Ceylon en Java: Aanteekeningen van een theeplanter
bevattende herleidingstabellen, waaruit men met e^n oog- opslag kon nagaan hoeveel bij een zekeren verkoopprijs van thee te Londen het equivaleerend bedrag in ropy centen is bij een vracht van x shillings per ton en bij een koers van x shillings per ropij. Als mogelijk voorkomende koersverhoudingen waren voor de te maken berekeningen noteeringen van 1 sh. 10 d. tot 1 sh. 6 d. aangenomen ; maar reeds tijdens ons verblijf op Ceylon bleken die tabellen soms onbruikbaar, wijl de koers beneden 1 sh. 6 d. was gedaald, en zelden bleef men in gebreke om er op te wijzen hoe elke daling van den koers van 1 penny voor den planter gelijk stond met 4 ropij centen per pond meer voor zijn thee. Inderdaad, in den tegenwoordigen stand van den wisselkoers ligt voor een groot deel de verklaring van de opgewondenheid, waarmede men op Ceylon de theecultuur heeft ter hand genomen. Een factuur thee b. v., die te London netto opbrengt £ 1000, levert den afzender bij verrekening tot den tegenwoordigen koers van 1 sh. 5d. een bedrag op van Rs. 14117, terwijl 25 hem bij een koers van 1 sh. 6 d. slechts Bs. ISSSS^/g zou kunnen te goed komen. Bij ecu koers van 2 sh. per ropij, den vroegeren parikoers, zou dezelfde partij thee slechts Rs. 10000 in zijne handen hebben doen komen, en van daar dan ook dat de Ceylonsche planters niets meer dnchten dan de pogingen om tot een herstel van de vroegere waarde-verhouding tusschen goud en zilver, en daarmede tot het herstel van dien wisselkoers op den normalen voet van vroeger te geraken, want zij bogrijpen, dat het dan met hun rijk voor goed gedaan is. Hoe onge- looflijk het ook schijnen moge, het is een niet te loochenen feit, dat de werkloonen op Ceylon in den loop der laatste tien, twaalf jaren eer gedaald dan gestegen zijn ; dat dit ook met het meerendeel der artikel'en van inlandsche voortbrenging het geval is, en dat zelfs vele uit Europa ingevoerde artikelen thans tegen lageren prijs verkrijgbaar zijn dan dit het geval was v66r de waardevermindering van het zilver haar invloed had doen gelden. En in dit opzicht kunnen wij hun geen ongelijk geven, want niets schijnt ook ons geringer dan de kans om de zaak van het geheel uit zijn verband gerukte Indische 26 muntwezen weder op den vroegeren voet terug te bren- gen. Maar des te harder zal voor ons de strijA worden, dien wij tegen Ceylon en Britsch-Indie te strijden hebben, wijl wij verstoken blijven van het voordeel, dat voor de planters aldaar in elke nieuwe daling van het zilver ge- legen is. Wij krijgen voor een netto provenu van £ 1000 in Londen door^^n slechts / 12000 Ind. Courant en soms niet meer dan / 11900 Ind. Courant in handen, terwijl wij thans op / 16000 a / 16500 Indisch Courant zouden kunnen rekenen, indiun ons de gelegenheid tot het doen aanmunten van zilveren standpenningen niet was afgesloten. Bij het sehrijveii van deze regelen ligt voor ons de afrekening van eene partij van 24825 h. k. Parakansalak thee, per S.S. Utrecht verzonden, die te Londen netto rendeerden £ 958, welk bedrag tot den koers van / 12.02^ alhier met / 11517.95 in ons credit is gebracht, makende per half kilo 42*/io ^^^^ netto. Had nu de afrekening van die £ 958 kunnen geschieden tegen den koers van/ I6V2 per pond sterling (die bij vrije zilveraanmunting ongeveer als equivaleerend ware aan te nemen) dan zouden wij een bedrag van / 15807 of 63 centen per half kilo in handen hebben gekregen ; een verschil dus van ruim 20 cen- ten per h . k., of aanmerkelijk meer dan het bedrag, waarvan het voortbestaan van de meeste ondernemingen op Java afhankelijk kan zijn. Tegenover deze quaestie van het koersverschil ver- zinken bijna alle andere verschillen tusschen de toestanden op Ceylon en op Java eigenlijk in het niet; maar volle- digheidshalve moeten wij iQn slotte toch nog melding maken van een andere omstandigheid> welke de thee- planters op Ceylon 00k in hun voordeel hebben, namelijk het bestaan van eene tlioemarket te Colombo zelf, waar een goed deel vd,n het product tegen contant geld van de hand wordt gezet. Bijna elke week worden publieke veillingen gehouden, die steeds zeer de aandacht trekken, en waarbij het nimmer aan gewenschte mededinging ontbreekt. De pogingen, eenige jaren geleden in het werk 27 gesteld om eene theemarkt te Batavia in het leven te roepen zijn, gelijk men weet, geheel mislukt, en al de Java thee moet mitsdien voor plantersrekening ten verkoop naar Europa worden gezonden. Met eenige mededeelingen van technischen aard zullen wij thans dit deel van ons betoog besluiten. De machinale bewerking van thee op Ceylon is nog vrij priraitief. Op vele ondernemingen wordt de thee slechts met de hand of met de jjhand-tea-roUer*" verwerkt. De ondernemingen Abbotsford, Carolina, Mariawatte en eenige anderen , maakten daarop echter eene gunstige uit- zondering. Vooral op laatstgenoemde onderneming overtreft de ipstallatie voor de machinale bereiding alles, wat wij tot dusvere, zelts op Java, gezien hebben. Indien men zich dan ook op Ceylon en evenzeer op Java, over het algemeen en voornamelijk in de hooger gelegen streken op betere installaties toelegde, zou het product stellig nog hoogere prijzen behalen dan nu het geval is. Wat men in Ceylon en Britsch-Indie verstaat onder verflensen van het versch geplukte blad, is ons thans duidelijk geworden. Men laat bijna alle waterdeelen uit de bladeren trekken, waarbij men zooveel mogelijk de zonnewarmte verinijdt, ten einde te voorkomen, dat de randen van de bladeren verkleuren. Hierna wordt de thee onder zware drukking in de machines bewerkt en zeer zwaar gerqld, daarbij zorg dragende, dat er niet te veel sappen uit de bladeren geperst worden, maar toch dat alle bladcellen eene goede kneuzing ondergaan. Op Parakansalak worden thans de bladeren onder die zware drukking van 30 tot 35 minuten in de machines gerold en zelfs dan zagen wij weinig sappen in de bene- denbak van den roller druipen. Na deze zware bewerking wordt de thee op kleurbakken gelegd en verder bereid als vroeger door ons werd aangege- ven in het Maartnummer dl. XXXII bl. 265 vv. van het Tijdschrift van Nijaerheid en Landbouw (Batavia, 1886). 