Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
SO an eme oe bit. SS OD teten aan = e ee | ~ = . 7 ed Rt” * © - = „en = H 1 -- to 2 EEN 22.52 Ikesez zer isis, el - - wer ee - Te oe = . hed ~~" - A x … „eh. de „ae À . st Zz men etl _ hel u * me ws” - ~~ = . a e Bost SL "at SETS me? Meeter ehes ~ 7 -<° nag € Ter . = i ” Te 7 lk A ed - te - . - = -— kassen Bihan UC > wet e700 fee Le Rees : ~ "epen See Sea SRST NGI ~ ~ - 7 . ~ “- o_o ee ~~ whe wz \ vie mm : eel zier. £ = nee 2ers STR AEN er, . o- == meen se oe. «mp we = =e - __ - . oons NU ceri tis ren Roe. men Se te ati Ue} Veem te . ON. Dm ent nem een ee Moe UA Waa EE - fen Sultan werlsaest 75 ~ ~ hi „nn om betnebel reader. Zin - = Te A TR ST Haer tee Deeren ~ . 7 TON lla uber Velvende bewoor- > ‘. oe BT ee Meme ern traetaat met « VOLK veeel, „ik zijns Weeds refed See € en hebben. ven in yo Lk eet was te bevatten een . ~ oct on. en dat de Maleische verta- 2 ois imeuw zijn zegel en teekening wees Loto gevist, dit stuk almede te onder ‚ xo. sik biindelings op order van ‘ J cides dar hem de inhoud van het- PALEMBANG EN BANKA IN 1816-—1820. 415 naam niet eigenhandig door hem geteekend is, het blijkt uit alles, dat, én de zegeling én de teekening op deszelfs last gesteld zijn, en wil men ook dit nog in twijfel trekken (waartoe echter naar ons inzien geen de minste grond overblijft) dan althans is het niet tegen te spreken, dat er geene verdichting plaats heeft, maar dat de commissaris Mun- tinghe misleid is; dan alle de daden van den Sultan, na die teekening, gelijk zij door den commissaris Muntinge worden opgegeven, toonen duidelijk aan, dat hijzelve het tractaat als wettelijk gesloten en voor hem verbindende hield. Wat er van zij, alle de omstandigheden deden de noodzakelijkheid geboren worden, om den sultan Nayan Moedin van Palembang te verwijderen en dit is door den commissaris Muntinghe bewerkstel- ligd. De Sultan is met eenige zijner vrouwen en verder gevolg hier aangekomen, en zal in de Preanger Regentschappen onder toeverzicht van den Resident aldaar, en ook van den regent van Svemedang, een zeer achtenswaardig en getrouw man, onlangs door ons tot den rang van Pangerang verheven, geplaatst worden. Hetgeen de commissaris Muntinghe zegt betrekkelijk de voorge- wende betaling van 500.000 Spaansche matten, is kort maar krachtig, en wij beschouwen nu, gelijk voorheen, deze beschuldiging door den heer Raffles uitgebracht, als eeniglijk uitgevonden om over de geheele zaak een hatelijk licht te werpen; zij ademt den vuilsten laster. Wij kunnen hierbij nog voegen dat de sultan Nayan Moedim bij zijne komst alhier, uit eigen beweging, aan den majoor Muller, die met zijne verzorging belast was, verklaard heeft, dat hij geen contract : met de Engelschen had gesloten, verzoekende hij dit aan het Gouver- nement mede te deelen. Rafiles had het intusschen uiet bij bombastisch schrijven gelaten ; hij was ook handelend opgetreden. In dit opzicht echter zou de luitenant-gouverneur voldoende ondervinden, dat commissaris Mun- tinghe een zijner waardig tegenstander was. De commissaris toch dreef de achterhoede der Salmond-expeditie voor zich uit over de Palembangsche grenzen. Raffles deze terugkomst vernemende , zond onverwijld eene nieuwe expeditie tegen Palembang; naar de voorstelling der Britsche bladen, om Salmond, waarvan men den terugkeer over zee nog niet wist, uit zijne gevangenschap te ont- zetten ! Ziehier namelijk (a): Private, received in London. Letters have been received from Batavia of so late a date as the zoth of August. They mention a strange occurrence.on the part of the Dutch authorities at Palembang, on the (a) Uit het Asiatic Journal, dl. VII bl. 91. 416 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. coast of Sumatra. Sir Thos. S. Raffles, the Lieut.-Gov. of Fort Marl- borough, on the western coast of the island, deemed it expedient to send an embassy to some native princes in the interior, the members of which, having had occasion to pass through the kingdom of Palem- bang, were seized by order of the Dutch authorities, and made pri- soners. As soon as information of this event reached the Governor, he dispatched a number of troops to Palembang, to demand the restoration of the prisoners, and to obtain redress for the insult which was offered. The unpleasent news has created considerable alarm at Batavia. Na deze troepen te hebben afgezonden, begaf hijzelf zich in October 1818 naar Calcutta, ten einde zich bij den landvoogd lord Moira, markies van Hastings, te verantwoorden en de nog altijd voor ons welwillend optredende regeering aldaar tegen het Neder- landsche gezag in het harnas te jagen, hetgeen hem ten volle bij den zwakken landvoogd gelukte. Op het vernemen van den tweeden Engelschen inval, maakte Muntinghe zich gerced om ten spoedigste ook met troepen de bende tegemoet te gaan. Onder deze bezigheid, schreef hij dd. 19 November 1818 een uitvoerigen particulieren brief aan com- missaris-generaal Elout, die eigenlijk de Palembangsche zaken voor de regeering behandelde (bl. 333). Door dezen was eveneens ge- steld geworden, het contra-Protest onzer regeering dd. 5 October 1818 (a), zoomede de Palembangsche brieven aan Raffles en Moira, waarin naar begrip van rechten de quaestién erg fijn werden ontleed. Muntinghe maakte Elout er zijn compliment over. Jurist tegenover jurist mocht dat dan ook wel; bescheiden