Uitspraakleer der Nederlandsche taal
VI. De meestal Ooslersehe namen op -afc, -a/, -an, --ar, -ax, -el, -em, -im, -in, -on, -os hebben doorgaans den klemtoon op de derde lettergreep van aehteren : Abinadab, Aminadab, Annibal, Hdsdrubat, Joadan, £rivany Nddman, Bdlthazar, Issachar, Abjathar, Astya- nax, Hipponax, Achitophel, Jezabel, Archipel, Mdnahem Malhusalem , Assurim, Eliacim, Chorazin, Sdladin, Antiphon, Bellerophon, Laomedon, Libanon, Phdeton, Nerilos, Tenedos enz. Uitzonderingen : Abigal, Oregal, Chynalddan^ Me- muchan, Amadandgar, Eledzar, Salmandzar, Demonax, PlistonaXj Andmim, Bethonim, Raphidim, Schabdrim, Garizim, Chalcedon, Sarpedon, Teredon, Thermodon, Adron, Abiron, Bethoron, Aristogiton, Zabulon en de namen op -demon, 4emon,h, v. Lacedemon, Philemon; Barbados, Pharsdlos, Kissdvos, Lithostrotos. — 86 — S82. VII. Degene op -or, -am, -en ontvangen den klem- toon op de voorlaatste lettergreep : Nicdnor^ Anterior^ Piscatory Abiram^ Hadoram, Elmodam^ Philopemen, 'Cemen, Pylemen^ -cemen enz. Uitz. : Azanior^ Numitor, Philopator^ Sldsanor of Stdtanor, Jonatharn. S83. VIII. Van de namen, wier eindlettergreep met eenen klinker begint, hebben diegene, welke met -aw5, -oils, -eiis of 'ceus, -ea of -^a, -eum of -asum^ -eas of -asas^ -ais, -m, -aon, 'aim eindigen, de voorlaatste letter- greep geklemloond : Arckeldils, Meneldus, Acheloiis, Maitheus of MaUhseuSy Judea of JudtBQy Prylnnenm^ Andreas of Andrasas^ jEneas^ Ptolemais, Briseis, Set-- leis^ Amyihdon, Lycdon^ Ephrdim^ Mahandim enz. Uitz. : Ddnausy Pirithous, Titnotheus^ Praxithea, Albdnea, Caidnea^ Sdnea, Tegea, Boreas^ Cineas^ MeleaSy, Pdneas, Tdgeas. Men mag den Griekschen uitgang -etis, in eene letter- greep, die nagenoeg met den klank als in het Fransche seul vvordt uitgesproken en nooit den klemtoon ontvangt^ met 6us niet verwarren. Zeer velen lezen verkeerd : Theseus, Orpheus^ Prometheus, Idomeneus, voor: The-- seus, Orpheus, Prometheus^ Idomeneus. Andere namen dezer soort zijn : Atreus, Egeus^ Lynceus, Morpheus, Nereus, Peleus, Peneus, Pentheus, Perseus (onderschei- den van Perseus of PerscBUs), Pheneus y Protheus, Tereus, Tydeus ; Caphdreus, ErechtheuSy ErystheuSy PhalereuSy Pharoneus^ Salmoneusy Typhoeus; BriareuSy, CdpaneuSy Mdcareus. — 87 — 8 84. IX. Terwiji de Grieksche namen op -ias den klem- toon op de derde leltergreep v. a. onlvangen : CdlliaSy HippiaSy Ilias^ OlympiaSy Pausdnias, Phidias^ PrusiaSy Pythias enz. , hebben de bijbelnamen met denzelfden uitgang meestal de i geklemtoond : Abias, Ananias, Elias, EzechiaSy Isaias, Jeremias^ Jostas, Malachias, Malhias^ Matfiathiasy Onias, Ozias, Sedecias, Tobias, Urias, Zach arias. Tot de uitzonderingen behooren : Adonias, Amdzias, AzariaSy Jechonias^ Mathdnias, Nekemias^ Ochozias. 8 83. X. De overige namen, wier laatste lettergreep met eenen klinker begint, hebben in den regel den klemtoon op de derde lettergreep v. a. : Mdriusy Hordtius^ Vesu- vius, PerpeluUsy Athdlia, Cornelia^ Mdi'ai^), Pddua^ Capitoliumy Caphdrnaum, Bilbao, Borneo, ScipiOy Antinoe, Ddnae, Seme'i, Sinai, Andcreon, Gedeon, Deucdlion, Amphitryon, Hippocoon, Jeroboam, Beth" leem, Nathdnael, JEzechiel, Sinear enz. Tot de weinige, die de voorlaatste lettergreep ge- klemtoond hebben, behooren : Arius, Darius, De'idamia, Hippodamia, Laodamia, Iphigenia, Maria, Samaria (Samdrie), Beria, Moria (ook Moria), Thalia, Estemoa, Zanoa^ Adiel, Je{h)iel^ Jeriel, Uriel (ook U'riel), AM- mads, Ahinoam, Abigail, Seboim, Siloe, Chosroes, Edrei, Galilei, Japhdo, Macdo, Cachdo,Abiu, Action, Alcmeon, Licheon, en de drieleltergrepige op -ion, b. v. Arion, Orion (ook ffrion), Pandion, uitgenomen Phocion. (1) Wanneer-ia tot ecne lettergreep is samengctrokken ('jn), dan is de geklemtoonde lettergreep natuurlijk de voorlaatste .