28 Vooral het verflensen en roUen, zooals boven beschreven, kunnen wij door de thans opgedane eigen ervaring ten zeerste aanbevelen en dit maakt de iSnige wijziging uit in de machinale bereiding, zooals door ons in bovenbedoeld artikel in het Tijdschrift voor Nijverheid en Landbouw werd aangegeven. Op het gebied der machines bleek ons ten duidelijkste, dat de Jackson's machinerien, te Londen door de firma Marshai-l & Sons en te Colombo door de firma Walker & Co. vervaardigd, boven alle andere de voorkeur verdienen. Het gebruik van de door de verschillende uitvinders in den handel gebrachte groot aantal verschillende pa- ten ten, waarvan wij er verscheiden op Ceylon in werking mochten zien, werd niet alleen door ons, doch ook door de Ceylonsche planters zelven afgekeurd. Zelfs de „Greig'8 X all withering and drying machine," waarvan zulk eene verbazende reclame is gemaakt (1), bleek een „total failure" te zijn, want na twee keeren ernstige proeven ge- nomen te hebben, waren de uitkomsten van dien aard, dat men de machine eenvoudig op zijde moest zetten. Het bleek namelijk, dat de in die machine verflenste bladeren na rolling onmogelijk de gewenschte roodkoper- kleur konden verkrijgen en dat zij slechts voor de berei- ding van groene thee geschikt zou zijn. Alleen maakt op de verschillende andere systeems van theeroUers eene gunstige uitzondering de „Lyles TearoUer." Echter blijven de Jackson's machinerien toch boven deze te verkiezen, want niet alleen dat de kosten slechts lets geringer zijn dan de grootste soort Excelsior Tearollers, is de hanteering in Lyles' machine van het theeblad door het roUen in zakken te lastig, om niet de eenvoudiger Excelsior verre de voorkeur te geven. De Jackson's Machinerien bestaan uit: 1®. de Excelsior TearoUer, geleverd te Colombo £ 138-15-0. 2®. de Ceylon Tearoller, geleverd te Colombo £ 130-0-0. (1) Men zie ook het zoo cTen genoemde Tijdsclirift, dl. XXX bl. 408, dl. XXXI bl. 244, dl. XXXII bl. 1, 4 en 29 sub y. 29 3®. de Universal TearoUer, geleverd te Colombo £ 92-0-0, en nog eene klsinere soort, welke zoowel door handen- arbeid als machinaal gedreven kan worden en geleverd te Colombo £ 45-0-0 kost. Van deze laatste kleinere soort zullen wij van de firma Walker & Co. te Colombo een exemplaar ontvangen. Overeenkomstig haar verzoek wordt zij op onze onderne- ming gesteld, ten einde deze zooveel mogelijk op Java bekend te niaken en de aanschafBng er van hier ingang te doen vinden. De constructie er van is eenigszins anders dan het gewone Excelsior- systeem. Zoodra hij op een der etablis- sementen van onze onderneming zal zijn in elkander gezet kan ieder belangstellende haar komen bezichtigen. De drie eerstgenoemde theerollers hebben alle hetzelfde systeem, doch dragen verschillende namen, correspondee- rende met de verschillende capaciteit. Met betrekking tot de „Tea Dryers'''' zagen wij ver- schillende systeems in werking; ook hierin dragen de Jackson's machinerien den eerepalm weg. Zijn „ Victona'' en „ Venetian Dryers'''* verdienen beiden, hoewel eenigszins kostbaar, boven alle anderen de voorkeur, zoo wegens hunne groote capaciteit als wegens hunne soliediteit. Beide hebben slechts geringe drijfkracht noodig. De seder t enkele jaren op Java ingevoerde „KiNMOND Tea Dryer'''* blijkt, niettegenstaande zijne groote kostbaar- heid, te spoedig onderhevig te zijn aan beschadiging, daar de zware ijzeren plaat boven den vuurhaard, hoewel ge- deeltelijk door vuurvaste steenen beschermd, ten gevolge der groote hitte krom trekt en barst, hetgcen eene even kostbare als moeielijk uit te voeren reparatie vereischt. Daarbij is hij ook van minder nette afwerking. Bij de „ Victoria^'' en „ Venetian Dryers'''' is de vuurhaard geheel afgescheiden van de machine, waarraede de vlammen in geenen deele in aanraking kunnen komen. AUeen verbranden wel eens de vlamoijpen, die door het vuur loopen, doch dit is een eenvoudige en goedkoope raparatie. t 30 De „Sirocco Tea Dryer'*\ waarvan reeds verschillende exemplaren op Java in werking zijn, werd niet alleen door ons, doch ook door de Ceylonsche planters afgekeurd, want de geringe quantiteit droge thee, welke deze machine per uur aflevert, staat in geene verhouding tot de kosten der machine, £ 90. Bovendien is ook deze machine al zeer spoedig' onderhevig aan het verbranden van de ijzeren platen in den vuurhaard. Menigeen *heeft zich door den schijnbaar billijken prijs laten verleiden om deze j.Dryer" in gehruik te nemen, maar men zal wel zeer spoedig tot de conclusie koraen, dat voor eene machine, die duurzamer is en meerdere capaciteit heeft, de (lubbelen, ja zelfs drievoudige prijs gerechtvaardigd is, en wij zijn overtuigd, dat of de „Venetian'\ of Jackson^s Tea Dryer, class B, ook in Java spoedig den voorrang zal verkrijgen. De Jackson's „Victoria'", Class A en B, zijn door de automatische werking wel wat kostbaar. De eenvoudiger Jackson's „Venetian Tea Dryer'' is daarentegen voor ieder klein etablissement te bereiken, aangezien de prijs daarvoor, te Colombo geleverd, £ 128 bedraagt. De , J Invincible Tea Crustevy'' w^arbij het breken der thee geheel machinaal geschiedt, is zeer praktisch, hoewel van weinig capaciteit. De door Jackson's mede uitgevonden ,,Eureka Tea Sifter'''' is echter naar onze overtuiging af to keuren, niet alleen wegens zijne