The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Den 26en September 1811 verscheen een ander Eeizerlijk decreet, waarbij werd bepaald welke tijdsehriften mochten worden uitgegeven en welke werden verboden. Dit soort van geschriften is zoowel in aantal verminderd als in ge- halte aanmerkelijk afgenomen. Bedoeld decreet is echter niet in de aangehaalde Collection des Lois opgenomen, aan- gezien die verzameling bereids v66r evengenoemden datum het Ucht zag. Daama komt aan de beurt het Besluit van 24 Januari 1814^), dat, evenals in de boven aangehaalde artikelen, in de aanstonds op te noemen bepalingen nopens vertaling de wet 1) Art. 1 van dit decreet. Zie Collect, d. Lois, p. 22, en A. C. Krusrman, t. a. p. bl. 339. 3) Collect, d. Lois, p. 70. 3) Zie: A. C. Krusemam, Bouwstoffen enz. L bl. iOl. 60 Tan 1803 op den voet volgt. Zjj toch schrgft voor: „0p dezelfde straffen, als bij art. 7 zjjn bepaald, wordt insgelijks verboden het verepreiden of verkoopen van eenigerlei ver- taling, verkorting of uitbreiding van eenig, in de Yereenigde Nederlanden, uitgekomen oorspronkelijk werk, ten zij met Bchriftelijke toestemming van den eigenaar van hetzelve. Hiervan echter zjjn uitgezonderd de uittrekseb, beoordee- lingen, opgaven enz., die in tijdscbriften het publiek worden medegedeeld ^y\ „ Wordt almede, op straffe in art. 7 vastgesteld, verboden eenigerlei nadruk van de Nederduitsche vertaling eens buiten deze landen uitgekomen works, of het debiteren eener andere Nederduitsche vertaling van hetzelfde werk, binnen de eerste jaren na uitgaaf der eerste vertaling" '). Gedeeltelijk was hierin voorzien bij art. 5 der wet van 1803. Door dien termijn van drie jaren wordt alleen de Nederlandsche vertaling beschermd, omdat voor hare ver- spreiding, met het oog op de zeer zeldzaam bij vreemdelingen aanwezige kennis der Nederlandsche taal, een niet zoo wgd veld openstaat, als voor de overzettingen in andere talen, die zoodanige hulp niet behoeven. Bij art. 11 wordt aan- gegeven welke wettelijke voorschriften hem binden, die het eerste de vertaling van een buitenlandsch werk in Nederland wil uitgeven en daarvoor het kopijrecht wenscht te bekomen; het komt volkomen overeen met art. 6 der wet van 1803. De rest, als minder ter zake dienende, gaan wij voorbij. Indien het waar is, dat onder de voornaamste aan de redactie eener wet te stellen eischen te recht kort- heid en weinig omhaal van woorden worden opgesomd, dan staat deze wet in versehillende opzichten boven die van 1796 en 1803 «). 1) Art. 8. 2) Art. 9. 3) Op 4 Januari 1815 werd door den Souvereinen Vorst een ampUeerend Besluit op dat van 24 Januari 1814, n'\ 1, genomen, betreifende de 00^- MiiiMff van eenig buitenlandsch werk in welke taal ook, en wel op het request van eenige boekverkoopers en boekdrukkers, alien voormalige over- lieden van gelijknamige gilden. Het verzoek was geteekend: Januari 1815; 61 In de laatste plaats bevat de wet yan 25 Januari 1817, die aangaande een tweede uitgaaf niets inhoudt, nopens vertalmgen het volgende: ,,Het kopgregt yan yertalingen yan een buiten dit Koningrjjk in het licht gekomen oor- spronkelijk letterwerk, is het uitsluitend regt yan yertalers en regtyerkrijgenden, om hunne yertalingen yan genoemd letterwerk, door den druk gemeen te maken, te yerkoopen en te doen yerkoopen" *). Dit kopijrecht eindigt, kraehtene art. 3 der wet, 20 jaren na den dood yan den yertaler, eyen als wij dat boyen yan oorspronkelijke werken hebben gezien. Wat yoorts het yer- spreiden yan nagedrukte yertalingen betreft, daaryan hebben wij bereids melding gemaakt. Oyerigens beyat de wet niets meer op het punt yan yer- talingen*); trouwens was haar doelde definitie.en omschrij- dus de Souvpreine Vorst fiatteerde schielijk. Het betrof art. 11, litt. S van het Besluit van 24 Januari 1814. — Immers scheen 11 Februari 1814 reeds te blijken, dat er in dit art. eenig defect was. Toen annonceerden in de plaatse- lijke bladen Gartman en Maaskamp beiden eene vertaling van een werk van Cevallos. De Overlieden wozen er op dat dit niet voldoende was, maar dat die annonoe ook in de officiele Staats-Coarant zou moeten geschieden. Aan dezen wensch werU door het Besluit van 4 Jan 1815 gevolg gegeven; de Overlieden stelden verder nog voor, H geen naar ik meen dat later miei bekrachtigd is (Jan. 1817 zegt er niets van.) „Dat geene andere annonce van eenig werk in uitheemsche taal geschreven en voorloopiggedaan,geldig zal zijn dan alleen die, waarbij het werk in die oorspronkelijke taal wordt aangekondigd en geenszins in die eener vertaling, in welke taal ook, al ware H dat bij die vertaling mochten gevoegd z\jn uitbreidingen of aan- merkingen. (Dit laatste zal Maaskamp gedaan hebben). Voorts, dat van eenig boitenlandsch werk, een uittreksel, kort begrip, ol eenige verkorting het licht mogt zien, geene annonoe tot vertaling der uitgave in 't Nederlandsch zal mogen geschieden, dan na voorafgegane kennisgeving aan en bekomen toesteinming van den boekverkooper, die de uitgave van het werk in z\jn geheel had aangekondigd; en Bulks ier voorkoming van kerhaalde vtoegw koiMingm\ alles op de poenaliteiten door *s Wetgevers goedvinden tebepalen." 1) Art. 2. 