Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Zonder toevoeging van Tidoreesche gecommitteerden zou die tocht niet kunnen plaats hebben; men moest dus wachten totdat de zwevende troubelen wat bedaard zijn — want voegt hij er bij — wbij lieden die om dien oord bekend waren, werd het „volk algemeen voor onmenschelijk en onhandelbaar gehouden, wen die riet konden leven dan door rooven en stropen op hunne „uaburen, de zoogenaamde wilde Papoes.,» De rapporteurs bleken dus niet bekend te zijn geweest of zich te hebben laten inlichten over de opname van Salawati door de Geelviuk in 1705, die van Pieter Cornelisz. mede in dat jaar en anderen. Noch de kaart van de Geelvink, noch die van 1711, die in dat jaar naar Batavia werd gezonden , schijnen zij te hebben geraadpleegd. ! _In 1785 zond de Koning van Tidor een brief aan de vier bekende Papoesche Koningen, inhoudende een algemeen pardon wegens de voorheen begane geweldenarijen op de kust van Ceram, met last zich in het vervolg daarvan te onthouden. Met de over- brenging daarvan werd belast de bekende Senghadja van Patani, doch daar hij de reis niet had kunnen gewinnen, keerde hij on- verrichter zake terug, doch zij zou worden hervat. | 1 In 1730 waren te Ternate o. a. de volgende kaarten aanwezig: 4 van de Molukken of Groote Oost. 1 Generale kaart van de Molukken, strekkende om de Zuid en om de Oost langs Nieuw-Guinea, en om de West over de kust van Celebes, en om de Noord tot de Magindanaosche eilanden. 1 Generale kaart van de kust van Halmaheira. 1 Van de Papoesche eilanden, groot bestek, 266 DE REIZEN NAAR DE De Senghadja had intusschen zijne afgevaardigden naar Tidor met het jaarlijksche tribuut van slaven , karet, enz. gezonden , zoo- dat het scheen hij zich nu binnen de palen van de vereischte gehoorzaamheid wilde houden. !. De reeds voor eenige jaren bepaalde reis naar Salawati zou eindelijk in het volgende jaar (1786) hebben plaats gehad; er was daartoe reeds een jacht bestemd, ofschoon men nog niet wist of de Koning van Tidor eenige zijner gecommitteerden zou willen medezenden, doch alweder kwam er een kink in de kabel, en werd de tocht tot het volgende jaar verschoven. 2 $ 12. Jan Oordwyn Sandbergen en Gerrard Hendrik Duvel. 1737. Den 24sten Augustus 1787 werd eindelijk de Instructie vast- gesteld voor den Luitenant Jan Oortwyn Sandbergen en den Boekhouder Gerrard Hendrik Duvel, die met de Hoeker de Snuffelaar, de chaloup de Ondank en de pantjalang de Zijdeteelt naar Salawati zouden stevenen en het Moluksche vaarwater bekrui- sen. Hun werd vooral aanbevolen den tocht geheim te houden en aan niemand ter wereld daarvan eenige opening te doen; en zoo de medegaande gecommitteerden van den Koning van Tidor, de Kimalaha Driesje en de schrijver Badhaar, tot dekking van "3 Compagnies-vaartuigen en dienaren met gezag, respect en autoriteit van hunnen Koning, voor alle onheilen en rampen, die hun op het rferocer eiland Salawati zouden kunnen over- komen, hun vroegen, tot wat einde de tocht geschiedde , moesten zij hun, om allen argwaan te benemen, zien in te prenten, dat het alleen geschiedde om Salawati in kaart te brengen en tot het opsporen van eenige Bajouwlauwers, die met verscheiden vaar- tuigen hier en daar in dat vaarwater rondzwierven, en de vrienden en bondgenooten van de Comp. allerwege op eene verradelijke wijze overvielen, vermoordden en beroofden. De medegegeven gecommitteerden moesten met beleefdheid behandeld worden, in de kajuit logeren, en zich wel van eten en drinken voorzien; tevens moesten zij trachten hunne vriend- schap te winnen, opdat zij geen redenen zouden hebben om bij terugkomst zich over hen te beklagen. 1 Brief van Ternate aan de H. R. van 20 September 1735. 2 Als voren, van 22 September 1736, PAPORSCHE BILANDEN. 967 Vooral moesten zij omzichtig zijn bij het landen op Salawati ; zij wisten dat het volk aldaar bekend stond voor wreed en moorddadig, vooral wanneer het om een goeden buit te doen was; door het afloopen van een aantal vaartuigen hadden zij daarvan meermalen bewijzen gegeven. Hoewel zij nu daar- voor wel niet behoefden te vreezen, omdat zij gecommitteerden aan boord hadden en de Koning hunne aanstaande komst reeds had laten bekend maken, en dus de vrees voor straf hen daar- van wel zou terughouden, bracht de voorzichtigheid echter mede, dat zij altijd op hunne hoede moesten wezen en in staat om alle verrassingen en aanvallen te voorkomen en krachtdadig tegen te gaan. Zij moesten niet landen dan in gezelschap van de gecommit- teerden of wel hen voorafzenden om kennis van hunne komst te geven. Waren zij aan wal, dan zouden zij in het geheim en met alle om- en voorzichtigheid trachten te weten te komen, of aldaar of op andere Papoesche eilanden geen Spanjaarden of Europeanen handel dreven of possessie hadden genomen; voorts of er in die eilanden ook specerijen groeiden, zij moesten ook onderzoeken dén aard en inborst, de zeden, gebruiken en ge- woonten van die woeste volken; hunne gevoelens, wat zij aan- baden en hoe dat zij zich geneerden, welke vaart en trafieken zij hadden, en wat hun bedrijf was; wat het land voortbracht, enz. Van alle deze vragen en daarop bekomen inlichtingen moes- ten zij nauwkeurig aanteekening houden. Nog werd hun aanbevolen om niet alleen door den kaarten- maker