groote kostbaarheid, £ 80, doch ook omdat het over zoovele zeven loopen van het blad de thee grijsachtig van kleur maakt. Op het gebied van machinerien zijn de Engelschen ons verre vooruit. Daarom is het voor ons van het grootste belang om hen daarin op zijde te streven, door ons hunne goede machines aanteschaffen en allerwege op de thee- ondernemingen van Java in werking te brengen. C. De Kinacultuur. Ook omtrent kina kunnen wij, hoewel hicrin eenigermate 31 tot de leeken behoorende, enkele wellicht niet onbelangrijke mededeelingen doen. Het ontginnen voor den aanplant van kina geschiedt op Ceylon zeer primitief. Het bosch wordt gekapt, de takken en het struikgewas worden verbrand, waarna de bodem plantklaar wordt geacht. De tusschen 2000 en 7000 Eng. voeten hoogte aan- gelegen tuinen bestaan grootendeels uit aanplantingen van Officinalis, Calisaya Morade en Verde, Succirubra en Ledger. In de hoogste streken vindt men Officinalis, die tegenwoordig het leeuwenaandeel vormt, daar de Succirubra reeds vbor het grootste gedeelte gerooid en geoogst is. Ledgeriana types ontmoetten wij in zeer geringe quanti- teiten en naar de resultaten te oordeelen der veilingon van Ceylon-kinabast, bezit men van dit voor Java zoo kostelijke type geene specimen van bijzonder hoog kini- negehalte. Het planten van de kina geschiedde wederom, evenals dat van koffie en thee; met andere woorden, zonder ter- rassen aan te leggen of andere voorzorgsmaatregelen te nemen tegen het wegspoelen van den vruchtbaren boven- grond. Behalve de aanplant van kina in de koffie- en thee- plantsoenen, trofFen wij nog uitgestrekte ondernemingen aan in de Onda- en Pusselawe-districten, waar men alleen kina had geplant. Ook voor kina is de bodem van Ceylon arm aan voe- dende bestanddeelen en dit is naar onze meening waar- schijnlijk eene der oorzaken, dat de kina in de hooge bergstreken reeds na eenige jaren sterft. De plantwijdte der kinaboomen is ook op Ceylon zeer verschillend en wel van 6 tot 2 voet in het vierkant. Ook zagen wij ondernemingen, waarvan het plantsoen eenvoudig het aanzien had van een kreupelbosch, waar men bijna niet door kon komen . Zulk een bosch ontstaat door het omkappen der kinaboomen, waarvan de zaden op den grond bleven liggen, ontkiemden en opschoten, 32 6m met de waterloten, die uit de stronken te voorschijn kwamen, nieuw jong plantsoen te vormen, waarvan nog altijd geoogst wordt. Het kweeken der kina geschiedt in gewone zaadbedden, waarna de jonge plantjes op de speenbedden worden overgebracht . Het is bijkans onmogelijk eene beschrijving te geven van den ouderdom en de stamdikte der boomen, waarop zij in Ceylon geoogst worden, want van boomen van 6 k 7 jarigen leeftijd, zoowel als van 1 k 2 jarigen ouderdom, is reeds geoogst geworden . Wij zagen tal van boompjes ter hoogte van 3 k 4 voet en zoo dik als een duim, waarvan de bast reeds tot op een voet hoogto was afgeschaafd en wij meenen bijna met zukerheid te kunnen beweren, dat van de nog bestaande kina-ondernemingen tot van het kleinste boompje is geoogst geworden. Dit rijp en groen oogsten van den kinabast is de op- lossing van het raadsel, waardoor op Java onder de kinaplanters zooveel on rust werd teweeggebracht, hoe het mogelijk was, dat Ceylon in 1885 ruim III/2 millioen Eng. ponden bast op de markt kon,werpen. Men geeft daar geen acht op ouderdom of tijdstip, waarop de bast het rijkste aan kinine gehalte is, maar wel op de berichten uit Europa en begint te oogsten, wanneer de markt voor die hasten gunstig wordt. Hoewel op Ceylon reeds eene groote hoeveelheid kina- plantsoenen zijn gerooid, blijven toch nog de bestaande aanplantingen van vrij veel beteekenis. Men schatte de totale met kina beplante oppervlakte in 1885 op 48.000 acres of 27.371 bouws, met ruim 70 millioen boomen, meest van 4 k 5 jarigen ouderdom. Het is echter zeer moeielijk, zelfs bij benadering op te geven, hoe veel acres met kina zijn beplant. Volgens de statistieke gegevens zijn 23.000 acres uitsluitend met kina beplant en bevindt zich de rest tusschen de koffie- en thee-plantsoenen, waarvan de juiste hoeveelheid niet is optegeven. Wij zijn echter overtuigd, dat op het cijfer van 48.000 acres veel valt aftedingen. 33 Volgens onze bescheiden meenlng is de vrees voor concarrentie voor de Java-planters alU^n te duchten wat de quantiteit aangaat en niet de qualiteit Deze meening aan Ceylonsche planters mededeelende, met de opraerking, dat, als Java in 1888 met eene groote hoeveelheid superieure hasten aan de markt kwam, de prijzen der Ceylon-basten onfeilbaar zouden achteruitgaan, werd ons een en ander volkomen door hen bevestigd. Zij merkten daarbij van hunne zijde nog op, dat, sedert zij bevonden hadden, dat de kina in de hooger gelegen streken veel met koude en kanker te worstelen had, zij zich thans toelegden om superieure soorten (v^^aarvan wij eenige pepinieres met Ledger en hybriden aantroffen) in de meer vruchtbare valleien op eene hoogte van 3000 tot 4000 voet aanteplanten. Het trof ons bijzonder, dat, hoewel er op Java een groote vrees bestond voor eene niet vol te houden con- currentie met Ceylon, men toch van uit de Preanger op de meest onbekrompen wijze den Ceylonschen planters, natuurlijk tegen ruime betaling, in de gelegenheid stelde, om zich van kinazaden te vobrzien. Toen wij onzen twijfel te kennen gaven, of het wel degelijk goede zaden geweest waren, werden ons de zakken en paketten ver- toond, waarop de analyses, door den Heer Moens ge- maakt, vermeld stonden, zoowel van particuliere onder- nemingen afkomstig, als van de Gouvernements veilin- gen. ]Natuurlijk moest onze twijfel toen wel wijken. Met het maken van enten heeft men op Ceylon wel proeven genomen, doch wegens de slechte uitkomst^n en de groote