2) Intosschen zou in zake vertalingen deze gewichtige quaestie kunnen worden geopperd, of iil. aUe overzettingen vallen onder de bepalingen der artt. 2 en 4 der wet. £r schijnt toch eenig verschil te bestaan tusschen de talen, waaruit de boeken worden overgezel. Zou niet mogen worden beweerd, dat wie Latijnsche of Grieksche dichters of prozaschrijvers in 62 ying van het kopijrecJU of eigendofnsrecht. Art. 6 stelt Blechts eenige bepalingen vast, inzonderheid ten behoeve van hem, die het kopijrecht van het een of ander werk wenscht te bezitten, bijy. dat het werk met een !N'ederIandsche letter moot worden gedrukt en de uitgever Nederlander meet zijn. Wij zagen welke pogingen door het Hoogste gezag in den Staat werden aangewend om de nadrukkers te straffen ; laten wij nu nagaan wat de boekhandelaars zdven^ als private personen, bij de wakkere yerdediging hunner rechten in hun belang hebben teweeggebracht. Uit de bepalingen der wet van 1817 betreffende den nadruk blijkt, dat de wetgever zich alleszins beijyerd heeft om dat kwaad te keer te gaan; wat vooral is op te maken uit de aanzienlijke vermeerdering van het aantal exemplaren, waar- van de prijs aan den oorspronkelijken uitgever zou moeten worden betaald. Die pogingen kunnen evenmin overtollig als onnut worden geacht, aangezien reeds een vol jaar voor de invoering der wet, bij den aanvang van 't jaar 1816, overal sterke klachten werden yernomen over het ontzaglijk aantal nagedrukte boeken, dat in ons land, op eens na de Restauratie, aanwezig werd bevonden, even alsof er voor de nadrukkers, die nauwelijks van het Fransche juk en het strenge toezicht der inspecteurs verlost waren, geen be- letsel meer bestond om, onder het masker van de boekver- koopers, die de oorspronkelgke uitgeyers waren, dezen overal te benadeelen. Toen de boekhandelaars bespeurden, dat ook op het be- sluit van den Prins van Oranje van 24 Januari 1814 meestal geen acht werd geslagen, vereenigden zich verschei- dene hunner, in Noord-Nederland gevestigd, in Mei 1816 ^) zijn moedertaal overbrengt. zich slellig meer inspant, dan bij het be- werken eener overzetting uit de moderne talen, zoodat z\jn arbeid schier een voortbrengsel van zyn eigen talent genoemd en met oorspronkelijke geestesgewrochten op 6^n lyn mag geplaatst worden ? 1) Zie voor de geschiedenis der oprichting van de Vereeniging ter bevor- dering van de belangen des boekhandels: A. C. Kruseman, Bouwstoffen I, biz. 113 vv. 63 op plechtige wijze en noodigden tevens andere vakgenooten uit een yerbond te sluiten, ten einde met vereende krachten deB te beter in staat te zijn het snel insluipende kwaad te Yoorkomen en daar, waar het zich werkelijk openbaarde, met wortel en tak uit te roeien. Dit Yoomemen brachten zij ter kennis van al de boek- Terkoopers in den Lande door de toezending yan een scbnjyen, waarin zij als de hoofdoorzaak yan het feit, dat yelen zich heimelijk aan de bepalingen der wet konden onttrekken, aangayen de groote moeielijkheden, die uit het instellen, en de buitensporige koBten, die uit het yoeren yan een proces yanzelf yoortyloeiden. Teyens deelden zij hun mede aan dat bediog en dien inbreuk op de deugdelijkste rechten paal en perk te willen stellen, V. door alle mogelijke pogingen aan te wenden om tot de wetenschap te geraken yan de boeken yan elk lid yan het yerbond, die door een ander waren nagedrukt; 2^. door de taak yan dat onderzoek spe- eiaal op te dragen aan drie der yoomaamste boekhande- laars ^) in Holland, of liever yan geheel Noord-Nederland, nl. D. DU MoRTiER te Leiden, A. Loosjes Pz., te Haarlem en J. VAN DER Hby te AmBterdam, wien de beteugeling yan de nadrukkers yooral ter harte moest gaan; 3^. eindelijk, na het bekomen yan deugdelijke bewijzen yan het nadrukken yan eenig book, door het yeryolgen in rechten yan den dader en tegen hem in gebruikelijken yorm zoo beknopt en spoedig mogelijk te procedeeren ^). Dit plan komt mij zeer aannemelijk yoor, aangezien bedoelde Yereeniging yeel beter en spoediger de nadrukkers kon opsporen en tegen hen optreden, dan de rechterlijke macht zelye of een Directeur 1) Van hen wel te verstaan, die werken drukken in de zoogen. Uvende talen geschreven. Er is hier geen spraak van drukkers van Grieksche en Latijnsche geschriften, die hoogstzelden met nadrukkers te doen hebben, behalve wat het tckoolgoed aangaat. 2) Tusschen 1671 en '74 werd onder de boekverkoopers een aocoord onderling getroffen tegen het nadrukken^ dat ook in druk meet zijn ver- scheneu. 64 van pers- en boekhandelszaken, zoo wij het yoorbeeld der Franschen wilden nayolgen. Want zoo aan een van beiden de yervolging van nadrukkers zou zijn opgedragen, zouden ontelbare nagedrukte werken reeds verspreid zijn geweest Yoor dat de wetenschap daarvan de rechterlijke macht of den Directeur zou hebben bereikt. De meeste boeken toch, die dezer dagen worden nagedrukt, zijn schoolboeken, die goedkoop zijn en binnen korten tijd in grooten getale wor- den verspreid. Intusschen wordt zulks het spoedigst van alien door dat boekverkoopers-verbond ontdekt. Want zelfs reeds in het jaar 1816 en de beide volgende jaren stelde het driemanschap voor de regeling van de be- langen der boekhandelaars alles in 't werk om, door den invloed en den bgstand van de politie, een einde te maken aan het nadrukken, dat door minder eerlijke boekverkoopers was ter hand genomen, en de rechten van den boekhandel op gemeene kosten voor elken bondgenoot te handhaven. Dit geschiedde met zulk een goeden uitslag, dat in de bijeenkomst van al de boekhandelaars, op 9 Juli 1818 te Amsterdam gehouden, door de drie mannen aan de vergade- ring het zeer gunstig gevolg van de tot dusverre aange- wende pogingen werd medegedeeld en haar tevens de vrij vaste en krachtige hoop ingeboezemd, dat een zoo voor- spoedig begin met een gelukkige uitkomst zou worden be- kroond. In de plaats van D. BU Mortier en A. Loosjes Pz., intusschen overleden, waren P. C. yak Marle, van Leiden, en P. VAN Cleef, van 's Qravenhage, aangesteld, die met den overgebleven J. van der Het voortgaan, het beheer op uitstekende wijze te voeren. Intusschen komt nog een veel zwaarder straf, bij de laatst- genoemde wet op den nadruk vastgesteld, zich aansluiten bij de pogingen door bijzondere personen in *t werk gesteld en hen steunen, terwijl uit het feit, dat het driemanschap nog steeds zijn taak blijft vervullen, schijnt te mogen worden opge- maakt, dat het de beste uitvoerder is van art. 4 der wet, die het door de nadrukkers gepleegde misbruik beteugelt. 