Wadjorezen, maar ook voor de Loewocrezen, Soppeigers, Manda- rezen, de Sidefirengers en andere volkstammen van de Adja-tapparitg, de bewoners van BÄrroe, van Tanêtte, een groot gedeelte van de Noor- derdistrikten, zoo ook van de Oosterdistrikten. De Bocginczen, dic men in aanzienlijken getale buiten Zuid-Celebes aantreft, behooren meestal tot de Wadjorezen, die als geboren handelaren overal in den Archipel rondzwierven, en zich op zoodanige plaatsen vestigden, waar zij het meeste voordeel behalen konden, en ten minste tegen de roof- zucht van een heirleger van vorstjes gewaarborgd waren, hetgeen in hun eigen land maar al te dikwerf veel te wenschen overliet. r. 20. ‘Deze benaming wordt echter veclal tot de geheele bevolking der westkust uitgestrekt.” — Dit is minder juist, want reeds de Noor- derdistrikten worden voor een groot gedeelte door Boeginezen bewoond. Daarenteren vindt men aan de Zuidkust in de Afdeeling Zuiderdistrik- ten een nagenoeg geheel Mangkasaarsche bevolking. Ook de Saleijerees wordt onder de Mangkasaren gerekend. Bl. 206, r. 2. ‘weinig beneden de knieën” M.l.: “weinig boven de knieën” r. 18. «De kinderen der aanzienlijken” enz. tot en met ‘volstrekt 19 zeste kleeding.” — Voor de sieraden, die jongens en meisjes tot dien leeftijd, en soms wel Innger, tat bedekking der pudenda dragen, gelijk ces voor andere kleedingstukken en sieraden bij Boeginezen en Makase saren van beiderlei kunne en op verschillende leeftijden in gebruik , verwijs ik voorloopig naar mijn Makass. Woord, vooral den daarbij seteezden Ethnogr. Atlas. Later hoop ik cen uitvoeriger stuk over de zeden en gebruiken der Boeginezen en Makassaren te publiceren. r. 17. “pijl en boog” — Dit wapen wordt tegenwoordig niet meer zaalser de Boeginezen en Makassaren aangetroffen, evenmin als de «úp- pet, of ziaasroeren. Dat deze wapenen vroeger onder hen in gebruik waren, blijkt uit oude gedichten. Onder de To-râdju’s, of berebewo- g-re, moet men ze nog vinden Men kan eene afbeelding van zulk ern wipper zien in den Ethnoer. Atlas bij mijn Makassaarsch Woor- des.trek, Plaat VII, Fig. 1. Fi. S60, r. 20, “bijna het geheele ligehaam bedekken’ M. 1: “het arteete bovenlijf bedekken” — Deze pantserhemden heeten bij Mahas- ten kärdjoe-, en bij Roeginezen wiidjoe-rinte, lett.: 4- lliry-baadje, om- tas zij als "t ware uit keltonyes, eigenlijk schak-'tjes, van ijzerdraad lesszan. Men vergelijke mijn Ethnoer. Atlas, PL VIT, Fie. 25, waar zen ook (Fig. 23) eene lamrna, of leeren van buiten met koperen peastjes belegd baatlje, aantreft, dat vroeger inszelijks bij den oorloy zebru.kelijk moet geweest zijn. r. 22. “De woningen” — Van cen Makassaarsch vorstenhuis brat ik vroeger een model uit Makassar mede, waarvan de heer Schroder in seerzemelden Atlas cen allerkeurigste afbeelding vervaardiede, — Van ee= Boegineesch vorsterihuis zal men later in ven Etlinosr. Atlas, die est opheldering van cen door mij nit te geven Boezinvesch Woordenb. erekken zal, inszelijks eene zeer woede afbeelding vinden. Deze ie door ers, beer Batelt vervaardigd naar een model, dat ik insgelijks van Ma- saesas medebragt. 