* lUdja, Aihdja: zoo ook Cdjus, Pompijus enz. voor Cmus, Pompeiut. — 58 — S 86. Onder de vreemde eigennamen, die niet in de boven- staande regeis vallen, hebben den klemtoon : Op dederdelettergreep van aehteren : AmbioriXy Asta- rothf Badlathj Bajazeth, B(e)elzebub, Benadady Beth- phage, Biledulgerid, Elisaphat, Habacuc, Hachiroth, JoachaZy Josabeth, Josaphat, Jupiter, Lucifer, Mahalath, Mahomed of Mohammed, Melchisedech (ook Melchize- dek), Meleager, Ozemann, Pondichery, Pontianak, Rid- mer, Semiramoth, Sopater (of Sosipater), Tanaquil, Thadnach, Theodoric, Trinidad, en de Russische plaats- namen op -gorod : als : Basiligorod, Novogorod. Op de voorlaatste : Abiezer en de andere namen op -ezer, Abimelech en andere op -melech, Abizag, Adoni- bezek, Ararath, (bij Bilderduk A'rarath), Arphaxad, Eliphelet, Evilmerodach en Merodach, Eziongeber, Guadalquivir, Hazarmavethy Isboseth en Mephibosethy (bij Yo^DEL Psboseth, Mephiboseth), Merajoth, Odoacer, Otahiti of -heiti, Requesens, Samarang, Selomith, Sen- nacheriby Sophereth, Valadolid, en de Fransche namen^ wier eindleltergreep eene stomme e bevat. Op de laatste : Abukir, Benevent, Calicoulangy Ceilon of Ceylon, Hellesponty Madras, Madrid, Mahon, Owaihi, Parnas, en de Fransche namen, wier laatste leltergreep geene stomme e heeft. De klemtoon in samengestelde woorden. S87, Werkwoorden. — Ten aanzien van de samengestelde werkwoorden gelden de twee volgende regeis : 1** In de werkwoorden, die met een zelfstandig naamwoord, een bijvoeglijk naamwoord of bijwoord, ~ 89 — of een ancler werkwoord, helzij onscheidbaar of scheid- baar, samengesteld zijn, valt de klemtoon op het voorge- voegde deel, als : beeldhouwen, brdndmerkeriy rdad- plegeriy huisvesten, redekavelen, pluimstrijkeny mees- muilen, schdndvlekken, steendrukken, weeklagen, mugge- ziften; — blinddoeken, kortwieken, liefkoozen, hard- draven, vdstmaken, wdarschuwen, heengaan, losloopen, dwdrsdryven, medenemen, nederlaten, sdmenstellen, terugstooteriy toedienen, voortbrengen, wegzenden; — huilebalken, klappertanden^ stortregenen, wdggelbeencn, stdmpvoeten enz. 2* In de werkwoorden samengesteld met voorzelsels, die dan natuurlijk den aard van bijwoorden verkrijgen, of met mis, vol, weder, komt de klemtoon op het voor- gevoegde deel, wanneer dit afscheidbaar is : dankomen, dchterblijven , bijleggen , buitenslidten , doordrijven , omkeeren, inkrimpen, ndloopen, onderduiken, over- dragen, voorlichten, optreden, uitvinden^ tegenstreven, tniswijzeiiy volhouden, wederkeei^m enz. (ik kom aan^ aan te komen, aangekometi^ enz.); in diegene, daaren- legen, met welke het voorgevoegde woord onafscheid- scheidbaar vereenigd blijft, valt de klemtoon op het M^erkwoord zelf : aanvdarden, achterhdleiiy doorgronden, omringen, ondervinden, overdenken, voorzien, mis- prijzen, voltrekken, wederstdan enz. (ik aanvaard, te aanvaarden, aanvaard, enz.) — Sommige dezer