ver- klaart de commissaris aan den commissaris-generaal, dat hij uit Elout’s voortreffelijke stukken ontwaart, dat zijne eigene principia jures in Indië versleten waren. Nu, wanneer men zoo optreedt als te Palembang werd gedaan, was dat werkelijk geen overdreven bescheidenheid: alleen hadden ze elkander niets te verwijten (4). — Verder handelt Muntinghe over zijn te ondernemen tweeden tocht naar de binnenlanden, over de opzending van sultan Achmad, over Raffles’ reis tot Pageroejoeng, waaraan hij andermaal zegt niet te gelooven, over de Raffles-Passoemah contracten en hij (a) Opvattingen bl. 394, 104 ov. 54, 64; Lampongs 32. (b) Hoe ongeschokt het vertrouwen op principia jures nog steeds is, bleek mij dezer dagen uit een dagbladbericht, waarin stond, dat als Chamberlain meester in de rechten ware geweest, bet Transvaal-schandaal niet zou hebben plaats gehad. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 417 eindigt met de hoop, dat hij, nog vóor het vertrek van den commissaris-generaal naar Holland, hem goede berichten over de Palembangsche zaken zal kunnen zenden (a). Een paar dagen vóór de ontbinding der commissie-generaal , namelijk den 10° Januari 1819, behandelde deze, ingevolge nader van Muntinghe ontvangen stukken, voor de laatste maal de Palem- bangsche geschillen. Aan het Opperbestuur werd de stand der zaken opgehelderd, onder toevoeging van zoodanige hijlagen, gelijk het besluit zegt: vals bijzonderlijk dienen kunnen en noodig zijn ter opheldering van het gedrag door den Commissaris zelven, met op- zicht tot den Sultan en tot den heer Raffles en zijne zendelingen gehouden, alsmede dezulken, welke doen kennen het gedrag van den heer Raffles en zijne zendelingen ten aanzien van de Neder- landsche regeering, den sultan Nayan Oedin en eenige andere vorsten”. En ten dezen aanzien meldden C.C. G.G. den Minister: nWij hebben voor het tegenwoordige daarbij niets te voegen; die onzer, welke zich gereed maken binnen weinige dagen naar Nederland te vertrekken (4), zullen bij hunne behouden aankomst in het vaderland de eer kunnen hebben dit geheele onderwerp nader met Uwe Excellentie te kunnen behandelen. „Uwe Excellentie zal bijzonderlijk daaruit zien, wat er zij van de aantijgingen des heeren Raffles nopens het voorgevallene bij het sluiten van het tractaat tusschen den commissaris Muntinghe en den sultan Nayam Oedin en wat daartegen gebleken is uit het onderzoek deswegen gedaan omtrent de gedragingen van de zende- lingen diens Ridders en de valschheden door hen gepleegd.” Tevens deden C.C.G.G. aan lord Moira, die intusschen reeds uitdrukkelijk Raffles’ optreden had gewraakt (c), de nader door hun commissaris ingeleverde bewijzen toekomen voor de waarde der met Achmad gesloten verbintenis (4). De tevredenheid der regeering over Muntinghe's optreden uitte zich niet alleen in platonische brieven; want, toen bij besluit dd. 12 Januari 1819 n° 8, ingevolge de artt. 2 en 10 van het Regeerings-Reglement, het college van den Raad van Indië werd georganiseerd , behoorde de commissaris onder de’ benoemde (a) De brief, uit de Handschriften-verz. van het Instituut, in bijl. 14. (6) Elout en Buyskes. (c) Opvattingen bl. 409-409: ov. 68-69. (d) Zie den brief in bil. 15. 418 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. leden (a). Ken besluit van denzelfden datum, n° 14, bepaalde daarbij dat Mr. Muntinghe voorloopig te Palembang zoude blijven, en wel nu op eene maandelijksche toelage boven zijn tractement van f 1000, uit overweging: „dat het belang van den lande en 's Konings dienst vordert, dat Mr. H. W. Muntinghe blijve belast met de commissie hem over Palembang en Banka opgedragen en hij alzoo als Raad van Indië tot nog toe geene zitting kan nemen; dat echter deze bepaling hem niet behoort schadelijk te zijn, maar het daarvoor gebouden moet worden, dat hij als Raad van Indië met eene bui- tengewone zending belast is”. Bij de vinwijding van de Hooge Regeering van Ned.-Indië”, op den 162 Januari 1819, waarmede de werkzaamheden van C.C. G.G. een einde namen, hield Elout eene breede afscheidsrede (J). Hij gewaagde o.a. van met standvastigheid beteugelde verwarringen, „door moedwil aangestookt’’; van met vasten geest bestreden raan- randingen, zoo onrechtvaardig als listig en onbedacht’; hij wees den Gouv.-Gen. op de raadsleden, die hem trouw, liefde, bijstand hadden gezworen, en die voorzeker hun eed zouden gestand doen.... „Gelijke trouw hebt Gij van hem te verwachten”, voegde de rede- naar er aan toe, vdie door eene bijzondere zending belet wordt zijne nieuwe en aanzienlijke betrekking thans te aanvaarden; het- geen hij deed en doet is eene gelukkige proeve van hetgeen hij bij voortduring doen zal” (c). Het zou Muntinghe goed geweest zijn, indien de ge/ukkige proeve met het onverwyld zitting nemen in den Raad van Indié had kunnen eindigen. Zijn tweede tocht naar de binnenlanden is toch de opening geweest eener reeks heillooze gebeurtenissen , waardoor de commissaris voor immer een bedorven man als ambtenaar zou ge- worden zijn, wanneer hem niet zulk eene hooge positie te voren was geschonken. Raftles bleek hem toch eigenlijk de baas. Het zou aan den dag treden, als de luitenant-gouverneur te Calcutta tijdelijk is gezeten, en het door hem in Palembang uitgestrooide zaad van tweedracht, tot rijpheid gekomen, onze macht over het hoofd groeit (a) Zie Staatsblad 1818 N° 25. De