20 r.5 v.o. ‘moord wordt met moord” enz. tot en met ‘“‘vergolden.” Ach- ter “wordt” lassche men in: ‘‘meestal” Dat het niet altoos gebeurt, blijkt reeds uit hetgeen de schrijver zelf op bl. 208, r. 12 volg. mededeelt. Bl. 207, r. 8. “hoewel zij zich daarin zelden te buitengaan;” — Ik geloof, dat het beter zij, deze woorden maar weg te laten. Ik ten minste zou niet durven beweren, dat ik dit slechts zelden gezien heb. In het geheel valt op de zedelijkheid dikwerf niet te roemen. In dat opzigt staan zij tamelijk met ons Europeanen gelijk. r. 24. ‘De zonen der aanzienlijken worden op zeven- of achtjarigen leeftijd bij de priesters ter school gezonden, en in het lezen, schrijven en rekenen onderwezen. Verder krijgen zij onderrigt in het goudsme- den en andere handwerken, die bij de Mangkasaren zeer in achting staan. Ook de meisjes leeren lezen en schrijven” enz. Op de priester- scholen leert men enkel den Arabischen Koran en de Arabische gelc- den met een zekere cadans geheel machinaal lezen of zingen. Trouwens de priesters zelven verstaan zeer, zeer weinig, of liever niets, van het Arabisch. Wanneer nu de leerling lang genoeg bij den priester ter schole gegaan heeft, om, evenals deze, het Arabisch te kunnen opdreu- nen, hetgeen men mdagddji blieft te noemen, wordt de leerling als volleerd beschouwd, en heet hij támmat (het Arab. ae einde). Dit is een radicaal, dat slechts weinige Mak. en Boeginezen erlangen. De meeste Moehammedanen onder hen moeten zich daarmeé tevreden stel- len, dat zij op zekeren leeftijd, de meisjes reeds zeer vroeg, de jongens pas wanneer zij den huwbaren leeftijd bereikt hebben, de circumcisio ondergaan. Wat nu het lezen en schrijven van de moedertaal, gelijk ook het rekenen, betreft ; hierin wordt zelfs bij de vorsten geen gere- geld onderwijs gegeven. Men leert dit slechts zoo wat spelenderwijze , van daar dan ook dat zoovelen er letterlijk miets van kennen. Alleenlijk vindt men te Makassar en te Maros een gouvernementsschool voor Boegincesch, Makassaarsch en Malcisch met een inlander aan het hoofd, 21 waarvan orcr het algemeen weinig gebruik gemaakt wordt, en dat nog slechts door kinderen, die op de plaats zelve woonachtige zijn. Geen wonder alzoo; dat het meerendeel van de inlandsche regenten in het (seurvernement van Celebes en Onde rheorigheden zelfs hunne eigene moe- certaal niet kunnen lezen of schrijven, dit althans hoogst gebrekkig doen. Dat onder zulke menschen van kennis der Maleische taal geene sprake kan zijn, spreckt wel van zelf. Goede tolken zijn dus bij zoo treurigen staat van zaken onmisbaar te achten, en ook hun getal is he- laas! slechts schaarsch te noemen. Meestal verstaan zij slechts eebrek- big Hollandsch, en bijna nooit zijn zij in staat, om aan de vorsten van Boeton. Bima en Sambáwa, waarmede de correspondentie door het Gou- serzement in het Maleiseh gevoerd wordt, een Maleischen brief met Arabiseh karakter te schrijven. Het ware alzoo wenschelijk, dat van de voor het inlandsch onderw tis in Ned. c Chie te Makassar, en nadat hy zich met eigen oogen van den zoo trrungen toestand van het inlandse onderwijs in het Gouvernement van Celebes cn Onderhoorizheden overtuied had, stelde hij aan de teser.ag voor, om te Makassar op te neten verte school tet opiedin: on rw ww van inlandsche onderwijzers, en daaraan van wege den zoo allerbedroe- vendsten staat van zaken, voor de eerste jaren te