De melodie van het Nederlandsche lied en hare rhythmische vormen
Volgens hot tielblad van Starter's Frieschen lust-hof 3 zijn « by alle onbekende wysen, » in het boek voorkomende, a de noten ofte musycke ghevoeght, door M"" laques Vredeman, musyck-M'' der stadt Leeu warden. » Dit is echter nog geen bewijs, dat al de daarin zonder wijsaanduiding opgenomen melodieen van Vredeman zijn. De melodie van Starters « Dat men eens van drincken spraeck, » een lied zonder stemopgave, is zeer zeker van Engelsche afkomst. Wie nu 00k de componist van het fraaie liedeken « tot lof van Vrieslandt » mag zijn. Biz. 9 en 46, zelfde melodie, vgl. biz. 106 en 109. Biz. 61, vgl. biz. 72 en zelfde melodie biz. 92. Vries-land! so vol deug-den i als ick een landscap weet | eoz. Dat de musici der xvii* eeuw het over bet aanwenden der accidentalen en zelfs van den leidtoon Vries-land! so vol deug-den i als ick een landscap weet | eoz. Dat de musici der xvii* eeuw het over bet aanwenden der accidentalen en zelfs van den leidtoon Vries-land! Nog lang niet eens waren, kan men met zekerheid afleiden uit de werken der luitenisten. Hier toch waren de accidentalen aangeduid door de tabulatur zelf, terwij zij in de gezongen muziek, ook wel bij gebrek aan het teeken jf^, aan de goede zorg » van den zanger werden overgelaten. Waar de eene luitenist, bij een modulatie naar d, de c I'eeds bij den aanvang der voorlaatste maat verhoogdc, Het een andere deze verhooging eerst met de laatste quartnoot intreden ^. In de hierna volgende voorbeelden, welketot de eenstemmige muziek behoore, heerscht dezelfde onzekerheid. De melodie van het lied « Int soetste van den meye, » door Wiilems zonder anwijzing der bron uitgegeven », werd door hem, naar alle waarschijniijkheid, overgenomen uit een handschrift dat hem vroeger toebehoorde » en waarin zij voorkomt met de wijsaan-duiding : « Verheucht u mensch. » Ziehier deze zangveijs. Zie hierboven, biz. 107, \\^. Zie ERiN. Radecke, Das deutsche weltliche Lied in der Lautenmusik des 46. Jahrhunderts, Leipzig, 1891, biz. 29. Melodiegn gevoegd bij het zoogenaamde handschrift yau Anna Bijns (1494 — c. 1574) op dQ Koninklijke Bibliolheek te Brussel bewaan. Een aantal dezer melodieen werden eerst in de xvn* eeuw bekeod. waarop wij laten volgen een in hetzelfde handschrift ie vindeii variante. Deze laatste voert (ot  scboo-ne bloemekens X staen. Die mey stent int say - 8oe-iie,Ver - ciertaen el-cken ( 173) fl. ^> Jr-A ;^ r^TT^TrT caot; Ick bad -de ge-noech te doe -De, Want ^ ick mijn lief daer yant *. Uet gebruik van dezelfde klanken, nu eens in hun natuurlijk voorkomen, dan weer verhoogd, kon ook wel een middel tot afwisseling wezen. Zoo vindt men in Ysermans' Triumphus Cupidinis ^, tot driemaal toe, een melodie met dezen aanvang : N. B. r pT nfn enz. ' * Willems schrijft « Ick hadde seer te doene, » en brengt nog andere liuttelooze veranderingen aan den tekst, dien wij hierboven in zijn oor- spronkelijke gedaante teruggeven, met verbetering van bet vierde en bet vjjfde vers in Willems* lezing kwalijk onder de muziek gebracht. > Antwerpen, 1628, biz. 34, 48, 133. (478) Intusschen moest nog een gansche eeuw verloopen alvorens de uiolioonaard, dank zij Rameau en J.-S. Bach 1, eindetijk lot zijne bestemming s9u komen. Vermelden ivij, in het voor- bijgaan, dat de zooeven aangehaaide melodie uil de Ottde Vlaemsche tiederen, in de oorspronkelijke lezing van een Nederlandsche en een Fransche wijsaanduiding voorzien, wel degelijk van Fransche afkomst schijnt te zijn. In de lieder- verzameling, La clef des chamonniers^ te Parljs in 1717 ^ door Chr. Ballard gedrukt, vindt men voor een lied getiteld <£ Attendez-moy sous I'orme, » een zangwijze die de meeste overeenkomst heeft met de melodie « Int soetste van den meye, » ofschoon de moderne moltoonaard in Ballard's ove- rigens jongeren muzikalen tekst duidelijker te voorschijn treedt : w jp» ^ Vous qui pour hd - ri - ta - ge N*a - vez que tos ap • i9- JS^P^S L'ar-gent ny \'6 - qui - pa • ge Ne vous manque - root * Zie biz. 79 hierboven. II, biz. 228. Ballard's verzameling voert tot onderlitel: « Recueil des vaudevilles depuis cent ans et plus. » Het lied « Attendez-moy, « enz., zal tot de xvn« eeuw behooren. Een tooneelwerk van Regnard (1647-1709) voert de aangehaaide Fransche wijsaanduiding tot titel. Deze zangwijs, ook wel eens aan Lully toegeschreven, diende onder andere voor het i7«-eeuwsche lied « Dry mans uit Orienten, » te vinden in *t Groot Hooms liederboek, II, 297. De melodie komt ook voor in Les plaisirs de la society, Amsterdam, 1761, IV, n' 170, met de door Willems terecht gebruiiite % maat. Op dezelfde melodie schreef Biranger nog zijn lied getteld : « Ma vocation. » Mai :t5: ^~0—d-' \ grd v6 - tre re 2 itq for - me, La veuve y pour-voi - ra; Ai - ten-dez - la sous Tor - me, Peut- tXte elle y vien dra. AUeen de  hij even- inin als de andere modi aan de outbinding van het oude toonstelsel ontsnappen. In de voornoemde Fransche lieder- verzameling uit de xii^ en xiii^ eeuw, doet de dorische modus zich niet eens voor ; een bewijs dat hij toen reeds van zijne aantrekkelijkheid had verloren. In de xvi^ eeuw vindt men hem onder andere in