Martinus van der Vreeke — die hun tot dat einde werd medegegeven , — whet eiland accuraat te laten afpeilen en zoo- „danig naar het compas in kaart te laten leggen, maar ook „daarbij bekend te doen stellen de havens en dieptens.s Verder volgen nog eenige algemeene bepalingen, zooals soldaat- en zeemanschap te gebruiken, goede orde en dicipline te houden, de openbare gebeden niet te verzuimen, enz. ! Ofschoon in het hier te voren aangehaalde werk #'s Comp. regt op de Groote Oost» op bladzijde 63 voorkomt, dat deze tocht wel afliep, en dat men er wel werd ontvangen, met verzoek aan de onzen om jaarlijks terug te komen, ter inruiling van karet, ! Brief van Ternate aan de H. R. van 24 September AIN. 968 DE REIZEN NAAR DE paarlemoerschelpen, amber, slaven, enz., bleek ons echter uit het door de bedienden aangehouden dagregister en ingezonden rapport aan de regeering te Ternate, dat de uitslag niet slechts verre van gunstig geweest, maar gehecl als mislukt is te beschouwen. Uit beide die uitvoerige stukken zijn wij in de gelegenheid dit ons gevoelen te staven. ! Den 25sten Augustus 1737 verlieten de genoemde vaartuigen de reede van Ternate, en na op Tidor de gecommitteerden te hebben afgehaald, werd de koers direct naar Salawati gezet, doch zij bevonden zich op den 14den October door verschillende omstandigheden, in plaats van het land van Salawati te zien, zoo verre door den stroom om de Z. O. gezet, dat zij niet alleen den wal van Nieuw-Guinea pvoor de neus hadden, maar ook ngeheel buiten de kaart hun boekje kwijt waren.» 2 De Opperhoofden zouden nu den daarvoor medegegeven kaarten- maker Martinus van der Veeke gebruiken, om zoolemg als zij langs die kust zeilden, het land en de strekkmg er van in een afzonderlijke kaart te leggen, toen zij moesten vernemen, „dat die borst niet wel bij zijn zinnen en niet in staat was om niets goeds te bewerkstelligen.» Zij vonden echter goed er de proef van te nemen, doch de Stuurman de Geus, die niet alleen een bekwaam zeeman, maar ook een goed teekenaar was, werd gelast zijn werk te surveilleren, dat dan ook ten uitvoer werd gebracht. 3 Den volgenden dag deed de Ondank sein van een vaartuig te zien, dat onder den wal heen en weder schoof. Men besloot met de drie schuiten, met de witte vlag voorop en vergezeld van de gecommitteerden , derwaarts te varen en te zien of de gecommitteerden met hen in gesprek zouden kunnen komen, en tevens te weten te komen, waar zij waren; zij waren zeer verwonderd toen zij den wal naderden, te zien, dat het vaar tuig in een stuk drijfland met afgekapte sagoe-boomen ver- anderde. Daar zij nu bijna den wal hadden bereikt, besloten zij dien aan te doen, om te zien of er drinkwater te bekomen was. Zij bevonden het een groote vlakte of zandstrand te wezen van wel tenten ' Deze stukken werden bij Missive van den Oden Augustus 4739, van het Bestuur van Ternate aan de H. R. gezonden. 2 's Compagnies kaart al ten cinde. (Dagregister). 3 Deze kaart is niet aanwerig. PAPOESCHE EILANDEN. 969 drie mijlen lang en een halve mijl breed; en daar het laag water was, werden de roeiers gelast bij het wassen van het water zoo na mogelijk den wal te zoeken, om in geval van onraad zoo spoedig doenlijk te kunnen terugkeeren. Zij wandelden strand- waarts op naar het geboomte, bestaande in sagoe of (in) klapper- boomen, waarbij zij ook een rivier vonden met zoet water. Toch durfden zij zich in het bosch niet wagen om eenige klappers te plukken, vermits zij een menigte betredene paden, versch gekapte sagoeboomen en jonge klapperdoppen bespeurden. Zij vermoedden hieruit, dat hier niet alleen volk woonde, maar dat er ook groote negorijen moesten wezen. Na eenigen tijd te hebben rondgewandeld, en nadat het water hooger was geworden dan zij gedacht hadden, terwijl de schuiten door een zandbank verhinderd werden om in hunne nabijheid te komen, keerden zij tot aan de knieën in het water loopende naar de schuiten terug. Toen een hunner omzag of de jongens, die wat kleiner en dus tot over het midden door het water moesten baden, wel mede konden komen , zag hij meer volk dan hij meende bij zich te moeten hebben. Toen de anderen dit ook bemerkten, zag men tevens, dat de inlanders reeds bezig waren om met pijlen en assagaaien naar het achterste volk te werpen. Daar het niet raadzaam was, dat allen terugkeerden, daar men nog zoo verre van de schuiten was en het volk met moeite hun geweer konden gebruiken, gaf de Tidoreesche schrijver zijn kris aan een zijner oppassers, ging bezijden af naar hen toe en riep hun toe hunne wapenen af te leggen, dat het ‘es Comp. dienaren en zij de gecommitteerden van den Koning van Tidor waren. Doch „zij kenden geen Comp. noch Koning, zoodat men zich haastte om in de schuiten te komen en naar boord terug te keeren, waar zij des avonds ten 9 uren aankwamen, „met het voornemen van niet wederom naar den wal te gaan wvoor en aleer zij wisten, waar en bij wat volkeren zij waren.» Eindelijk kwamen zij den 29sten October achter het eiland Galewo ter reede van Salawati op drie vademen water ten anker. Hoewel zij eenige vaartuigen onder den wal zagen liggen, en er op herhaaldelijk gedane seinschoten niemand aan boord kwam, zond men de gecommitteerden in gezelschap van den Onderstuurman Willem : Denik en den taalkundigen