annexeeren: 1°. eene school tot opleiding van inlandsche regenten en andere hoofden , als- mede djaksa’s of inlandsche officieren van justitie, en schrijvers; 2°. eene inrigting tot vorming van tolken, die dan de Makassaarsche , Boeginesche, Maleische en Hollandsche talen in zooverre magtig zou- den moeten zijn, dat zij daarin zoowel mondeling als schriftelijk hunne gedachten duidelijk konden uitdrukken. Dit voorstel schijnt dan ook te Batavia bij de Regering volkomen bijval gevonden te hebben. Ongelukkigerwijze echter meende de Mi- nister van Koloniën geene vrijheid te hebben, om voor een Buitenpost als Zuid-Celebes deze tot deszelfs ontwikkeling zoo allerdringendst ge- vorderde uitgaven aan de kamers voor te stellen. En zoo werd het dan wederom bewaarheid, dat de buitenposten verre bij het steeds zoo be- weldadigd Java moeten achterstaan, en als ware stiefkinderen te be- schouwen zijn. Bl. 208, r. 2. “Regent” In stede van dit woord zag ik liever “Vorst” geplaatst, omdat men bij ons Regent in Oost-Indie gewoonlijk denkt aan een Lfoofd onder ’s Gouvernements bestuur. En in de lan- den van Zuid-Celebes, die onder het Nederlandsch gezag staan, hebben de hier beschreven geweldenarijen recds sedert vele jaren geen plaats meer. Wanneer men de weldaden van een Europeesch bestuur goed wil leeren kennen, moet men zich een paar maanden in het land van Bone ophouden, en dan de Téfjka-rivier overtrekken, om de sedert den oorlog van Bône bij de Gouvernementslanden gevoegde en sedert dien tijd van woeste onherbergzame oorden in een welvarend gewest herschapen Oosterdistrikten in oogenschouw te nemen. Wanneer ik dat bedenk, kan ik dikwerf een glimlach niet weêrhouden bij de beschul- diging van velen, als ware dic Hollandsche Regering in Oost-Indie zoo barbaarsch! ! ory r. 25. “Palileh.” M.L: “palili.” — Behalve deze palili heeft men ook die soort van Icenmannen, waarvan de schrijver r. 18 vlug. spreekt, als die oorspronkelijk in familicbetrekking tot den leenheer stonden. Iteze heeten: “pasead) inging , af te leiden van sean ‚ broeder, fu- malse, = sedjadj ity , zamengesteld uit se, etn, — zi, samen, + 't Boegin. djddji, = het Makass. djári, worden, geboren worden. Deze palili's en pascal} ij dins werden voor den Bonischen oorlog wan 1559 door hun leenheer den koning van Bone door middel van Bala-bila's tot bijwoning van cen feest en hulp in den oorlog uitgenno- digd. Zalk cen bila-bila was cen reep lontarblad, waarin men cen zeker aantal platte knoopen legde, die elk aan beide zijden drie vouwen ver- tocaden, zinspelende op het onder den naam van Jdmoem-palcrwe ri- Yim Srceny bekende verbond, waarbij Bone, Waâdjes en Soppeny als broeders te zamen vereented waren. Men had tweederlei soort van éia-éeta, de eene gebezied om de pulili's en pasar) EN van Done tot een feest te noodigen, de andere om hen op te roepen, ten einde met dea leculieer tegen den vijand op te trekken. De eerste Li'a-bila bestond uit SO knoopen, om aan te duiden, dat ret feest over 50 dagen plaats zou hebben. — De andere had ook zoo- veel knonpen, als er noz dazen verloopen moesten, voordat de oorloy tee nnen zoude, De vorm van de knoopen der heile bitu-bela's ver- etic sicchts weiniz. (rrooter onderscheid bestond er in de wijze, waarop