65 § 3- Over de rechten, wat betreft den eigendom van boeken, in de Zuidelijke Nederlanden. Na de mededeeling, naar one beste vermogen, van hetgeen tot op den huidigen dag in Noord-Nederland in zake bet kopijrecht en den nadruk publiekrechtelijk werd bepaald, blijft ons oyer in dit hoofdstuk nog kort na te gaan, wat in de Zuidelijke Nederlanden, zoowel met bet oog op bet kopg- recbt als tot beperking van den nadruk, plaate greep. Wat wij daarvan zuUen mededeelen is al zeer weinig, biaar omdat bet evenwel afwijkt van betgeen in de Vereenigde Nederlanden recbtens was, wilden wij bet liever afzonderlijk bebandelen. Yoor zooveel wij dienaangaande in meer verwijderde tijden konden nasporen, werd, zoolang de Nederlanden 66n en onverdeeld bleven, door Earel Y en Philips II geen speciale toekenning van bet kopijrecbt yerleend, evenmin als een straf tegen de nadrukkers bepaald. Intusscben bestaan er geen plakkaten, edieten of decreten, die betrekking bebben op de recbten der boekdrukkers en boekband^laars, yan yroegeren datum dan de regeeringsjaren dier Yorsten; wat meer is, zelfs niet bet geringste spoor is te yinden yan wat tot ons onderwerp beboort. Wat betrekking beeft op bun recbtstoestand in de XYPe eeuw, komt bierop neer. Zoodra een boekyerkooper tot de uitoefening yan zijn be- drijf was toegelaten (boe dit gesebiedde, zullen wij in Hoofd- stuk n zien) en bet privilege tot bet drukken en uitgeyen yan boeken bad bekomen ^), mocbt bij alle, bem door de i) Dit werd vereischt bij het decreet van Karel V van 18 December 1544, waarover in Hoofdst. II te zyner plaats zal worden gehandeld. Het had op al de Nederlanden betrekking. — Het is duidelijk, dAihei privilege f waarover wij nu spreken, niet van denzelfden aard is, als dat, vraaroverin 5 66 sclirjjyers ervan ter uitgaye aangeboden, boeken het licht doen zien, waaraan echter meer dan eene beperking was verbonden, gelijk trouwens uit den regeeringSYorm door Philips II gevolgd en den toestand der Spaansche monar- chie, waardoor de yrijheid van drukpers, als alleryerderfe- Ijjkst Yoor den Staat, werd geweerd, mag worden opgemaakt. Die beperkingen behandelen wij in het volgende Hoofdstuk. De boekverkoopers bezaten echter geen hun alleen toe- komend recht ten opzichte dier uitgegeven boeken; (want het woord privilege had hier volstrekt geen engeren zin, doch bedoelde de toelating tot het boekdrukkers- of boek- handelaarsbedrijf) behalve in geval zij dat door een spedacA privilege hadden verkregen, waardoor hun voor een be- paalden termijn de vergunning werd verleend het een of ander boek te drukken en uit te geven. Yoorts bezaten zij een verkregen recht, die bg privilege uitgevers waren ge- worden van de af kondigingen en van de van het Hoogste gezag uitgaande decreten, of met de uitgave van deze of gene nieuwe wettelijke regeling waren belast. Buiten de genoemde gevallen, bestond er voor hen geen zweem van eigendomsrecht op, noch kopijrecht van bepaalde boeken. leder boekverkooper, die zich daartoe door a%unst of ver- de vorige § isprake was. Het hier bedoelde privilege noemen de Zuidelijke Nederlanders patent, Dit patent verschilt wederom hemelsbreed van de wijze van toelating, die in 1805 in Noord-Nederland werd ingevoerd en in Hoofdst. II op gezegd jaar zal worden vermeld. De bewoordingen, waarin zulk een privilege, zooals er o. a. een in 't Fransch in 1 784 te Brussel werd geschonken en dat mij door een Gentsch boekhandelaar werd gezonden, deel ik, om het onderscheid te doen uitkomen, hieronder mede: „Nous octroyons . . . de grace sp^ciale par ces pr^ntes, qu'il puisse et poarra exeroer les fonctions d'lmpriraeur et de Libraire dans notre ville . . ., et y vendre et distribuer toutes sortes de livres non suspects, ni reprouv^, sans pour ce m^prendre aucun^ment vers nous, a la charge et conditions toute- fois, qu'il n*imprimera rien sans notre permission et cong^ et a moins, qu'il ue sera pr^lablement visits et approuv^, par le Commis a la censure des livres, et en outre qu*il se r^lera ponctuellement selon nos ordonnan- ces et placcards faits et & faire au sujet de rimprimerie et de la Librairie, et prdtera le serment dii et pertinent is mains de notre Ck>nseiller-d*£tat . . • , que nous commettons a oela. Donn6, etc." 67 metelheid genoopt gevoelde, drukte de boeken na, die hij verkooB, zonder dat de ooropronkelijke uitgever hem dit kon verbieden '). ledereen kon nadrukken, indien, gelijk wg zeiden, de eerste uitgever geen privilege bezat, of zoo de oorBpronkelijke boekverkooper, binnen drie maanden nadat de termijn van zijn privilege verstreken was, verzuimd had de verlenging ervan aan te vragen, krachtens artt. 13 der verordening, die op 19 Mei 1570 op bevel van Philips II door den Hertog van Alya werd afgekondigd, luidende: ,,Dat geen printer (drukker) eenig boek zal mogen printen, daarom een ander privilegie verkregen zal hebben, binnen 3 maanden nadat de dag van het privilegie geexpireerd zal zijn" ^). Dit was tot op het jaar 1572 het gemeene recht voor al de Nederlandsche gewesten; wat echter in het zoo even aangehaalde plakkaat van 19 Mei 1570 voor al de Neder- landen was vastgesteld, werd in de Noordelijke provincien niet lang toegepast, ten gevolge van de gelukkige ommekeer van zaken, die twee jaren later plaats greep. De later in de Zuidelijke Nederlanden uitgekomen plakkaten en ordon- nantien, hadden sedert alleen betrekking op die gewesten, waar de Boomsch-Eatholieke godsdienst werd beleden. Zij zullen in § 3 van Hoofdstuk II worden vermeld. i) Wei is waar kon het nadrukken in de Spaansche minder kwaad, dan in de Vereenigde Nederlanden, omdat het debiet van de laatstgenoemde, in de inheemsche taai uitgegeven werken veel geringer was, dan hetgeen aan boeken, die, in de Spaansche Nederlanden het licht zagen, ten deel viel, als grootendeels in H Fransch geschreven, een taal, die b\jna geheel Europa verstaat. 