werk- woorden zijn derhalve onscheidbaar of seheidbaar en Yerwisselen den klemtoon naar de beteekenis, waarin ze gebruikt zijn, b. v. ondergdan {hij ondergdat de straf) en ondergaan (de zoii gaat onder); zoo ook : doordringen en doordringen, overwegen en overwegen, voorzeggen en voorzeggen^ rhisdoen en misdoen, enz. - 60 — S88. Het onderscheid in de betoning der samengestelde werkwoorden houdt stand in de er van afgeleide zelf- standige naamwoorden en in de als bijvoeglijke naam- woorden gebruikte deelwoorden : een liefkoozend kind, een geliefkoosd kind) voortbrenger, voortbrenging, voort- brengsel; opbrenger, opbrengst; onderwijzer, onderwtjs, onderwijzing enz. Menig Vlaamsch onderwijzer spreekt verkeerdelijk onderwijzer en onderwijs met den klem- toon op het voorzetsel uit. — Wanneer echter een bijvoeglijknaamwoord, van een samengesteld werkwoord gevormd, eenigszins buiten de grondbeteekenis diens werkwoords loopt, als uitmuntend, uitstekend, uitne- mendy aandoenlijk, wederkeerig e. a., valt de klemtoon op de stamlettergreep van het werkwoord : Bilderdijk, onder de letleroefenaars zijns tijds uitmuntend, was een uitmuntend dichter, een uitstekend geleerde^ maar ook een uitnemende knorrepot; een aandoenlijk schouwspel; wederkeerige dienstbewijzen ; onder deze uitgelezene boeken vind ik weinige uitgelezene. $89. Zelfstandigb naamwoorden. — In de saamgestelde zelfstandige naamwoorden trekt het eerste lid, dat eene nadere bepaling of eene wijziging van het tweede lid der samenstelling is en aldus als het voornaamste deel wordt beschouwd, den klemtoon op zich, b. \. gods- dienst, kerkhof, wdterkruik, toereldburger, blduwverver, zwdrtkopy grootspraak, oudoom, tweegevecht, twintig- ponder^ schrijftafel, leesgezelschapj dchtervoegsel, tus- schenwerpsel, enz. Hiervan zijn uitgezonderd : 1° Die woorden, welke door het achtervoegsel -heid — 61 — van bijvoegl. naamwoorden gevormd zijn, die den klem- toon anders hebben, als : boosdardigheid^ godsdienstig- heid^ brooddronkenheidy voortreffelijkheid. 2" Degene, die van samengestelde werkwoorden ge- gevormd zijn, welke den klemtoon op de slamlettergreep des werkwoords hebben, als : onderwijs, onderwijzer, onderwijzing, overleg, overpleistering enz. 3** Hoogepriestevy hoogeschool, gemeenebesty zoetemelk, roodekoolj rooddardcy zwartkrijt, koudvuur en andere zoodanige vereenigingen van een bijvoegl. en een zelfsl. naamw., die oorspronkelijk door koppeling ontstaan zijn en maar allengs ware samenstellingen zijn geworden. Velen spreken schdrlaken voor scharldken nil, als ware dit woord eene Nederlandsche samenstelling. S90. In bijna geheel Vlaanderen sproekt men — volgens den regel — stddhuis en burgemeester uit, met den klemtoon op de eerste lettergreep, en men vindt bij Van Duyse : « Hoe H Gothisch stadhuis H oog moog* lokken ; » doch de overige Nederlanders plaatsen in deze woorden nagenoeg algemeen den klemtoon op bet tweede lid der samenstelling : stadhuis^ burgemeester. Zoo luidt een vers van Vondel : « De bouwers yan H stadhuis den eisch der wet voldeden. » Oorspronkelijk moeten ze nogtans overal den klem- toon op bet bepalende deel gebad hebben, zoowel als rdajdhuis en hdvenmeester ; maar de tijd heeft teweeg- gebracbt, dat zij bij de meeste Nederlanders de waarde van eigennamen verkregen^ bet begrip stady in stadhuiSy zoo