Orlandus Lassus' Magnificat, en  Souterliedekens door Clemens non papa van de moeielijkheid die de dorischen melodieen voor de barmonisatie opieveren. Yoor de bierna door den aanvang van bet wereldijk lied aangeduide melodieen van dien aard, v^ordt bet door Clemens gebruikte slotakkoord telkens daarnevens aangeduid. In al deze voorbeelden is de zangwijze aan de middelstem toevertrouwd ^ : Ri. 11 (lie bli. 6! hierbofm) lek qoam lek ghinek Pi. 35 (bli. 69) Koint waer is n gesuit noeh ghiiter tTont /r\ h. 149 (Ml. 63) Wie wilt hoonn een nieov liet Pi. 69 (bli. 68) Dotn Huuelijn ofer der heyden nedt Pi. 118 (bli. 73) Harit nert /TN m 13BL /T\ h. 89 (bli. 71) Help, God, hoe wee doet Mheyden 2^ ^ Zie COMMER, t. a. p. « Voor Ps. 69 en 118 (R) voegt Commer le recht het verhoogingsteeken bij de g\ voor Ps. U9 — wat 2^ ^ Zie COMMER, t. a. p. « Voor Ps. 69 en 118 (R) voegt Commer le recht het verhoogingsteeken bij de g\ voor Ps. U9 — wat 2^ ^ Zie COMMER, t. a. p. « Voor Ps. 69 en 118 (R) voegt Commer le recht het verhoogingsteeken bij de g\ voor Ps. U9 — wat 2^ ^ Zie COMMER, t. a. p. « Voor Ps. 69 en 118 (R) voegt Commer le recht het verhoogsteeken bij de g\ voor Ps. U9 — wat 2^ ^ Zie COMMER, t. a. p. « Voor Ps. 69 en Niet te verklaren is — wordt dit door hem verzuinid. (179) h. 12^ (bli. 6€) Ter eenii ran alien iongelingen Uit deze akkoorden blijkt mede hoe de oorspronkelijke grondnoot E in lateren tijd beurtelings de rol van tonica, van dominante of van terts vervulde. Met het begin der xvn® eeuw is de dorische modus zoo goed als verdwenen, en komt later nog ergens een melodie in dien toonaard voor, dan wordt de terts, waar zij zich tusschen herhaalde bovenquarte bevindt, telkens verhoogd. I. Wy Joven u cleyn ende groot I Lof Jesu lief erhe Ten I Die voor ons storft de bit ter doot I Derom wy u aen-cle - Yen | Als eeogoetHeer'be-se-ven Door u lief- de ghe - pre sen: Ghy hebt ghe - stort a bloet | Je - su Chris -te soet U doot seer goet Die heeft ons al ghe - ne - sen, En waar de tekst van een oud lied dat oorspronkelijk een dorische melodie had, nog in lateren tijd de volksgunst bleef genieten, werd de oude zangwijze door een andere vervangen. Dit was het geval met het liedje a Doen Hanselijn over der heyden reedt. » Dit lied dat uit de xv® eeuw dagteekent 2, vvas in de xvni® nog populair, te oordeelen naar het Haerlems oudt liedt' Dit lied dat uit de xv® eeuw dagteekent 2, vvas in de xvni® nog populair, te oordeelen naar het Haerlems oudt liedt' Dit lied dat uit de xv® eeuw dagteekent 2, vvas in de xvni® nog populair, te oordeelen naar het Haerlems oudt liedt' Dit lied dat uit de xv® eeuw dagteekent 2, vvas in de xvni® nog populair, te oordeelen naar het Haerlems oudt liedt' Dit lied dat uit de xv® eeuw dagteekent 2, vvas in de xvni® nog populair, te oordeelen naar het Haerlems oudt liedt' Dit lied dat uit de xv® eeuw dagteekent 2, vvas in de xvni® nog populair, te oordeelen naar het Haerlems oudt liedt' Dit lied dat uit de xv® eeuw dagteekent 2, vvas in de xvni® nog populair, te oorde Boecke 3, waarin de eenige tekst wordt gevonden dien wij van dit stuk bezitten. Dat de melodie welke men voor het lied van c( Hanselijn » onder Ps. 69 der Souterliedekens aantreft, door een jongere vervangen werd, blijkt uit de Oude en nieuwe Uollantse boerenlieties (Amsterdam, c. 1700), waar men, onder (181) n' 206, en met het opschrift a Hanselijn over de heyde reet, de volgende zangwijze vindt. HaD - se - liJD o - yer de bey de reed, Hoe baes - tigh werd by ge van gen. Hoe baes - tigh werd by ge van gen, Hy wierde al op [bo - gen] to - ren ge - leyt, ge - boey-et wel al - soo straDge, al - soo straDge, al - soo straDge ge «. In deze laatste steraopgave wordt evenals in den aanvangsregel van het Haerlems oudt liedt-boeek den voorslag « Doen » ^emist, dien men in de Souterliedekens aantreft. Het woord « hogen » ontbreekt in den tekst en is hier bijgevoegd naar aanleiding der vijfde strophe, waarin wordt gezegd : « den toren was hoog. » Aldus verdween de dorische modus, ruimde de iastische hel veld voor den modernen dur-, en maakte de aeolische plaats voor den modernen moltoonaard. Ten minste was dit het geval met den aeolischen modus voor zooveel de  uitgegeven. Deze musici toch stonden onder den invloed der meerstemmige muziek, waaraan alleen kunst-waarde werd toegekend. in den mond des volks bleef echter de aeolische modus tot op onze dagen voortleven. Doch alvorens hier bewijzen aan te halen, blijft ons nog te onder-zoeken hoe het na de xvi^ eeuw, in ons land, met de melodie was geschapen. VIJFDE HOOFDSTUK De melodie in de XVII" eeuiv naar de gedrukte bronnen Waren Vlaamsche meesters sedert de xv« eeuw de stichters der groote Italiaansche muziekscholen geweest, zooals Tinctoris en Hykaert, te Napels, Willaert en Cipriano de Rore, te Venetie, de onlusten der xvi® eeuw hadden het geheele verval der Nederlandsche muziekschool ten gevolge. Uit de handen der Nederlanders ging de schepter der kunst naar Italie over. Omstreeks 1560, voert Italie, met Palestrina aan het hoofd, den staf over de muzikale kunst in ons werelddeel. Sedert de XIV® eeuw bestonden de Italiaansche « cantori al liuto » die zich