de beide Arla-bila's aunzenomen werden. De dila-bita voor cen Lest werd door den vorst, vaar wien zij bestemd was, met de rezter- gasd zanzenomen, terwijl hij inet de linkerhand de bij het dansen ee- teslacigke bewering maakte. De Zitaeb-t voor den oorlog daar utezen, ca, etesals de andere biia-bila, door den cezant met de revterhand cserzerekt werd, nam de vorst met de linkerhand aan, teweniac rijd de rerterband aan de kris slaande, ten cinde vervoluens, al dunsende ez twaasjerde met de kris, zijne verklee fheid aan den henheer te hee o4 tuigen. Wilde de vorst van de oproeping niets weten, zoo zeide hij b.v: «cPakô-nitoe. Pâda-nitot oetarimâna, sibâwa tâkoetarimâna, d. i.: laat het maar zoo blijven. Het komt op hetzelfde neér, of ik de bila-bila aan- neem, al dan niet.” Indien men echter zonder geldige reden weigerde, om zich op het ontvangen van één der beide bila-bila’s tot den leenheer te begeven, liet deze zulks niet ongestraft. Het woord bila-bila is waarschijnlijk eene verbastering van bilafy- bilaïj, af te leiden van bilaïg, tellen, aangezien die knoopen in het lontarblad dienen moesten, om te berekenen, hoeveel dagen er nog verloopen zouden, eer de oorlog of het feest een aanvang nam. Verg. Boeg. Heldend. op den eersten Bonischen veldtogt van 1859, bl. 5, 6 en 7, inzonderheid Noot op bl. 6. Bl. 209, r. 9. “Wadjoe” M. 1: “Wâdjó” r. 14. “Islamisme Voor de invoering van het Islamisme op Zuid- Celebes verwijs ik naar mijne in het Jaarboekje van Celebes 1864 voor- komende ‘‘Makassaarsche en Boeginesche legenden” bl. 49 vleg. Zoo ook naar het Jaarboekje van Celebes 1865, bl. 32—38, waar ik over de invoering van het Islamisme in Boëlo-boëlo, één der regentschappen van de Afdeeling Oosterdistrikten, gesproken heb. Eindelijk insgelijks naar mijne “Wadyorezen, cet” bl. 20, r. 5 v. 0. vlgg. r. 22. “Popokan, Parakan en Pontianak” M.1.: ‘““Popókaûg, Par- rdkang en Pontiina” Men verg. over deze spoken en andere inlandsche bijgeloovigheden Jaarb. van Celebes 1865, bl. 98 vigg. r. 29. ‘Sanraboni” M. 1.: “Sanrabéne” r. 30. ‘“‘Aaraéiy-lowe” Lett.: groote Heer. Bl. 210, r. 4. “Tonrokasse” M.1.: “Tofrokásat ” r. 5. “Tjelindo-lindo” M. 1.: «eÎjalindo-lindo” r. 12 tot en met 16. “In Bontkhain en Boelekomba wordt door de Nederlandsche Zendelingen met ijver aan de invoering van het Chris- LS) tendom gearbeid. De vruchten schijnen eehter schaarsch te zijn; en coh zij, die deze leer hebben aangenomen, zijn van de bovenge- toerde en honderd andere bijgeloovigheden niet af te brengen.” De hues bedoelde zendelingen zijn, behalve de heer Rooker, die slechts sorten tijd hier verbleef, de H.H. WW. M. Donselaar en A. Goudswaard, wier bezaligde ijver, gepaard met wezenlijke kunde, regtschapenheid en godsvrucht, gewis door niemand op Zuid-Celebes ooit betwijfeld werd. Ik houd mij dan ook overtuigd, dat hunne pogingen tot iu- vorring van het Christendom in Bantâëng en BoeloekeR-mpa met gun- stisen uitslag bekroond waren geworden, zoo het (iouvernement hen slechts niet verhinderd had, om daar inderdaad als zendelingen werk- zaam te zijn. -- Doch de zaak is deze. Toen ik in 1849 voor het eerst Bantiéng en Bocloekckinpa bezocht, end ik daar eene Europesche Christengemeente, die sedert jaren zoo soad als san zichzelve