jongeling Coenraad Buykhuysen naar de negorij Mara om hunne aankomst aldaar bekend te maken. Tot meerder luister gaf meu hun op verzoek nog mede twee militairen met hun vole gewest, ber 970 DE REIZEN NAAR DS nevens eenigen drank om met den Koning en zijne Bobatos mop onze gezondheid eens te kunnen drinken.» Verder werd nog afgesproken, dat zij, zoo zij aan den wal wel ontvangen werden, drie, doch, zoo dit niet ‘t geval was, één snaphaanschot zouden laten doen, en wanneer eenige Hoofden met hen terugkeerden, alsdan tweemaal zouden laten schieten en een witte vleugel waaien. Des middags ten 2 ure hoorde men twee schoten, waarop kort daarna de schuit terugkeerde met een roreho, die een wit vlaggetje van top liet waaien en waarin de Kimalaha Meauw zich bevond, die aan boord komende minzaam ontvangen en op een kopje thee en een pinang werd onthaald. De gecommitteerden rapporteerden , dat zij buiten de Prinses — die aan de Opperhoofden hare groeten liet doen — niemand der Hoofden hadden ontmoet, dan den Kimalaha Meauw; de Kroonprins Abdoel benevens eenige der Bobatos waren voor eenige dagen naar Tidor vertrokken, om uit handen van den Koning de Koninklijke waardigheid te ontvangen. Hij had ge- durende zijn afwezen het gezag in handen van den Opperpriester of Iman gelaten, en deze was ter verrichting van eenige zaken naar Misool geschept, maar in negen of tien dagen werd hij terug verwacht en nu waren de onderdanen bevreesd om aan boord te komen. | De Opperhoofden gaven hierover hunne verwondering te kennen, daar zij toch verwittigd waren dat zij daar zouden komen, waarop de gecominitteerden antwoordden, dat ook zij hierover waren verwonderd, tenzij de communicatie te lang geleden was en de Kroonprins in den waan verkeerde, dat er in dit jaar niets van zoude komen. De Kimalaha werd gevraagd, hoe lang dit wel was geleden, en wie vanwege den Koning van Tidor daar was geweest, „welken zwartmaker (wien) den tulband reeds op „het eene oor begon te staan, door het innemen van de vogt rondborstig verklaarde daarvan niets te weten of gehoord te hebben. Op de nadere vraag aan hem gedaan, waar zich de Goegoegoe en de Kapitein-Laut ophielden, antwoordde hij, dat de eerste wegens eenige oneenigheden met den Kroonprins Abdoel zich mede had verwijderd, doch dat de Kapitein-Laut Arbay in zijne negorij was. Op de vraag, waarom hij dan niet volgens vroeger gebruik aan boord was gekomen of wel iemand van zijnentwege had ge- zonden , gaf hij ten antwoord, dat het hem onbekend was; hij was wellicht uit visschen of naar elders vertrokken, PAPOESCHE BILANDEN. 271 Men beraadslaagde nu met de Gecommitteerden of het, bij de afwezigheid der voornaamste Hoofden, niet raadzaam was naar de negorij van Arbay te varen, om hem met de koinst van ’s Comps. vaartuigen bekend te maken en te verzoeken of hij de goedheid wilde hebben aan boord te komen. De Gecommitteerden gaven te kennen dat zij zich derwaarts wilden begeven, doch niet met de Comps. schuit, maar met de prauw van den Kimnalaha, en dat zij niemand begeerden mede te nemen dan de twee militairen en - den tolk Buykhuysen. Ondertusschen hadden de glaasjes niet ledig gestaan, zoodat de Kimalaha Meouw rijkelijk de hoogte kreeg, die daarop („wel quaesier) in vertrouwen aan Duvel zijne vreugde over hunne komst te kennen gaf en tevens dat de Comp. jaarlijks vaartuigen derwaarts behoorde te zenden, en dat zij alsdan nooit iets aan de Cerammers — die er veel kwamen — zoude ver- koopen. Men bedankte hem voor deze gulhartige verklaring, en vroeg hem welke zaken hier te verhandelen vielen, ‘t geen hij beant- woordde met te zeggen dat dit bestond in karet, paarlemoer- schelpen, amber de gris en slaven; landwaarts in kwam ook goud voor, maar dit werd voor den Koning van Tidor bewaard, Dit antwoord beviel geenszins aan den Tidoreschen schrijver Badjaar, die in de Papoesche taal den Kimalaha daarover be- rispte en tegen de Opperhoofden al lachende zeide: „de Kimalaha is dronken, geloof deze praatjes niet, hij weet niet wat hij zegt; „waarop de Kimalaha luidkeels uitriep: »Salamat „Compania, beta mauw matti per Compania, maski ieni Orang wbilang sama Radja Tidore!n dat is: vlang leve de Compagnie, wik wil voor dezelve sterven, het kan mij niet scheelen, al zegt „gijlieden het ook aan den koning van Tidor!» Zij — de Opperhoofden — lieten dit onopgemerkt voorbij- gaan, en vroegen aan den Kimalaha of hij niet eenige verver- schingen voor hen had. Hij beloofde hun dat hij den volgenden morgen hoenders, eieren en visch zou bezorgen; daarentegen verzocht hij hun om een kleedje; ! dan zouden zij eens zien wat hij naderhand zoude doen; het kleedje werd hem daarop gegeven. Ten 4 uren in den namiddag vertrok hij met de Gecommit- teerden, benevens Buykhuysen en de twee militairen naar de negorij van den Kapitein-Laut Arbay, vanwaar zij tegen 8 uren ' Stuk lijwaat. 