hierdoor van de contrapuntisten onderscbeidden, dat de Gevaeet, La musique vocale en Italie (Anmuairb du Gonskrvatooei ROYAL DE Bruxellbs), VI, 1882, blz. 135 vlg. (183) Erste meer belang in de door hen bewerkte teksten stelden, terwij de laatste niet zelden aan den zanger overlieten de woorden onder de muziek te brengen. De contrapuntisten hielden zich meer bezig met technische combinatien, die wel eens op spitsvondigheden uitliepen. Daarentegen werkten de « cantori » op een gegeven lekst. In de xv« eeuw gaven hunne bemoeiingen aanleiding tot de ballate, vUlanelle en serenate, die weerklank vonden in de Spaansche romances en villancicos, alsmede in de Fransche airs de cour en vaudevilles, alle in den aard van volksliederen. Op het einde der xvi« eeuw, dus omstreeks 1700, was deze populaire kunst het uitgangspunt der Italiaansche muzikale Renaissance, vertegenwoordigd door de Florentijnsche school, Caccini, Cavalieri, Peri en Monte- verde. De composition dezer meesters, overigens door de wedergeboorte der letteren begunstigd en g&steund, berustten vooral op een nauw verband tusschen woord en klank, tus- schen melodie en uitdrukking, daar zooals door Caccini zelf in zijne Nuove musiche wordl geschreven : « © Non potevano esse muovere Tintelligenza delle parole. Uit die overnekomst tusschen tekst en zang werd weldra de dramatische muziek geboren, op hare beurt beginstigt door de feste teatrali, waardoor gewoonlijk aan de weelderige Italiaansche hoven familieesten, geboorten, huwelijk van Frankrijks koning Hendrik IV met Maria de Medici in het jaar 1600, te Florence, opgevoerde zangspel Euridice, werd de grondslag der moderne opera gelegd. Bij het aanbreken der xvu* eeuw bloeiden aan bet Fransche hof, evenals in Italie, de maskeraden, panto-mimen en balletten. Ofschoon de Fransche balletten ook met zing gepaard gingen, kunnen zij toch slechts als allereerste proeven van dramatische muziek worden beschouwd. Eerst. Florentie, 4601. Deze inleiding, met een Fransche vertaling van Gevaert, is te vinden in Annuaire du Conservatoire royal de Bruxelles, V, 1881, biz. 169 vlg. (184) onder Lodewijk XIV trad Carabert (1628-1677), met het herderspel La pastorale (1689) als national componist op. [n Duitschland was Heindrich Schiitz (1585-1672) hem voorafgegan met zijn opera Dafne, in 1627 opgevoerd aan het hof van den keurvorst Johan George, op het slot van Torgau. Onder de lange regeering van koning in Elizabeth (1558-1603) wefd de toonkunst in Engeland algemeen beoefend. Alsdan ontstonden de zoogenaande Jigs ^, tooneelspelen waarin zang en dans te zamen gingen. De Engelsche tooneelspelers die in 1611-1612 Amsterdam bezochten, hebben door openbare vertooningen het hunne bijgedragen om de frissche Engelsche melodieen in Nederland ingang te doen vinden. Van nu af hadden de componisten met de oude overleverringen afgebroken, en zochten zij nict langer hunne ingevingen in kerkelijke thema's, maar in hun eigen hart. Sedert dien tijd werden alle krachten, op vocaal en instrumentaai gebied, besteed aan de dramatische muziek, aan het volmaken enveredelen der opera. Aanvankelijk, en voor zooveel wij d It is not the tot on gekommen schriftelijk of gedrukte bewijsstukken kunnen opmaken, oefende de nieuwe kunst slechts een zeer bescheiden invloed op de liederen die na de scheiding van Zuid en Noord in de Belgische gewesten werden gezongen. Te oordeelen naar enkele geestelijke liederboeken met muziek, die in ons landgedurende de xvii en de xvii en de xvii eeuw verschenen, — andere eenstemmige liederen werden hier gedurende dien tijd niet gedrukt, — kwamen de uitheemsche melodieen, vooral de Italiaansche en de Engelsche, ons eerst toe langs den weg der Noordelijke gewesten. Zooals wij vroeger zagen, staan sommige zangwijzen van müssenkgeschiedenis), tweede afdeeling, biz. 69 vlg.; — J. Bolte, He Singspiele der englischen Komdianten und ihrer Nachfolger in Deutschland, Holland und Scandinavien, verscheen in Theatergeschichte FORSCHUNGEN, 1893. (185) Het pried der gheestelijke melodic, alhoewel reeds door bij-voeging van accidentalen gemoderniseerd, nog in verband met het oude 15° en 16°-euwsche bed. Op het oogenblik dat Albrecht en Isabella nieuwe plakkaten tegen de ketters uit- vaardigden (1607-1609), zochten de uilgevers van liederverzemelingen hier te lande, zooveel mogelijk de oude, van v6or de Hervorming dagteekenende teksten en melodieen te bewaren. Toch konden zij aan den invloed van het naburige Frankrijk en aan de aldaar opgekomen c( airs de cour » niet wederstaan. Vandaar de driedubbele verdeeling van Het prieel, dal eenige oude Nederlandsche geestelijke liederen met hunne melodieen en enkele nieuwe bekende Latijnsche gezangen en een vijtiental Fransche bederen. Deze laatste Zijn alle terug te vinden in La pieuse alouette avec son tire, enval, Valencienne, 1619-1621, en voor een deel in de Rossignols spiritmls, Valencienne, 1616. Zooals naar gewonte zijn de nieuwe met melodieen van vroegere wereldlijke liederen voorzien, en deze zijn dan ook meestal aan Fransche liederen onleend. Dit is, bij voorbeeld, het geval met het volgende kerstlied dat zeer populair moet geweest zijn, vermits de aanvangsregel dikwijls als stem wordt aangehaald, en de melodie nog een eeuw later in de Oude en nieuwe Hollantse boerenlieties le vinden is: Sach hey beth - le - em, on ver-eert bo-ven Hie-ru - Dit vijftental Fransche liederen moet dus in vroegere Fransche liederbundels zijn verschenen. Sa - lem Want Je - sus is in u ghe - bo - ren <. Ziehier nu de oorspronkelijke in een Fransch luitboek voor- komende melodie : Ay - ant ai - id6 fi - del - le - ment Un a - mant qui est in > fi > del - le, le de - tea - te ^^ m -&- TS. le nom d'a - mant, Et fais gloi • re d*es-tre ^ f ^ -G- cru-el le «. 