overgelaten, helaas! zoo diep wezonken was, dat men er meer hulde aan een Karaitng-Lowe en andere steenen af- goden, san palingen cn krokodillen, dan aan (iod, zooals hij ons in ws Christendom gepredikt wordt, bewezen. — Dit af mij aanleiding, em de hulp van het Nederlandsch Zendclinggenootschap te Rotterdam z te roepen. Ik stelde aan deszelfs bestuurders voor, om twee zen- dei:ngen derwaarts af te vaardigen. Dezen vonden dan terstond bij brane aankomst cen hoogst nuttigen werkkring in die coozeer ver- eaarloosde (Christen-vemeenten en hadden inmiddels gelegenheid, om ze taal dier streken te leeren , en zieh alzoo voor bun zeudelingsarbeid coor te bereiden. Bestuurders van het N. Z. heehtten bet zegel hun- per soe|dkeuring aan mijne propositie. En ziet daar de reden, dat de aradelingen Donselaar en Gioudswaard zich te Bantaeng vestigden, na avorens van de Kegering de toestemminz bekomen te hebben, om “zech behalve de werkzaamheden aan han einentijke rorpiryy als zendelingen verleaden, ook de geestelijke belangen der verwaarloosde Christenge- 4 26 meenten van Bantiéng en Boeloekdempa aan te trekken.” Donselaar belastte zich met de herderlijke zorg der gemeente, terwijl Goudswaard, die in Holland zijn examen voor onderwijzer had afgelegd, aldaar eene Hollandsche school oprigtte. Beiden kweten zich van hunne taak op voorbeeldige wijze; en de school van Goudswaard werd op Zuid-Celebes algemeen als de type eener goede school geprezen, zoo zelfs, dat het Gouvernement hem meer dan eens op voordragt van den Gouverneur van Celebes en Onderhoorigheden eene gratificatie tot blijk van tevre- denheid toekende. Geen wonder, dat het aantal leerlingen in 1864 tot 70 kinderen, waaronder een 25 inlanders, gestegen was! ‘“Nadat Donselaar nu in 1858 meende, dat hij de Makassaarsche taal genoegzaam verstond om als zendeling op te treden, achtte hij zich van wege de in ’s Gouvernements besluit tot admissie voorkomende woorden ‘behalve de werkzaamheden aan hun eigenlijke roeping als zende- ling verbonden, ten volle daartoe geregtigd. Maar na bleek het, dat de Regering die woorden anders uitlegde, en daarmede alleen bedoeld had, dat men den zendelingen vrijheid verleende, om de Makassaarsche taal te bestuderen. Donselaar had alzoo op nieuw eene vergunning te verzoeken tot het aanvaarden van den zendelingsarbeid. Nadat Donsclaar Celebes verlaten, en zich in 1860 als hulppredi- ker te Timor-Koepahg gevestigd had, nam de ijverige Goudswaard ook 27 de dienst van herder en leeraar der gemeente op zich, en bleef desniet- tegenstaande de belangen zijner talrijke school met dezelfde naauwge- setheid ter harte nemen; totdat hij op 1 December 1864 plotseling aan de cholera bezweck, niet enkel zijne betrekkingen maar gansch Bantaéng en deszelfs omstreken in diepen rouw achterlatende. Als ik terstond daarop aan het Nederlandsch Zendelinggenootschap den wensch van ganech Bantâëng overbragt, dat het weder cen zendeling ter vervanging vaa den £00 uitstekenden Goudswaard zenden mogt, vond het hiertoe geese vrijheid. Ofschoon deze weigering mij voor Bantâëng inuig leed deed, mogt ik het Bestuurders van dat (ienootschap toch niet ten kwade duiden; want het hoofddoel van die vereeniging is verspreiding tas het Evangelie onder Ileidenen