leden waren P. L. Chassé, J. A. van Braam, Mr. H. W. Muntinghe en R. D’Ozij. Algemeene Secretaris J. C. Baud. Tweede Secretaris P. Le Clereq. (6) Opgenomen in de ofticieele Bataviasche Courant van 18 Januari 1819 en in Elout’s Bydragen van 1851, bl. 1. ic) Bl. 3 en 7 der in de vorige noot vermelde Elout-Bijdragen; en op bl. 142 van Muntinghe’s levensschets in het tijdschrift van het Indisch Genoot- schap, 2° jaarg. (1855). PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 419 en haar waarlijk vernietigt. Muntinghe's eigen hardhandig optreden zal misschien hiertoe wel medegewerkt hebben. Ook al wil men niet al de praatjes gelooven, waarmede de hooggeplaatste zeer benijde ambtenaar beklad werd, nu de zon voor hem scheen onder te gaan, men mag toch wel aannemen, dat hij, met al zijne juristerij. niet in tact op gelijken voet met den Britschen luitenant- gouverneur kon staan, die beter naar het scheen de inlanders wist te winnen en ook beter scheen te weten, tot hoever in dit opzicht gegaan kon worden. IX. Muntinghe’s eerste tocht heen en terug in de binnenlanden tot Moeara Bliti: 18 Juli 1818—16 Augustus d.a. v. Toen kapitein Salmond in den nacht van den 3° op den 4° Juli 1818 Achmad’s verblijf met 25 man was binnen geslopen, had hij zijne hoofdmacht van ‘n 150 man onder den op bl. 384 vermelden luitenant Has/am achtergelaten, zoo ter bevordering eener spoedige reis als om met minder ophef het doel van den tocht te kunnen bereiken. Haslam was intusschen zelfstandig ook vooruitgeschoven, ten einde ons op het eerste teeken te lif te kunnen gaan. Dit plan viel echter door Salmond’s arrestatie en ver- wijdering in duigen. Te vergeefs had Mnotinghe den gevangen genomene willen bewegen om aan zijn luitenant de opdracht tot terugtrekken te geven; Salmond beweerde, dat hij als gevangene” zulk een order niet kon verstrekken. Nochtans had deze reeds den avond vali den dag, dat hij bemerkte omsingeld te zijn, een briefje ter sluik, gedagteekend Palembang 4 Juli 1818, ’s nachts 11 uur, gezonden aan den „Captain Haslam, commanding the escort at Moara Bliti”. Hoe Haslam hier in eens tot kapitein gepromoveerd komt, weet ik niet; misschien eene copiistenfout. Dat Moara Blits was de plaats, van waar Salmond de bende vooruit trok (u). (a) Zie breeder Gids bl. 268-269. Al wat ik overigens hier ga mededeelen, ontleende ik aan Muntinghe’s lijvig rapport dd. 31 October 1818 (bl. 411), zijnde een verslag zijner verrichtingen tusschen dien datum en 13 Juli te voren, terwijl het tevens behandelt de brieven van C.C.G.G. dd. 4 en 31 Juli en dd. 23 September 1818 (bl. 385, 892 en 409). 420 PaLEMBANG EN BaNKa IN 1316-1820. In de juiste veronderstelling, dat de luitenant zich op weg nu: Palembang bevond, gelastte Salmond den marsch niet te vervolges, maar naar Bliti terug te keeren, en daar de orders van Benkoela af te wachten, aangezien hijzelf gevangen genomen was. Het zu natteloos zijn, merkte hij verder op, den tocht te vervolgen, wij de Hollanders zich in staat van verdediging hadden gesteld ea het alzoo zeker was, dat Haslam mede zou gevangen genome worden (a). Een kwart etmaal na dit geschreven te hebben, zag zich inderdaad Salmond gearresteerd en naar Mantinghe's resides- tiehuis overgebracht, waar hem logies werd gegeven. Hij schreef nu vandaar een tweede bericht aan zijn luitenant, gedagteekend „Residentiehuis, Palembangrivier 6 Juli 18)8”, houdende dat hi, zich als gevangene willende beschouwen, geene bevelen meer koa | geven, doch hij bleef „Dear Haslam’ ontraden den tocht te ver- volgen, te meer, zegt hij, daar wellicht gewapende schepen de afvaart van de Moesi zouden beletten (6). Inderdaad had onze commissaris reeds dergelijke voorzorgsmast- regelen genomen. Een schepprauw werd vooruit gezonden met een broer van den hiervoren genoemden radja Akil; in de schuit waren twee mautries van Badroedin, voorzien van schriftelijke orders, (a) „As we are now considered as prisoners to H. M. the King of the Netherlands I have to request that you will not proceed any further with the escort under your command, but return to Moarru Balitti where you can encamp until you receive orders to return to Fort Marlbr. by the Lieute nant-Governor the Hon". Sir T. S. Raffles. We are under a guard within the precincts of the old Sultans Palace and not allowed to have any conver- sation with the people ‘outside. Our arms are not yet taken from us, but expeet it will be the case to morrow. It is useless your coming on as the Duteh have guardboats out to prevent it, and a frigate is stationed close to the large Fort above us and which is in their possession and you are certain to be made prisoner which it is desirious to prevent.”