2) Meermalen zal op deze merkwaardige verordening moeten teruggeko- men worden. in H Fransch wordt zij gevonden in Flaecaeten en Ordonnan' tien van de Uertoggn van Brabant^ 1)1. I, bl. 467 — 473, (waar in het opschrift van het stuk fontief 1562 inplaats van 1570 gedrukt staat; wat ook hier- ait blijkt, dat Brandt, overigens zeer nauwkeurig bij het nagaan dier plak- katen, in zijn werk, getiteld: Hittorie der Re/ormatie, Dl. I, op het jaar 1562 niets hiervan vermeldt); voorts Dl. IV, bl. 43—48. — In H Nederl. in het Plaeaetboek van yiaenderen, Dl. II, bl. 8—16 en BoR, Nederl. Oor- logke», I stuk, bl. 313 v. 68 Wat wij aangaande de privilegien en den geoorloofden nadruk aanstipten, onderging intuBschen geen verandering; de toestand bleef daar gedurende het overige der XYI^^e eeuw en in den loop der XVII^e en XVIII^e eeuwen steeds dezelfde. Toen Philips V, Koning van Spanje, in 1713, bij den yrede van Utrecht van die gewesten aan den Eeizer van Duitschland uit het Oostenrijksche Huis afstand deed, werd de toestand bestendigd tot aan het jaar 1794, toen de Franschen, die hun Eoning onthoofd en hun regeeringsvorm geheel veranderd hadden, met geen ander recht, dan wat het zwaard den overwinnaar geeft, de aangrenzende land- streken aanyielen en zich van de Oostenrijksche Nederlanden, die het meest in de nabuurschap gelegen en het minst ver- dedigd waren, met geweld meester maakten en in hun macht hidden. Het is niet te yerwonderen, dat de Franschen terstond hunne wetgeving in de Oostenrijksche Nederlanden niet alleen invoerden, maar daaraan zelfs opdrongen. Behcdve in andere ontelbare opzichten, was dit een punt, waarin de Franschen vooral van de Romeinen verschilden, wier Repu- bliek zg toch yerkondigden zich in alles ten yoorbeeld te hebben gesteld. De Franschen nl. drongen den oyerwonnen yolken nieuwe wetten op, terwjjl de Romeinen, die zich zeer wel bewust waren met hoe geringen schijn van recht zij yrjje naties onder 't juk hadden gebracht, en hunne landen tot wingewesten gemaakt, hen meestal in 't bezit lieten der yooryaderlijke wetgeying, daar zg zeer goed be- grepen, dat het hun hoogste belang was de inboorlingen, die zich al noode hadden onderworpen, door nieuwe, onbekende en met de zeden en den aard der yerschillende yolken strgdige instellingen niet nog meer te yerbitteren ^). Na de inyoering der Fransche wetten in de Oostenrijksche Nederlanden werden de bewoners dier gewesten door het toen in Frankrgk yigeerende recht beheerscht. Aldaarbegaf 1) Hetzelfde geldt ten opzichte van de Fransche wetgeving, die in 1810 en 1811 den Nederlanders werd opgedrongen. 69 de schrijyer van een boek oudtijde (d. i. y66t den 4 Aug. 1789, toen eenige privilegien, de zoogen. 2^if^il^^ f^odaux ei nobiliaires werden afgeschaft: de overigen bleven altijd in wezen ') het kopijreelit of eigendomsreclit en het zoogen. privilege, Dit werd door den schrijyer afgestaan aan den boekhandelaar, die het werk wilde uitgeyen, of wel behouden, zoo hg het zelf wenschte te doen verschijnen. In hetlaatste geval scheen het privilege dat, waarover wij in de 4^^ noot op biz. 51 handelden, te evenaren; in het eerstgenoemde was het gelijk aan dat in de noot op biz. 65 vermeld. Hierin werd door de wet van 19 Juli 1793 eenige wjjziging ge- bracht, waarvan de artt. 1 en 2, waarover wij boven onze meening bereids mededeelden, over het kopijrecht handelden. Daarop volgden deze artt., die one onderwerp raken: ^Les ofSciers de paix seront tonus de faire confisquer k la requi- sition et au profit des auteurs — leurs h^ritiers ou cession- naires, tous lee exemplaires des Editions imprim6es — sans la permission formelle et par ^crit des auteurs ^). Een vrg zware boete op den nadruk bevatten de volgende artt.: „Tout contrefacteur sera tenu de payer au veritable proprietaire une somme 6quivalente au prix de 3000 exem- plaires de Tedition originale. Tout d6bitant d'6dition contre- faite, s'il n^est pas reconnu contrefacteur, sera tenu de payer au veritable proprietaire une somme 6quivalente au prix de 500 exemplaires de T^dition originale" ^). Het Fransche bewind verklaarde deze wet in 1794 voor de Zuidelijke Nederlanden van kracht, welke rechtsbetrekking bleef bestaan, totdat door Napoleon op den 27sten ^ier maand dat gedeelte van den Code P6nal werd gepubliceerd, waarin de artt. 425 — 429 betreffende den nadruk, boven vermeld, zijn vervat, waarvan de rechtsgeldigheid in de voormcdige Oostenrijksche Nederlanden, krachtens het decreet van 17 December 1811, sedert 1 Januari 1811, voor de Noordelijke i) Zie : Collection des Lois en aldaar de Notes de TEditeur, Sect. I, p. 44. 2) Art 3 dier wet, te vinden in de aangeh. Collection, p. 38, 40. 3) Artt. 4 en 5. 70 Nederlanden eerst sedert 1 Maart van laatstgenoemd jaar begon. Tot op bet einde van 1813 geboorzaamden de beide Nederlanden, naar Fransche manier in depaitementen ver- deeld, aan dezelfde Fransche wetten, die na de omwenteling in Noord-Nederland yoorgevallen in de Zuidelijke Neder- landen bleven bestaan, totdat Willem van Oranje in December 1813 plechtig als souverein yorst werd uitgeroepen. Den 23sten September 1814 deed de vorst daarop een Ar- rSt6 uitgaan, dat niet bij de Staten-^Generaal in beraadslaging was geweest, en dat voor de Zuidelijke Nederlanden deze aangelegenheid regelde (Zie Bijlage G.). Na de behandeling van hetgeen, met bet oog op geheel Nederland, betrekking heeft op bet eigendomsrecbt van boeken en den nadruk, gaan wij over tot Hoofdstuk 11, waarin opzettelijk over de rechten der boekhandelaars ten opzicbte van de uitgaye spraak zal moeten zijn. TWEEDE HOOFDSTUK. Over de rechten der boekdmkkers en boekhandelaars in de Nederlanden, wat betreft de nltgaye yan