en Mohammedanen; en daartoe wus thans de gelegenheid afgesneden. Om nasr gevestigde Christengemecn- tes predikanten af te vaardigen, en in het schoolonderwijs der Euro- pesche jeugd te voorzien, dit behoorde geheel tot de roeping van het Gouvernement. Dit heeft dan ook uu te Bantäeng een hulpprediker aangesteld en eene school met bet daarbij behoorend onderwijzend per- soveel opgerigt. BI. 211, r. 3. “worden beide talen somtijds met het Arabisch ku- rakter geschreven.” — It geldt bijna uitsluitend van de Makassaarsche priesters, vooral in Gowa. r.6. “zij” (te weten het Makassaarsche en ‘t Boeginesche Alphu- beth’ “bestaan uit negentien medeklinkers.” — Dit is minder juist, het Makassaarsch heeft 19, het Boegincesch 23 medeklinkers. r. 15. “Yello,” worde weggelaten, als liggende in de omstreken san Maugkasar, cn thans tot die Afdeeling behoorende. r. 16. “Bonthain ,” worde weugelaten, als behoorende tot de Zui- derdantrikten. s 16en 19. “Boelekombu' M.L: “Boeloekuempa” r. 12, “en van” M.L: “en verder de Onster-dietrikten, alemede van ' 28 r. 20. “Barroe,” enz. tot en met ““Loewoe” M. |.: “Bérroe, Adja- tapparaig , Masiariapobloe, Mandar (Mändard of Méard), Sdéppeiy , Bone, Wâdjó, Loto” ‘r. 22. “Bont” M, 1: “Béne” r. 29. ‘“(oendang-oendang)” — Men late dit liever weg, omdat de Boeginees en Makassaar bij céndang-cendang uitsluitend aan handels- en scheepswetten denken. Wie in de kennis van de handels- en scheeps- wetten der Boeginezen belang mogt stellen, hij kan eene Hollandsche vertaling van de Wadjoresche onder de Bocginezen algemeen geraad- pleegde Óendafig-oendafig vinden in mijne brochure “over de Wadjo- rezen” enz. bl. 42 vigg. Bl. 212, r. 3. ‘“Soere-bilangs of kronijken” Men leze liever: ‘cene menigte van verhalen, of pdoe-pdoe’s, waaronder ook verhalen, die ge- heel met onze kindervertellingen te vergelijken zijn, waarbij de verhaler gedurig ophoudt, om zijn publiek gelegenheid te geven, dat het be- wijzen van opmerkzaamheid en goedkeuring geve, hetzij door iyo, ons ja, te roepen, of ook wel het laatste woord van den spreker te herha- len. Zulke verhalen dan genoemd: pédoe-pdoe-rikadong, lett verhalen waarbij toegestemd wordt. Voorts heeft men: sdérd-bilang’s of dagregis- ters, atoriyolong’s of kronijken.” r. 6. “of romantischen aard; elongs,” M. }.: “erotischen of roman- tischen aard (B. tôlo); de Latéwa, te vergelijken met de Mak. Rápag; élong’s”’ r. 7. “elong-dsony’s of korte krijgszangen ;” — M. 1.: ‘élong-dsong’s, d. i.: Arijgszangen , meestal zeer kort, gezongen, wanneer men ten strijde trekt;” r. 8. “La Galigo- of” M. 1: “La-Galigo- en” — Een gedeelte van deze La-Galigo- en Mefroerána- gedichten vindt men opgenomen in mijne Boeginesche Chrestomathie, Deel IL, Men vergelijke daarbij vooral de aanteckeningen. 