1 Eei prieel, 1609, biz. 59. « Gabriel Bataille, Airs de dilferents aiUheurs mis en tablalure de luth, Paris, P. Ballard, I (1612), biz. 14. Van dit eerste deel bestaal ook eene uitgave van 1608. (187 ) £n in de Oude en nieuwe Hollantse boerenlieties ^ i^ ^^ hrw-^ • ••i^^ ^ »* I enz. Men vergelijke nog de volgende zangwijze uit Het prieel met de insgelijks volgende melodie uit het voormelde luitboek, en men zal al dadelijk de overtuiging verkrijgen, dat tusschen de 17<^-eeuwsche melodieen I ^ »• I enz. Men vergelijke nog de volgende zangwijze uit Het prieel met de insgelijks volgende melodie uit het voormelde luitboek, en men zal al dadelijk de overtuiging verkrijgen, dat tusschen de 17<^-eeuwsche melodieen I »• I enz. Men vergelijke nog de volgende zangwijze uit Het prieel met de insgelijks volgende melodie uit het voormelde luitboek, en men zal al dadelijk de overtuiging verkrijgen, dat tusschen de 17<^-eeu Onzer geestelijke liederboeken en de Fransche « airs de cour » geen zeer groot verschil bestaat : Je -.su ons llefd',0Ds wen-schen Ed ons ver-los-ser goet, Je -.su ons llefd',0Ds wen-schen Ed ons ver-los-ser goet, Thé-hi-h Scbepper van al - le menscben. Die al dat leeft bier Toedt, Wat liefd'heeft u ghe-moet Te iy - den on - ghe-mack? I ^ r r "I Ja, te stor-ten a bloet, Dra - gend' ons son-dich pack *. * N' 711, met opschrift : « heijlig, heijlig Betlehem. » - Het prieel, 1609, biz. 106. (188) Thans konit de Fransche wereldlijke melodie aan de beurt Un jeune qui m'a cru-el le Fuy-oit de-vant mespleors, courrois k - pres el - le Lny di - sant mes doa-lears : Ar - res - tez in - hu - mai - ne, Se luy dis - je a I'a - burd. W- 3 -» J. 6l g i -/rv Met - tez fin ^ ma pei - ne, Ou me don - nez la mort <. Voor verschillende geestelijke liederen treffen wij eene lezing aan die zich nog nauwer aan de gewone 17«-eeuw8che melo- dieen aansluit : Ci. o- Oy - ^s que je vous chan - te, enz. ^. 3 m t ^s -G- ^ I i Gabriel Bataille, t. a. p., I (1612), biz. 10. * La pieuse aUmette, I (1619), biz. 356. Vandaar ging de mel * odie over in een aantal onzer 17«-eeuwsche liederboeken. (189) Vele der in Het prieel voorkomende teksten, buiten de oudere in een nieuw pakje gestoken liedcren, zijn ondertee- kend met zinspreuken. Een dezer spreuken « Minnelijck accoort » duidt een lid der Brusselsche Kamer 't Maria- cransken aan, welke kamer deze zinspreuken voerde ; een andere « Legt tolle naer recht » wijst op Jan de Tollenaer, die in 1582 te Brugge geboren, in 1662 in de Jesuietenorde trad. Het boek heeft geen bijzondere letterkundige waarde. De verzählt waren er meer op bedacht om een katholiek volksliederboek dan een dichterlijk werk te leveren. Om hun doel des te beter te bereiken, meenden zij overal de oude dietsche versmaat te moeten weren, door hunne verzen op den « Fransoyschen en Italiaanschen voet » te brengen, « te weten op een sulcke datter niet een syllabe min of meer en sy dan den sane is vereysschende. » Italiaansche melodieen ontmoet men hier echter niet, zoo min als men die vindt in de reeds gemelde Goddelicke lof- sanghen van J. Harduyn, eene met muziek gedrukte verzammeling die, naar tijdsorde, op Het prieel volgt en evenals deze met betrekking tot de melodieen op Fransche leest is geschoeid. Italiaansche zangwijzen treft men voor het eerst aan in de Noordelijke gewesten, waar de dichtkunst, door de Renaissance en de Hervorming beganstigd, met elken dag meer groeide en bloeide; waar, naast Bredero en Starter,  beide soorten, volks- enkunstpoezie, in overreenstemming wist te brengen. Zie D' Kalfp, Literatur en tooneel te Amsterdam in de xi^ii^ eeuw, 1895, biz. 63 vlg. Starter, in zijn Friesche lust-hof, 1621, baalt een zestal Italiaansche « stemmen » aan; Bredero, in zijn Groot bed-boeck (1622), geeft er een tientai op. Hooft, die zich omstreeks 1600 in Italie bevond, was de eerste groote dichter die Italiaansche « in gebruikt bracbt, en die onder andere voor bet lied « Kraft met smeekende geluyen » Caccini's (raaie melodic » a Amarilli, mia bella » aanwendde. Voor zijn neemt Vondel meestal zijn toevlucht tot Fransebe zangwijzen van dien tijd, en deze werden ook gewonlijk gebruikt door Starter, Bredero en Hooft. Cats, de populaire dicbter bij uitnemendbeid, haalt een enkele maal voor bet fraaie lied « TortelduyQe mijn beminde, » een Italiaanscbe zangwijs, Caccini's voornoemde melodie aan. Buiten deze stemopgave zijn de wijzen van een dertigtal door Cats gedicbte liederen uitsluitend aan de Franscben ont- leend. Starter, die waarscbijnlijk van Engelscbe afkomst was, bracbt bet zijne bij om, met de reeds