boeken. Op dit geheele hoofdstuk heeffc betrekking de opmerking, dat de rechten der boekdrukkers en boekhandelaars, watde uitgave van boeken aangaat, negcUief wcuren, m. a. w. dat zij alles konden drukken en uitgeven, behalve wat door het hoogste StaatBgezag was verboden. Allen, die in de Neder- landen van het begin der XYI^^e eeuw af tot op onzen tgd de teugels van 't bewind in handen hadden: eerst de Her- togen en Graven dier gewesten ; vervolgens, in de Yereenigde Nederlanden, de Generate Staten en die der afzonderlijke provincien, het Hof van Holland en zjjn Voorzitter, welk ambt in de Stadhouderlijke regeering door den Prins van Oranje zelf word bekleed; in de Zuideljjke Nederlanden de Eoningin van Spanje en de Eeizer van Duitschland nit het OoBtenrijkBche Huis en zij, die hunne Stadhouders waren; eindelijk zij, die tegen het einde der vorige eeuw het Staatsbestuur in handen hadden, en de regeeringen die hen opvolgden; zg alien verboden op verschiUende wgzen ver- Bchillende dingen, hetzij, dat hetgeen reeds was verschenen word vemietigd, de boekdrukker en de boekverkooper naar tijdsomstandigheden met een zwaardere of mindere boete 72 werd gestraft, hetzij hem voor langer of korter tijd de uitoefening van hun bedrgf werd ontzegd, enz. Beschouwen w^ elk punt afzonderlijk. Ten einde te voorkomen dat men hier te vergeefs zou zoeken wat wellicht niet geheel zonder grond geacht kan worden hier te huis te behooren, wensch ik vooraf te doen opmerken, dat de kwestie betreffende de vrijheid van drukperSj in hoeverre die nl. van belang is voor een welgeordenden Staat en naar gelang van de yerschillende regeeringsYormen al of niet meet worden ingebonden, niet zal worden behan- deld, als zgnde van zoo grooten omyang, dat zg alleszins het onderwerp van een afzonderlijke behandeling kan uitmaken ^). Aan de hand der geschiedenis zullen wij alleen onderzoeken, aan welke yerbodsbepalingen de pers onderworpen en nog is, en welke bijzondere verplichtingen, al zijn zeookweinig in getal, den boekdrukkers en boekhandelaars zgn opgelegd. Voorts meet worden bericht, dat de lotgevallen der boek- drukkers en boekyerkoopers te zamen zuUen worden yer- meld, dewijl daaryan ook in de openbare acten meestal gezamenlijk gewag wordt gemaakt en wij, door ons yan noodelooze herhalingen te onthouden, de kortheid beyorderen. De rechtsbepalingen, die oudtijds de uitgaye der boeken in Nederland beheerschten, zullen niet zoo moeten worden medegedeeld, dat elke proyincie afzonderlijk, maar alien tegelijk in chronologische orde worden beschouwd, naarmate zij op yerschillende tijdstippen in het een of ander gewest gemaakt en de plakkaten en ordonnantien daar afgekondigd werden. Niemand zal toch met grond beweren, dat in Hoofdstuk I reeds te yeel betreffende die uitgaye in 't midden werd gebracht, aangezien dit alleen werd medege- deeld, als behoorende tot de geschiedenis yan het kopijrecht i) Dit was ook het gevoelen van Mr. F. de Gijselaar, die op den lOen Dec. 1818, een dissertatie: De libertate preli verdedigde, waarin hij in Hoofdstuk VI, inzonderheid op bl. 129 vv., de vraagpunten heefl onder- zocht, of, hoe en waarom de vrijheid van drukpers moet worden beperkt, met bet oog op de geschriften, die over ffodtdienti, zedeUer, hnutem en wetensckappen en ttaaikunde handelen. 73 of het eigendomsrecht, waar melding moest worden gemaakt van het nadrukken der zoogen. origineele uitgave. Daar de omvang dezer taak gemakkeljjk eenige yerdee- ling toelaat, wat meer is, noodzakelijk maakt, zullen wij in § 1 behandelen de in al de Nederlanden ter zake gel- dende rechten Y66r de afzwering van Philips II. § 1. De in al de Nederlanden ter zake geldende rechten y66t de afzwering van Philips 11, gedurende het tijdperk, loopende van 't begin der XVI^e eeuw tot het jaar 1581. Voor zooveel ons bekend, is er v66r het begin der XVI^e eeuw in geheel Nederland geen spoor te vinden van het aan banden leggen der drukpers of in 't algemeen, of door het verbieden van enkele werken in 't bijzonder. Toen ter tijd was de Roomsch-Eatholieke godsdienst, met uitzondering van Rusland en Turkije, in geheel Europa nog de heerschende, wier dienaren steeds als gedragslijn hadden aangenomen, de boeken, wier inhoud niet alleszins strookte met de voorschriften van hun godsdienst, te ver- bieden, uit vrees dat de leeken, door de lezing ervan, met grondbeginselen, van den voorvaderljjken eeredienstafwgkende, zouden worden besmet en zich daardoor in 't verderf zouden storten. Want wi^ niet gelooft, wat de Eerk gelooft, moot verdoemd zgn, alzoo luidde de uitspraak. De Koomsoh- Eatholieke Eerk noemde die verboden boeken alien ket- tersche boeken en ofsehoon dit verbod iets goods bevatte, veroorzaakte het tevens niet minder, ja zelfs zeer veel kwaad. Indien die geschriften werkelgk voorschriften bevatten in strijd met alle beginselen van waren godsdienst, was het ver- 74 bod uitstekend ; zoo daarentegen, nadat de Boomsohe Eerk, die de heerschende heette, in de duistemiB der middeleeuwen zelve en na de opklaring ervan, van yerkeerde leeringen begonnen was als over te yloeien, de kettersche boeken toen iets inhielden, waarmede die beginselen werden weerlegden waardoor de leeken tot een betere en meer zuivere opvat^ ting konden worden gebracht, wat met het oog op de leerstcl- lingen, die de Eerk aankleefde, gemakkelijk kon gebeuren: in dat geval was het verbod voor de leeken allerverderfelijkst. Wij zouden op dit punt breeder kunnen uitwijden en bgy. herinneren, dat buiten kijf het volk het recht niet kan worden benomen, de waarheid of yalschheid der yoorschriften yan zjjn godsdienst te beoordeelen uit de geachriften, waar- mede de tegenstanders yan dien godsdienst haar bestrjjden; en zoo men naar het geyoelen yan den Clerus daartegen aanyoert, dat het yolk onwetend en yolstrekt