uitgaven heeft men er van afgezien . Ook hierin blijkt het systeem van „quick returns"', instede van intensieve cultuur, bij onze Ceylonsche vrienden den voorrang te bekleeden. Wanneer de kinaboomen niet gekapt of gerooid worden, geschiedt het oogsten van den bast all^^n door schrapen. Wij moeten erkennen, dat dit systeem van oogsten z66r goed wordt ten uitvoer gebracht, want wij troffen weinig groote boomen met vernieuwde hasten aan, waarop zich 34 lidteekcns vertoonden, die een gevolg zouden zijn van beschadiging van de cambiumlaag . Evenwel spreekt het van zelve, dat dit schraapsysteem, toegepast op boompjes van 1 h, 2 jarigen leeftijd, van zeer nadeeligen invloed is. Het drogen van den kinabast geschiedt gedeeltelijk op de ondememingen zelve, doch wanneer de bast vervoer- baar is, brengt men ze naar de groote factorijen te Co- lombo over, waar hij meestal in de zon gedroogd wordt op uitgestrekte gemetselde droogvelden. Hierna perst men den bast door hydrauliscben druk tot balen, welke zijn voorzien van een stevig jute omkleedsel en door bandij- zer verzekerd. Door deze bewerking wordt een gewicht aan kinabast van 250 Eng. ponden verpakt in een baal van 30 X 30 X 15 Eng. duimen af meting. Men deelde ons mede, dat dit eene besparing uitmaakt van ruim 50% aan vracht in vergelijking met de vroegere wijze van verpakking. De verzending van kinabast in niet geperste balen is slechts van zeer korten duur ge- weest, want reeds zes raaanden na het begin van den uitvoer ging men in de factorijen te Colombo onmiddelijk over tot de aanschaffing van hydraulische persen. De kosten in de factorijen voor het ontvangen, drogen, de gedeeltelijke sorteering, verpakking en transport tot aan boord, bedragen per Eng. pond 3 cents. Men be- weert op Ceylon, dat, indien de bast voor tusschen de 5 en 7 pence verkocht wordt, er nog altijd winst op te behalen is . Dit moge over het algemeen waar zijn, waar is het ook, dat tijdens ons bezoek aan Ceylon er op de ondememingen en in de factorijen aldaar een voorraad van 2 millioen Eng. ponden takbast aanwezig was, waarvoor op dat oogenblik 4 k 6 cents per Eng. pond geboden werd. D. De Cacao cultijur. Omtrent cacao, mede eene der groote cultures van Ceylon, kunnen wij mededeelen, dat deze geplant wordt in de Dumbera- en Matale-districten op eene hoogte van 1000 tot 2000 Eng. voeten. 35 Wij brengen hier even in herinnering, dat reeds op het einde van de 18® eeuw de cacaocultuur door de Neder- landers op Ceylon werd ingevoerd. De totale uitgestrektheid, met cacao beplant, bedraagt ruim 12.000 acres of G.842 bouws, welke bevredigende oogsten en prijzen opleveren. De oogst van 1884 — 1885 was 6758 centnerweight. In het Dumbera district werden de meeste cacao-onder- nemingen door ons bezocht en deze ondernemingen zijn de e^nigen op het eiland, waar men voorzorgen had ge- nomen tegen het afspoelen van den grond en waar men eene goede mestmethode heeft toegepast. Cacaoboomen van ongeveer 8 jarigen ouderdom hadden een fraai voorkomen en wij merkten vele boomen op, waar- aan zich ruim 200 kolven bevonden. Het trof ons echter, dat de boomen aldaar voor hunnen leeftijd kort van stuk waren, hetgeen zich waarschijnlijk laat verklaren door het stuiten der wortels op den rotsachtigen ondergrond. Ook op deze ondernemingen heeft zich de drang naar „quick returns^' doen gevoelen. Op de meesten hunner immers. is de font begaan om alle schaduwboomen weg te kappen, teneinde de cacao in korten tijd zoo vrucht- dragend mogelijk te raaken. Deze maatregel had tenge- volge, dat de in ruime mate op Ceylon aanwezige Helio- peltis Anthonii zich van het terrein meester maakte en de jonge groenachtige takken aantastte, waardoor deze geleidelijk uitdrogen en afsterven. In plaats van een geleidelijken vooruitgang der opbrengst zal ten gevolge van dien maatregel het tegenovergestelde plaats grijpen. En dat wij hierin gelijk hebben, bewijst de achteruitgang van den cacao-oogst op Ceylon ginds 1884. Op ondernemingen echter, als Rajawelli I en II en Gondesala, waar men de schaduwboomen behouden heeft, is de oogst gelijk gebleven. Daaren tegen zagen wij ondernemingen, waar groote uitgestrektheden cacao aan- plant ten gevolge van het omkappen van de schaduwboomen door de vernielende werking van de Heliopeltis zoo goed 36 als uitgestorven waren. Om dit eenigermate te verhelpen, heeft men eene proef genomen met kunstmatige schaduw, dat wil zeggen, men heeft de gekapte boomen weder opgericht, de takken daarover gelegd en een en ander met droge bladeren bedekt. De uitwerking bleek op de ziekelijke boomen van grooten invloed te zijn, want zij begonnen op nieuw takken en bladeren te vormen, waarop zich na maanden nog geen Heliopeltis vertoonde. Men plant de cacao op Ceylon in de laatste jaren eenvoudig uit de pit, die omgeven wordt door een dikken beg van 1 voet hoog, gevormd uit takken en bladeren, waar alleen in het midden eene kleine ruimte overblijft, om gelegenheid te geven aan het jonge boompje om door te schieten. Dit is eene zeer eenvoudige en eene zeer goedslagende plantmethode, welke veel aanbeveling verdient. Dat de Ceylon-cacao hoogere prijzen behaalt dan die van Java moet alleenlijk geweten worden aan de bereiding. Op Java wordt de cacao hoogstens twee dagen gefer- menteerd, daarentegen op Ceylon 6^8 dagen, waarbij al naar gelang der weersgesteldheid toetreding van lucht zorgvuldig vermeden wordt. De fermentatie geschiedt op Ceylon in gemetselde bakken met schuinen bodem, waarin aan de laagste zijde kleine openingen zijn aangebracht om de uitvioeiing der glucose te vergemakkelijken. De droging geschiedt zoo spoedig mogelijk, zoowel door zonne- als door kunstmatige warmte. Door de kortere fermentatie heeft de Java-cacao het aanzien als of zij