3e Volgr. X. AR 979 DE REIZEN NAAR DE aan boord terugkwamen. Doch den Kapitein-Laut hadden zij niet aangetroffen ; hij was naar eenige zijner onderhoorige negorijen gegaan; zijne vrouw zou cen prauw zenden, om hem van hunne komst kennis te geven, maar wanneer die terug zou wezen , wist zij niet te beloven, daar zij niet wist op wat plaats hij te vinden of aan te treffen zou zijn. In de negorij hadden zij gevonden den Kapitein-Laut van Waigioe en den Sahoehie van Gebe, Kidiri genaamd, die volgens hun voorgeven twee dagen geleden aldaar waren gekomen. De Gecommitteerden gelastten hen van : 's Koningswege niet te vertrekken, maar de terugkomst van den Kapitein-Laut af te wachten en alsdan met hem aan boord te komen, vermits zij een brief aan den Koning hadden, die hen mede aanging en alsdan zoude gelezen worden, hetgeen zij beloofden te zullen nakomen. Men vroeg aan de Gecommitteerden waar ‘de Kimalaha Meauw was; zij beantwoordden dit met te zeggen dat hij dronken in de prauw lag te slapen. Doch Buykhuysen wist te zeggen, dat de Tidoresche schrijver Badjaar op de vaart naar de negorij steeds op hem had geknord en gemord, omdat hij zoo vrij uit de borst tegen hen had gesproken , zoodat hij vermoedde dat de Kimalaha bang was om over te komen. De Opperhoofden lieten hiervan aan de Gecommitteerden niets merken, „maar het deed ons,» zeggen zij, „vooreerst schijnen „dat men zich op de Tidorezen weinig betrouwen kon en men when niets meer moest zeggen dan behoorden te weten. Buykhuysen deelde aan de Opperhoofden nog mede , dat dicht bij de negorij van den Kapitein-Laut twee Ceramsche gontings lagen, op een waarvan hij met den schrijver Badjaar was over: gegaan en gezien had, dat de Opperhoofden van dat vaartuig aan Badjaar twee stukken wit lijwaat hadden vereerd, om reden, zooals hij had kunnen bemerken, dat zij daar, zonder pas van den Koning van Tidor, in stilte tot het verhandelen van eenige goederen waren gekomen. Toen nu ook de Gecommitteerden van de komst van de twee Ceramsche vaartuigen repten, terwijl zij van de Hoofden twee stukken Salempoeris, volgens de gewoonte van het land , voor tol hadden bekomen, werden zij daarmede geluk gewenscht en er werd verder overheen gepraat, o.a. wat zij daar kwamen doen, sn van welke negorij zij waren, enz. Op het laatste wisten zij ant te antwoorden, doch op het eerste zeiden zij dat zij kwamen .sagoe te ruilen, die zij wederom op Banda verkochten. De Hoofden hadden hun heloofd dat zij den volgenden dag PAPOESOHE BILANDEN. 973 aan boord zouden komen, om hun drinkwater te brengen. De Kimalaha Meauw noch een van zijn volk kwam over; het scheepsvolk zeide dat het volk bang was, nu hun Hoofd sliep en dronken was. De prauw schepte weder naar den wal, nadat aan de roeiers eenig tabak was vereerd. Den anderen dag (den Slsten) kwam in een schepprauw de op Salawati woonachtige Tidorees Salamat aan boord, die de groete kwam overbrengen van de vrouw van den Kapitein-Tsaut Arbay, met het bericht dat zij dep vorigen nacht een prauw liad afgezonden om haar man op te zoeken, doch dat zij niet wist wanneer hij zou terugkomen. Men vroeg aan Salamat of “men intusschen geen water en ververschingen zou kunnen bekomen; hij wist dit niet , doch zou het aan de Princes vragen. Met deze prauw waren ook de Hoofden der he'de Ceramsche prauwen mede gekomen; men vroeg hun naar hunne namen, van waar zij kwamen, hoe sterk zij waren bemand en waar hun pas was: waarop zij antwoordden, Soeroeang en Maas genaamd, met vijftig koppen bemand en van Ceram-Laut gekomen te zijn om aldaar sagoe te ruilen tegen lijwaat, koralen en parangs. Lij wisten van geen pas, zij hadden dien niet noodig omdat zij en de gezamenlijke bevolking van Ceram-Laut evenzeer onder- danen van den Koning van Tidor waren als de Salawatiërs, die ook dagelijks op Ceram handelden en derhalve altijd zonder pas heen en weder voeren. Men beautwoordde dit met hun te zeggen, dat zij wel wisten dat de Comp. jaarlijks de geheele Molukken liet bekruisen, en al degenen die zonder pas voeren als vreemde zwervers en zeeschuimers opgebracht, en hunne goederen geconfiskeerd en verbeurd verklaard werden, behalve nog dat de Koning, hun Heer en meester daardoor — particuliere vaart en lorrendraaijerij — in zijn recht en tribuut verkort werd. Zij zwegen hierop stil, doch de gecommitteerde schrijver Badjaar vooral nam het woord voor hen op en zeide, dat noch deze Koning noch vier zijner voorzaten dit ooit hadden verboden, maar bijal- dien zij wilden varen op Amboina, Banda of elders waar de Comp. eenige bezitting had, waren zij verplicht eerst naar Tidor te stevenen en daar aan den Koning een pas te verzoeken. Met dit gezegde van Badjaar moesten de onzen zich wel te- vreden houden, omdat zij wel konden bemerken, dat hij de Cerammers wilde beschermen en de oorzaak daarvan te zoeken was in het ontvangen lijwaat. Men gaf hun slechts te kennen 974 DE REIZEN NAAR DE dat zij dit niet hadden geweten en daarnaar zoo maar eens wdiscoursgewijze hadden gevraagd.» Nadat zij met een rsoopjer en wat tabak waren onthaald, vertrokken zij weder naar den wal. Dewijl het drinkwater dagelijks begon te vermindereft en er niemand aan boord verscheen, sloeg men de Gecommitteerden voor of het niet raadzaam was, dat men eens naar den wal ging, om te zien, zoo al geen ververschingen, dan ten minste water te bekomen. Deze stemden hierin toe, zoodat den volgenden dag de Opper- hoofden benevens de Kimalaha Driesje en eenige soldaten naar de negorij Mara roeiden. Badjaar bleef aan boord om, bijaldien er iemand vanwege den Kapitein-Laut verscheen , een hunner aan- wezig was om met hem te kunnen spreken. Bij de negorij komende, vonden zij het strand, op het geblaas van een