Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Den 31" gaf ik eenige orders aan den kapitein-luitenant Van Heems- kerk, havenmeester te Semarang, omtrent de verdere oplegging van de nu koloniale korvet Zris, welke, om als wachtschip hier ter reede te blijven liggen, verder onbekwaam was gekeurd; en op den modder gehaald: principaal hoe te handelen met de rondhouten, roer, metalen rocrhaken, ete. etc.; alles nog nuttig tot verder gebruik en daarna propositie te doen, om den romp voor slooping te verkoopen. Stelde order op meerdere andere zaken bij mijne absentie. En ontving met den avond laat het secreet besluit van Z. E. den Gouv. Gen., dato 30 dezer, waarbij vooreerst de principale zaken voor de expeditie bepaald waren. Muntinghe zou de expeditie als commissaris medemaken. Werd ook in particuliere berichten over hem ongunstig geoordeeld (4), de Gouv-Gen. vond geene aanleiding, dan wel het ongeraden, om hem niet te handhaven. Hij werd geassimuleerd aan den rang van generaal-majoor ep het er voor gehouden, dat het verlies van Palem- bang slechts zijne werkzaamheden voor een oogenblik had onder- wa’) Brief van Mevlan aan Mr. H. J. van de Graatf dd. 82 Juli 1519, enz. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 523 broken. Van Nahuys’ hernieuwd aanbod daarentegen, om den tocht mede te maken, meende de regeering geen gebruik te mogen maken, daar hij als resident te Jogja noodiger scheen (4). De verhouding van den opperbevelhebber Wolterbeek en den commissaris Muntinghe was in beider instructiën omschreven, doch de schout-bij-nacht gaf bij particulieren brief dd. 9 Augustus van Batavia aan den Gouv.-Gen. te kennen, dat, blijkens die voor- schriften, de commissaris te zeer was voorgetrokken. Met de goedheid, dezen landvoogd eigen, weerlegde niet alleen de heer Van der Capellen de geopperde bezwaren, betoogende hoe- zeer hij er juist, als van het grootste belang, naar gestreefd had, het burgerlijke van het militaire gescheiden te houden (4), doch er kwam nog een nieuw besluit om aan de wenschen van den schout-bij-nacht te gemoet te komen. Was dit wellicht eene aanwijzing, dat ook hier ruim plaats was voor kleinzieligheid? Later, toen de expeditie mislukt bleek, heeft de schout-bij-nacht al het mogelijke gedaan om de schuld ervan te endosseeren op de adviezen van Muntinghe, die de zaak te licht zou hebben voorgesteld. _ Ik heb dit punt met den meesten ernst overwogen en zeker zal een der doeleinden van deze studie bereikt worden, wanneer ook de lezer, aan de hand der stukken, mijn voorbeeld wenscht te volgen; want ik voor mij heb in dezen man geen schuld gevonden ; daarentegen ver- toont de schout-bij-nacht zich, naar het voorkomt, onder een gezichts- punt, hetwelk mij doet begrijpen, dat een Timmerman Thyssen het in vriendschappelijke verhoudingen tot den bevelhebber kon winnen (a) Zie Van der Cappellen's brief op bl. 249 van Nahuys’, Herinneringen’ (1858). (b) „Het zal mij aangenaam zijn te vernemen”, besloot de landvoogd zijn antwoord van 14 Augustus, „dat zulks ook zoo door UHEdG. bevonden worde. Eene goede verstandhouding tusschen den militairen en den burger- lijken chef is in deze gewigtige zaak van het uiterste gewigt, en ik ver- trouw volkomen, dat van Uwe zijde daartoe alles zal aangewend worden. Indien ik daaromtrent eenige ongerustheid moest hebben, zouden de Palem- sche zaken mij nog meer bekommeren dan zij thans reeds doen. Ik heb met het Amerikaansche schip, dezer dagen van hier vertrokken, aan den Koning geschreven, welke maatregelen ik genomen had tot herstel van ons verlies van Palembang, dat ik deze expeditie met gerustheid aan UHEdG. had toebetrouwd, dat UHEdG. dit moeielijke commando met de meeste bereidwilligheid had op zich genomen, en dat ik mij alles goeds beloofde van Uwen ijver voor den dienst Zr M., van uwe kunde en ervarenheid. Ik heb dit met volle overtuiging geschreven. UHEdG. kan dus denken, hoe smar- telijk het zijn zoude, indien ik U met eenig misnoegen zag vertrekken.” Ge Volgr. VII. 34 524 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. van zulk een, in weerwil van alle gebreken, eminent man als Muntinghe was (a). Leest men diens werkelijk belangwekkend advies, gedagteekend Semarang 31 Juli 1819, over de militaire organisatie van den te ondernemen tocht (4) — met den aanhef bovendien, dat hij zich hierover slechts uitlaat, omdat het hem bevolen is — dan krijgt, mijns inziens, de lezer geenszins den indruk, dat de adviseur den hoogen ernst der onderneming niet ten volle zou hebben beseft. 