onrijp geplukt is. Vergelijkt men deze met de Ceylon-cacao dan valt dadelijk de fraaie bruine kleur van de pitten der laatste soort in het oog. De Ceylon-cacao mist geheel en al de aan de Java-cacao eigen bittere smaak. Deze goede qualiteit van Ceylon- cacao bracht in het begin van 1885 voor de 1® soort 80 roepys per centnerweight op. De kunstmatige droging geschiedt in droogkamers, waaraan een „exhalator'' is aangebracht, die de vochtige 37 lucht uit de droogkamer zuigt. Deze methode hebben wij ook zien toepassen voor bet drogen van kinabast. Echter verwarmt men de droogkamer nooit hooger dan 120® Fahrenheit, zoowel voor cacao als voor kinabast. iV. Het Spoorwegvervoer. In het voorgaand hoofdstuk gaven wij een overzicht van de groote cultures op Ceylon. Wat ons daarbij steeds in de gedachte bleef is het feit* dat de ondememingen er met zoo weinig lasten te kampen hebben, en dit springt o. a. niet weinig in hetoog, wan- neer wij letten op den hoogst vrijzinningen geest, die aan de regeling van het spoorwegwezen er heeft voorgezeten. Ook hierover dan een woord, * De krachtige wijze, waarop naar wij zagen de Engel- sche planters de tegenspoeden, die hen trofFen, hebben bestreden, zou te vergeefs zijn gebleken, zoo de in menig opzicht zeer navolgenswaardige wijze van koloniaal beheer in Ceylon hen niet tot grooten steun ware geweest. Al hunne geestkracht immers, en alle geldelijke hulp uit het raoederland, hadden hen niets geholpen, zoo zij evenals de planters op Java onderworpen waren geweest aan pachtschat voor hunne gronden, die zij op Ceylon in eigendom bezitten, aan verponding, aan hoofdgelden voor de opgezetenen der ondememingen, aan bedrijfsbelasting, aan uitvoerrechten als de op Java vigeerende, aan patent- recht en personeele belasting, aan paardenbelasting en wat voor lasten al niet meer ! Tegenover al deze belastingen op Java, waar bijkans geen einde aan komt en waarmede al de cultuur-ondernemingen hier hebben te kampen, bestaat voor de planters op Ceylon slechts SSne enkele belas- ting^ en wel van 1.50 tot 2.50 rofijen per jaar per oiideme- ming, zijnde het equivalent van den verplichten arbeid aan de groote wegen der Kolonie. Deze belasting komt geheel ten goede aan het fonds voor de openbare wegen, zoodat indirect deze gelden weder-ten bate komen der ondememingen door het vrije gebruik der inderdaad prachtige wegen. 38 Met eene helling van hoogstens 1 op 15 zijn deze wegen aangelegd door alle valleien, tot in de verste uithoeken en tot op hoogten van 7000 Eng. voet boven de oppervlakte der zee. Het wegennet heeft eene lengte van ruim 1300 Eng. mijlen of ruim 2000 kilometers. En dit zijn de hoofd- wegen, terwijl tal van binnenwegen, gerangschikt onder de wegen 2e en 3e klasse, het verkeer nog meer in de hand werken. De 2e en 3e klasse wegen beslaan bijna 2000 Eng. mijlen of ruim 3200 kilometers. Het geheele stelsel van wegen is uitgevoerd op last en voor rekening van het Gouvernement van Ceylon, dat nog steeds voortgaat aanzienlijke sommen daaraan ten koste te leggen. Zoo vinden wij in de uitgaven voor de kolonie over 1884, dat daaraan is besteed geworden in dat jaar eene som van 1.365.321 ropijen. Het is dan ook geenzins te verwonderen- dat die schitte- rende wegen de planters op Ceylon in staat stellen om hunne karren, door twee sappies getrokken, met een last van 1000 kiiogrammen bergop, of met een last van 1500 kilogrammen bergaf te vervoeren. Het behoeft wel geen betoog, dat de transportkosten door een en anderbelang- rijk verminderd worden. Ook de spoorwegen met hunne lage tarieven dragen het hunne daartoe bij en men vergunne ons hierover in eenige vergelijkingen te treden tusschen Ceylon en Java. .Voor het overige verwijzen wij den belangstellenden lezer voor dit saillante punt naar de Memorie, door de Soeka- boemische Vereeniging van Beheerders van Landbouw- ondernemingen ten vorigen jare aan Zijne Excellentie den Gouverneur-Generaal aangeboden (bladz. 33 — 38). De totale lengte der spoorwegen op Ceylon, die alle aan den Staat behooren, bedraagt 1827/i2 Eng. mijlen of 293^*Yiooo kilometers, terwijl er op het oogenblik geene in aanbouw zijn. Zij hebben in totaal gekost 35.924.738 ropijen of in doorslag 196.758 ropijen per Eng. mijl, dat is 122.286 ropijen per kilometer. De gelden voor den bouw dier spoorwegen zijn alle / 39 gevonden geworden uitsluitend uit leeningen ten laste van het Gouvernement van Ceylon. Den len October 1867 werd de eerste spoorweg op Ceylon geopend. Telken jaren werd de opbrengst der spoorwegen aangewend tot amortisatie der voor de spoor- wegen geleende gelden en zoo zien wij, datnu, na 18 jaren exploitatie, de kolonie bogen kan op het onbezwaarde hezit van 1227/j3 Eng.raijlenofl97^73y^^^^^ kilometers spoorwegen, eene waarde vertegenwoordigende van ruim dertig millioen ropijen. De to tale lengte der Staats- en particuliere spoorwegen op Java bedraagt 831^Yiqqo kilometers, terwijl de in aan- bouw zijnde spoorwegen het net reeds in 1887 met 239®^Yiooo kilometers zuUen uitbreiden, dus in dat jaar de totale lengte der spoorwegen in exploitatie waarschijnlijk het cijfer van 1870^^^1000 kilometers zal bereiken. De bouwkosten van de Staatsspoorwegen op Java werden uit de jaarlijksche gewone inkomsten van Xederlandsch-Indie bestreden. Zij vormen dus 'thans reeds het vrije, onbe- zwaarde bezit der kolonien, doch of een en ander wel strookt met de gezonde begrippen van staathuishoudkunde, om spoorwegen te bouwen uit de directe inkonisten van den Staat en daardoor het tegenwoordige geslacht de kosten te laten dragen van werken, die over eene halve eeuw wel- licht nog in goeden staat zijn, in stede van, zooals elders ter wereld geschiedt, deze uit leeningen te bouwen en door jaarlijksche aflossingen daarvan