hoorn, in een oogenblik vol van Inlanders, allen gewapend met assagaaien, pijl en boog, doch die op het toeroepen van den Kimalaha gedeeltelijk zich weder verwijderden. Aan een van steen op el- kander gestapeld en als een gemetseld hoofd werden zij door den Kimalaha Meauw benevens eenige andere bedienden van de Koningin op eene beleefde wijze ontvangen, en witgenoodigd buiten de woning op een van bamboes gemaakte bank of diggo diggo met een matje overdekt te gaan zitten. Door een van de hovelingen lieten zij naar de gezondheid van de Koningin ver- nemen en haar bekend maken, dat zij alleen kwamen om water te halen en te verzoeken, dat zij hare onderdanen geliefde te gelasten om te gaan visschen, en ze hun benevens eenige andere mondbehoeften voor geld of goed aan boord te brengen, Hierop werd geantwoord, dat, daar zij gedurende de af- wezigheid van haren echtgenoot onder de voogdij van den Iman stond, en ook deze niet aanwezig was, zij niets te zeggen of te gelasten had; doch zij zou laten verbieden dat hun door haar volk eenig leed werd aangedaan. De Opperhoofden vernamen tevens dat er in de negorij geen water was dan in kleine putjes, waaruit het met klapperdoppen werd geschept en waaruit in het geheel niet één aam te bekomen was; het was daarenboven wit van de salpeter; doch verder landwaarts in was goed drink- water te krijgen. Men vroeg nu aan hunnen collega Driesje wat hun nu te doen stond. Het scheen dat men van dag tot dag werd opgehouden, men was daar zondoende er slimmer aan toe dan in volle zee; ss PAPORSCHE EILANDEN. 275 zij konden hen wel zoolang ophouden dat er geen water meer aan boord was en wat zou daarvan ’t gevolg zijn? En bovendien , wat zou de regeering op Ternate bij hunne terugkomst wel zeggen, dat de dienaren der Comp. zoo waren teleurgesteld zonder iets te hebben uitgericht, geheel in strijd met de door den Koning van Tidor gedane beloften. Driesje hernam hierop, dat hij zelf niet wist hoe hij het had; hij achtte het ongeraden vertrouwen op den Inlander te. stellen, of volk in het bosch te zenden om water te halen, waar geen Opperhoofden aanwezig waren. Flet kwam hem raadzamer voor geduld te oefenen totdat de Kapitein-Laut terug was, en hij twijfelde niet of zij zouden van alles worden voorzien. Men was zeer verwonderd dat de Kimalaha Meauw, die een paar dagen vroeger zooveel ophef had gemaakt, thaus zoo weinig had in te brengen; want toen men hem nu vroeg, dat hij volgens zijne belofte eenige ververschingen aan hen zoude verkoopen , gaf hij daarop ten antwoord, dat, zoolang de Koning afwezig was, geen Inlander aan boord durfde komen, ja zelfs wat meer was geen klapper van den boom durfde te laten halen. »Maar kort ndaarna een soopje of drie tot dien einde medegenomen en in zijn „maag hebbende, begou (hij) weder tot de gewone openhartigheid nte komen.” Hij verklaarde dat er wel mondkost en water was te verkrijgen, maar dat hij niets durfde zeggen of doen, omdat hij bang was voor de Tidorezen, en wel voornamelijk voor den schrijver Badjaar, die hem had gedreigd met den Koning van Tidor. Intusschen was hun uit naam van de Princes een kabilang 1 met oude pinang en gedroogde siri gebracht, voor welke beleefd - heid men haar liet bedanken, terwijl men de kabilang terugzond overdekt met een stuk chite tot een geschenk; en om de Inlan- ders aan te moedigen tot het aan boord brengen van mondkost , werd ook hun een partij tabak en koralen, waarop zij zeer verzot schenen te zijn, vereerd. Men beloofde hun, indien zij dit wilden doen, hun alles te zullen geven wat zij begeerden, ‘t geen zij eindelijk aannamen. Doch voor het oogenblik moesten onze Opper- hoofden, zonder water noch brandhout te hebben bekomen, naar boord terug keeren. Men beraadslaagde den volgeuden morgen met de Gecommit- teerden of het, daar het gebrek aan water begon toe te nemen , ' Ook Kambilang genoemd, 276 DR REIZEN NAAR DE niet raadzaam was, dat een van hen met de schuit en ledige vaten zich naar de negorij van den Kapitein-Laut begaf om die te vullen, daar zijn vrouw toch wel zooveel macht zoude hebben om in zijne afwezigheid dit te zullen toelaten, Doch zij waren hiertoe niet te bewegen; allerlei uitvluchten zochten zij daartegen, o. a.: dat de Inlander niet te vertrouwen was, en daardoor bevreesd dat aan het volk eenig ongemak overkwam, te meer omdat de Koning Abdoel met den Kapitein-Laut in oorlog leefde, en dat het derhalve beter was te wachten totdat men den Kapitein-Jsaut had gesproken. Deze was in dien nacht teruggekomen, doch — zooals Salamat, die deze tijding aan boord bracht, zeide — bevreesd om vooralsnog aan boord te komen, daar hij vermeende dat zij alleen waren gekomen om hem gevangen te nemen, uithoofde van zijn onmin met Abdoel, die mogelijk over hem had geklaagd. Hij verzocht dus dat Badjaar alleen bij hem aan wal mocht komen, rom zijn hart te verligten, „hetwelk ons in rare gedachten bracht doch niet liete blijken. Men stond hem zijn verzoek toe en gaf aan Badjaar tot zijn geleider mede den tolk Coenraad Buykhuysen. Een flesch arak voor den Kapitein-lsaut, om op hunne gezondheid te drinken, werd aan hem mede ter hand gesteld, Salawat werd op een soopje onthaald en vertrok met de ge- noemde personen naar den wal. Des avonds ten 8 uur kwamen zij weder aan boord , met