't Is waar, het zwakke punt was bij Muntinghe, dat hy over die lieve bevolking, die ons zoo rechtvaardig, eerlijk, best vond, en die het sultansbestuur in den grond verfoeide, niet heeft kunnen zwijgen; doch niets verplichtte den militairen bevelhebber aan dit stokpaard meer waarde te hechten dan het, na al hetgeen reeds ge- beurd was, verdiende. In Muntinghe’s advies over de militaire organi- satie stond over dit punt geen woord. Overigens mag men wel aannemen, dat de commissaris er druk over heeft gepraat. Daartoe was te meer aanleiding, omdat niet slechts op zijn advies, ook Badroedin bij be- sluit, gedagteekend Semarang 4 Augustus 1819, werd afgezet, doch tevens bepaald, dat de met sultan Achmad te Tjianjoer gerelegeerde zoon Djaya Ningrat, als vervanger was aangewezen. Welk een onmogelijk geknoei, niet waar? Doch op dit gebied hebben we nooit. voor iets gestaan. Met datgene, waarmede Muntinghe had moeten be- gianen, werd geëindigd. Immers toen hij achtte , dat sultan Achmad te zeer gecompromiteerd was om de kroon waardig te zijn, had men de eenmaal toch bestaande verdeeldheid in het vorstenbestuur, kunuen handhaven door diens zoun, — waarvan wij nu in eens hooren, dat hi zoo best was! — ten troon te verheffen. De methode om de menschen eerst tot het stof te verlagen, zooals Badroedin zich eens dankbaar wegens zijn herstel in eere uitdrukte, dan weder met de vorstelijke kroon te tooien, is onmogelijk geschikt om den vorst in gezag te doen winnen. Ook van dien Djaya Ningrat, eenmaal ten troon verheven, hebben wij weldra genoeg gehad, en dat alles gaat zóo enorm gauw in het werk, dat de maatregelen van op en af den troon wezenlijk eene bespotting van het gezag werden en bandelooze inlanders onwillekeurig tot zeer lastige democraten opvoedden. De verheffing van dezen jongen man was gegrond op de illusie, (a) Verg. M. R. bl. 66. (b) Zie bijl. 33. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 525 dat als we weer met het Achmad-geslacht terugkwamen, de meer- derheid der Palembangers tegen Badroedin zou partijtrekken en ons dezen verfoeilijken man spoedig in onze handen zou doen leveren (a). Toen echter de strijd eenmaal aan den gang was, bleek van inlandsche sympathie geen zier (); en dit is voorzien geworden, niet, “t is waar, door ons, maar door zeker iemaud van Singapore, die aan het Calcutta Journal berichtte: „For my own part I am inclined to think, and indeed it is the general opinion, that, however well disposed the people of Palembang may have been to Nazar-oo-oedeen, the expectation formed of the in- fluence of his presence will be greately disappointed”’(c}. Zoo zou het inderdaad blijken. In plaats van zich dankbaar te toonen voor Muntinghe’s breedsprakige proclamatién en regelingen, scheen de gansche Palembangsche bevolking zich tegen ons aangegord te hebben niet alleen, doch ook Banka was onder Badroedin’s leiding in opstand gekomen, en van den terugslag dreigde ook Billiton, Linga, enz.; kortom de gansche west van den Archipel gromde onheilspellend tegen het nieuwe gezag. Weder was het haat tegen commissaris Muntinghe, die de grondoorzaak van deze treurige uit- barsting zou zijn, heette het bij Wolterbeek. Nu ja, wel mogelijk ; maar militaire bevelhebbers moeten het niet al te zeer op onder- handelingen en verdeeldheden laten aankomen. Zij zijn er, zoo niet altijd om te vechten, dan toch om zich strijdvaardig te organi- seeren. En alles heeft aan die organisatie ontbroken. Commandant Wolterbeek, die, naar we in het 28° hoofdstuk lezen zullen, wel degelijk van zijne zwakheid zich overtuigd verklaarde, had tijdig moeten inzien, dat alles zóo verregaand slecht in elkaar zat, dat over- winnen veel te onzeker er door werd; hij had het moeten zeggen, waar de overwegingen van dat besluit van 30 Juli 1819 luidden: (a) Zie een overzicht van Muntinghe’s advies dd. 3 Augustus 1819 in bijl. 34. (b) Niettegenstaande aldus de ervaring werd opgedaan, dat de herstelling van het Achmed-geslacht zonder de geringste uitwerking op de bevolking bleef, heeft een paar jaar later de comm. gen. Du Bus, ook op advies van Muntinghe, den dwingeland en moordenaar Sepoeh op den sultanstroon van Jogja hersteld, hetgeen evenmin echter gestrekt heeft om den daar uitge- broken opstand te doen eindigen. Zie de noot op bl. 564 mijner „Brieven van den Gouv. Gen. Van der Capellen over Dipanegara’s opstand” in de Bijdragen, deel XLVI (1896); ov. 30. (ce) De briefschrijver verkeerde in de onjuiste meening, dat Achmad zelf was meegegaan: doch dat doet tot de zaak niet af. De brief is overgenomen in het Asiatic Journal, dl. X bl. 297. 526 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. dat de eer van de Nederlandsche regeering op het dringendste vor- dert, dat haar gezag in het rijk van Palembang zoo spoedig doenlijk worde hersteld: dat daartoe geene maatregelen dienen te worden aangewend, waar- van de uitslag twijfelachtig 1s: dat die maatregelen integendeel van zoodanigen geduchten en be- slissenden aard behooren te zijn, als eenigszins mogelijk is, zonder andere niet min wichtige belangen uit het oog te verliezen. Hetzelfde besluit stelde: #Dat ten spoedigste en uiterlijk omtrent het midden der maand Augustus aanstaande, eene genoegzame zee- en landmacht zou worden afgezonden, om vereenigd met de thans te Banka aanwezige troepen en vaartuigen, het Nederlandsche gezag in het rijk van Palembang te herstellen”, — en het is de trots van Wolterbeek geweest, dat hij werkelijk den 22" Augustus van Batavia is gezeild. Maar hooger zou hij gestaan hebben, waar hij de onmogelijkheid had uitgesproken om in zoo’n korten tijd van een onsamenhangenden winkel een behoorlijk geheel te vormen. De waarheid was, dat men niet wist, wat men deed, wat men had, wat te krijgen en te verwachten was. Het vechten tegen halve wilden, is zoo’n kunst niet, zullen we Wolterbeek zelf ongeveer hooren zeggen (a); maar wel om met beperkte