genoemde Engelscbe rondreizende tooneelspelers, de Engelscbe melodieen te doen kennen. Duitscbe zangwijzen doen zicb slecbts enkele malen voor, zooals in Starter's liedboek : cc myn engeleyn, 6 myn teubo- leyn, enz., ^ » of in Cahphutsbn's Stichtelyke rymen, Amster- dam, 1624 3 : (( Hein bert is betrubt bisz in dem tbodt, » en dan nog bescbouwt D' Land 3 de door Starter aangegeven zangwij S als van Engelscbe afkomst. Na den aanvang der xvi« eeuw, is de vroegere liederverwächtigkeiten Düsseren en Nederlanders afgebroken. Wie zicb een denkbeid wil vormen van bet muzikaal electisme dat in die dagen bet bescbaafde en geleerde Noorden bebeerschte, sla D'' Land's keurige uitgave open. Op 154 daarin voorkomende zangwijzen door den geleerden uit-gever in Nederlandscbe, Engelscbe, Fransebe en Italiaanscbe. Verdeeldy vindt men er van de eerste soort, 63; van de tweede, 20; van de derde, 45; van de vierde, 26. Wei Duitsche c< dan&-wijzen a maar geen Duitsche « zangwijzen n worden in deze verzameling vermeld. De zelfde verhouding doet zich nagenoeg voor in Valerius' Nederlandtsche gedenck-clanck, Haerlem, 1626, alwaar in de door den schrijver zelf opgestelde « Tafel van de stemmen ofte voysen in dezen boeck begrepen » worden opgegeven : Almanden, Balletten, Fransche couranten, Pavenen, Fransche voisen (16), Engelsche stemmen (17), Italiaansche stemmen (8), Nederlandtsche stemmen (14), en onder deze (c Nederlandtsche » zijn er dan nog verschillende van Fransche afkomst. Italiaansche en Fransche wijzen ontmoet men onder andere in Yserman's gemelden Triumphm Cupidinis, Antwerpen, 1627, en in de Gulde-iaers feest-dagen, Loven, 1635, van denzelfden. De meeste daarin voorkomende stemmen waren echter reeds vroeger in het Noorden bekend. De wijs A lieta vita, » die men zoo dikwijls in de xvu® eeuw aantreft, komt reeds voor in Cesare Negri's verzameling : Le grade d'amore {Nuove invenzioni de balli), Milano, 1602. De melodic cœur sag Cecilia komen, die reeds in 1661 van den Gentschen beiaard kionk en 16.5. Weinige jaren in Vlaan-deren nog algemeen bekend was, moet van Italiaanschen oor-sprong zijn. In een geestelijke bedeutende, waarvan de tweede druk in 1689 te Florentie het licht zag 3, komt een zangwijze voor die tot de veel fraaiere van Cecilia aanlei-ding moet hebben gegeven. In het Italiaansch bedeutende draagt de melodic, weike hierna volgt, tot wijsaanduiding « Aria, o sia hallo di Mantova, ovvero Amor fals' ingrato. » Onder andere in Camphuysen's Stichtelyke rymen, 1624, biz. 75; — Amsterdamsche Pegasus, 1627, biz. 19, 32; — J. Stalpaert, Guide-iaers feest-dagen, 1635, biz. 793; — Evangelische leeuwerck, Antwerpen, 1682, 1, biz. 69 en 95. F. VAN Duyse, in Volkskunde, Gent, 1897-1893, biz. 10. Cora di sacre canzoni, per opera di Matteo Gofferati, biz. 19, en de tafel. Ofschoon deze zangwijs in de eerste uitgave Die dagteckenen van 1675, niet te vinden is, behoort zij waarschijniijk tot een ballet van het een ballet van het een wierendeel der xvii eeuw. An - di - am - al Cie - lo, al Ciel' Al - me spie - In de tweede helft der xvii eeuw komt in dit muzikaal eclectisme weinig verandering, zoals men onder andere zien kan uit de geestelijke bedeutender Evangelische leeuwerck, Antwerpen, 1682 4. Naast Latijnsche kerkzangen a Adoro te, »» — « Ecce panis, » — « Tantum ergo, »« en, vindt men in dezon bundel een aantal Fransche zangwijzen : a la Coquille, la Ducesse (Duchesse), la Princesse, la Royale, » die dan ookodieren voorkomen; wijsaanduidingen ontleend aan Starters » Doen Daphne; » aan Ysermans' « Al hebben de princen; » aan Stalpert's « Sulamite keert weder, » dit laatste bed op de melodie van Caccini's « Amariili, mia bella » geschbreven; andere ontleend aan oude liederen : c( Christe waerachtig pellicaen, »««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««« Is ons geboren, den lustelicken mey. En den nog möchten men rekening houden met de verschillende benamingen die aan dezelfde melodieen werden gegeven, een vruchtbaar veld voor opförenen naar de oorspronkelijk stemopgave. In den genoemden Evangelische leeuwerck vindt men een lied met wijsaandui-ding een lied met wijsaandui-ding een bedeutet: Wie heeft er dont tot sy - ne za - lig - heji, enz * Deze melodie wordt reeds aangegeven in Het gheesteliek paradiisken, Antwerpen, 1619, voor het lied « Wanneer ick slaep 3. » De tekst is te vinden in het Tweede nieuw amoureus liedt'boeck, Amsterdam, 1608 *. Camphuysen, Stichtelyke Gemeckt door G. D. P. (Christianus de Placker). Eene eerste uitgave was in 1667 verschenen. I, biz. 240. I, biz. 16, voor a Wy loven en belyden u, Heer. Biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de wijse alsoot beghint. I, biz. 131, een nieu bedecken op de w En dat den zelfdenker verraedde. Daervan beständig voorbeelden. De tael, die zich, als het ware, met de nieuwe leer vereenzelvigd had, kon niets dan haet en wantrouwen aen de vreemde landvoogden inboezemen... De drunkkers en boekvcrkoopers stonden, onder eede, in de verbintenis geenc aan het geloof schadelyke boeken uit te geven of te verspreiden. Belgie werd dus belet den voortgang, dien men in de vereenigde gewesten in tael en poezy dede, zich ten nutte te maken. Yerder, ter plaatse waar dezelfde schrijver uitdrukkelijk het lied besprcekt wordt aangetoond hoe ook de laetste band met het Noorden verbrak en de cc Noordsche geest in de poezie uitstierf. Ten platte lande alleen, waer de godsdienst-partydigheid niet zoo geweldig gewoed had, bleef de volks-overlevering in den zang bewaerd, en de beroemdste sagen der vflliende ecuw zyn thans nog (1838) op vele plaetsen in zwang Umbrellas van Thysius, n' 67. J.