ook volgende geslachten te laten deelen in de kosten voor den bouw van werken, waai*van ook zij profijt zuUen trekken, laten wij aan meer bevoegden ter beoordeeling over. Al zijn wij op Java tegenover Ceylon, wat de lengte van het ijzeren net aangaat, in gunstiger verhoudingen en al doet de voortgezette spoorwegbouw op Java ons dankbaar erkennen, dat men in deze richting nietstilzit, zoo zijn wij toch ten opzichte der iarieven in zulk eene ongunstige verhouding tegenover Ceylon, dat wij het raad- zaam achten met enkele woorden en cijfers de aandacht daarop te vestigen. Wij zuUen de vergelijkingen slechts ( 40 uitstrekken tot West-Java en den Preanger Staatsspoorweg, omdat wij daarover betere gegevens bezitten dan van de spoorwegen in Oost-Java. De belangen van het gewest, waar wij de beste jaren onzes levens doorbrachten, gaan ons te zeer ter harte, dan dat wij onverschillig zouden kunnen blijven voor vraagstukken, bij wier oplossing de welvaart van land en volk zoo nauw betrokken is en door het publiceeren van juiste gegevens zuUen wij trachten, ook van onzen kant iets bijtedragen, om m^^r licht te doen upgaan over de quaestie der tarieven, waar- omtrent de meeningen nog altijd zoo uiteenloopen. Wat de oorzaken betrett, die het personen- en goederen- verkeer op de Preanger Staatslijn in den loop van 1885 zoo aanzienlijk hebben doen afnemen, lijdt het geen twijfel, dat tengevolge van den kleineren koffie-oogst en hot achteruitgaan van meerdere landbouw-ondernemingen, er minder welvaart heerschte onder de beyolking en zij daardoor minder gebruik maakte van reizen per spoor. En diezelfde omstandigheden zijn ook niet zonder invloed kun- nen blijven op het goederen-vervoer. Het jaar 1885 was een even slecht koffie- als thee- jaar; hoe ruim aan den anderen kant de opbrengst van den rijstoogst nu ook moge geweest zijn, in de aangren- zende gewesten was dit in niet mindere mate het geval, zoodat vraag naar Preanger rijst voor uitvoer naar elders zich in tegenstelling met andere jaren schier in het geheel niet vertoonde. Dat die toestand altijd zoo blijven zal is niet aanneem- baar. Reeds nu staat het vast, dat in den loop van dit jaar heel wat meer koffie, heel wat meer thee en vermoe- delijk ook heel wat meer kina dan in 1885 zal te trans- porteeren vallen en mocht in de laatste helft van het jaar misschien vraag ontstaan naar Preanger-rijst, dan kan het niet missen of het goederen-vervoer langs den Prean- ger-spoorweg zal reeds dauelijk veel gunstiger verhoudingen gaan aantoonen. Maar al wordt dit het geval en al be- reikt het goederenvervoer eenen tot dusver misschien nog 41 ongekenden omvang, dan is daaniiede het vraagstuk, of de tarieven goed geregeld zijn, nog geenszins van de baan geschoven, en hierover zij het ons vergund de volgende opmerkingen aan beter oordeel te onderwerpen. Het voor de Preanger Staatslijn bij Gouvernements Besluit van 7 Mei 1881, No. 4 vastgestelde tarief, werkt naar onze gemoedelijke overtuiging bepaald belemmerend, want het legt veel grootere lasten op het vervoer, dan waarmede onze mededingers in nabijgelegen kolonien, met name Ceylon, hebben rekening te houden. Volgens eene met 1 Januari van dit jaar in werking getreden regeling, zijn de goederen-tarieven van den Staatsspoorweg op Ceylon vastgesteld als volgt: a. Vlaktelijn. Van Colombo naar Kalutara. Goederen 1^ klasse IB^/g cent per Eng. ton en  1® klasse, 25^2 cent per Eng. ton en mijl. » ^ » ■» • >j )) » >j >> » »> " t) o /g » >j >j » » )i Hierbij zij opgemerkt, dat op alle vlaktelijnen, die het vrije onbezwaarde bezit der kolonie uitmaken en waarde resultaten van de exploitatie gunstig waren, de goederen- tarieven voor alle klassen met 2 % zijn verhoogd; daar- entegen op de berglijn, waarvoor de gesloten leeningen nog niet zijn afgelost en die door den achteruitgang der cultuurondernemingen in opbrengst verminderde, de goederen-tarieven voor alle klassen met SI % (zegge zeven en dertig procent) zijn verlaagcf geworden. Wederom, getuigt deze maatregel niet van gezond econoraisch begrip? Men regeert er. 42 Met betrekking tot de Preangerlijn kan nataurlijk slechts sprake zijn van eene vergelijking met het tarief van den bergspoorweg op Ceylon en eene dergelijke vergelijking nu leert het volgende. De thee van de onderneming Parakansalak wordt per spoor afgevoerd van de halte Paroeng Koeda en doorloopt tot Buitenzorg een afstand van 35 haan kilometers, die voor 49 tarief kilometers worden in rekening gebracht, zoodat per ton van 1000 kilogram eene vracht van / 7.10 is verschiildigd, wijl hier de thee onder de goederen 1® klasse is gerangschikt. Op Ceylon behoort het artikel tehuis onder de goederen 2® klasse en voor een vervoer van 1000 kilogram over 35 kilometers, gelijkstaande met ongeveer 21'/^ Eng. mij- len, is dus tegen lC*/io ^^^^ P®^ Eng. mijl (de ropij gelijkstellende met een gulden en de Engelsche ton met 1016 kilogram), verschuldigd / 3.56, of / 3.54 per 35 kilometer minder dan volgens het tarief van de Preangerlijn. Maar hier blijft het niet bij en voUedigheidshave dient de vergelijking voortgezet te worden. Van Buitenzorg naar Batavia heeft onze thee nog een afstand van 58 kilometers of 35 Eng. mijlen te doorloopen, waarvoor ons (ook de Nederlandsch-Indische Spoorweg Maatschappij rangschikt het artikel in de 1® klasse), / 6.80 per 1000 kilogram wordt b^rekend, en voor den afstand van Paroeng Koeda tot Batavia, of in het geheel 57^/^ Eng. mijlen, wordt dus betaald / 13.90, terwijl voor hetzelfde traject volgens het Ceylonsche J^rjftarief, — en de lijn van Bui- tenzorg naar Batavia kan bezwaarlijk eene berglijn ge- noemd worden, — niet meer dan / 9.47 zou verschuldigd zijn; een verschil derhalve van / 4.43 per 1000 kilogram, dat bij een vervoer van 300.000 kilogram, waarop de bruto-oogst dit jaar vermoedelijk mag berekend worden, op ruim / 1300 te staan komt, of op bijna / 1800, wanneer voor het traject Buitenzorg — ^Batavia deberekening w^ordt gemaakt op de basis van het tarief voor de Ceylonsche vlaktelijn (1 Eng. mijl = 1609.3 Meters). 