middelen eene or- ganisatie in het leven te roepen, die der massa te hoog en te machtig blijkt. Zeker zou men zich aan grove onderschatting schuldig maken, door slechts éen oogenblik te willen gelooven, dat com- maudant Wolterbeek niet in vele opzichten, zelfs in die ongeluk- kige geschiedenis, hoogst verdienstelijk is geweest. Lichamelijk heeft hij van zich niet meer kunnen vorderen dan hij deed; per- soonlijke moed zal hem nooit mogen worden ontzegd: zijne goed- hartigheid deed weldadig, ook zijne omgeving, aan; en toen hij het zwaarste hij zich deed wegen, wat het zwaarste was, toen eene schoone loopbaan met de vlek van een treurigen terugtocht moest worden ontsierd, toen heeft het neerdrukkend verdriet hierover hem niet weerhouden eene sterkende opgewektheid te toonen, die hem er althans deugdelijk voor deed zorgen, dat Banka- en Riouw- archipel de Nederlandsche vlag bleef eerbiedigen (6). ta’ Zie hoofdstuk NAIL (o> M. R. bl. 65 vv. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 527 XX. De voorbereiding der Wolterbeek-expeditie en geschillen met Engelsche opnemingsvaartuigen: Austustus 1819. Na de conferentie op den 30° Juli, was de schout-bij-nacht nog slechts éen dag te Semarang verbleven, en alzoo reeds den 1" Augustus met de Tromp naar Batavia teruggekeerd. Men wilde toch spoed gemaakt hebben, ten einde de uffaire, zooals het heette, vóor het einde van den moesson geëindigd te zien. Het reisplan van den Gouv.-Gen. zou intusschen niet gewijzigd worden. Men weet welke omslag voor zoo’n reis maanden te voren wordt gemaakt, hoe alles er door in beweging wordt gebracht. Het zou een minder gelukkigen indruk maken, indien plotseling ook de landvoogd naar Batavia terugkeerde; daarom was het zeer zeker beter om de zaken haar gewonen loop te doen gaan; doch evenzeer scheen deze afwezigheid van het hoofd der regeering aan de inrichting van de expeditie niet bevorderlijk te kunnen zijn. In éen op- zicht bleek bovendien het doel dezer uitwendig kalme houding reeds bij de wederkomst van de Tromp niet bereikt, namelijk de geheimhouding. Met de verwonderlyke snelheid toch, waarmede in Indië het geheime openbaar wordt, waren de te Semarang ge- nomen beslissingen den schout-bij-nacht vooruit geijld. Deze gaf resident Van Lawick er zijne verbazing over te kennen. ~O, schout- bij-nacht’’, luidde het antwoord, rlaat u dat niet verwonderen; ik heb verscheiden dingen reeds bij geruchten gehoord, waar ik naderhand eerst de besluiten op heb ontvangen.” Toen Wolterbeek den 3° Augustus het anker-op de reede van Batavia deed vallen, zag hij zich door ziekte genoopt tot den 5? aan boord te blijven. Intusschen was Raffles, dien wij met drie schepen ter reede van Palembang ontmoetten (bl. 503), op de Indiana naar Benkoelen teruggezeild, terwijl de beide andere op last der regeering van Calcutta het eiland Dwars in den Weg in straat Soenda, voor het belang der scheepvaart zouden opnemen. Dergelijke peilingen midden in onze bezittingen, droegen uit den aard der zaak, en niet het minst bij al hetgeen reeds geschied was, voor het Nederlandsche bestuur een hatelyk karakter. De Britsch-Indische gouv.-gen. had uit dien hoofde een brief aan 528 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. onzen landvoogd geschreven ten einde de zaak te verklare Ongeveer een half jaar daarna kwamen inderdaad de ons be Compagnie’s kruisers Nearchus en Minto, gezagvoerder ka Maxfield, in den ochtend vau den 4° Augustus, ook ter van Batavia. Saluutschoten liet echter kapiten Maxfield geven; wel deed hij onze regeering weten, dat hij op reis straat Soenda was, ten einde een klip bij het eiland Dwa den-weg op te nemen, waartoe hij last van Calcutta had e1 bijstand onzer regeering verzocht. Waren ook deze opnemingen zoo licht voorloopsters van t tingen in streken, waarop wij ons gezag deden gelden of w vestigen, gelijk o.a. nog gedurende het afgeloopen jaar 181 dezelfde straat Soenda gebleken was, toen Raffles in de Lamy de Engelsche vlag had doen hijschen (U), officieel viel eve: tegen deze opnemingen als tegen wetenschappelijke onderzoeki en missionaris-zendingen iets in te brengen. Onze Gouv.-Gen. echter afwezig, en de secretarie schijnt niet bekend geweest te met den aanbevelingsbrief, welken de heer Van der Cappeller Calcutta er indertijd over ontvangen had. Hoe ook, onze gor nementssecretaris vroeg Wolterbeek om raad, en op diens a werd aan Maxfield geantwoord: dat de kennisgeving met veel noegen was ontvangen en zoo noodig alle assistentie zou wo verleend; doch, luidde het tevens minder welwillend bij Woiterb dat, naar men mocht vertrouwen, de regeering te Calcutta zoodanige commissie zou hebben gegeven, zonder de middele; verstrekken om haar te kunnen volvoeren. Terwijl deze correspondentie in de pen was, weerklonken on wacht van Maxfield's schepen tegen 10 uur in den ochtend den 5" schoten, zijnde het nog niet gegeven saluut. De Tromp dit echter onbeantwoord, omdat men niet begreep, wat die schoten teekenden ! Maxfield was hierover danig ontevreden. Bovendien stemde hem onaangenaam, dat de ingeslagen provisies voor ’n oorlogset vaooals hij zijn schip noemde”, teekende Wolterbeek in het jo naal schamper aan, met uitvoerrechten werden belast. Hij