-A. SiNELLAERT, Verhandlung der Nederlandsche dichtkunst in Belgie, 1838, biz. 225 vlg. J.-A. SiNELLAERT, Verhandlung der Nederlandsche dichtkunst in Belgie, 1838, biz. 225 vlg. J.-A. SiNELLAERT, Verhandlung der Nederlandsche dichtkunst in Belgie, 1838, biz. 225 vlg. J.-A. SiNELLAERT, Verhandlung der Nederlandsche dichtkunst in Belgie, 1838, biz. 225 vlg. J.-A. SiNELLAERT, Verhandlung der Nederlandsche dichtkunst in Belgie, 1838, biz. 225 vlg. J.-A. SiNELLAERT, Verhandlung der Nederlandsche dichtkunst in Belgie, 1838, biz. 225 vlg. J.-A. SiNELLAERT, Verhandlung der Nederlandsche dichtkunst in Belgie, 1838, biz. 225 vlg. J.-A. SiNELLAERT, Verhandlung der Nederlandsche dichtkunst in Belgie, 1838, biz. 225 vlg. J.-A. SiNELLAERT, Verhandlung der Nederlandsche dichtkunst in Belgie, 1838, biz. 225 vlg. J.-A. SiNELLAERT, Verhandlung der Nederlandsche dichtkunst in Belgie, 1838, biz. 225 vlg. J.-A. SiNELLAERT, Verhandlung der Nederlandsche dichtkunst in Belgie, 1838, biz. 225 vlg. J.-A. SiNELLAERT, Verhandlung der Nederlandsche dichtkunst in Belgie, 1838, biz. 225 vlg. J.-A. SiNELLAERT, Verhandlung der Nederlandsche dichtkunst in Belgie, 1838, biz. 225 vlg. J.-A. SiNELLAERT, Verhandlung der Nederlandsche dichtkunst in Belgie, 1838, biz. 225 vlg. J.-A. SiNELLAERT, Verhandlung der Nederlandsche dichtkunst in Belgie, 1838, biz. 225 vlg. Wissand und einige, die van het beständigen Gehen geheel nieuwe liederweiden getügt. Der wissand van den ook in de xvin^ een aantal Hederboeken van alien aard, waaronder zeer uitgebreide Fransche bundels met de daarbij gevoegde melodieen in het Noorden werden gedrukt 2, ziet men uit de door Wiliems en door Snellaert opgestelde biblio-graphische lijsten 3, dat in die zelfde eeuw geen enkel eenstemmig liederboek met muziek in de Vlaamsche gewesten verscheen. Onze Provintien, schrijft Wiilems, bleven voorddurend geregere worden als eene colonie: en het ligt in den aar das ken, dat eene colonie geen Litteratuer kan. Wärme der blauwboekjes en Fransche bundels zooals: Recueil d'airs serieux et a boire de differenls aulheurs, Amsterdam, Roger, 1707; — Noiiveau recueil de chansons choisies. La Haye, Gosse, Vill deelen, versehillende uitgaven, te beginnen met 1721, een werk dat talrijke melodieen bevat, enz. Oude Vlaenische Bederen, Gent, 1848. — Oude en nieuwe liedjes, Gent, ^ uitg., 1864, die zoowel als de eerste uitgave van 1852 het hunne bij- droegen cm de door Willems verzamelde liederen in ruimer kjcing te verspreiden. ( 196) bezitten. En, voegen wij er bij, waar geen letterkundigen bestaan, worden geen componisten gevonden. De geschreven of gedrukte bronnen voor de melodie in de xviii* eeuw, in de Belgische provincien, bestaan in de wijs- aanduidingen, te vinden op losse bladen, door geestelijke liederboekjes of door eenig Patriottenlied aangegeven. De Nieuwe gesielycke liedekens te Brugge omtrent 1740 versche- nen 3, doen ons een vijf-en-twintigtal Nederlandsche w Jasau- duidingen kennen, benvens een dertigtal Fransche. Van de meeste dezer Nederlandsche stemmen is de muziek niet tot oss gekommen ; onder de Fransche wijzen worden vermeld de beruchte « Folies d'Espagne. » Deze melodie, van Spaanschen oorsprongvolgens F^tis. van Fransche afkomstvolgens Bohme, was reeds in de tweede helft der xvii eeuw cc alom bekend. » a C'est Tamour qui nous menace, » uit Lullt's Roland (1688), — c( Aimable vainqueur, » uit Canpra's Himne (1700), — c( Seigneur (elders a Hon Dieu ») vous avez bien voulu me donner une femme, » ook als a Joconde » aangewezen, — c( J'ai fait un choix, je veux qu'il dure, » — « Petits oiseaux rassurez-vous, » aan 17-eeuwsche Fransche » vaudevilles » entleend, worden mede in de Brugsche verzameling onder de « stemmen » opgegeven. Deze stemmen kwamen tot ons met de Cantiques spirituels van <K Monsieur Pabbé Pellegrin, » die veel geestelijke liederen schreef, veel opera-teksten leverde, en van wien men mocht zogen : Le matin catholique et le soir idolatrie, II dine de Tautel et soupe du théâtre. Wij heben gezien, dat onze geestelijke liederdichters in bet toepassen van melodieen van wereldjike liederen op stichte-lijke teksten Pellegrin reeds lang waren voorafgegaan. * J.