. (b) ,l wrote to you on the night of Saturday last, acquainting you offici- ally that myself and suite were prisoners at that moment in the Palace, which was formerly the Ex-Sultans and a letter for Sir T. S. Raffles accom- panied the same. As it was obliged to be sent by stealth, I am uncertain whether it reached you, but the boat that contains this can bring back your reply previous to our being sent to Batavia, to which place we expect to be sent in a few days, As we are now prisoners at the Logie in the private opinion of myself and Garling, it is useless your proceeding here, as you would not know what to do with your people the moment you arrive, but independent of this, it is uncertain with me whether armed vessels would not be sont to prevent your passage down the river. Under these ciroumstanes ould recommand, for I can give no orders, that you would remain at “u Billeti, until you receive Sir Stamfords order.” PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 421 zoowel van den commissaris als van den sultan, houdende om aan de inlandsche bevolking allerwegen te doen weten van geen bijstand in volk of levensmiddelen aan de Haslams te verleeuen ; en ten einde de hoofdplaats tegen verrassing te beveiligen, liet Muntinghe een halve mijl boven den mond van de Moesi eene linie vormen onder luitenant ter zee Fabritius, van twee kanon- neerbooten, een gewapende kotter van Badroedin, twee prauwen bemand met tien Europeesche soldaten en twee andere prauwen met volk van den ouden sultan. Voor een overval bestond echter geen dadelijk gevaar, wijl Haslam aan Salmond’s wenk tot den terugtocht naar Bliti gevolg had gegeven. Hij bereikte de plaats na een gevaarvollen tocht, zoodat hij enkele manschappen verloor in een twist met de bevolking, die niet wilde dulden, dat men de huizen maar binnendrong (a). Daar te Bliti wachtte de troep op nader bericht van Salmond, waaromtrent men nog niet wist, dat hij den 8" Juli van Palem- bang per Zeepaard naar Batavia was getransporteerd. Dagen gingen voorbij, doch er kwam geen tijding, en onderwijl leed de bende groote ellende. Bij de troep was zekere Robert Bogle (6); deze richtte den 12” Juli 1818 van Bliti een brief aan Salmond (waarom Haslam zelf niet schreef, weet ik niet), houdende het bericht, dat ze nu reeds 12 dagen te Blitie zaten , dat ze groot gebrek aan geld en levensmiddelen hadden en dat geene enkele boot meer was te krijgen. Men had zich verplicht gezien de levensmiddelen, als rijst, schapen, kippen en andere artikelen, zonder betaling te vorderen. Het hoofd te Bliti, de djenang, het bezoek bijzonder bezwarend vindende, had zich naar Palembang willen redden, doch dit was belet. Hem werd daarentegen nu opgedragen voor de verzending van Bogle’s brief aan Salmond te zorgen, waarbij gevoegd was de brief dd 24 Juni (a) Zie breeder Gids bl. 280. (6) Wij zullen eerlang uit een artikel over Benkoelen zien, dat ‘n Bogle later te Benkoelen in Nederlandschen dienst overging, doch daarover bitter reden van klagen meende te vinden, toen hij onder Du Bus’ bezuinigingsmaat- regelen werd ontslagen; niettemin vonden wij ’n Bogle weder — misschien was hij niet dezelfde — als Francis te Benkoelen dd. 15 Augustus 1833 kwam, toen assistent-resident Knoerle vermoord was: „Bij mijn komst aan wal vond ik de verwarring nog grooter, dan ik mij had voorgesteld. Het gezag was in handen van zekeren heer Bogle, geboortig van Benkoelen van Engelsche afkomst, die door den heer Knoerle voorloopig tot magistraat was benoemd geworden.” Blz. 3 van E. Francis’ „Herinneringen” bl. ILL, eerste stuk 1859. Zie, in verband hiermede, wat de heer E. B. Kielstra omtrent zekeren Bogle mededeelt in De Indische Gids 1888 II bl. 1228. 422 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. van Raffles (geschreven in de gedachte, dat Salmond meester van den toestand was, zie bl. 387) benevens de opruiende stukken , be- stemd voor de vorsten van Riouw en Pontianak (2). De djenang leverde de gansche correspondentie in onze handen. Intusschen was Muntinghe bedacht geweest, dat Haslam zich te Bliti zou versterken en de binnenlanden verontrusten. Vandaar dat de commissaris den 13° Juli de Moesi met eene gewapende macht opging, ten einde de Kngelschen te gemoet te trekken. Aan het hoofd der troepen en vaartuigen stonden de kapitein der genie Van der Wijck en de luitenant ter zee Fadritius, de eerste officier van de Eendracht. Beide heeren waren zeer geschikte personen. De eene, reeds een bekende figuur uit die dagen, en die nog eene heele car- riére zou voor zich hebben, tot legercommandant en aanvoerder der tweede expeditie in 1848 tegen Bali (4); de andere, wiens »man- nelijk karakter en beleid”, Muntinghe terecht hoog schatte, doch die helaas weldra in de ellendig mislukte Wolterbeek-expeditie zou neergeschoten worden. Nu viel er evenwel faute de combattants niet te vechten; want toen onze macht Bliti bereikte, had Haslam het dorp. vier dagen te voren verlaten (c). Muntinghe staakte dientengevolge zijn marsch, daar ook hij niets liever zag dan op een afstand te blijven van deze schreeuwers, die, wanneer ze flink slaag kregen, gelijk ze verdienden , gansch Engeland met al zijn humbug in bewegiug zouden zetten. Hij wachtte er dus slechts, om afdoende de overtuiging te erlangen, (a) Ziehier Bogle’s briefje. Het daarin genoemde Ketoembang kan men op Stemfoort's atlas vinden ten N.O. van Tebing-tingi, ten Z.O. van Moera Bliti. De door Bogle vermelde rakits zijn op vlotten gebouwde huizen; de vlotten zijn van balken, doorvloehten met bamboe en aan den oever of aan ingeheide palen bevestigd, door middel van gevlochten bindrotting. De rakits dalen of rijzen met het water; ze zijn of door drijvende bruggen met het land verbonden, òf men gaat en komt er van en aan met prauwtjes. yl have prevailed upon the djenang of this place to forward the accom- panving letters with dispatch. I have to inform you that I have now been here twelve days and, agreeable to your orders, will wait until I hear from you, tho’ it has been a great disappointment to me my not been able to proceed to Palembang and now not a racket or boat is to be had. I am greatly in want of cash, having disbursed the whole of the Gompany's. A quantity of provisions is lying at Ketoembang really from want of funds to pay the coolie-hire. A vile place this. We are almost starved. I hope soon to hear of you.” (b) Zie dl. I bl. 396 noot 3 van „De Java-oorlog” door P. J. F. Louw (1894). Er staat daar ten onrechte Herman Jan, m.z. C. (e) Zie breeder Gids bl. 280. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 423 dat de stroopers weer over de grenzen waren, „daar het”, berichtte hij dd. 1 Augustus 1818 met voorspellenden geest aan kolonel Bakker, commandant van de Zendracht, „met de grillen, die den heer Raffles thans schijnen te regeeren, in het geheel niet onmo- gelijk zoude zijn, dat hij het nog eens in zijn hoofd kreeg, om zijn detachement in het Redjangsche stand te doen houden, in welk geval het systeem, welke wij eens hebben aangenomen, ons zou noodzaken, om hem met eene militaire macht te delogeeren”. Nadat Muntinghe een bode aan Haslam achterna had gezonden met den voor Raffles bestemden brief van 10 Juli (bl. 396), met een schrijven aan Haslam en met een aan den luitenant-gouverneur gerichtte missive van Salmond, bleef Muntinghe te Bliti rusten, teneinde antwoord van llaslam en zekerheid omtrent diens terug- gang te kunnen krijgen. De menigte menschen, die onze commis- saris bij zich had, vond daar echter een hoogst onaangenaam ver- blijf, daar er niets was te krijgen, speciaal geen rijst en zout. De gansche bevolking was op de komst der Engelschen gevlucht en verwilderde in de bosschen. De ongeregelde, in een min of meer vijandelijk land verkeerende troep van Haslam had daarvan natuurlijk in de eerste plaats de gevolgen te dragen. „De waarschijnlijkheid blijft echter nog altijd”, luidde het nader in Muntinghe’s brief aan Bakker, rdat zij doorgaan tot Benkoelen. Hun marsch gaat volgens de laatste berichten, nog in overijling. In een van de kampongs, aan het hoofd van de Bliti, hebben zij veertig zakken rijst achtergelaten. Uit gebrek aan koelies dragen de Sipayers zelf hanne goederen, en de weinige koelies, die zij nog opdoen, zijn zij verplicht des nachts op te sluiten en met de bajonetten te doen bewaken. Dit heeft hen bij het landvolk zóó bemind gemaakt, dat men op de grenzen van het Redjangsche, een Sipayer naast den weg gevonden heeft, wien men het hoofd bijkans geheel had afgehakt.” — „Ik had nog vergeten UEdGestr. te melden” , voegde de briefschrijver er in een P.S. aan toe, maar dat vergeten moet men zoo precies niet opnemen, dat ik een zeer belangrijke en alleraangenaainste missive van C.C.G.G. heb ontvangen, waarbij , in het onzekere nog wat wij doen, Aet volste vertrouwen, op mijn beleid en plichtsletrachting betuigd wordt, — en waardoor bij anti- cipatie ons eene volledige goedkeuring gegeven wordt, op al het verrichte — juist in den geest, waarin het is behandeld.” Hoe spoedig zou het verkeeren ! Het opgewekt schrijven was reeds gesloten, toen Muntinghe nog 424, PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. op het couvert kon stellen, dat volgens een inlandsch bericht, de Engelschen zich op het gebied van Benkoelen bevonden, òf er slechts een dagreis van daan waren, en dat zij steeds ijlings terug- trekkende waren. (a) Onderwijl was de flotielje-Wolterbeek , in gevolge van het op bl. 386—387 vermelde besluit, in de wateren van Palembang-Banka gekomen ten einde den staat der zaken te vernemen en er zoo noodig hulp te verleenen. Bij schrijven dd 80 Juli 1818 berichtte inspecteur Smissaert den op de reede van Muntok aange- komen vlootvoogd, dat commissaris Muntinghe alle oorlogsbodems van Banka had weggenomen, zoodat het eiland zonder eenig ver- dedigingsmiddel te water was. „De commissaris Muntinghe”, schreef hij o. a., vvertrouwende op de zoo menigmalen van Java gedane belofte, om herwaarts te zenden, gewapende vaartuigen, waaronder de Marianne, de Wilhelmina, de kanonneerbooten Ne. 15 en 16, benevens (twee aangekochte brikken, dacht dit etablissement slechts tijdelijk te priveeren van alle defensie te water en beloofde mij daarenboven bij deszelfs vertrek, zoo spoedig doenlijk een dier vaartuigen terug te zullen zenden. Het sedert te Palembang voorge- vallene heeft tot hiertoe de vervulling dezer belofte onmogelijk gemaakt.” — De schout-bij-nacht vond dat echter zoo erg niet. Ontevreden over ‘sresidents aandrang, schreef Wolterbeek dd. 8 Augustus 1818 van Muntok aau den commandant der Zeemacht, den comm.-gen. Buyskes: „De schoener No. 16, luitenant D'Ozij, zal ik nog eenige dagen hier laten, omdat de heer Smissaert een ellendig alarm bij mij maakt, wegens den staat zijner defensie te water, en uit compleet gebrek om geld naar de districten te krijgen, zoodat ik nu genoegzaam reeds door mijne kleine vaartuigen heen ben; doch ik zal aan den luitenant D’Ozij orders achter laten, om wanneer de equipage van boot No. 12 eenigszins hersteld is, alsdan mij spoedig te volgen, kunnende de havenmeester Dekker alsdan zelf die boot eens voor een wijl commandeeren, indien de luit. Alewijn nog ziek blijkt; dan het is hier in Oost-Indië een verschrikkelijk ding; men zal niet meer doen als de wet volgens de letter iemand oplegt, en de mond trekt reeds de spieren van- zelf om te klagen.” — Zoo oordeelde Wolterbeek, pas uit Neder- land gekomen, nog niet gedrukt door geleden échec, en niet (a) Muntinghe’s wedervaren op den Blitietocht en de malle correspondentie met Haslam laat ik verder onvermeld, omdat ik een en ander reeds beschreef in Gids bl. 281 vv. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 425 op de hoogte van den wezenlijk hoogst ernstigen toestand van Banka; later zou hij vinden dat de Indische menschen voor hun werken niet voldoende beloond werden ! Omtrent de Palembangsche zaken ontving de schout-bij-nacht aangenamer tijdingen. Commandant Bakker toch schreef hem dd. 5 Augustus uit de hoofdplaats: „Ter dezer reede heeft alles een rustig aanzien; de stiptste waakzaamheid wordt hier onderhonden. De jonge sultan, met een groot getal van zijn gevolg, is nog onder een staat van arrest en wordt door een klein gedeelte van onze macht en verder door volk van den ouden sultan bewaakt” Even gunstig was een bericht uit de binnenlanden, dat Muntinghe den schout-bij-nacht deed toekomen, bij een schrijven, gedagteekend Moeara Bliti 1 Augustus 1818. Wolterbeek kreeg dit den 8" op de reede van Muntok in handen. In zijn antwoord van dien dag aan Muntinghe, deelde de schout-bij- nacht mede, dat hij op die geruststellende tijdingen de reis naar Malakka meende te moeten voortzetten: ~geen de minste mentie makende van eenige adsistentie, die UEdGestr. van mij met mijne onderhebbende macht zoude verlangen, zelfs ter contrarie zeer op- geruimd omtrent de zaken van Palembang handelende". Verder gewaagde Wolterbeek van Smissaert's klachten over het gemis aan vaartuigen — het schrikkelijk alarm, dat die heer maakt over zijne zorgelijke situatie met betrekking tot de defensie te water” — en eindelijk uitte de schout-bij-nacht de vrees, dat hij wellicht van de divisie-Stout, die op reis was naar Pontianak, geen nut zou trekken vom redenen die expeditie kan nagaan geheel uit elkander is, want de heer Boekholz is met twee vaar- tuigen kort voor ons vertrek te Semarang gekomen, een kannon- neerboot is op Agnieten-eiland verongelnkt, een ander te Batavia teruggekomen. De commandant Stout met de Marianne en twee transportschepen zijn doorgezeild en het transportschip Vrede met de kas en 150 militairen heb ik hier bij Lucipara gevonden, niet wetende, waar zij was, zoodat UEdGestr. kunt begrijpen, vóór dat die allen zijn geresembleerd eu hunne zaken hebben uit- geoefend, er een geduchte tijd overheen zal loopen, voordat de reserve, welke niet tot station en garnizoen behooren, naar mij toe zullen komen.’ (a) Nog vóor Muntinghe dit schrijven kon ontvangen, had deze (a) Verg. M. R. bl. 10 noot (c). 498 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—-1820. het geheele binnenlandsch bestuur in behandeld werd. De bevol- king der op bl. 872 vermelde sindang werd van nu af ook onder de gewone belastingplichtigen gebracht, dat zeker weinig geschikt was om haar weerstandsvermogen tegen ons vijandige intriges te versterken; bovendien werd zij niet ontheven van de gebrui- kelijke en tot dusver op haar rustende politiediensten. De com- missaris zag natuurlijk wel in, dat het voorschrift niet vrij van bedenking was; doch, prat op het behaalde succes, achtte hij zich sterk genoeg om allen wederstand te breken. — Ook bepaalde het Plakkaat, dat er een gerechtshof zou worden gevestigd, waarop o.a. hooger beroep zou zijn van de rechtspraak der inlandsche hoofden; dit was trouwens reeds organiek in het leven geroepen bij ’s commissaris’ besluit van 28 Augustus 1818 (a). Eindelijk werd er een reglement op de in- en uitvoerrechten vastgesteld en het ambt van waarnemer van civiele zaken, dat de militaire comman- dant tot ’s commissaris komst had uitoefend (bl. 371), ingetrokken. Muntinghe lichtte al deze organisatiën in zijn op bl. 411 vermeld rapport van 81 October uitvoerig toe. Maar in dien tijd had hij nog beter Badroedin’s verdachte houding leeren kennen en drong hij daarom met den meesten ernst op uitbreiding van de permanente mili- taire macht aan. Duizend à twaalf honderd man achtte hij nu reeds vol- strekt noodig; veene geduchte militaire macht op Palembang te plaatsen, in staat om alle pogingen, ja alle denkbeelden van tegen- stand in de geboorte te smoren”, verklaarde hij allernoodzakelijkst. Hoe is het mogelijk, dat als straks der regeering , naar aanleiding van een tweeden Engelschen inval, op nieuw om hulp wordt gevraagd, zij daaraan slechts hoogst gebrekkig voldoet, omdat .... de commissaris tegen de Engelschen zoon groote macht niet noodig had!! Het is waar, herinnerde Muutinghe in dat belangrijke schrijven van 31 October, ‘s vorsten belang brengt mede zich aan onze zijde te houden, daar eene andere Kuropeesche mogendheid hem vermoedelijk toch spoedig ten val zou brengen. #Dan”, luidt het verder, „welke betuigingen men hem op deze wijze ook moge afpersen, het is nimmer te verwachten dat dezelve oprecht zullen zijn. De kracht der gewoonte is zóó3sterk, en vooral van gebied te voeren, dat hij nimmer die van over alles te hebben geboden, zal kunnen vergeten. De her- denking aan zijne vorige macht en aanzien schijnt hem ook als het ware onmogelijk te maken, zich op een verminderden voet te (a) Zie bijl. 17. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 421 heeft, die ik hem bij eene billijke overeenkomst had gelaten” — N.B.!! — ven die zich door zijn wanbestuur zóó gehaat gemaakt heeft, bije zijne eigen natie, dat zijn aanhang nul is en ons in niets kon dienen; maar daarentegen tegen onzen nieuwen grooten vriend en bondgenoot, den onlangs herstelden ouden sultan van Palembang; een vriend, van wien ik UHoogEdG. kan verzekeren, dat hij met sporen en cavegon moet worden gereden, om hem in toom te houden’ — dat zetten van een knijper op den neus van paarden om ze in bedwang te houden is, in Muntinghe's manier van op- treden, meer dan louter beeldspraak — ven die thans vooral, nadat het evenwicht van de inlandsche machten, door de afvalligheid van den jongen sultan is verbroken, wel eene verdubbeling zou vorderen van het gewone garnizoen van Palembang om hem eenig gezag te inspireeren. Ik geloof echter, dat ik mij niet verre zou bedriegen” — en hier komt de jammerlijke illusie over de aanhankelijkheid der inlanders aan den dag — vindien ik UEdG. verklaarde, dat wy van dit oogenblik af, en na de kennis, welke zij gekregen hebben van die zachte beginselen van regeering, welke Hunne Excellentiën C.C.G.G. mij gelast hebben aan te kondigen, reeds ruim zoo- veel invloed bezitten bij den gemeenen man, en vooral bij het landvolk in de bovenlanden, als mijnheer de Sultan zelf zich kan vleien te bezitten; en het komt er slechts op aan, om op te passen, dat hij de menschen, door harde en gestrenge middelen niet afschrikt, om hunne genegenheid te onswaarts aan den dag te leggen ..... Mocht UHoogEdG. in staat zijn, om bij retour van Malakka of wel met de brik de Wilhelmina een 25 A 50 man voor het garnizoen van Palembang af te zenden, zoo zoude ik denken, dat daardoor 4: M* dienst wezeulijk werd bevorderd.” Die zachte beginselen van regeering werden den 1? September 1818 speciaal nedergelegd in eene soort van grondwet, in een breed- voerig plakkaat, gelijk het heet, dat weliswaar nooit tot uitvoe- ring is gekomen, doch als eene eerste poging om Palembang op zijn Europeesch te organiseeren , historische beteekenis heeft ge- kregen, waarom ik het in de bijlagen laat volgen (a). Er aan herinnerende, dat nu ~met Gods zegen de rechten van Z. M. 6e Volgr. VII. 28 DE met SAP TE DA sAAA ON a= . 2RAGATIL Fer _ eee te OTE EM Si OK IK inte: ~ Zen Seen. UM isser wWetnir DANE eere EMO PED OTS TCA ito te . tho. ER tee camo ote) pete. _ , al weeiene 0 itreatems vem le tim N let SPN Tiet Tr Tan : “44. vate Nede =. m3 aT ka 8 Tea == OE Teak. ie sot mn a FO Mien gevesturil wWaarsp te Teek ler olan iashe . otor veur td oo iel (2742 zerteren . ~ 2 EE 2TL3 5.0 Einis.vk - ivvermenten TAsteesiel i en me EEL at if CRIME smman- “eet . . fers om ee. DESTINIES. 2 loans oC) Iua OT 1 tin rermed elt oc. Nasr a ii-n Wi IEN EM aL veren seniet +2 amnzr By. ve et Piaiig val ie Termarecte mili viel 2 wath ual setts 2 Ta mas vol K 2 elalr Rae CT Falemiucg te Softee. 6 at GELESTE. LEL Tiz tegen =S dane ‘ em lec 7 Ur. Hoe 4 sar oP regeert. LUST ie l.t tit var een Ja el UML EOPLT 2e, Zij N NS a dert. Mi. - vr TBR PIR el rns „Mi is waar, Stowe wires? Fan da Uetaber, sn OLE lois 1e ‘ruden. daar. Py Cerneief teh spoedig rl ent, ¢ Ve.a2 Jetuigingen ~ neten. lt Is nimmer te great der gewoonte verl. iat A] ulmmer die ars Saat hem ook als zet verminderden voet te PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 429 stellen. Zijne macht in den Kraton bestaat nog steeds in een aantal van 6 à 700 menschen, die niets uitvoeren als eenig water en brandhout aan te halen. Het getal van zijne pangerangs ver- meerdert hij dagelijks; en zijne mantries verheft hij van rang tot rang. Het gansche district van B/i/a, welke sommigen eerst meen- den, dat alleen genoeg zoude zijn tot ziju-onderhoud, heeft hij thans in administratie gegeven aan een enkelen gunsteling, een pangerang , die daarvoor waarschijnlijk wel in de verplichting gesteld is om naar ouder gewoonte eenige onkosten van ’s Vorsten huis- houding goed te maken; doch waardoor zeker de bevolking van dit district niet in zooverre wordt benuttigd als het den sultan Mohammed Badaroedin in zijne tegenwoordige omstandigheden zoude convenieeren zulks te doen. De keus van sommige zijner vertrouwelingen , waar- onder verscheidene pangerangs en mantries, die handdadig geweest zijn aan het gruwelstuk van 1811, en zijne geheime en nocturne beraadslagingen met dezelven, toonen bovendien nog eene slechte zijde in zijn karakter. Het is dus niet te verwachten, dat hij immer volkomen zal rusten in dien bepaalden kring, waar hij zichzelf door eigen daad en vrijwillige overeenkomst geplaatst heeft. Het is echter niet te voorzien, dat hij zich immer met openbaar geweld daartegen zal kunnen of durven verzetten. Flet geringe vertrouwen der Maleische vorsten onderling zal hem steeds terughouden om zich met vreemden tot zulk een einde in te laten. „Het eenige middel ter bereiking van zijne oogmerken, welke hem dus overschiet, is list en onderkruiping. En hoezeer dezen, als het hulpmiddel der zwakken, bij de eerste melding misschien niet geschikt zijn veel vrees in te boezemen, zijn zij echter mijns inziens niet te zeer te verachten. nHoewel misschien een groot gedeelte van hen, die tot den stand van prijajies of mantries behooren, zich overtuigd houden, dat hanne voorrechten en bezittingen onder een Buropeesch gezag even goed, zoo niet beter, gewaarborgd zullen zijn, als onder het bestier van hanne eigene vorsten, wier wispelturigheid zij kennen, is het 430 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. echter niet te denken, dat zij zoo zeer ontbloot zouden zijn, van den natuurliken trek tot hun eigen land en landaard, om niet door beloften en verzekeringen van eene even goede behandeling, gereedelijk wederom de medewerkers (a) te worden tot de ver- grooting van de macht en aanzien van hun ouden Vorst en Heer. Er zijn buitendien ‘velen onder hen, die door nauwe betrek- kingen van bloed- en maagschap, zich zouden voorstellen de meer- dere voordeelen, welke hun Vorst alsdan zou genieten, mede deelachtig te worden; voordeelen, waarvoor het Europeesch gezag hun geene vergoeding kan aanbieden, en die gevolgelijk deze kaste geheel aan den Vorst verbinden.” Had de Gouv.