volkomen in dat van huis versmeltende^ dat stad — 62 — zijne bepalende kracht geheel verloor en slechts nog een versteend lid dcs samengestelden woords bleef; zoo ook burg in biirgemeester, en het eersle lid van een aantalsamengestelde plaatsnamen : Dendermonde, Rupel- monde, Denderbelle, Schellebelle^ Borgerhout, Scherpen- heuvel, Waasmunster , Ruddervoorde , Oostende, Maas- tricht, Hardei^jk, Dender- en Scheldewindeke (eke met lange e), al degene, die eindigen met kapelle, b. v. Oude- kapelle, Eggewaartskapelle, en, volgens AoRiANr, nage- noeg al de Noordnederlandsehe plaatsnamen, die dam, difk, hem, horn, sloot, sluis, veen, zwaag aan het einde hebben : Amsterdam, Schiedam., Zaandijk, Kortehem, Barsingerhorn, Akersloot, Helvoet- of Hellevoetsluis , Kamperveen, Kollumerzwdag enz. De namen op em en gem ontvangen alle den klem- toon op de lange lettergreep, die het naast bij den uitgang komt : Kruishoutem, Letterhoutem, Hemel- veerdegem, Gijzelbrechtegem, Oneindig talrijker zijn — vooral in Vlaanderen — degene, die hunne oorspronkelijke betoning behouden hebben : Zwijnaarde, Oostakker, Etterbeek, Moerbeke, Bldnkenberge , Willebroek , Middelburg , Hdasdonk , Kieldrecht, Buggenhout^ Steenhuize, Oudenhove, Eind- hoven, Oostkamp, Moerkerke, Ldndskouter^ Smetlede, Eekloo, Kortemark, Schelderode, Kortrijk, Ho/stade, Hoogstraten , Beei^velde, Wdtervliet, Zdndvoorde en verre de meeste andere. Men spreekt uit : Gouda, daarentegen : Breda. S 91- BiJvoEGLUKE NAAMwooRDEN. — De samengestelde bijvoeglijke naamwoorden hebben den klemtoon op het eersle lid : 1° Wanneer het eerste lid een zelfstandig naamwoord en het tweede een oorspronkelijk bijvoeglijk naamwoord — 63 — is : Uefdevol, roemrijk, luisterrijk, gdstvrij, liefdeblindy gitzwart, sneeuwwity wdterdicht enz. 2° Wanneer het tweede lid een bedrijvend deelwoord is, dat het eerste tot voorwerp heeft : winstgevendy loontrekkend, hemeltergend, oogluikend, oorverdoovend^ ztnstorendy onheilspellend ^ wdarheidlievend , onwaer" broeiend enz., behalve als men van zulk een woord een zelfstandig naamwoord kan vormen met het achter- -v'oegsel 'held, in welk geval de klemtoon op het deel- woord versprlngt : godvreezend, menschlievendj waarvan godvreezendheidy menschlievendheid. 3° Als 't eerste lid de slam eens werkwoords is : ^peelzieky leeskundig, weetgierig, heerschzuchtig j drink- lustig enz. In andere gevallen valt de klemtoon nagenoeg altijd op het tweede lid der samenstelling. Voorbeelden : noodlotlig , brooddronken , baatzuchtig , bloeddorstig , moedwilligy boosdardig, goedhdrlig, milddddigy wellustig, kortstondig , lankmoedig , zachtdardig , gelijkvormig, mistroostig, beminnenswdardigy voortrejfelijk, goedkoop^ donkerblduwy ouderwetschy ondermdansch enz. S92. BixwooRDEN EN voEGwooRDEN. — De samcngesteldc bijwoorden, die tevens bijvoegl. naamwoorden zijn, of er van afgeleid, hebben den klemtoon als die bijvoegl. naamwoorden. Diegene, welkenietvan bijvoegl. naam- woorden zijn gevormd, ontvangen, benevens de samen- gestelde voegwoorden, den klemtoon op het laatste lid, als : welhdast, voortdan, morgendvond, voorheen, weleeTy eerldng, middelerwijl j alom, allenthdlve , bygevolg^ dientengevolge, doorgdans, misschien, evenwel, der- hdlve, diensvolgens, niettemin, niettegenstdande, daaren- boven enz. Uitgezonderd zijn : 1" die, welke