-F. WILLBMS, Verhandeling over de Nederduytsche taelr en letterkunde, Antwerpen, 1890-1824, II, biz. 153. * Zonder jaartal, kerkelijke goedkeuring, Loven, 1740. (197) ZESDE HOOFDSTUK De melodie naar mondelinge overlevering EERSTE AFDEELING BRONNEN-TOONARD Eerst op het einde der xviii^ eeuw kwam men op de gedachte liederen die sedert eeuwcn in den volksmond voortleefden, op te vangen en te verzamelen. Aan den Duitschen dichter Herder komt zonder tegenspraak de eer toe, de eerste de hooge dichterlijke wa Z. Aarde van het volkslied te hebben erkend. In zijnne Stimmen der Volker, in 1773 verschenen, stelde hij een endrook in, niet alleen naar de volkspoezie der Duitschers, maar ook naar die van andere volken. Herder had daarbij nog de verdienste Goethe's oogen voor het volkslied te openen in zooverre, dat deze met eigen hand, voor eigen rekening, eene verzameling van volksliederen bijeenbracht, die nog bestaat. Het door Herder uitgestroide zaad droeg weldra vruchten. Inverschillende orden van Duitsehland werden volksliederen afgeluisterd en opgeteekend, en er verschenen nu liederbundels die het volkslied in ruimer kring bekend maakten en daaraan meer aanzien gaven. Van 1806 tot 1808 gaven Arnim en Brentano, der den titel Des Knaben Wunderhorn, te Heidelberg, der eerste verzählt van moderne volksliederen uit. Het werk bevat ongeveer drie honderd bedeutend, bedeutend, gedrukte boekenden of mondelinge overlevering geput. Deze uitgave werd in 1810 gevolgt door een andere bestanden uit een vier-en-twintigtal melodieen. Alhoewel het hier, naar luid van den titel « meist * Vier und zwanzig alte deutsche Lieder aus dem Wunderhorn mit bekannten meist ditteren Weisen beym Klamer zu singen, Heidelberg. (198) altere Weisen » geldt, behoore de meeste dezer melodieen tot de xviii^ eeuw, zoodat bet werk geen hooge wetenschappe- lijke waarde heeft ^. De tijd brak nu aan waarop men ook aan bet Nederlandssche bedeutend, volkslied zou gaan denken. Voor zooveel men den naam van Nederlandssche bedeutend mag geven aan stukken in den afschuwclijken Brusselscheo tongval en dan nog met Duitsch doorspekt, waren Biisching en von der Hagen de eerste, die in bunne Sammlung deutscher Volkslied Er, in 1807 te Berlin verschenen, eenige van bet volk afgeluisterde teksten met de daartoe belioorende melodieen, in drk lieten verschijnen. Enkele dier teksten zijn slechts een uiterst flauwe echo van stukken uit vroegere eeuw. De daarbij gevoegde melodieen dagteekenen meestal van het einde der xvHi<^ eeuw en hcbben geen muzikale waarde boegenaamd ^. In 1824 vestigde Willem de Clereq in zijn verhandeling over den invloed der vreemde letterkunde op de onze, de aandacht op de Nederlandsche änderpoezie 3. Voorallsnog werden J.-C.-W. le Jeune in zijn verhandeling over den invloed der vreemde letterkunde op de onze, de aandacht op de Nederlandsche änderpoezie 3. Voorallsnog werden J.-C.-W. le Jeune in zijn verhandeling over den invloed der vreemde letterkunde op de onze, de aandacht op de Nederlandsche änderpoezie 3. * Ook de teksten werden door de uitgevers uitgesponnen of gewijzigd. Zie Ere und BdHME, Deutscher Liederhort, die bijna al de melodieen van Des Knaben Wunderhorn en de teksten lot die meldige bespreken. De verzameling bevat ook een twintigtal Fransche liederen, die in het begin der xix eeuw te Brussel populair waren. Daaronder vindt men, zonder vermelding van bron noch van componist, doch niet onge-sehonden, de beerlijke melodie « Je crains de lai parler la nuit » uit Obettry's Richard Cxur-de-Lion (1784)- De Nederlandsche en Fransche liederen zijn mondeling medegedeeld door Mevrouw von der Hagen, geboren Maria Josephina van Reynack, afkomstig uit Brussel izie Snbl-LAERT, Inleiding op Willems* Oude Vlaemsche liederen, biz. xxxnr). D' Kalff, liet lied in de midddeeuwen, biz. 7 vlg. Letierkundig overzigt, enz.'s Gravenhage. Voor een dergelijke verwarring bleef de groote Duitsche liederdichler, Hoffmann von Fallersleben, echler vrij. In 1833 verscheen onder den titel Hölkundische Volkslieder, de eerste door Hoffmann uitgegeven Nederlandscbe verzameling van geestelijke en wereldjke liederen. De bundel sluit met een viertal melodieen naar de Souterliedekens in moderne notatie gebracht. Doch in deze proef tot herstelling onzer oude zang- wijzen, was J.-Fr. Willems, de vader der Vlaamsche bewegging, Hoffmann voor egen. In zijne van 1827 tot 1830 te Antwerpen verschenen Mengelingen van vaderlandschen inhoud, vegeteilte Willems de aandacht van letterkundigen en musici, op een drietal door hem in moderne notatie gebrachte melodieen ontleend aan bet groot li^'-eeuwsche Van Hultemsch hand^ schrifL^. Toen deze liederen door hem in bet licbt werden gegeven, was Willems van meening dat ons, buiten bet « Willems van meening dat ons, buiten bet « Willems en nog een paar liedjes, zooals (c Ik zag Caecilia komcn » en « Naer Ostland zuUen wy ryden, » geen andere volkszangen waren overgebreven, een Zienswijze die bij later zelf logenslafte. In's mans Oude Vlaemsche liederen, in 1848 te Gent verschenen, vindt men een groot getal oude liederen met de daartoe behoorende muziek. De meeste zijn aan vroeger gedrukte verzamelingen onleend; enkele, waarvan Willems de melodieen naar zijn best vermogen noteerde, zijn van bet volk afgeluisterd. In 1806, let de Coussemaker, insgeleijks te Gent, zijne Chants populaires des Flamands de France verschijnen. Do uitgever die weinig met onze taal bekend was, en ook geen juist begrip van overreenkomst tusscben de metriek der taal en de muziek bezat, in zooverre dat de door hem genoteerde melodieen som geschreven zijn, was niettemin een uit-stekend musicus. Zijn werk is dan ook van blijvende waarde en is voor ons van