het bericht dat de Kapitein-Laut zthans welgemoed wasr, vele groeten liet doen en de verzekering liet geven, dat hij den vol- genden dag aan boord zou komen om hen af te halen. En om te meer luister aan zijne komst bij te zetten, zouden de Kapitein- Laut, van Waigioe en Sahochie van de negorij Gebe — omdat er anders geen Hoofden daar waren —- mede komen om den brief van den Koning te hooren voorlezen eu hunne orders af te wachten „met veel dergelijke complimenten van welmeenendheid wmeer, doch:onder anderen verzeld van een múár.r En dat mits was dat, zoo hij hen kwam afhalen, niet meer dan twee mili- tairen als hunne oppassers zouden mogen inedenemen , ten einde, zoo hij zeide, zijne onderdanen geen vrees aan te.jagen. Hoewel dit hun vreemd voorkwam, omdat het volk niet te vertrouwen was, liet men er niets van blijken. Het volk uit de prauw werd met een soopje cn wat tabak vereerd, waarover zij zoo verheugd waren dat zij de Snuffelaar drie malen rondschepten en naar wal "orden, PAPOESOHE EILANDEN. 277 De Opperhoofden waren nu in de blijde verwachting dat zij eindelijk water zouden bekomen, en een begin zouden kunnen maken met de zaken , waarvoor zij waren gekomen. Doch die verwachting bleek ijdel geweest te zijn. Terwijl men den volgenden morgen aan boord bezig was alles gereed te maken om den Kapitein-Laut te ontvangen, zag men omstreeks negen uren een groote corra- corra vlustig met vlaggen voorzien van de negorij in het vaar- watery, maar in plaats dat zij naar boord voer, zag men ze onder den wal langs en naar den Oosthoek van het land roeien. Dit voorspelde de Tidorezen en hun niet veel goeds, dewijl zij veron- derstelden, dat de Kapitem-Laut van Waigioe alléén , dan wel de Kapitein-Laut Arbay „met hem eschappeerde en de vlucht namen.» Ten einde hiervan zekerheid te bekomen, zond men den schrijver Badjaar naar de negorij, om, zoo hij den Kapitem-Laut mocht ontmoeten, hem den brief van de Comp. te laten zien en hare goede meening omtrent hem bekend te maken. Mocht hij niet wel gemutst 2ijn of een kwalijk opgevatte vrees koesteren , dan zoude hij hem ernstig de onheilen en straffen voorhouden die hij zich daardoor op den hals zou halen. Doch zij waren daartoe niet te bewegen geweest, bevreesd dat men hem aan boord zoude houden en naar Tidor overbrengen, zooals de Tidorezen hem vroeger eens als een gevangene naar Patani hadden weggevoerd. Ook de Kapitein-Laut van Waigioe en den Sahoehie van Gebe hadden hem afgeraden naar boord te gaan; deze beiden waren daarom dan ook dien morgen ver- trokken zonder den brief van Tidor te willen hooren lezen. De schrijver Badjaar, evenals de kwartiermeester die hem aan wal had gebracht, verhaalde aan de Opperhoofden, dat zij hadden opgemerkt dat de negorij met eene drie dubbele rei van palissaden was afgepaggerd en waarmede men nog bezig was; er bleef slechts zooveel ruimte open dat de schuit daar maar even kon doordrijven. Toen zij aan die opening kwamen, waren zij door een menigte prauwep op- en aangehouden, totdat de schuit ouderzocht was B78 DE REIZEN NAAR DE en men aan den Kapitein-Laut daarvan kennis had gegeven, die daarop bevel had gegeven om door te kunnen gaan. De Ceramsche prauwen lagen achter de palisadering voor het huis van den Kapitein-Laut, en toen zij diens huis binnentraden, vonden zij daarin een menigte gewapende Inlanders. Goede raad was duur; aan den eenen kant gebrek aan drink- water en aan de andere zijde het vooruitzicht, dat de aan hen opgedragen commissie vruchteloos zoude afloopen. Na over een en ander met de Gecommitteerden en de Gezag- voerders der vaartuigen te hebben overwogen, besloot men den volgenden morgen de schuiten naar het op een mijl afstands van hen gelegen eiland Espan te zenden, om te zien of daar water was te bekomen, zooals hun door de Inlanders was verzekerd, en daarna te zien of de Kapitein-Laut tot andere gedachten zou komen, en zoo niet dan de terugreis naar Ternate aan te nemen. Het zenden van de schuiten naar Espan liep vruchteloos af; er was geen water te vinden. Men besloot dethalve, „omdat (zij) wvan allen opgehouden en van Herodus naar Pilatus gewezen wwierdeny zoo spoedig doenlijk de ankers te lichten en den steven naar het hooge land van Batanta te wenden en daar water in te nemen. Doch om niets onbeproefd te laten zou meu nag eens en voor het laatst een vaartuig naar de negorij zenden, „om ‘pte zien of men de Kapitein-Laut niet tot andere zinnen kon „brengen”, waartoe de Kimalaha Driesje, een der gecommitteerden, zieh vrijwillig aanbood en met den tolk Coenraad derwaarts roeide. De Kimalaha keerde des avonds naar boord terug, vergezeld van cen boodschapper van den Kapitein-Laut, met het voor hen zoo belangrijke bericht, dat hij na lang en breed met hein over de reden van hunne komst aldaar te hebben gesproken , eindelijk niet alleen genegen was hen den volgenden morgen te laten afhalen, maar ook van brandhout en water te voorzien. Hij (Kapitein-Laut) scheen het bijzonder te hebben voorzien op den schrijver Badjaar, zonder daarvoor de reden te kunnen zeggen; dit ging zoover dat, toen zij aan den ingang van de bepaggering opgehouden en bij den Kapitein-Laut aangediend werden, deze hun had laten weten, dat, indien de schrijver in de schuit was, deze onmiddellijk kon terugkeeren, doch de Kimalaha kon binnen komen. ! ' Toen de boodschapper des avonds weder naar den wal ging, verzocht de Kimalaha uit naam van den Kapitein-Laut, dat de tolk Coenraad met kem mocht terugkeeren en bij hem overnachten »om zijn hart wat d PAPOESCHE EILANDEN. 