een] zelfst. naam- — 64 — woord met genilivale s achleraan hebben ; als : eertijds^ destijds, somtijds^ dikwijls, eersldaags, danstondsy eens- klaps, spoorslagsy rechtstreeks, eensdeels, dnderdeels, geenszins, bdrrevoets enz., tenzij degene, die vroegerniet in een woord geschreven werden : bijlijds (bij tijds), desnoods (des noods), binnensmonds (binnen ^s monds), voorshdnds (voor's hands) en andere dergelijke^ — 2° de met -maa/, -werf, -VQud, -waarts eindigende : dnder- maal, dikwerf, mmigvoudy herwaarts enz.; — 3** de woorden eergisteren, overmorgeii, nimmermeer. Bijtoon. § 93. De lettergrepen, die in een woord denklemtoon mis- sen, zijn niet altoos alle gelijkgeldend ; maar men on- derseheidt ze in bijtonige en toonlooze. In gevdarlijkj gewdardigen, b. v. , zijn al de lettergrepen, buiten die, waarop de klemtoon valt, en welke daarom hoofdtonig heet, gelijkelijk toonloos ; maar in vdderldnd, werkeloos is de laatstelettergrepigeene bijtonige, zooookde tweede van bemerkenswdardig. §94. Bijtonig zijn : I"* De niet hoofdtonige stamlettcrgrepen in samenge- steldc woorden, b. v. ddgwerk, lusthofj welddad, volk- rijk, opzeggen, voortbrengerij medewerken, overdrdgen; milddddig, nbodwendig^ doorkneed, omgeven^ overmn- ning^ wederspdnnig ; prijsiittdeeling, iijdrekenkunde, 2** De stamlettergreep der woorden, die meteen hoofd- tonig voor- of achtervoegsel voorzien zijn : oneer^ dor- sprongj dntwoord, wdnhdop\ dartssclielm ; rampzdlig^ heldhdftig, wdardchtigy stelldge, wdardeeren, hoveniery voogdij, vrlendin^ voogdes, predikdnt, tooneelf helmet, kwetsuur, bloemist. — 68 — 3** De niet hoofdtonige voor- en achlervoegsels zon- der doffen klinker, als in onwetendf ontvdngen, her- nemen, wdnschdpen; he^iland, wdsdom^ leerdar, luidardy wdarhHdy jongeltng, mdagdelljn^gebeur tents, blijdschdpy vruchtbdar, moedeloos^ vreedzdam, bldnwdchlig. Te Gent, en nog elders in Vlaanderen, ontvangt het toonloos achtervoegsel -ing, te veel kracht, vooral achter eene bijtonige lettergreep, welke dan zelve haren eisch niet bekomt, men zegt b. v. dandoening^ bloemlezing, voor : dandoeningy bloemlezing , Dii is eenegroote ver- keerdhdd. S9S. Toonloos zijn alle verbuigingsuitgangen enafleidings* letlergrepen, waarin de doflfe e of i, of een andere ver- dofte klinker voorkomt, b. v. komen, steenen, eiers, bedrog, gedrag^ verbond, handely maaksely nader, adeniy gouden, woedend, eindcj weinig, menige, koning, mon- nikj diemitf avond, schaduw, gevaarlijk. Nadere verklaringen omtrent de bijtonige en toonlooze letlergrepen zouden overbodig zijn, dewiji de bijtoon schier altijd natuurlijk volgt, als men zich nopens den kiemtoon zelven maar niet misgrijpt; wie b. v. in onstandvastigheid den hoofdtoon op de derde lettergreep weet te plaatsen, zal heel natuurlijk onstdndvdstigheid uitspreken. Ook de aanwijzing der van nature toonlooze lettergrepen, die desnoods eenen bijtoon kunnen aan- nemen — wat eigenlijk totde tijdmaat, d. i. de lengte of kortheid der lettergrepen in de dichtmaat behoort, en enkel de versvorming raakt — , kan in de uitspraak- leer gemist worden. — 66 — Elemtoonverplaatsing. § 96. Een zekere nadruk, dien men in een bijzonder geval, meest bij eene tegenstelling, aan eene bijtonige of zelfs toonlooze lettergreep geven wil, kan deze den hoofdtoon doen aannemen, b. v. H^ doet niets dan koopen en ver- koopbny — dan schrijven en herschrijven. Hij is niet goed', maar kwdadaardig, — niet beleefd, maar zeer onbeleefd, Hij heeft dat wel tienmaal geknoopt en ont- knoopt. Toononderscheiding in de zinnen en zindeelen. 