onbeyoegd is oyer een zoo emstige en diepzinnige zaak een oordeel uit te spreken, meet het den hooggeplaatsten geestelijken worden geweten, dat zij het yolk in zulk een staat yan yerdooying en onkunde lieten yoortleyen. Een godsdienst, welks yoor- Bchriften medebrengen, dat zijne yoomaamste leeraren het yolk geen oordeel duryen toekennen oyer hetgeen hij zelf yoorschrijft, eyenmin als oyer hetgeen tegen hem wordt in- gebracht, beyeelt zich, om niet meer te zeggen, door die beperking yolstrekt niet aan. Maar wij dwalen te yer af en keeren tot ons onderwerp terug. Nadat tegen het einde der XV^^ eeuw de boekdrukkunst hoe langer hoe meer bekend was geworden en in den aan- yang der XYI^e de Eerkheryorming het eerst in Duitsch- land en Zwitserland haar licht heul yerspreid, moest yan deze beide feiten het geyolg zijn, dat in meerdere mate en sneller, dan yroeger, toen de boekdrukkunst nog niet be- kend was, de geschriften yan de grootste mannen yan de Heryorming ^), het licht zagen, aUen door de Boomsche Eerk met een zwarte kool geteekend en onder de kettersche 1) Zie: Brandt, Hist, der Reform. I, bl. 37. 75 boeken werden gerangsohikt ^). Ofschoon wij dit snood be- drgf niet goedkeuren, is het er toch verre van daan, dat wjl alle kettersehe boeken zonder onderscheid, die door de Roomsche Eerk werden veroordeeld, goed zouden willen noemen. Yolstrekt niet. Dit alleen wensohen wij hiermede yeeleer te kennen te geven, dat de goede beginselen, d. i. die, welke met den christelijken godsdienst overeenkomen, verreweg de schadelijke hebben overtroffen en dat ook in dit opzicht de spreuk bewaarheid wordt: dat het misbrfiik het gebruik niet opheft. Het groot aantal dier kettersche geschriften, bij gelegen- heid der Reformatio verspreid, Bchjjnt de hoofdoorzaak te zijn van het eerste door Earel Y, op 8 Mei 1521, tegen eenige in Nederland verschenen boeken,^ uitgeyaardigd edict, yier jaren na Luther's afyal yan de Roomsche Eerk. Bij dit uityoerig stuk wordt, met betrekking tot ons onder- werp, yerboden : P, het uitgeyen, koopen en yerkoopen yan boeken yan Luther, die tot ketter wordt yerklaard en wiens werken ten yure gedoemd worden; 2^. de uii^ye in 't algemeen yan eenig geschrift, waarin de Eerk, de Pans, de Yorsten, enz. worden beleedigd; die reeds zijn uitgegeyen, moeten worden yerbrand; 3^. dat een boekyer- kooper een boek uitgeeft, dat de Heilige Schriffc of de yer- klaring eryan betreft, „ zonder oorlof yan den Ordinaris der plaats", en de yergunning der Theologische faculteit yan de meest nabijgelegen Academie ^), onder bepaling yan een 1) M. AIGNAN, De r^tai des Protestants en France, depuis le 16e sitele jusqu'a nos jours, zegt in Notes, p. 72: L'imprimerie fut pour les pr^tres ce que le poudre a canon fut pour la f^odalit^." 2) De Academie van Leuven, die reeds in 1518 de geschriften van Luther had Teroordeeld, doemde die eerst in 1520 ten vure De Guselaar, in zijn Dissei-t bl. 46, vergist zich hier met Wagenaar, Di. IV, bl. 425 v., die ▼cor beide feiten het jaar 1518 noemt. — Een lijst van de veroordeelde kettersche boeken bevat het decreet van Karel V, van 22 Sept. 1540. Zie Eersten Placaet-Boek van Vlaenderen, Dl. I, 2e uitg. 1639, bl. 122 vv. Hier- van maakt ook uitvoerig gewag G. Sghelhorn, Ergdtzlichkeiten aus der Kirchenhistorie und Literatur, Dl. II, bl. 385—400. Een langere lijst van boeken, door de Theol. faculteit van Leuven op 9 Mei 1546 veroordeeld, 76 zeer zware straf tegen de overtreders, die aan de misdaad van gekwetste majesteit worden schuldig verklaard '). Eenige landstreken van Noord-DuitBcliland, bijv. Saksen gehoor- zaamden minder aan het Keizerlijk bevel dan Nederland, waar de Reformatie weinig aanhang had gevonden en de af kondiging van het plakkaat bijna zonder verzet plaats had. Maar daardoor werd de Luthersche leer niet uitgeroeid, integendeel verspreidde zij zich veel meer. Hierop had weUicht betrekking het plakkaat van 5 April 152^, dat het drukken van boeken, zonder de censuur en goedkenring van hen, die daarmede belast waren, verbood ^). Dezelfde bepaling is opgenomen in het plakkaat van 25 Sept. 1525, met het oog op de kettersche boeken, met de bijvoe- ging, dat niets zonder de goedkeuring van den Raad van State kon worden uitgegeven ^), vindt men in evengen. Plac-Boek, bl.142 — 153; voortseen lijst,bl. 470— 185, van 26 Maart 4550. — In Italie verschenen omstreeks denzelfden tijd der- gelijke lysten; de cerste kwam door toedoen van Joannes oella Casa in 4549 uit. Zie Sghelhorn, t.a. p. Dl. il, bl. 4 en bl. 359; voorts de zeer vermaarde Index van Pans Paulus IV, die in 1557 het licht zag. — Vol- gens H. E. G. Paulus, Professor in de Theologie en Philosophie te Heidel- berg, werden de eerste censuur- wetten in *t leven geroepen, door den be- roemdsten aller Pausen, Alexander VI. „ Welch ein VormannI" Zie hem in het T\jdschrift, getit. Sophronizon 4e Lfg, Frankfort a. Main, 1849, bl. 47. 4) Zie: Eersien Placaet-Boek van Vlaenderen boven aangeh., bl. 88 — 402; Wagenaar, Vad. Hist., Dl. IV, bl. 425 v.; Brandt, t. a. p., bl. 68—70; De Gijselaar, Diss. t. a. p., dien wij meermalen zullen aanhalen, aangezien hij in Hoofdst. Ill, IV en V hetzelfde punt behandelt, dat wij in Hoofdst. II, doch breedvoeriger en nauwkeuriger nagaan, naar wij onsdurven vleien. — Hoe scherp dit plakkaat werd toegepast, blijkt uit het medegedeelde by Brandt, t.a. p., bl. 96, 406, 452, 482, 483, die schrijfl, dat in de jaren 4525, 4534, 4546, 4568 ettelijke boekverkoopers, wegens het uitgeven van kettersche boeken, of, omdat zij zich niet aan de censuur hadden onderwor- pen werden ter dood gebracht ; ja, dat er zelfs in 4546 een werd onthoofd, louter en alleen, omdat hij aan de aanteekeningen op de Heilige Schrift, uit een ander exemplaar, had toegevoegd, ,,dat *smenschen eeuwig heil is uit Ghristus alleen 1" Overigens sch^nt Karel V door dat edict te hebbeu getracht de gunst van Leo X te verwerven, wiens hulp hij in den oorlog tegen Frans I noodig had. 2) Brandt, t.a. p. bl. 86; de Gijselaar, t.a. p. 3) Brandt, bl. 96 v.; de Guselaar, bl. 46 v.; Wagenaar, IV, bl. 42. 