279 Ingevolge zijne belofte het de Kapitein-Laut de Opperhoufden met de gecommitteerden den volgenden morgen door zijn schoon- zoon den Joujouw of Goegoegoe afhalen en aan zijne woning brengen. Zij vonden de negorij tusschen twee lalary bosschen, in eene zoute en geheel modderige rivier op hooge palen. en genoegzaam door de natuur aan drie zijden ontoegankelijk, en van voren op een pistoolschot van de huizen, met drie reien palissaden — zooals reeds is gezegd — versterkt, terwijl de rivier aldaar zoo ondiep was dat de schuit wel een voet diep door de modder met riemen en stokken moest voortgeduwd worden. Hier werden zij wel ontvangen, nadat alvorens de Goegoegoe vooruit was geschept om hunne komst bekend te maken en zij zoolang aan de opening hadden moeten blijven wachten. Hoewel op eene minnelijke, doch vreesachtige wijze ontvangen, werden zij tot zitten genoodigd op banken, die van planken, op de uiteinden op kisten en blokken rustende, waren gemaakt en die rondom met roode caricam (lijwaat) waren overdekt. Het huis, dat redelijk groot was, vond men opgepropt met gewapende Inlanders, allen op eene zeldzame wijze met koperen ringen, koralen, bamboes enz. door neus en ooren toegetakeld. Nadat men eenige oogenblikken had gezeten, gaven de Opper- hoofden hem hunne verwondering te kennen van niet in persoon aan boord te zijn gekomen, maar hen zoovele dagen te hebben laten wachten zonder zich in het minst om de Comp. of des Konings gecommitteerden te bekreunen; dat hij meer vertrouwen op de Comp. had behooren te hebben, uit aanmerking van de weldaden die hij van de regeering van Ternate, onder het bestuur van den Gouverneur Pielat, bij zijn aanwezen aldaar had genoten en nog dagelijks genoot; en dat deze bezending met geen ander oogmerk geschiedde, dan alleen om die landen (Salawati) af te peilen en in eene nauwkeurige kaart te brengen, om daardoor met zooveel te meer zekerheid de gangen te kunnen nasporen van eenige te zamen yerotte Badjoelouwers, die met verscheiden vaartuigen deze vaarwaters doorzwierven, en de vrienden , bondgenooten der Comp., allerwegen, zonder onder- scheid, op eene verraderlijke wijze overvielen, vermoordden en te verlichten»; aan dit verzoek werd voldaan en deelde de Kapitein-Laut hem het een en ander mede, dat hij aan de Opperhoofden moest mede- deelen buiten weten van de Tidoresche gecommitteerden. 280 DE REIZEN NAAR DB van hunne bezittingen beroofden. Tot het bereiken van het voor- gestelde doel had de Koning van Tidor wel willen medewerken, door hun mede te geven de Gecommitteerden, den Kimalaha Driesje en den Djoeroe toelis Badjaar, benevens een brief, om daardoor zooveel te meer hulp van den inlander, als zijne onderdanen , te genieten. Hierop werd de brief aan den Kapitein-Laut overhandigd; hij nam dien aan en bracht hem met beide handen tot aan zijn voorhoofd, waarna hij dien aan den Djoeroe toelis weder ter hand stelde, die hem tweemalen duidelijk voorlas. De Kapitein-Laut beantwoordde het voorgelezene sniet anders dan walleen met het woordje baik-baik (zeer goed).7 Ondertusschen liet men de glazen lustig rondgaan, en bij iederen dronk, zooals op den Gouverneur-Generaal , de Raden van Indië, de Regeering van Ternate, den Koning van Tidor, enz. werden door de medegebrachte soldaten drie charges uit, het geweer gedaan, die door den Kapitein-Laut met drie schoten uit zijne bassen, die achter zijn huis geplaatst waren, werden beantwoord. De Kapitein-Laut hield rpzich wijders geheel stil, latende „zijn oogen continueel rondgaan.» Men verzocht hem dat hij hun voor geld en goede woorden behulpzaam wilde wezen in het bekomen van ververschingen voor het volk, en hun tevens een goede plaats laten aanwijzen waar zij water konden halen, waarvoor hij beloofde te zullen zorgen. Men vroeg hem of hij de Badjoelouwers of andere zwervers daar ook had gezien en wat zij úitvoerden; het antwoord hierop was, dat hij noch van die noch van andere vreemde volkeren ooit had vernomen, dan alleen ten tijde dat de Tidoresche Luitenant Kamanira met de Pataniërs op Salawati was geweest, die tegen een menigte van die Badjuelouwers omtrent Misool slaags was geweest. Het kon wel zijn dat zij of andere vreemde natiën zich op de kust van Nieuw-Guinea, waar groote negorijen waren, op- hielden of daar rondzwierven, doch dat hij noch zijne onder danen met die Nieuw-Guineérs weinig of geen omgang had; want het waren menscheneters, die zich in het gebergte, klip- pen eu bosschen ophielden, menschen die van geen goed noch kwaad wisten. Op Salawati kwamen alleen Cerammers, die vrienden waren en die hem in den nood bijsprongen. De Opper hoofden kouden eruit opmaken „dat zij (de Ceram: 4 PAPOESCHE EILANDEN. 