zou luidde zijne mededeeling, de Britsch-Indische regeering er (a) Zie $ 18 vaan’ regeering dd. 14 Jant PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 529 wijzen en haar de quitantiën laten zien. — Men kon onzerzijds niet weten, werd hij daarop ingelicht, dat de schoten een saluut aan ons beteekende, te minder doordien tegelijkertijd een sloep met de vlag van Maxfield’s schip naar wal roeide, en wat de rechten betrof, onze eigen oorlogsschepen moesten evenzeer voor provisién betalen; ~zoodat”, deed Wolterbeek zeggen, dien men om inlich- tingen vroeg, „wanneer ik het plezier had dien kapitein te zien, ik ZEd. spoedig zou kunnen overtuigen, dat het de intentie van het Gouvernement was, alle mogelijke attentie voor vreemde vlaggen , dus zooveel te meer voor bevriende oorlogsschepen, te hebben”. Zuiver op de graat waren wij nochtans met die rechten-geschie- denis niet volkomen. Of nu al onze eigen oorlogsschepen betaalden, dit was ten slotte toch slechts eene boekhoudingsmanipulatie, en nog geene reden, dat vreemde oorlogsschepen niet vrijgesteld zouden worden. Wij deden echter al spoedig in dergelijke kleine middelen. Was het niet, dat we aldus de contractueele bepalingen met Engeland over differentieele rechten eerlang onderkropen, door ook voor Nederlandsche schepen de rechten exorbitant op te voeren, zonder dat echter eene wezenlijke betaling behoefde plaats te vinden, dank de huishoudelijke regelingen met de Handelmaatschappij? Dat er bovendien met de bepalingen geschipperd kon worden, bleek ongeveer tegelijkertijd. Onze ambtenaren voor Japan be- taalden namelijk nooit rechten te Batavia voor den uitvoer der provisiën, die ze noodig hadden. Daar deze vrijstelling echter ner- gens was gewettigd, hief in 1819 de resident van Batavia ook rechten van die goederen; doch op beklag der belanghebbenden, merkte de hoofddirectie van Financiën aan de regeering op (a): „dat hoezeer deze vrijstelling niet op grond van eenige bestaande bepaling kan worden gereclameerd, er echter wel termen zijn, om dezelve toe te staan, vermits de provisiën, welke ten gebruike der ambtenaren jaarlijks naar Japan worden verzonden, aldaar niet kunnen worden verkocht en mitsdien niet geheel en al als handels- waar kunnen worden beschouwd”. Bij besluit dd. 28 April 1820 beschikte de regeering overeenkomstig dit advies. Op denzelfden grond van geen handelswaar zou ook aan oorlogsschepen vrijstelling verleend zijn kunnen worden. Wat Maxfield ten slotte aan die rechtenquaestie gedaan heeft, weet ik niet, doch over het weigeren van het saluut zond hij eene ) Dd. 7 April 1820. 530 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. klacht aan het Marine-departement te Calcutta. De heer Van der Capellen, het incident vernemende, vond de zaak onaangenaam. „Het voorgevallene met het saluut der Engelsche schepen doet mij leed”, schreef hij dd. 14 Augustus 1819 van Semarang aan Wolterbeek, „hoezeer de schuld aan de zijde van kaptein Maxfield gelegen schijnt te zijn. Het zal weer in een verkeerd licht overgebracht worden, te meer daar lord Hastings mij den kapitein en de twee schepen, die Dwars in den weg moeten opnemen, heeft aanbevolen. Ik had wel gewenscht, dat de zaak, zonder onze eer te compro- mitteeren, had kunnen geschikt worden. Ik moet dit aan UH EdG. overlaten.” — Inderdaad gaf, gelijk uit Maxfield’s klacht blijkt, de kapitein niet de aanleiding op, die ons weerhouden had het saluut te geven (a). Ernstige, veelomvattende bezigheden namen middelerwijl al den tijd en de gedachten van Wolterbeek in. Niets was op Java klaar voor eene expeditie als tegen Palembang stond ondernomen te worden, terwijl men op flinken tegenstand rekenen mocht, in zoover dat we reeds medio Juni vandaar waren gegaan en alzoo Badroedin in ruime mate tijd van voorbereiding kreeg. Levensmiddelen moesten gekocht, brood gebakken, transport- schepen gehuurd en ingericht worden. De indruk, dien deze en andere bij dergelijke gelegenheden voorkomende honderde natuur- (a) De brief is in B's verzameling. Het overige in den tekst medegedeelde ontleende ik aan Wolterbeek’s journaal. Maxfield's klacht was van den volgenden inhoud: I have the honor to report tor the information of the Marine-Board, our proceedings during the survey of Sunda-straits subsequent to the termination of the mission to Acheen ete. ete. We reached Batavia Roads on the 5th of August, having encountered much bad weather off Lingin on our passage down from Singapore, during which in hard squalls the ship occasionally made much water and at one time gained on the pumps, her top sides und deck being extremely leaky. I transmitted the most noble the Governor-General’s letter to their Excel- lencies at Batavia, who in reply offered such supplies as we might be in need of during the prosecution of the survey of Sunda-Straits. On our arrival in Batavia Roads [ deemed it proper to salute the Dutch flag, but it was neither returned by the batteries on shore or by any of their vessels of war in Batavia Roads, altho’ a Rear Admiral's flag was flying on board a 64 lying near us. Having purchased some necessary supplies we left Batavia Roads on the 10th of August and commenced the survey as directed in the Straits of Sunda. H. €. S. Nearchus off Kidderpore Wm. Maxfield Nov. 1819. Commander. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 581 lijke zorgen, op Wolterbeek maakten, wijst eenigszins aan, dat we niet genoegzaam op de hoogte waren. Men behoorde, wordt herinnerd, eeu ambulauce- en hospitaalschip in te richten, kleine vaartuigen in te koopen en voor werpgeschut klaar te maken. Alles wat tot eene militaire divisie, zoowel infanterie, artillerie als genie noodig was, had men te organiseeren, alles moest van den grond opgebouwd worden. Staande voor eene hem eigenlijk onbekende taak, zag de schout-bij-nacht te laat in, dat de tijd veel te beperkt was. Ook het huren van schepen bleek eene niet gemak- kelijke quaestie In den aanvang van ditzelfde jaar 1819 had de Bataviasch-Engelsche firma Deans Scott & C°. voorgesteld om op Java eene stoombootlijn te openen; en door Wolterbeek was daarop zéer gunstig geadviseerd (2). Ook werd aan een koopman te Batavia vergunning gegeven om bij uitsluiting van alle andere particulieren , gedurende 44 jaar stoomschepen te bouwen en daarmede de kusten van Java te bevaren op denzelfden voet en met gelijke rechten als zeilschepen (&). Intusschen bouwde men op de werf van den concessionaris het eerste stoomvaartuig, dat in Ned.-Indië gezien werd; doch de Gourerneur-Generaal Van der Capellen, gelijk men het doopte, werd eerst dd. 25 November 1825 te water gelaten, waar (a) Zie deze niet onbelangrijke bijdragen tot de geschiedenis der stoom- vaart in Indië, uit de Wolterbeek-verzameling, hierachter bijl. 35. (®) In de Bataviasche Courant van 11 September 1424 vindt men hierover de volgende Bekendmaking. Op last van Zijne Excellentie den Heer Luitenant-Generaal, wordt hiermede aan het algemeen bekend gemaakt, dat bij Hoogstdenzelven is ontvangen een besluit van Zijne Majesteit den Koning, van den 13 Februari dezes jaars n° 105, waarbij aan Isaac Burgess, koopman te Batavia, het regt wordt verleend, om, bij uitsluiting van alle andere particulieren, gedurende vier en een half jaar te rekenen van den dag van hooggemeld besluit, stoomschepen te mogen bouwen, en daarmede de kusten van Java te mogen bevaren, en dat gemelde stoomschepen, welke in Nederland zullen worden gebouwd, en gedurende den tijd van dit octrooi uit Europa naar Indië mogten stevenen, (GAMBA der koloniale vlag, on alle gebruik, hetzij militair of civiel, regten in Indië zullen hebben, ala de zeilschepen thans genieten. don 7 September 1824. De algemeene secretaris Borsaczr. bl, 49 van den overdruk van Kniphorst's „Historische schets PS in het Tijdschrift voor Ned. Indië (verg. noor a bl. 208 van la Bijdragen, deel LI; ov. 50 en hiervoren bl. 869) staat vend werd bij besluit dd. 15 Februari 1620; misschien 532 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—182U. het voor het troepenvervoer in den Java-oorlog wel goede diensten bewees; wijl wij echter er geen geld voor over hadden om dit onder Nederlandsche vlag varende schip te koopen, werd het door de Engelsche firma Thompson, Roberts en Ce. het gouvernement van Prince of Wales aangeboden, wegens rthe unsettled state of affairs in this colony”, gelijk de heeren van onze bezittingen beliefden voor te wenden (a). In 1840 werd deze eersteling aan den koning van Siam verkocht. »De constructie van stoomtuigen’”’ , zooals minister Falck in een brief dd. 12/17 Februari 1824 aan den Gouv.-Gen., stoombooten noemde, en waarin hij op de nadeelige gevolgen van gemis aan geld ervoor de aandacht vestigde, # De constructie van stoomtuigen b.v. ten dienste der navigatie langs de kusten van Java zoude waarschijnlijk reeds een aanvang genomen hebben, zonder de ver- legenheid om gelden" (J). En zoo zoude eerst vele, vele jaren later aan eene geregelde stoomvaartlijn in den Indischen archipel gedacht worden: tot zoolang moesten we ons steeds met zeilschepen voor onze expeditiën behelpen (c). Resident Van Lawick had, in opvolging van de tijdig gegeven bevelen, zich beijverd om voor de Palembangsche expeditie , koop- vaarders te zoeken. Hij bood er nu vier aan: de Arinus Marinus, Admiraal Buyskes, Henriette en Elisabeth, de Adele. Wolterbeek achtte ze allen geschikt, vooral de eerste, omdat die eene batterij van 20 achttienponders voerde, en de derde, wijl die eene uitnemende gelegenheid voor ambulance aanbood. Hij oordeelde de prijzen echter voor éen derde te hoog. Het was een liedje, dat zich telkens zoude herhalen; wij moesten wel voor de noodzakelijkheid om te gebruiken wat er was, buigen. De Gouv.-Gen. te Semarang vernam het met ergernis. Ook eens willende toonen, wat hij dan wel met Engelschen doen kon, liet hij zich daar enorm beetnemen ! »UHEdG.” berichtte de landvoogd triomfantelijk dd. 14 Augustus aan Wolter- beek, zal reeds weten, dat de Race Horse (het schip van Scott) onder mijne approbatie hier ingehuurd is voor f 3000 in de maand. Dit schip kan, behalve 40 koyang rijst en vele goederen , 350 man bergen. De eigenaar van dit schip maakt onze Nederl. schippers waarlijk beschaamd. Ik heb niet zonder het grootste ongenoegen, de enorme bedragen vernomen, die voor de ingehuurde schepen te Batavia betaald moeten worden. Onze landslieden leggen het (a) Zie bijl. 36; uit de B.