29 r. 10. “door velen” M. |, : “soms zelfs" r. 13. “godsdienstige geschriften worden mede in het Boegineesch aangetroffen.” Men voeve hierbij: “Daaronder beklecden eene eerste plaats de werken, bekend onder den naam van pangidjd, of onderwijs. Îteze bevatten eene soort van onderwijs in de Mohammedaansche gods- dienst, en wel meestal in versmaat. Ook hiervan werd door mij cen stuk opgenomen in bovengemelde Boeginesche Chrestomathic.” vy. 15. "Overigens valt omtrent de literatuur van beide stammen Bog op te merken, dat hare beoefening niet door de invoering van het alamisme schijnt geleden te hebben.” — Ofschoon het waar zij, dat “een nieuw letterkundig voortbrengsel geene groote zeldzaamheid is bay de Makassaren en Boeginezen”; is het toch helaas! maar al te dui- delijk, dat het gehalte dier voortbrengselen ook hier van achteruitgang getuigt. Wat daarin nog goeds gevonden wordt, is gewoonlijk uit de oudere literatuur ontleen:l. r. 22. =Kalaboe” — M. 1: “Kalhbbat” r. 24. “Bomi; M. 1: Bone.” r. 25. “De gewone Mohamimedaansche tijdrekening (DI, 1, bl. 345) te thans bij beide volken in gebruik” - [lierbij merke men nog het volgende op: “Voor de schrikkeljaren (Kiana ) voegt men, evenals op Padang, in de jaren 2, 5 en 7 van de pariydma, of windoe, van 5 jaren, eea dag bij de laatste maand amd! 99), zoodat die er dan, in sede van 29 dagen, 30 krijgt. Zulk een pariyima of windoe verschilt mer van die op Java, aangezien men geen din ueal of djimachir heeft, maar in stede van djimaral slechts de djim, en in stede van djimachir, ern tweede dal stelt, aldus: 1°. 1 (AIN = alips; 2°. ‘eld = ear); r. c (eat == diu); ¥°. 3 (ht = ae); 5°. > (MNS de este dal); 6°. uw (Luif = be. 47. 9 (itt … wam, ee IJ IAN — de tweede de! 30 Vóór de invoering van het Islamisme had men op Zuid-Celebes weken van vijf dagen. Van daar dat men nog heden in de binnen- landen in elke kampong om de vijf dagen passer of markt heeft. De cerste dag genoemd naar het rijk van Géwa, de tweede naar dat van Lotwoe, de derde naar dat van Béne, de vierde naar dat van Wádjó en de vijfde naar dat van Sdppeng. r. 29. ‘Volgens Crawfurd” enz. tot en met “telden.” Deze maan- den heetten: mazgasatti, van 30 dagen; maigalompa, van 31 dagen; naga, van 80 dagen; palagoena, van 30 dagen; bisaka, van 30 dagen; djeta, van 30 dagen; serawona, van 80 dagen; paddawarana, van 30 dagen; soedjiwa, van 30 dagen; patjeka, van 31 dagen; posiwa, van $1 dagen; manyasira, van 31 dagen, wanneer het een gewoon jaar of zlaams, en van 32 dagen, wanneer het een Rina JL is. Verg. Boeg. Woord. in voce. Bl. 213, r. 8. ‘‘padoeakan’s” M. |.: ‘““padoewákang’s” “prahoe-toops’’ Dit is Maleisch. De Makassaar zegt: ‘“diseyaiig-t”, de Boeginees: ““lópi-tó”. r. 9. ‘“binta's” enz. M. l: “bintd’s, of rooversvaartuigen (vergel. Ethn. atlas bij *t Mak. Woord.), biséyang’s, of lópi’s, der tripaiy- visschers, djovloefj-djotloefj’s, bandwa’s, of vaartuigen tot het transpor- leeren van beesten (verg. Ethn. Atl), papalimbafij’s, of vaartuigen tot het overzetten van menschen en goederen (verg. Ethn. Atl), soppf's, palári's, of pleiziervaartuigen (verg. Ethn. Atl), birôwang’s (verg. Ethn. Atl), bilólang's (verg. Ethn. Atl.) en lépa-lépa’s, soort van vaar- tuigen, gemaakt van boomstammen, en dikwijls met vlerken, als- dan in het Boegin. lépa-lépa-riyatiri, in het Makass. lépa-lépa-pale- wai genoemd. — Onder sampan’s verstaat men Maleische schuitjes of sloepen. r. 13. ‘Lémo-lémo’s” enz. — Verg. het Jaarb. Celebes van 1865, bl. 71, r. 9 vlgg. 31 s. 81. “De Mangkasaarsche” cet. tot en met “kleedjes.” — Ik wee loof niet, dat het hier aangegeven onderscheid werkelijk besta. r. $4. “te bepalen” Hieronder in te lasschen: Men heeft ook ssikerfabrieken op Zuid-Celebes, en