43 Voor belanghebbenden bij de koffiecultuur wordt het verschil nog veel aanzienlijker, want ten behoeve van het vervoer der koffie (en ook kinabast, terwijl voor thee een uitzonderingstarief nog in bewerking is), geldt'op Ceylon een uitzonderingstarief, dat voor het traject van Kandy naar Colombo, een afstand van 75 Eng. mijlen of ruim 120 kilometer, 10.20 ropijen per Eng. ton of / 10.04 per 1000 kilogram bedraagt. Op dien voet zou het vervoer der koffie van Bandoeng naar Buitenzorg, een afstand van 155 baankilometers, of OG^/g Eng. mijlen, komen te staan op/ 12.96 per 1000 kilogram. Doch in plaats van over den werkelijken afstand van 155 kilometers, betaalt men over 220 ^ari^/kilo meters, en zoo kost het transport van 1000 kilogram koffie van Bandoeng naar Buitenzorg, wijl ook dit artikel onder de goederen le klasse plaats neemt, / 25.80, of/ 12.84 per 1000 kilogram rn^Sr dan op Ceylon voor een gelijk traject langs een oneindig moeielijker en kostbaarder lijn berekend wordt. (Het hoogste punt van den Ceylonschen berg- spoorweg bedraagt 5377 Eng. voeten, terwijl tot op 6000 en 7000 Eng. voeten hoogte boven de zee cultuuronder- nemingen, hoofdzakelijk thee en kina, gevonden worden). Voor eene koffieondememing als Siti-Ardja bijv., in de Oost-Preanger, maakt dit bij eene voortbrenging van 4000 pikols of 250000 kilogram een verschil van ruim / 3200 in het jaar. De aanleg van de lijn Colombo-Kandy heeft gekost 17.385.000 roepies of 233.000 roepijen per Eng. mijl, terwijl de aanlegkosten der Preangerlijn, 182 kilometers, / 18.115.995 of/ 99.452 per kilometer, gelijk ongeveer / 160.000 per Eng. mijl kostte. Op den in aanleg duurderen spoorweg in Ceylon vigeeren derhalve tarieven, die soms ruim de helft lager zijn dan de tarieven van den per kilometer aanleg goedkooperen spoorweg op Java. TVij zuUen niet beweren, dat het de hooge spoorweg- tarieven alUin zijn, die hier verlammend werken op de 44 ontwikkeling van de particuHere landbouw-nijverheid, van wier meerderen of minderen bloei de toestand onzer staatsfinanci^n in de allereerste plaats afhangt. De schier in elk opzicht ten top gevoerde eischen der schatkist van het tegenwoordige regeeringsregime, oefenen ongetwijfeld nog veel noodlottiger invloed uit, maar dat die spoorwegtarieven er toe medewerken cm de ontluiking tegentehouden van veel, wat anders misschien tot verblij- dende en voor de schatkist voordeelige ontwikkeling zou kunnen komen, kan onzes inziens moeielijk voor tegen- spraak vatbaar zijn. Met dat al is het een feit. dat op het oogenblik van de in de Preanger geteelde uitvoerproducten alles per spoor vervoerd wordt, wat voor vervoer vatbaar kan zijn ; maar dat zulks ook het geval is met de produeten van inlandschen oorsprong en bestemd voor binnenlandsch ver- bruik, kunnen wij voor ons bezwaarlijk aannemen. En op goede gronden. Want juist naar dit onderdeel van het vraagstuk hebben wij een nauwgezet onderzoek inge- steld en de uitkomst daarvan doet ons eene geheel tegen- overgestelde meening toegedaan zijn. Telkens toch, wan- neer wij ons op reis begaven, hetzij per as of te paard langs den grooten weg, trok het groot aantal vrachtkarren, dat wij op onze tochten tegenkwam^n, de aandacht en telkens wanneer de gelegenheid zich aanbood om de karrevoerders te vragen, waarom het aan hunne zorgen toevertrouwde goed niet per spoor werd verzonden, kregen wij ten antwoord, dat de spoorvracht te duur was. Doch algemeenheden kunnen ons niet nader brengen en daarom moge het hierbij vermeld worden, dat het aantal beladen vrachtkarren, die tusschen 23 Maart en 19 April 1886, dus in 28 dagen, te Paroeng Koeda gepasseerd zijn, het cijfer van 404 bereikte. Een niet onbelangrijk aantal voorzeker en hoezeer nu een deel er van wel altijd buiten den spoorweg zal blijven oragaan, is het dunkt ons, niet twijfelachtig, dat een billijk tarief een ander en niet onbe- langrijk deel van dat vervoer naar den spoorweg zou trekken. 45 De regeling van liet tarief beheerscht de quaestie van het spoorwegvervoer, en niet de van zekere zijde te berde gebrachte schroomvalligheid van den inlander, om van het eerst nieuwelings aan hem geopenbaarde vervoermiddel gebruik te maken. Onze Javanen en Soendaneezen mo- gen in ontwikkeling ten achteren zijn bij ons Westerlingen, z66 veel loopt hunne geaardheid niet uiteen met die van den kleinen man in Britsch-Indie en op Ceylon, dat zij niet even als deze partij zouden willen trekken van lage spoorwegvrachten voor het vervoer van hunne waren en hun eigen persoon, wanneer daartoe slechts aanleiding bestaan kan. In Britsch-Indie vooral heeft de verlaging der tarieven soms wonderen gewrocht, <5(5k met betrekking tot de ver- kregen financieele uitkomsten, en zonder het lage personen- tarief, dat op Ceylon in zwang is, zou de spoorweg aldaar, die een paar gewesten bedient, wier gezamenlijk zlelental slechts 1^/2 millioen bedraagt, niet telken jaren meer dan 21/4 millioen reizigers vervoeren, terwijl van de Preanger-lijn, een gewest doorloopende met 1.615.202 inwoners, of 4260 zielen per vierkante geographische mijl, ternauwernood door 260.000 reizigers wordt ge- bruik gemaakt. Inderdaad steken de op Ceylon vigeerende personen- tarieven nog sterker dan de goederen-tarieven, bij die op Java en speciaal West-Java, af. Vooraf zij vermeld, dat op alle spoor wegen van Ceylon wordt toegestaan een vrij vervoer van bagage van 100 Eng. ponden voor elken passagier 1® klasse; van 75 