-verzameling. (6) Louw: Java-oorlog dl. II, bl. 31. (ce) Zie data in H. M. La Chapelle’s Bijdrage in de Economist van 1885. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 538 er waarlijk niet op toe, om bij preferentie voor anderen ge- bruikt te worden.” Ja, de schout-bij-nacht wist het al, maar had ook direct den heer Van der Capellen dd. 18 Augustus geschreven , dat ze met den landvoogd een loopje moesten genomen hebben. #Ik heb”, berichtte - hi) namelijk, rop gisteren eene communicatie gekregen door den heer Veeckens (a), dat U. HE. te Semarang het schip Zhe Race Horse heeft ingehuurd, ten einde 850 man in te nemen, voor f 3000 's maands. De missive van U. B. is den 16" bij hem ontvangen, dus veel te laat om op dat schip hier te hebben kunnen rekenen. Dat dit schip 350 man kan bergen, vertrouw ik, dat men U. E. mede heeft misleid, want het is geen 300 ton, ten minste kleiner dan de Adèle, volgens opgave van den resident Lawick, die het zeer wel kent. De Adèle komt mij voor te klein te zijn voor 150 man en is voor ruim f 2000 ingehuurd; hoe kan dan een kleiner schip $50 man bergen? Het is echter alles buiten mij; ik ken de Race Horse niet en ben niet met de inhuring gechargeerd geweest; doch heb de heer Lawick geprévenieerd, nu geen schip in te huren om met vivres te volgen, maar „daartoe de Race Horse te nemen.” De bedoeling was, althans volgens Wolterbeek, dat voor de equipages der koopvaarders bij sneuvelen of blesseeren zou gezorgd worden als voor de gouvernementsmatrozen; maar dan heeft men dit wellicht de menschen niet durven zeggen, ten einde geene gedachte te wekken aan de mogelijkheid, dat ze gevaren zouden kunnen loopen, waarvoor zij zich niet op een koopvaarder hadden verbonden. Hoe ook, toen ze in de Palembangrivier tot de over- tuiging kwamen, dat het geen gekheid was, ontstond er muiterij op een dier schepen. De schout-bij-nacht bracht de menschen daarop zoogenaamd tot bedaren, door hen van de geldelijke voordeelen op de hoogte te stellen. Overigens hebben deze transportschepen, en in het bijzonder de Arinus, wel voldaan. (6) „De Arinus Marinus schoot niet minder, doch dit schip haalde somtijds geweldig over, als verscheiden stukken gelijktijdig te boord wierden gehaald, 584 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. Behalve de Tromp, die echter te diep ging, om de Palem| rivier te kunner binnenzeilen, zoomede de Zendracht en de. die weer flink zouden meedoen, was het belangrijkste voc expeditie bestemde oorlogsschip de Wilhelmina, die, naar ik € heb medegedeeld (a), zijne tweede reis naar Sumatra's Wes voor de overneming van Padang had gemaakt, toen over J naar de Straits was gezeild en nu opgezocht moest worden. einde tot nader order te Muntok te blijven. Muntinghe vooral had op de ontbieding van dit schip gest waarvan de samenwerking met de andere oorlogsschepen raar toeval hoegenaamd”, spatieerde hij, ~kan worden overgelat want, betoogde de commissaris, de batterijen van de krat indien ze behoorlijk in orde werden gebracht — en dat geschi waarlijk wonderwel, al werden ze ook vooruitgeschoven — mo sterker gerekend worden ~dan de batterij van de Zendragt, ste dan die van de Ajar, en dus reeds op dit punt zou men den di van een sterker fregat dan de Wilhelmina voor onmisbaar mo rekenen” (4). Eigenlijk staat dus hier, dat zelfs de Wilhelmiua te zwak was, gelijk inderdaad zou blijken! Had hijzelf trouw niet 24ponders van Banka trachten te krijgen, toen voor Badroet kraton het hoofd werd gestooten (bl. 497)? Wanneer derhalve schout-bij-nacht in een advies van 18 Mei 1820 overde inricht der expeditie-De Kock waarschuwend schrijft: „De ondervind gepasseerde jaar heeft bewezen, dat schepen met zwaar geschut in rivier van Palembang noodzakelijk zijn", — dan ware niets m dan aan de waarheid hulde gebracht, zoo men tevens had op merkt, dat die ondervinding niet met een échee duur gekocht h behoeven te worden, wijl de heer Muntinghe er reeds de aandac tijdig op had gevestigd. De oorlogsschepen zouden deels worden gevolgd, deels voor gegaan door platbodemde vaartuigen. Zij moesten voorkomen, h Muntinghe volkomen juist, naar het bleek , geadviseerd (4), dat on groote schepen te zeer aan het vuur zouden worden blootgestel verder om ‘svijands branders onschadelijk te maken; eindelijk a bij landing de troepen te ontschepen. Daarom diende men te hebbe omdat men te veel (ballast) had moeten lichten voor de bank en droogten in de rivier; waardoor dat schip, allen last nu boven aan het g schut hebbende, zeer rank was geworden.” Verb. Wolt. ad 21 October 18 (a) Sumatra's Westkust-verh. dl. NLIX (1898) bl. 222. (b) Zie bijl. 33. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 595 schreef de commissaris »25 à 30 zware Bataviasche tjunia’s , die ieder gewapend zoude kunnen worden met 'n 8- of 12ponder en daar- mede het eerste vuur der batterijen afbijten”. Nevens deze tjunia's moest men zich bovendien aanschaffen, oordeelde de commissaris, even zooveel dus genaamde prauw poekat's, speciaal voor de landing der troepen; dit soort vaartuigen beloofde de vroegere kapitein- chinees van Palembang te kunnen doen aanmaken op Linga en Riouw; zij konden ieder bediend worden door 20 & 25 Chineesche roelers. Het advies, te opmerkelijker, omdat nog dikwerf op expeditiën de zotte fout zou begaan worden, van geene landingsprauwen mee te nemen , werd opgevolgd, althans zooveel mogelijk ; maar de Inlanders - op de ¢junia’s en de Vreemde Oosterlingen op de poekats, eenmaal in de Palembangsche rivier zijnde, toonden ook al volstrekt geen strijdlust voor de Nederlandsche vlag. ‘t Was ellendig volk, meende Wolterbeek na deze kennismaking. Als er maar even een kogel kwam aangieren, kropen ze als muizen weg. ~Hllendige menschen om wat mede te doen en vielen als muizen op dek, wanneer er zich een kogel om hen heen liet hooren.” Nu, als men dat niet gewend is, en geenerlei reden heeft om hart voor zon’n positie te gevoelen?? Zelfs met het geweer op den borst kon men bovendien, klaagde Wolterbeek, dat weergaasch gekakel van de langstaarten niet beletten! Wij kunnen ons dat zoo precies voorstellen , ook dat hier tevens muiterij ontstond, wijl de menschen verklaarden dat ze niet gehuurd waren geworden om mede te helpen schieten, nog veel minder om vuur af te bijten, zooals Mun- tinghe had geschreven; doch om even levensmiddelen aan te brengen en dan weer huiswaarts te keeren. Dat de schout-bij-nacht hier ook het kalmeerende middel toepaste van hen mede te deelen, dat bij ongelukken voor hen, hunne vrouwen, hunne kinderen zou gezorgd worden, heeft hij piet geboekstaafd. Maar men zal wel begrijpen, dat dergelijke bemanningen, als ze het maar even met hunne prauwen leveren konden, er vandoor gingen, hetgeen dan toch ook niet strekte om het moreel van de expeditie te verhoogen; reeds te Batavia gingen de prauwvoerders aan den haal (a). (a) „Den 17 (Augustus) kreeg ik tijding, dat het volk van het prauwenveer alle naar de kampongs geviucht was, willende met de tjunias niet mede, om de expeditie te volgen. De resident deed alle moeite om hen op te sporen en terug te doen keeren, doch vruchteloos.” W’s-journ. 530 PALEMBANG EX BaNKa IN 1816—1520. Overigens hebben de schuiten uitnemend voldaan, vooral t afboegseeren der talrgke branders. Dit aanvalsmiddel, wa reeds zoon fameus gebruik was gemaaxt door Badroedin , be att niets anders dan wt de met huizen bezette vlotten der P dangsche ingezetenen: er waren er soms wel ‘n dozijn op éen of de vlotten waren aan elkander gebonden; de haizen hs vijand met allerlei brandmaterieel, waaronder ook hars, ge Het was een prachtvol gezicht, wanneer in de datsternis « riehte laate staande gevaarten met den stroom op de schepen kw: afdrijven. Wij leerden uit de lange 18ponders er doeltreffen schieten. zoodat de vijand verplicht was ze op een verren af: aan te steken: hierdoor bereikten ze menigmaal de schepen gedoofd of in een staat, dat de vlammen gemakkelijk gesm konden worden. Naar het oordeel van Wolterbeek zouden ze vaarlijker geweest zijn, indien de vijand geweten had, dat, va schepen gezien, achter het schitterende vuur stikdonkere zn heerschte, waarvan men had kunnen gebruik maken. om nog 1 branders op onze schepen af te zenden, terwijl men zich daar het afboegseeren der nabij zijnden onledig moest houden. Van soldaten was de expeditie voldoende voormea : immers |- manschappen, waaronder niet meer dan 167 Inlanders waren, 68 officieren en 14 vuarmonden: hun commamdsxt was de kolc Bischoff, broeder van den op bl. 500 vermelden eesreavelden luiten: Ongelukkig ts er geene zelegenheid geween x deze vechtersbs th Sun Smet te leeren kennen. Alvorens: inca ze te gebruik moesten de Jalteryen onzer schepen ‘svijark Hainennen tot zwijg weten ze Irengen: tot zoolang werden o+ Aeeren gedurende ¢ Nryu. zeer tut Qua misneegea af ahihbars tot han ongeduld, vei leeie zui Opyeaurme1 ter fle req tadeloos van de schep Ee venten Seyyequaced | ma. remeetemmeciz de reeds opgeda Peattiig. mees once antewasaccclecs wel te zwak. Het eenige 4 BS Phere Wes nt wieiva ms wrunds oewonderend aan Neree. Yo Soham ciao ia Kut wereems een brandje: echter we Ars ener cr mae Sa, met het grootste beleid we Ach tet ln erm Worte te vervorzaken. Ook kreg SS een OR De. tac ow! ‘s vgands batterijen tot zwijg! vane eenen vaat ee cillsxe was kort: men had slechts di venta et ate ce Cannen mikken en met te groot aS Bec wok eiken Wee cfateujke kogels te bezoeken .... ken meant meta, ai ve halden, waren, velijk ik ree PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 587 mededeelde, de 18ponders der Wilhelmina, waarmede bovendien twee kanonneerbooten gewapend werden. Het lag in de bedoeling om ook op de andere vaartuigen dergelijke stukken te plaatsen, waartoe men alles te Batavia zou aantreffen, had generaal De Kock op de conferentie te Semarang verzekerd. Te Batavia aan- gekomen, vond Wolterbeek inderdaad de stukken; echter zonder affuiten. Men kon ze derhalve niet gebruiken; in hunne plaats zouden dan maar 12ponders komen, waarmede de schout-bij-nacht zich nogal gemakkelijk wist te troosten: ~rekende de differentie tusschen 18- en 1l2ponds batterijgeschut, hetwelk misschien niet eens, althans het laatst, te pas zoude kunnen komen, zooveel niet zoude geven”. Nu is het ook bij een opperbevelhebber wel goed, dat men niet noodeloos zwaar op de hand is en men zich met °n à Za guerre comme à la guerre wat weet te schikken; maar het is er dan toch naar. Men