97, De toononderscheiding heeft niet alleen plaats in de woorden, maar ook in de voorstellen en volzinnen. De hoofdtoon valt over het algemeen op zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden en werkwoorden, en hangt bijzonderlijk af van de gedachte des sprekers of schrij vers, «n van den nadruk, dien hij op het een of ander woord wil plaatsen. Wil men in dit voorbeeld : Te Rozebeke sneuvelde de held, den persoon doen uitkomen, zoo plaatst men den hoofdtoon des zins op held; wil men op het gebeurde drukken, dan komt hij op sneuvelde^ en wil men vooral de plaats aanwijzen, dan spreekt men Rozebeke met bijzondere klem uit. In dit vers: Het Driemanschap regeerde in Romes grijze wallen, heeft de diehter van Ambiorix hoofdzakelijk willen te kennen geven, dat de regeering te Rome in handen was van het Driemanschap) daarom moet men, bij het reei- — 67 — teeren, dit woord boven de andere doen uitkomen ; had hij meer willen doen zien wat het Driemanschap in Rome verriehtte, dan moest regeerde den sterkeren toon ontvangen; zoo hij bijzonder had willen te kennen geven, waar het Driemanschap regeerde, zou men op Romes grijzewallen moeten drukken; en ware 't meest om Romes oudheid te doen geweesl, dan zou de meeste nadruk op grijze wallen moeten geplaatst worden. S98. Woorden, die geene hoofdbegrippen, maar eerder de betrekkingen der hoofdbegrippen tot elkander of tot den sprekenden persoon uitdrukken, zooals de meeste woorden, die geene zelfstandige en bijvoeglijke naam- woorden, telwoorden, werkwoorden of bijwoorden zijn, kunnen over het algemeen als onvatbaar voor den hoofd- toon worden beschouwd; in tegenstelling geplaatst, of wegens bijzonderen nadruk, dien de zin er aan geeft, kunnen ze eehter den sterkeren toon ontvangen, b. v. Men zegt even goed : de oogenblik en het oogenblik, Niet mijn, maar uw wil geschiede. Ik ken hem beter dan gij {hem keni). Ik ken u beter dan (ik) hem (ken). Leg die boeken in^ op of nevens den lessenaar. 8 99. Niet alleen heeft men in eenen zin den hoofdtoon te onderscheiden, men mag ook de andere woorden niet altijd alle gelijk doen gelden : ze moeten, bij eenen geleidelijken overgang op elkander, min of meer uit- komen, naardat de zin het vereiseht. Zoo mogen ook niet al de zindeelen en voorstellen, die eenen volzin uitmaken, met gelijker stemme gelezen of uitgegalmd — 68 — worden : men moet enkel verklarende bijslellingen en tusschenzinnen, door eenige stemverlaging, van de bepalende en van de hoofdzinnen ondersehelden, en altijd verre genoeg vooruitzien om de slembuiging naar behooren (e regelen. Stukken van versehillenden aard moeten ook op onderscheidenen en met het onderwerp strookenden toon, nu eens levendiger, dan eens statiger, maar altijd zonder overdrevenheid, altijd natuurlijk worden voorgedragen, wil men des hoorders aandaeht boeien, bij hem het verlangde uitwerkselteweegbrengen, en alzoo het doel bereiken, dat men zieh bij de voor- draeht voorstelt. Volledige regels hierover te willen geven, ware even onuitvoerbaar als nutteloos : de stem- en toonnuance^ zijn schier oneindig, gehjk de kleursehakeeringen, en