77 Nu Tolgt bet plakkaat van 17 Juli 1526, dat, behalve het yerbod in zake de kettenj, den boekverkoopers yerbiedtiets zonder de goedkeuring yan den Proyincialen Raad uit te geyen, ,,op poene yan den yerlies yan 7s ^^ ^^^ zijn goed, en eeuwig bannissement ')". Den 14<len Oct. 1529 ') ging er een Eeizerlijk plakkaat uit tegen de ketters, waarin niet alleen het yorige werd herhaald, maar ook het yerspreiden yan boeken, die in de tien laatstyer- loopen jaren zonder den naam yan den schrijyer of yan den boekdrukker en zonder yermelding yan tijd of plaats der nitgaye waren yerscheneD ; yoorts wordt, behalye het onder- zoek en de goedkeuring yan alle boeken, yoor hunne uitgaye nog yereischt, dat yoor ieder boek „deB lettres patentee d^Octroi" yan den Eeizer zullen zijn yerkregen, op een boete yan ygf gulden '). De latere plakkaten des Eeizers, die op 7 Oct. 1531 *) 1) Alzoo het aangeh. Placaet-Boek van Vlaenderen, bl. i03 — 106. Uit het feit, dat het plakkaat alleen voor de provincie Vlaanderen is bestemd, volgt niet, dat zijn werking niet tot de overige gewesten werd uitgestrekt; want in gezegde verzaineling van Vlaamsche wetten zijn slechts de afkoudigingen opgenomen, die in *sVorsten naam aan den President en de leden van den Raad van din Provincie werden gezonden. Vgl. ook: Brandt, t. z. p., bl. 99, 400. ^ In *t Fransch. voor zooveel Vlaanderen bctrefl, komt het voor in het aangeh. Plac-Doek van Vlaenderen, bl. 107—143. In "t Nederl. by Brandt, t. z. p. bl. 103, bij DF. GusELAAR., Diss., bl. 47. 3) ledereen begi*\jpt, dat dit ^Octroy'* geen waarborg geel\ tegen den nadruk, waarover in § 2 van het vorige Hoofdst. is gesproken, maar een zniver bargerlijke of kerkelijke vergunning, die in § 3 van gezegd Hoofdst. breed voeriger werd vermeld. 4) Zie Brandt, t. a. p. bl. 106. Die zonder brieven van Octroy iets had uitgegeven, werd veroordeeld, ^zonder uitstel geschavotteerd, daarenboven met een gloe\jend kruis gebrandmerkt, of een oog uitgestoken, of een hand afgekapt te worden, ter bescheidenheid des regters." Brandt, t. a. p. Voorts werd toen verboden : „geene boeken van de H. S. te translateren in Duitsch, of Walsch, zonder consent, ook niet in te brengen, noch te printen zonder consent." Vgl. A. Anselmus, Codex Belgicas ofte de Nederl. Rech- ten .... gbetrocken uyt de 4 Placcaetboeken tot Gendt ende Antwerpen uytgegeven (de boven aangeh. Vlaamsche verzamelingen) ; in welk werk Anselmus alles, waarop de plakkaten, die tot op het midden der XVII 78 en 22 Sept. 1540 i) verschenen zijn van dezelfde strekking. Het laatstgenoemde bevat een lijst van verboden kettersche boeken, boven yermeld, waai-aan is toegeyoegd deze nieuwe bepaling: ^dat Printers en Boekverkoopers den officier der plaats of zijne gecommitteerden zullen moeten geven inventa- rissen van hunne boeken, en overleveren zulke boeken als Yoorsz. Off. of gecomm. zullen willen visiteren en exami- neren, op poene dat Printer of Boekverkooper gehouden zal worden voor suspect, en dat tegen hem zal geprocedeerd worden" *). In het plakkaat, 17 Dec. 1544 te Bnissel uitgevaardigd, nam de Eeizer, buiten het vroeger bepaalde, veel nieuws op, dat op dit onderwerp slaat. Het werd den 18<len dier maandteGent afgekondigd. Al wie Bonder privilege een boek za] hebben ge- drukt, wordt volgens het plakkaat van 1540 tot de straffe des doods veroordeeld, indien het blijkt vol dwalingen te zijn; indien het boek echter naderhand goedgekeurd is, wordt de overtreder tot eeuwigdurende ballingschap veroor- deeld en beloopt hij een boete van 300 gld. Yoorts wordt verboden: „dat niemand prente of doe prentenin 'tSpaansch, Engelsch of Italiaansch, of andere taal, die men hier te lande gemeenlijk niet verstaat. Dat alle Prenters in 't begin der boeken het voorsz. privilegie zullen stellen. — Dat niemand zal mogen verkoopen of in zijn winkel hebben boeken, waarin het privilegie niet staat, op verbeurte van 50 Carolus guldens, 7s ^<>o^ ^^^ (^^ Staatskas), 7s ^^^^ den aanbrenger, en Ys ^^^^ ^^^ Officier, die de executie doen zal. — Dat geen Prenter of Boekverkooper zal mogen verkoopen of meer dan drie dagen in zijn winkel houden eeuw in Brabant en Vlaanderen, betrekking hebben, onder verschillende titels been gebracht. Titel over Boeken, etc, § 5. Zie Plac-Boek van Vlaen- deren, bl. 113—417; Wacenaar, Vaderl. Historie. V, bl. 25. 1) Zie Brandt, bl. 141 v. en Plac.-Roek van Vlaenderen, voor Vlaan- deren, bl. 122 — 129. — Karel V achtte dit noodzakeltjk na de Gentsche troebelen, die in 't zelfde jaar werden gestild. 2) Zie ook Anselmus, t. a. p. § 7. 79 eenig boek buiten onze Provincie ^) geprent, zonder inyen- tariB te geven, op poene van f 50. — Dat de prinoipaal Officier der plaats 'sjaarlijkB 2 malen zal omgaan, 8 dagen Yoor Keremis, en 8 dagen yoor St. Jans-MisBe % om alle boekwinkelB te yisiteren, en alle boeken bij inventariB te nemen, en de BUBpecte te yiBiteren: zoo boeken met eenige ketterij gevonden worden, zal hij tegen Prenter en Boek- yerkooper procederen, yerbeurende de Officieren bij negli- gentie zgn post. — Dat de Officieren, boyen die 2 reizen de winkelB nog mogen yiBiteren, altijd ah bet bun goed- dunken zal: die weigert de yiBitatie te ondergaan, zal yer- beuren /* 100 en niettemin de onderzoeking moeten toe- laten" '). Zoo zagen wij, dat naar aanleiding der ketterBche boeken, de recbten der boekyerkooperB en boekdrukkerB allengB nauwer werden beperkt. Eort daarop, den laatBten Juni 1546, gaf Eeizer Earel een nieuw plakkaat, waarin bij klaagt oyer de yerBpreiding yan Bchadeltjke boeken onder een titel, die geen kwaad deed yermoeden, zoomede oyer bet bederyen yan bijbeluitgayen door bet yeranderen yan den tekBt der H. S., dat het werk was yan Bommige boekdrukkers, enz. De yorige plakkaten 1} Zoo staat er in het pUkkaat, voorkomende in de verzameling van Vlaamsche wetten, te lezen. 