-Gen. dan geheel deze herhaalde waarschuwingen over Badroedin’s houding vergeten, toen inderdaad de opstand onder de leiding van den onrustigen vorst was uitgebroken en de landvoogd dd. 6 Augustus 1819 aan den minister van Koloniën schreef : „Muntinghe heeft misschien te veel vertrouwen gesteld in den trouwloozen sultan en hem niet voortdurend genoeg doen bespieden, daar het blijkt, dat hij sedert lang vijandige oogmerken tegen ons had, niettegenstaande wij hem de gruweldaden van 1811 vergeven, en hem uit het stof (zooals hij zich zelf uitdrukte) op den troon verheven hebben”. (6) Waar zoo ernstig op de vermoedelijke trouweloosheid des vorsten was gewezen, en 1200 (zegge twaalfhonderd) man garnizoen nood- zakelijk werd verklaard, zou het zeker vreemd kunnen voorkomen, dat de landvoogd ‘n half jaar later van fe veel vertrouwen gewaagt. Er mag intusschen evenmin voorbijgezien worden, dat Muntinghe zelf minder consequent handelde, door eerlang met nagenoeg zijne geheele macht van de hoofdplaats naar de binnenlanden op te trekken. Hoe kon hij daartoe besluiten, heb ik mij herhaaldelijk afgevraagd, bij zijne eigen diepe overtuiging, dat Badroedin op den duur met het toen bestaande garnizoen niet in bedwang ge- houden kon worden? Natuurlijk dat hij zich vleide, ’s vorsten ondankbaarheid zóó spoedig niet aan dag zou treden. Aan ’scommissaris’ weinig bemoedigende opmerkingen in zijn rapport van 81 October, knoopte hij eenige beschouwingen vast over Banka en Billiton. Hij achtte het noodig den zetel (a) In het slechte door mij gebruikte afschrift staat een onduidelijk woord voor medewerkers. (b) Bl 44 van J. A. Spengler’s proefschrift over den landvoogd (1863). PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 431 van het gewestelijk bestuur naar Palembang over te brengen, eensdeels wijl dit gewest van toenemend belang zou worden, terwijl Banka toch maar was veene plaats, waarvan de voordeelen niet onuitputbaar schijnen, daar de beste mijndistricten, na ommekomst van ongeveer 50 jaar hunne vruchtbaarheid verliezen en het tijd- perk, over welk nog nieuwe raijnen kunnen worden geopend, ook niet zeer hoog kan worden geschat”, — geheel in tegenstelling dus van Palembang, aangezien dit: „wanneer het gebied daarover op den duur aan Nederlands kroon gehecht blijft, eene bezitting is, welker waarde van jaar tot jaar moet stijgen en op den duur buiten den kring gaat van vaste berekening”. Ten aanzien van Billiton zeide hij rekening te houden met hetgeen C. C. G. G. hadden medegedeeld betrekkelijk onderhandelingen met Engeland (a). Mun- tinghe achtte het echter van het grootste belang dit eiland alvast te bezetten, want het was niet onmogelijk , berichtte hij dd. 18 Aug. 1818 aan Wolterbeek, «dat de heer Rafles nog eens een fregat of ander vaartuig aantreft, wiens gezaghebber zich laat overhalen om er zijne vlag te gaan planten, en zulk eene gebeurtenis zou op nieuw weder eene geheele opschudding onder de gemoederen, zoowel hier op Palembang als op Banka teweeg brengen” Wijl nu echter geene bezettingstroepen ter beschikking waren, was door hem gebruik gemaakt, schreef hij aan de regeering, van het aan- bod van een inlandsch hoofd op Billiton, raden Badar, om er uit ’s commissaris’ naam, doch uitsluitend gesteund door inlandsch volk, de Nederlandsche vlag te hijschen. Daar deze Badar een volle broeder was van radja Kling, die onder het Engelsch bestuur, den inspecteur Brown om het leven had gebracht (bl. 867), lag hierin voor ons eenige waarborg, meende de commis- saris, dat het hoofd wel tegen het planten van de Engelsche vlag zou zorgen. Het rapport van 31 October trad mede in breedvoerige beschou- wingen over ’s lands inkomsten, waarvan, voor de toekomst, eene fraaie voorstelling werd gegeven, die zoo bitter zou tegenvallen (bl. 355). Aanzoek werd daarin ook gedaan om toezending van eenige Javaansche hoofden, mantries of nabestaanden van regenten, geschikt om de huishouding van den Javaan aan den Palembanger te leeren, het gebruik van ploeg en patjol te helpen bevorderen, zoomede in het aanleggen van koffietuinen, sawahs en openbare (a) Vergelijk Opvattingen bl. 375—376 en 386--388; ov. 35—36 en 46—48. 432 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. wegen onderricht te geven. Verder handelde Muntinghe over de Lampongs. Hij had ’n 40-tal mannen, vrouwen en kinderen ontdekt, die van daar geroofd en naar hun land teruggezonden waren, op kosten van sultan Achmad, waartoe ook de losprijzen behoorden. Lastig als de commissaris dikwerf voor anderen was, klaagde hij er verder over, dat het bestuurshoofd Du Bois, die in de Lampongs met hem moest samenwerken, te weinig voeling met hem hield, ofschoon hij aan diens ijver hulde meende te moeten brengen. 