het treffen van den waren, natuurlijken toon, naar gelang van het onderwerp en het vereisehte van elken zin, hangt meer van het gevoel dan van de kunst af, hoewel verstand en genoegzame kunst den voordrager onontbeerlijk zijn om zijn gevoel te regelen en te besehaven, en zijnen smaek te louteren. Bij het voordragen houde men immer deze voor- schriften van Beets in het oog : Laat schoone verzen glad van effen lippen vloelen; Maar gil, noch galm, noch kwaak, noch bulder woest en laid ; Weerhoud uw* arm en hand van haamren, zwaaien, roeien : De molenwiekerij druktgeen verrukking uit. Des dichters hartstocht stijge als opgezette baren, Ja zij ze een storm, een stroom, die alles met zieh voert ; Gij, blijf uw kalmte', uw kraeht, uw meesterschap bewaren, En, daar ge een ander schokt, schijn zelve niet ontroerd. Dit is evenzeer toepasselijk op de voordraehten in proza. — 69 — § 100. Uit het bovenstaande volgt : dal eentonigherd, zelfs bij het goed en zuiver uitspreken der woorden en het nauwkeurig waarnemen der afstipping een hoofdgebrek in het lezen is; — dat men bij het lezen en voordragen de stem niet mag doen rijzen en dalen naar eenen vasten stelregel, maar zich meest door zijn gevoel moet laten geleiden , zoodat diegenen het grootehjks mis hebben, weike de minbeduidende \^oorden met even- veel nadruk als de zakelijksle uitspreken, terwijl het niet minder verkeerd is, beurteUngs eenen volzin op hoogeren en eenen op lageren toon uit te brengen, of de zins^neden, gelijk onze meeste afkondigers en belle- mannen doen, zonder toononderscheidingaf te rammelen en alleen op het laatste woord te drukken; — dat men bij het opzeggen van verzen, deze niet mag scandeeren, iederen voetdoendc klinken, waardoor een onbehaaglijke slingermatige dreun ontstaat, die der duidelijkheid afbreuk doet en de schoonste en heerhjkste gedichten bederft; noch zeeen voor een snellaten afrolien tot aan den rijmslag, om dezen traag uit te spreken en er al de klem op te plaatsen, waardoor de zin 6f aan de maat, of aan het rijm, of aan beide te gelijk wordt opgeoiferd; — dat men om volmaakt goed te lezen, genoeg der tale maehtig zijn moet om den sehrijver volkomen te verstaan; — eindelijk, dat men om zijne eigene ge- dachten in eene mondelinge voordracht helder en op eene bevallende wijze uit te drukken, van zijn onder- werp wel moet doordrongen wezen, om den woorden en zinsneden hunnen juisten toon te kunnen geven, volgens de vereischten der kunst en naar ingeving van het gevoel. r r' r ■■ * •». INHOUDSTAFEL. Bldz. Voorbericht V Uittreksels IX I. Uitspraak der letters. De Letters . 1 Klinkers en medeklinkers . . . • 2 Rlankondcrscheid in de klinkers '. . . . 2 Eenvoudige klanken of eenklanken ^ Heldere eenklanken 5 Onvolkomene of korte eenklanken i6 Tweeklanken 23 De medeklinkers 29 Verdeeling der medeklinkers 30 Yerwantschapte medeklinkers 31 De letter H 3^ De letters J en W 37 » NenR 38 » SCH 40 De neusconsonant N6 41 Het bastaardachtervoegsel -AGE 42 Uitspraak der letters in uitheemsche woorden 42 — Ta- ll. Uitspraak der woorden en zinnen.. Bldz. Klemtoon 4^ De klemloon in eenvoudige woorden 46 De klemtoon in vreemde woorden 49 Klemtoon in vreemde eigennamen 51 De klemtoon in samengestelde woorden 58 Bijtoon ^64 Klemtoonverplaatsing 66 Toononderscheiding in de zinnen en zindeelen 66. 