281 wmers) hier een vrije vaart en het vet van de ketel hebben, „alhoewel het den naam heeft dat ze alleen sagoe komen ruilen.» Men besloot op eene nadere gelegenheid te wachten om het een en ander breeder te kunnen behandelen. De glazen werden nog eens gevuld en gedronken, waarna zij afscheid van hem namen, met de belofte dat hij den volgenden dag niet alleen aan boord zou komen, maar hen van water en ververschingen voorzien. Bij het afscheid nemen uam hij den Boekhouder Duvel onder den arm, en vroeg hem of Coenraad hun zijn aanleggen en nood had verhaald; dit bevestigend beantwoordende, zeide hij hem dat hij maar aan boord moest komen; daar zou wel een plaatsje gevonden worden dat men inet hein alleen kon spre- ken, en hem daar verzekeren dat de Coinp. hem in alle billijk- heid zou maintineren. Ja! — zeide Arbay — wzoolang de „Comp. de drie muitinakers, Abdoel, Java en Lokman niet „te regt stelt, zoo ben ik mijn leven niet zeker, en zal ook nde Comp. niet eer gelooven, want waar kan ik nu vast op ngaan zoo lang mij *’s Comps wapen en rottan van commando „ontnomen is. Want den Koning van Tidor noch iemaud van vziin volk zal ik ooit gelooven maar ten respecte van de Comp. „zal ik maken dat gijlieden water krijgt.» Hij riep hierop zijue vrouw tot getuige, die hun gezamenlijk — doch onzichtbaar — de hand gaf, daar zij achter een kamerdeur (scherm?) bleef staan. Dit was volgens zijn zeggen cen groote eer, die weinigen genoten. Men wilde dit zijnentwege ‘wel gelooven, en uit erken- tenis hiervoor dronk men op hare gezondheid en vereerde haar meteen chits en een chiavuni (lijwaat), terwijl hare twee zoons ieder een caricam kregen. De Kapitein-Laut en de Goe- goegoe kregen ieder een neusdoek, zom vooreerst alles te „doen wat mogelijk was, ten einde deze bezending gelukkig „tot succes te brengen en die natie zooveel te bereidwilliger „te maken.» Onder het doen van drie charges uit het geweer, dat door de Cerammers met drie schoten werd beantwoord, begaven zij zich weder naar boord, alwaar zij ten tien uren aankwamen. Den volgenden morgen (6) deed men sein van ankerlichten , om wat nader aan de negorij te loopen en daardoor te gemak- kelijker water en brandhout te kunnen overnemen. Doch ook nu weder had men de rekening zonder den waard gemaakt ; wie er kwan, de Kapitein-Jaaut uiet; wel zoud hij aan hew en de 282 DE REIZEN NAAR DR Gecommitteerden een klein zoodje visch tot een geschenk, maar de overige partij visch moest men inruilen tegen lijwaat en eenige messen. Daar het meerendeel der equipagién ziekelijk was, zond men daarvan een gedeelte aan de Ondank en de Zijdeteelt. Salamat, die de visch aan boord had gebracht, vroeg men naar de reden waarom de Kapitein-Laut niet volgens zijn belofte aan: boord was gekomen. Deze was er niet mede bekend, maar vermeende dat hij moede zou wezen, daar hij den geheelen nacht persoonlijk uit visschen was geweest; doch hij geloofde dat hij tegen den avond aan boord zou komen, omdat hij ge hoord had dat men de prauwen gereed zou maken. Men liet hem de groete aan den Kapitein-Laut doen en be richten, dat, zoo hij dien dag niet aan boord kon komen, mea den volgenden morgen de schuit zou zenden om water, en dat ° hij moest zorgen dat zij goed gevuld aan boord terugkwam, daar men er zeer om verlegen was. Coenraad ging des morgens met de schuit naar wal, vanwaar hij des avonds terugkeerde met slechts één aain water. De Kapitein- Taut was met hem naar een kleine smalle doch zoute rivier gegaan, vanwaar de Inlanders het uit het bosch hadden gehaald, zonder te willen toestaan dat een hunner medeging, uit vrees, zoo hij zeide, dat hun eenig leed mocht overkomen en hij daarvoor in dat geval zou moeten boeten; de putten waren nu volgens zijn zeggen door de droogte ledig en er was dus niet meer te bekomen. Men bespeurde hoe langer des te meer dat Arbay hen om den tuin leidde; want nu had hij laten zeggen dat hij ziek was geweest en morgen wel temand zou zenden. Om de reis niet geheel en al vruchteloos ten einde te brengen, beraadslaagde men met de Gezagvoerders of er geen begin zou kunnen worden gemaakt met het opnemen van het land, doch na lang overleg werd dit onraadzaam geacht, omdat daarvoor geen schuiten te missen waren en men zich ook op geen kanonschot afstands zou kunnen wagen, zonder in gevaar te wezen van overvallen te worden. Het hoogst benoodigde was water, terwijl men van den Kapiteit- Tant moest zien te verkrijgen, dat hij schepprauwen en loodsen bezorgde, waarmede men met de stuurlieden de peilingen kon doen. Dientengevolge werd de Kimalaha des morgens met de schuit naar den wal gezonden; hij had tevens in last om hem over te halen, om, zoo hij niet aan boord wilde komen, zich naar een nabij ge- legen eilandje te begeven en met de Opperhoofden te spreken, die hem daar zouden afwachten cn intusschen het volk te laten visschen, - ( ‘ PAPOFSOHE EILANDEN, 983 De Kimalaha kwam even na den middag bij hen op het eilandje, met de tijding dat hij den Kapitein-Laut niet had kunnen be- wegen mede op het eilandje te komen, onder het voorwendsel dat hij geen heer en meester was; zijne onderdanen waren bang, voor zijn persoon en wilden hem niet toelaten zich uit de negorij te verwijderen. Lange en breede discussiën sproten uit deze mededeeling met de gecommitteerden voort, zoodat deze er op wezen, “dat den’ Kapitein-Laut den schelm in den boezem had.» Zij begaven zich nu weder naar hunne vaartuigen zonder iets te hebben gevangen, noch visch noch vogels, niettegenstaande er van deze laatsten zoo veel waren dat men ze om zoo te zeggen voor het vangen of met de handen te grijpen nad. 