was nog niet i» den oorlog ; er bestond nog tid te zeggen: zoo doe ik het met uwe permissie niet; en het was dan toch waarlijk geenszins aan Muntinghe te wijten, dat, terwijl hij eigenlijk had te kennen gegeven, dat zelfs 18- ponders te zwak waren, men besloot om zich met nog minder kaliber te behelpen. Hoe kon tegenover zulk eene getuigenis de schout-bij-nacht zich vleien met de gedachte, dat men misschien niet eens het zware geschut zou noodig hebben! Hoe kon hij over deze en andere teleurstellingen zoo gemakkelijk heenstappen, waar nog zijne instructie herinnerde: Art. 7. Hij zal in het oog houden, dat een onverhoopte tweede terugtocht der Nederlandsche macht van Palembang de noodlottigste gevolgen kan hebben voor de veiligheid der Nederlandsche O. I. bezittingen in het algemeen. Hij zal daarom geene voorzorgen sparen, welke den goeden uit- slag der onderneming kunnen verzekeren en vermits de medewerking van Zr Ms fregat Wilhelmina als hoogst wenschelijk beschouwd wordt, zal hij niet dan om zeer gewichtige redenen de aanval zonder dat schip ondernemen. Art. 8. In geval echter Zr Ms fregat Wilhelmina onverhoopt niet in tijds aankwam, dan wel belet werd om de rivier op te varen, zal hij de aanwezige korvetten van zwaarder geschut deen voorzien en zoodanige andere maatregelen nemen als de omstandigheden zullen gebieden, ten einde dat gemis zooveel mogelijk te vergoeden. Nu aannemende dat de Wilhelmina zou kunnen meedoen, gelijk inderdaad plaats vond, waren dan de 12ponders voor de andere 9338 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. schepen voldvende* Ze bevonden zich bovendien niet te B doch te Muntok. Dat was evenmin een overwegend bezwaa; moest die piaats toch aandoen; als die stukken nu maar wèl s hadden. U. ca, meende kapitein Van der Wijck te kunne zekeren. Toen men er echter aankwam, bleken slechts 4 si cuumpieet: voor de overigen moesten de affaiten nog geti wonteu ..... Gebrekkuze kanonnen, ongelooflijk gebrekkig ening er voor! Den commandant Bischoff moest de gett vau tet hart: -dat zvader onze troepen, alle de oorlogsscl van ‘tet grootste tot het kleinste, niet in staat waren een gederite van hun geschut te kunnen bedienen” (a); en eene srtriterte is op schepen niet volkomen op hare plaats. Dea 22" Augustus 1519 zeilde de flotielje naar het oorlogste tleett de tucht voer en bij de inscheping te wenschen overgel Hes werd tn het volgende bericht, door het Calcutta Journa Lt Januart L820 gepubliceerd, gelijk het van Singapore door ‘cota Was medegedeeld 4): doch de vraag blijft of het waar During the preparation for the embarkation of this exped: tie voet mind was of course much occupied with the Palen qucstiva, acthiug was spoken of but vengeance, or antici vat Sueven, and everv aid seems to have been given to cor ENE | and veer te this spirit amongst the troops. The | Steves Oo tactary Jeeipline seemed for the time almost s cites een Ent wtters were seen at all hours, for | MoS wad he vrvvens to their embarkation, parading about waves oe Asayia. oN MI anted apparently as much by Dutch cou wow ie tester, La short. their embarkation exhibited a s eter own ike eeen. for amongst the number of hea wists swag watery stent to proceed, how few were dest oe rs ov cendeercoss thas could not but obtrude even am Ker eae oe ene Of t3eir departure.” Ne ee ei ete, was het eerste, waarnaar men val r, Suan ce UD Che aa ook te zien was; zij bleek ec. oe see va PS em ang, moch op die van Muntol ON uk a stat tageeuscheid hierover verdween echter spoet — 2 CY ete vena, der 292 voor de Soensang gekom ee es Note sed saar Djeboes, ook op Banka, | an Nas oe ne wer Ur te gemen, dat te Muntok moei Bares. en eet snttandane dd. 24 October 1519, Re an oe KK innen te ere . di. \ bl. 207. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 539 kon verkregen worden. Inderdaad was Dibbetz tijdig van zijne reis via Atjeh in de Straits gekomen. Hij had toen straat Singapore door- gevaren en met zijn kijker een blik geworpen op de plaats, die onze schepen telkens voorbijgingen en welke nu voor onze vlag verloren was gegaan. Nochtans ontwaarde hij op de hoogte, waar een telegraaf zich bevond, de Nederlandsche vlag met wimpel, ook de Union Jack wapperde er, doch ten onderste boren! (a) Wat dit beteekende kon Dibbetz niet zeggen; hij had de reis naar Muntok voortgezet, waar hij reeds den 13" Augustus aankwam en de orders vond om er te blijven. „Ik mag Uwe Excellentie derhalve geluk- wenschen”, — daar begon waarlijk Muntinghe, in een den 29 Augustus aan den landvoogd geschreven brief, alweer met zijne malle gelukwenschingen, en wij zullen er nog zotter hooren! — rdat In zooverre alles wat tot de expeditie behoort, zonder- eenigen tegenstand te hebben ontmoet, bijeengebracht en verzameld is, op het punt, vanwaar hare operatiën zullen moeten beginnen” Er bleek echter heelemaai nog niets in orde Op dat witgangspunt der opcratién, namelijk Muntok, moest tot in de tweede helft van September getimmerd en gewerkt worden, alvorens men aan vertrek naar _ Palembang kon denken! Wolterbeek was dan ook op dien 29" Augustus slechts even voor de Soensang gaan kijken , waar Zendracht en Ajar lagen, en toen onmiddellijk naar Muntok overgestoken. 