Eng. ponden voor elken passagier 2^ klasse en van 50 Eng. ponden voor elken passagier 3® klasse. Op Java daarentegen wordt slechts alleen aan de reizigers 3^ klasse een vrij vervoer van 30 kilogram bagage toegestaan. Om thans te beginnen met de vlaktelijn van Colombo naar Kalutara, vinden wij, dat de betaling voor dat traject, zijnde 273/4 Eng. mijlen, of 44^*Yiooo kilometer, bedraagt : 46 voor reizigers 1® klasse 1.75 ropijen. „ „ 3® „ 0.55 „ „ koelies 0.27 „ In verhouding hiermede zou de vracht van Batavia naar Buitenzorg (58 kilometer of 36 Eng. raijlen) moeten bedragen : voor reizigers 1® klasse / 2.30 2e „ „ 1.48 „ „ o^ „ „ 0.72 „ koelies „ 0.49, in plaats van het hier vigeerende tarief respectievelijk van voor reizigers 1^ klasse / 6.30 „ „ 2® „ „ 3.25 ,, „ 3® „ ,,1.12, terwijl men hier geen speciaal tarief voor koelies kent. En nog aanmerkelijk grooter wordt het verschil bij de reis been en weder, want evenals overal elders ter wereld zijn op Ceylon ter bevordering van het verkoer retour- billetten verkrijgbaar gesteld, zelfs voor den duur van tien dagen, en daarvoor betaalt men van Colombo naar Kalutara en terug in de 1® klasse 2.75 ropijen 9c 1 7^ » » 3® „ 0.87 „ 5 gelijkstaande voor den afstand Batavia — Buitenzorg en terug met voor de 1« klasse / 3 63 „ „ 2® „ „ 2.2o „ „ 3*^ „ „ 1.15, terwijl wij inderdaad voor die reis telkens te betalen hebben: in de le klasse / 12.60 „ „ 2e „ „ 6.50 „ „ oe „ „ 3.24 Nu zijn wel is waar de personen-tarieven van de Wester- lijnen van den Staat niet z66 schreeuwend hoog als die van de Nederlandsch Indische Spoorweg Maatschappij, maar toch komt eene reis van Batavia naar Bandong te staan op: 47 / 19.50 voor de le klasse. „ 12.05 „ „ 2e „ „ 5.07 „ „ 3e „ of voor de been- en terugreis bij elkaar op : / 39. — voor de le klasse. „ 24.10 „ „ 2e „ , „ 10.14 „ „ 3e „ , terwijl op den voet van het tarief van den Ceylonschen spoorweg voor een gelijk traject slechts zou verschuldigd zijn: / 15,58 voor de le klasse, „ 10,39 „ „ 2e „ 5 04 3e " Schriller tegenstelling is schier niet denkbaar en alleen hierin ligt naar onze overtuiging de verklaring, dat alhier van het vervber per spoor, zoo door Europeanen als inlanders, betrekkelijk weinig gebruik wordt gemaakt. Het reizen blijkt te duur, en ook in dit opzicht is, vreezen wij, de inbaligheid bezig de wijsbeid te bedriegen, want wie niet dringend op reis moet, ziet er tegen op om zich de betrekkelijk groote uitgaven van eene spoor- wegreis te veroorloven, en van daar ook het verschijnsel, dat men het publiek hier vrij algeraeen van eene lagere klasse ziet gebruik maken, dan waarin velen met het oog op hunne maatschappclijke positie anders zouden plaats nemen. Eene inderdaad noemenswaardige verlevendiging van het verkeer langs de Preanger-lijn kan, naar onze wijze van zien, alUin verwacht worden V2ixi qqhq z44r ingrijpende verlaging der tarieven, zoo voor het goederen- als vopr het personenvervoer ; in e^n woord, van de invoering van eene tarie/regeling^ als ten grondslag ligt aafi het spoorweg vervoer op Ceylon. Doch, gelijk in zoovele zaken, kan alleen de ervaring leeren, welke gevolgen een dergelijke maatregel hebben zal, en daarom komt het ons voor, dat het aanbeveling verdient om althans in den aangegeveu zin eene ernstige proef te nemen, desnoods met het voorbehoud om 48 eorlang tot de vroegere of eenige andere regeling terug te keeren, wanneer het op afdoende wljze mocht blijken, dat die proef niet aan de gestelde verwachingen beantwoordt. Ten laatste zij nog medegedeeld, dat op alle stations en haltes van de Ceylon-spoorwegen postkantoren geopend zijn en dat zich in de doorgaande treinen op de hoofdlijnen restaurant-wagens bevinden („refreshment cars"), waarde passagiers bun ontbijt kunnen gebruikcn. V. Besluit. Hebben wij in de voorafgaande bladzijden getracbt den lezer eenig derikbeeld te geven van de omstandigheden, die het bestaan en de werking der cultuurondernemingen op Ceylon beheerschen, en nu laatstelijk de cultuur van den theeheester een vlacht hebben doen nemen, waardoor een nieuw tijdperk van bloei en welvaart aan dat feiland gewaarborgd schijnt, — wij vonden daarbij tevens gelegen- heid om er op te wijzen, met hoeveel ongunstiger verhou- dingen de particuliere landbouwnijverheid op Java heeft rekening te houden en zoo ligt als het ware reeds het antwoord voor de hand op de vraag, hoe het komt, dat men de theecultuur of Ceylon binnen een tijdsverloop van nog geen vijf jaren eene uitbreiding heeft zien erlangen, die weldra als in het niet zal doen verzinken alles, wat in dit opzicht op Java in een tijdsverloop van meer dan vijftig jaren is kunnen worden tot stand gebracht. Dat Java'^s bodem zich voor de teelt van den theeheester eigent; dat het klimaat, van westelijk Java althans, er zeer geschikt voor is; dat Java thee kan leveren, die in qualiteit niet voor die van Assam of Ceylon behoeft onder te doen ; dat schier geen cultuur zoo in den smaak valt van de inlandsche bevolking, — hieromtrent is sedert lang geen twijfel meer mogelijk. In dit opzicht waren dus alle om- standigheden in het voordeel van Java en in verband daarmede had men mogen verwachten, dat de theecultuur alhier eene ontwikkeling zou hebben erlangd, die haar 49 eenigermatc althans gelijken tred zou hebben doen hoaden met de vorderingen, die zij sedert 1860 in Britsch-Indid gemaakt heeft; maar dit is tot nadeel van land en volk niet het geval geweest, om de eenvoudige redenen, dat onze Kegeering tegenover de particuHere landbouw-nijverheid in deze gewesten een gedragslijn hoeft gevotgd, in lijnrechie tegenstelling met hetgeen op dit gebied steeds de leidende gedachte is geweest van den Britsch-Indischen wetgever, die, om de woorden te bezigen van den heer van Gokkom op bl. 