daaronder twee met stoom, de eene te Batoe-bissi bij Maros, van de firma W. B. Ledeboer en (°., de andere te Bâtoe-bâtoe bij (ialésong in de Zuiderdistrikten, van den (hinees Tjoa Kaë Kie.” r. $5. “de Takalara of de” worde weggelaten; want de hier he- doelde olie is alleen onder den naam van Manykasarsche olie bekend. De inlander bestempelt haar wel eens met den naam van minjd-biur dech dit beteekent niets anders dan welriekende olie, en is dus ook van andere oliteiten, bijvoorbeeld de vermaarde minjd-Sambira , die alleen aas bet Hof van Samédwa vervaardigd wordt, te bezigen. De zoo beroemde Mauykrisar-olie wordt gemaakt uit de pit van de erocht der Schleichera trijwcha Bl, door de Makassaren badd (NB. niet kedoe, zooals bl. 213, |. r.), door de Boeginezen adi ‚ ook wel barere, of op zijn Sidenrengsch asdupi genoemd. Nadat men de pit (in het Boeg. laf)dad genoemd) behoorlijk in de zon gedroogd, en al dan niet gebraden (Boeg. rigóre) heeft, wordt die fijn westampt i Boeg. rindu- pe), en vervolgens in cen van gespleten bam/or, of middennerf van bet lontarblad (B. paldpa-ld risunyd), gevlochten peperhuis, dat in het Boeg. lämjijve heet, gedaan, en in den wasem gekookt. Als men be- empe, dat de pitten lang genoeg gekookt zijn, wordt het sap uitge- perst, door middel van twee stukken hout, waar men de peperhuizen tamschen brengt, en die aan de eene zijde zamengebonden zijn, aan de aadere met geweld tot elkander gebragt worden. Op deze wijze erlangt men de bads- of ading-olie. Om nu hiervan de bekende Mesjkaaar-olie te bereiden, bedient men zich van cen aarden toestel, door de Boeginezen arijoew: ig duinjemingt. door de Ma- ome .. annie © Pasjoent nò;a hij Mi Ie genoemd, waarvan mea cerne af beclding 32 zien kan in den Ethn. Atlas bij mijn Makass. Woordenboek , Pl. XII, Fig. 31, a, 6, c, dene. Die toestel bestaat uit de volgende stukken: 1°. een aarden bak of pot (M. en B.: katéwang), waarin men de olie met verscheiden welriekende, of maar al te dikwerf kwalijk rie- kende, zaken doet. 2°. een bakje, in het Makass. faéwe-tdwe, in het Boeg. taldwe ge- noemd, dat meu op een toestelletje, in het Makass. papadongkokang- tdwe, in het Boeg. apatoedangdag-taldwe genaamd, in de onder N°. 1 vermelde katéwang plaatst, om vervolgens op dat bakje wat vnur, en op dat vuur allerlei welriekende bloemen , als melattie, tjampaka, kananga, zoo ook pdndatg-blaéren, tjenrdna- of sandelhout en gäroe- of aloëhout, alsmede de gedroogde testiculi der civetkat (viverra zibethina), in het Mak. kaloempang-djind, in het Boeg. alótpaïg-djiná geheeten, gelijk ook de onder den naam van timpáoesoe bekende testiculi van de mémoe, cen beest dat in Zóli-tóli in groote menigte op het gebergte gevonden wordt (men verg. beneden het bij bl. 291, r. 14, aanget.), te leggen. 8°. een groot deksel (Mak. palákkó, Boeg. palákkó), dat op de onder N°. 1 vermelde katówang gezet wordt, opdat de geur van bloe- men, welriekend hout, enz. bij het verbranden niet vervliege, maar in de olie trekke. Dat dic olie reeds vooraf geparfumeerd is, gaf ik onder N°. 1 te kennen. Dit geschiedt gewoonlijk door de volgende ingrediënten : a. tenemdlang, soort van reukwerk, bestaande in etter, of gom, van zekeren boom, er vuil grijsachtig uitziende, en kleverig. 