zeer groot belang. Het leert ons veel melodieen keunen, zooals die omstreeks het midden der xix® eeuw in Fransch-Vlaanderen werkelijk werden gezongen. Valt de muzikale rhytbmus bier niet altijd met de taalmetriek te zamen. Thans ter Koninklijke Brusselsche bibliotheek berastend. (200). Das wordt de oude toonaard — een voornaam punt — waar het pas geefl, steeds geeerbiedigd. In 1879 gaven Lootens en Feys hunne hoogst verdienstelijke Chants populaires flamands in het licht. Een groot getal der honderd een en zestig door hen opgenomen bedenken hadden de uitgevers, voor Zuverlässige tekst en melodie aangeat, aan het wonderbare geheugen eener tachtigjarige dame te danken. Weer verliepen een twintigtal jaren, alvorens Jan Bols ons zijne keurige verzameling Honderd oude Vlaamsche liederen schonk. Thron, als oben wäre, ist in den avond van het Nederlansch volkslied, ist de stöcken tot het verzamelen der nog onder de asch smeulende vuursprankels gegeben. Een onzer verdienste-lijkste letterkundigen en tevens een onzer beste dichters, Pol de Hont, trok zich insgelijks de zaak ter harte en gaf, in de door hem of met zijn medevverking gestichte tijdschriften, menig oud liedeken uit. Anderen volgden hem 3, en reeds wordt een nieuwe omvangrijke bundel van oude liederen met de. melodieen aangekondig, door A. Blyau en M. Tasseel te leperen verzameld. Te oordeelen naar de proeven van hun werk, zal deze verzameling een nieuwe kostbare aanwinst zijn voor de studie van het oude Nederlandsche volkslied. Schijnt het bedeutet bete zijn gebleven in het Zuidea dan in het minder conservatieve Noofden s, en zijn de voor. Vig. Jaarg. ; — Ons volks- leven, Brecht, 1889 en vlg. jaarg. In Volkskunde, X (1897-1898). Men leest in de voorrede van het Nederlandsche Volksliederenboek van 0. De Lange, J.-G.-M. van Riemsdijk en D' G. Kalff, uitgave van de Maatschappij cc Tot nut van 't algemeen, » Amsterdam, 1896 : « Een oproep, door het hoofdbestuur in de meeste couranten van ons land geplaatst, waarin ieder werd verzocht, minder bekende fraaie nationale (Nederlandsche) liederen die nog heden gezongen worden, aan den secretaris der Coramissie toe te zenden, leverde niet veel op. » noemde buadels alle door Vlamingen verzameld, aan een Nederlander, aan D' G. Kalff, komt de eer toe het eerst de ieksten, door den drink of door de overlevering bewaard, met elkaar te hebben vergeleken, die te hebben saamgevat en toe-gelicht, en aldus, in zijn Lied in de middelweise, aan onze oade liederpoezie een duurzaam gedenkteeken te hebben opgericht. Ook den musicus komt dit uitstekend werk, bij eenonderzoek naar den tijd waarop sommige melodieen kunnen ontstaan zijn, menigmaal te stade. De Melodieen uit den volksmond opgevangen kunnen uit een verschillend oogpunt beschouwd worden, naarmate zij in verband staan met den Kerkzang of met den modernen toonaard. De zangwijzen tot den Kerkzang behoorende of van dezen aufstammende, zijn niet zeer talrijk, wanneer men die melodieen uitsluit welke eigenlijk dee! uitmaken van den kerkzang, als daar zijn de melodieen van vertalingen of navolgingen van kerkhymnen, zoals « Ave maris Stella, » — « Kyrie, magne Deus, » — « Te lucis ante terminum ^ss, » « Conditor alme siderum, » — « Jcsu, Salvator seculi, » — « Christe qui lux 3 » en een zeker getai andere van later tijd 4, dan toch een sprekend bewijs van den rechtstreekschen invloed der Kerkelijke melodieen op den volkszang. Hoe algemeen de zangwijze « Conditor » in gebruik was, hoe zeer deze op Nederlandsche liederen, en daaronder van de meest populaire, werd toegepast, hebben wij reeds vroeger aangetoond. Ook in de verzameling van de Coussemaker wordt zij aangetroffen s. Het kan dus geen verwondering baren, dat kerkelijke melodieen voor wereldlijke. Antwerpen, 1540. Zie Het prieel, Brugghe, 1609; — Theodotus, Kerk- en Geest, toj sanghen, Hertogenbosch, 1625, 1«» druk. Zie de hierna aangehaalde melodieen, ook te vinden bij de Cousse-maker, biz. 139, 312, 339, 356, 404. (202) liederen werden gebruikt. Zoo diende de melodie » Veni Creator » welke wij vroeger aanhaalden, ook voor het lied cc Het wasser een ooninc seer rijc van goet » (Die coning hinne van elfjaren), een stuk dat in zijn oorspronkelijken vorm tot de XV® eeuw behoort, en ook nog voor een kerstlied : Her-ders brengt melk ea zoe - tig beyd De verwantschap van de iastische Haleveijnsmelodie met den kerkzang hebben wij reeds aangetoond ^. De fraaie melodie: Ach Tjaa - ne, zey - de hy, Tjan - ne, Wae-rom en zing - de gy niet? enz. \ is ontstaan uit den iastischen maar tot den aeolischen overge-loopen modus, uit het 26® thema tot 3® geworden *. Een niet DE COUSSEMAKER, blz. 32. Zie blz. 49. 3 DE GOUSSEMAKER, t. a. p.. blz. 209. Zieblz. 55, 96-97enHl. ( 203) minder fraaie zestonige zangwijze staat in verband met hct 10® thema : ^Th rT-^'^'^ ^ f^^^^ Een Sou-daen had een doch-ter - tje, Zeer M"J^;Mr^ schoouTan groo-ten lo - ve; enz. <. Tot dit 10® thema, kunnen insgelijks de twee volgende melodieen gebracht worden, die thans nog in den volksmond voorlleven : £f:d=f^ En er viel een he-melsch dauw-ken Al op ^^ 4i Eine blühende mängerische Reise. Reise mängerische Reise. J. Boils, t. a.  