2) Wij meenen hier een spoor te zien van de tydrekening, diedegeeste- lijkheid eertijds volgde door het jaar met Christus' geboorte te beginnen, lerwijl het wereldlijk jaar met Paschen een aanvang nam, volgens den Hofstijl (stilus Curiae). Daarom wordt van den 25 Dec. voor den 24 Juni gesproken. Zoo men ons mocht tegenwerpen, dat het Keizerlijk plakkaat van de wereldlijke macht uitgaat, is ons antwoord, dat de visitatie zelve eeu handeling van de geestelijkheid.was, die de Kettersche boeken geldt en onder de schuts der Theol. faculteit der Academie wordt verricht, op last van den Biaschop, die, gel\jk de Landsheer, visitateurs kon kiezen. Zie de volgende noot. 3) Brandt, bl. 146 v.; voor Vlaanderen, Plac-Roek van Vlaanderen, bL 129 — 131 ; Place en Ordonn. der Hertogen v. Brabant, Antw. 1648, Dl. I bl. 465-467; Anselmus, t. a.p. §§ 25, 27, 43, 44; de Guselaar, bl. 47 v. ; Wagenaar, Vaderl. Historie, Dl. V, bl. 278. - De zoogen. visitateurs moesten door den Bisschop en den Landsheer worden gekozen, Ansel- Mvs, § 23. 80 worden daarbij hernieuwd en yerscherpt, als vol^: „Dat niemand zal mogen prenten, koopen of verkoopen eenig boek door de Theol. faculteit van Leuven gereprobeerd, noch ook een boek van eenigen ketter, al ware het anders geenszins aangaande de H. 8. — Dat niemand zich yervordere in deze landen te prenten eenige boeken, enz., tenzjj hij eerst yan onzent wege geadmitteerd ware, en daaryan onze opene brie- yen yerkregen had. — Dat die brieyen niet zuUen gegeyen worden, dan na dat die prenters zullen hebben doen blijken hunne conditio, bekwaamheid en goeden naam. — Dat zij, y66r zg gebruik maken yan dit priyilegie, een eed moe- ten doen in handen der Officieren '), om te onderhouden het yolgende : niet te prenten zonder visitatie *) en Octrooy^ nergens dan^ toaar het hen toegestaan is hij het Octrooy; het Octrooy voortaah in H boek te drukken en van Hgedrukte boek een exemplaar in den geheimen Baad te brengen; op poene yan het yerliezen yan het effect dier Octrooibrieyen en op yerbeurte yan den lijye." Voorts, „dat die yan onzen Rade niemand admitteren zullen, ten zij hij woone in eene beslotene stad. Dat alle Boekyerkoopers openbaar in hunne winkels hangen moeten den inyentaris yan alle bjj dezen yerbodene boeken, ten einde geene onwetendheid yoor te wenden; en den inyentaris yan alle boeken in hun winkel, beide op poene yan f 100. — En zullen ook geene kramers of anderen, hoedanig die zijn, dan de yoorschr. geadmit- teerde Boekyerkoopers in hunne huizen of op openbare plaatsen mogen yerkoopen, op poene yan / 50" *). — Hierop yolgt de lijst yan de boeken door de Theol. faculteit yan Leuyen yerboden, waaroyer wij spraken in noot 2 op pag. 75. Die ceSl is in de Roomsch-Eatholieke Landen meermalen 1) „De Bisschop, Officier of anderen, die bg onie octrooybrieven hen verleent," heet het in art. 24 van het plakkaat van i9Meii570; — metde aangehaalde plaatsen op bladz. 67, noot 2 te vergel^ken. 2) Derhalve zweren zij ook geen verboden boeken te zullen uitgeven. 3) Brandt, bl. 151 ; de Gijselaar, bl. 48, die dit plakkaat bij vergissing op het vorig jaar stelt; voor Vlaanderen, Plac-Boek van Vlaenderen, bl. 134—141; Ansklmus, § 9. 81 hemieuwd en herhaald geworden, wat meer is, kennen wg het bestaan yan dei^elijke lijsten van verboden boeken, die de Groot-Inquisiteur, op bevel van den Pans ale opperste censor, telken jare nog steeds in Spanje uitgeeft, waaroyer wg later met een enkel woord zullen handelen. Het doel der Spaanscbe Inquisiteurs was niet alleen de kettersche boeken te yerbieden, het hoofddoel van het verbod, maar ook ait de boeken, die yroeger door anderen niet yerboden waren, bij hen yerdachte meeningen te yerwijderen en zoo- doende den inhoud eryan te yerminken. In 1550 deed Ejlbel Y andere plakkaten ter zelfder zake betrekkelgk afkondigen, waarmede hij de yan dag tot dag toenemende woelingen der ketters met de hulp der Inqui- sitie^) trachtte te onderdrukken en waarin ten opzichte yan de boekyerkoopers zeer yeel uit de plakkaten yan 1540, 1544 en 1546 is herhaald. Aan dat yan 29 April 1550 is het yolgende toegeyoegd: „Dat de Meesters en principale Prenters yerantwoorden zullen yoor hunne medgezellen en dienaars. — Dat ze boeken, buiten onze Lande geprent, niet mogen yerkoopen, zonder de yisitateurs daaryan te hebben yerwittigd ^), eer zij hunne balen ontpakken. — Dat geene Elramers geadmitteerd worden, op yerbeurte hunner boeken en arbitraire correctie" '). Op den 26sten Maart yan hetzelfde jaar was de nieuwe lijst door de Academie yan Leuyen i) Dit schrikwekkend woord wordt daarin voot 't eerst genoemd. Toen ook reeds in Frankr\|k Aignan, in zijn geschrifl. getiteld : I'Etat des Pro- testants, etc. bl. If zegt van Hendrik II, die in 1559 stierf: „r6tablisse- ment de Tinquisition d^bonore k jamais son r^ne", bl. 8: „c'est lechan- chelier de FHdpital, cet apdtre de la tolerance, qui pen d*ann^s aprte 6touffa rinquisition parmi nous." — Foor *i eertt slaat op de Nederlanden; want reeds bij den aanvang der XIII<le eeuw was de Inquisitie door Paus HoNORius III in ItaliS ingevoerd en kort daarop, omstreeks 1230, in Spanje, op aandrang van Gregorius IX. 2) Die (art. 28 van bet plakkaat van 19 Mei 1570; vgl. noot 1 biz. 80), aldaar moeten tegenwoordig zijn met een prenter of boekverkooper : en zoo er sospecte onder zijn, zal de boekverkooper die niet te koop stellen, maar behouden, tot er een exemplaar van gezien is door den Commissaris. Ansklmos, § 30. 3) Brandt, bL 158. — Placaet-Boek van Vlaenderen, bl. 157—170. 