None
Most self-den König van sijn wedervaren rapport doen, die neffens den 1) Refshalen, een ondiepte bij Kopenhagen. 3) Vgl. hiervór, bl, 133, noot 1. ADRIAEN BANCKERS EN ZIJN GEVECHT BIJ HET EILAND HVEEN IN 1659, 148 Admiral van OPDAM en vele andere hooge officieren de vertellinghe met groot vergenoegen opnamen, oordeelende dat de kloeckheid van I Zeeu wel 3 van de Sweden gewassen waren. Men zou verwachten dat men over zulk een audientie eenige inlichtingen kon bekommen uit de gelijktijdige te Kopenhagen gedrukte kranten. Maar van de twee eenige boekdrukkers, die in dezen tijd het privilegie hadden kranten uit te gven, was de eene, PETER MORSING, den 18 September 1658 door een vijande-ljken kanonskogel gedood, en de andere, PETER HAKE, stierf in ’t begin van. 1659. De weduwen kregen niet dadelijk vernieuwing van hunne privilegies, en de weinige vliegende bladen van het voorjaar van 1659 bevatten niets aangaande BANCKERS. %) Maar voor het gemis van Deensche kranten vindt men een vergoeding in een gedrukten brief uit Kopenhagen, gedagteekend den 19/29 Maart 1659, toen BANCKERS aan wal ging en door den Koning werd ontvangen. ®) De ongenoemde schrijver heeft zelf met BANCKERS op dien dag gesproken en een bericht van hem gekregen, dat uitstekend aan bovenstaand journaal aansluit. Om niet te wijdloopig te worden zal ik dit bericht niet in zijn geheel aanhalen, maar alleen bet volgende uittreksel er uit mededeelen: „Am #& dito, mit anbrechendem Tage, giengen die Schweden sämbtlich wieder unter Seegel, kamen so nahe, dasz sie Ihr Brandt-schiff an das, am Grunde liegendes, Holländisch Orlogs-Schiff dergestalt anbrachten, dasz beyde einander mit einem Bothshacken erreichen konten. Dieses aber hat das Brandt-schiff, indem Er fü In der von seinen Stücken demen ließ, nicht allein in den Grund und Brand zugleich geschossen, sondern auch die vorgedachten Orlogsschiffe und Scheer-Bothe, deren Er mit seinen Canon nicht fehte, manlich repoussiret, nachdem Er verschiedene Attacquen ausgestanden. Zugleich als der Feind gedachten BANKAERT attaquirte, lies er Ihn von dar gleichfalls mit Mousquetaden incommodiren, konte ihn aber zu keinem Accord, wie sehr die Schweden solchen auch gesuchet, disponiren, indem mehr-gedachter Schultze-zu-Nacht, sambt seinen Leuthen, standhaftig resolviret blieben, sich bis auff den letzten Bluthstropfen zu wehren, auch dem Feinde zu Bravade und die Seinigen zu encouragieren, Wimpels und Flaggen wehen lies. Er ist den Schweden nichts schuldig geblieben, sondern (hat) tapfer unter Sie, so wol am Lande, als auff Ihre Schiffe, geschossen; wodurch ihrer 2 Zie BSTOLPE, Dagspressen i Danmark 1 bladz. 182—5, 197 Vgg- Schreiben auss Kopenhagen den 19/29 Martii A’. 1659: vergelijk Bibliotheca Danica III B, bladz. 165. © ADRIAEN BANCKERS EN ZIJN GEVECHT BIJ HET EILAND HVEEN IN 1659. viele mehr, als von den Seinigen, verwundet und geblieben, ausser noch was mit dem Schwedischen Brandstück, worauf ein jämmerlich Winselen gehört ward, mit zu Grunde gerichtet ist. Das eine Schwedische Orlogs-Schiff bekahm so viel, dasz es seine grosse Roe von oben niederfallen lies und durch gieng. Welchem das andere, so eine halbe Stund länger gefochten, auch folgen muszte. Es hat also mehr-besagter BANCKERT, sitzende ans Grund, 4 Scheerböthe, mit einem Brandschiff von hinden, zwey Orlogs-schiffe zur seiten, und 150 à 200 Mousquetierer auff Hveen, um sich gehabt, welche, alles amt Ihr bestes angewendet, Ihn zu ruiniren. Run Heute frühe ist der Capitain und Schultze-zu-Nacht ADRIAN BANCKERT, sambt seinem Orlogs-schiff, frisch und gesund wieder allhier arriviert, hat an Ihre König. Mayt, wie nicht weniger an Ihrer Hoch-Mögenheiten Herren Admiral General etc. von allem mundlich selbst Rapport gethan. Ich habe selbst mit Ihm gesprochen. Er confirmiret alles, was obstehet, und hat mehr nicht als 3 Todte und ro Gequetzeicke. Het ware wenschelijk geweest ook gelijktijdige berichten aangaande den strijd van Zweedsche zijde te vinden. Ik heb echter geene gelegenheid gehad de Zweedsche archieven te bezoeken, en te vergeefs heb ik gedrukte Zweedsche berichten gezocht in KLEMMINGS „Förteckning över Kongl. Bibliothekets Samling af samtida Berättelser om Sveriges Krig” (Stockholm 1867), voor zooverre de daarin genoemde werken alhier (te Kopenhagen) toegankelijk zijn. Slechts een gelijktijdig Zweedsch bericht heb ik gevonden, dat, zonder BANCKERS of zijn schip te noemen, toch klaarblijkelijk daarop doelt. Het is een bericht, gedagteekend #12 Maart (oude stijl), van, Faltlagret for Köpenhamn’’ til Landshövding Eric Carlson Oxenstierna 2), waarin o. a. staat: „Een Hollandsch schip, dat bij Hveen lag, is door het ijs op den grond gedreven, zoodat het nauwelijks daarvan afkan komen ; de onze hebben wel hun best gedaan om het met „Espingar” en branders in brand te steken, ma Ar zij konden er niet dicht bij komen, wegens het hevige schieten van het Hollandsche schiff." Hierdoor wordt dus bevestigt dat het wezenlijk BANCKERS dapperheid was, en niet mogelijk onbekende tegenspoed van Zweedsche zijde, die veroorzaakte, dat hij zoo merkwaardig goed van de Zweedsche overmacht vrij kwam. 1) Erst nadat het bovenstaande geschreven was, bezocht ik het R, A. te Stockholm, en vond daar, in een, Order” van KAREL X GUSTAF, d.d. 14 Maart 1659 (in de,Riksregistratur") de namen van de twee tegen BANCKERS uitgezonden Zweedsche schepen, nl. de Mercurius en de Fides. Zij waren beiden iets sterker dan „De Zeeridder", maar voerden minder kanonnen dan DE JONGE (zie hiervór, p. 132) aangeeft, nl. resp. 36 en 30. 3) „Hand/. rör. Scandin, Historie, IV, bladz. 274 vgg., vgl. Regesta dipl. historiae Danicae Il, blade. 1481. ADRIAEN BANCKERS EN ZIJN GEVECHT BIJ HET EILAND HVEEN IN 1659. 145 Dezelfde bronnen toonen overigens aan, welke ernstige ongelukken de ijsdrift in deze dagen ook aan andere schepen berokkende. Drie schepen met kostbare ladingen waren op de kusten van de Sont gestrand, en in Landskrona was het Zweedsche oorlogschip „Samson’’ zoodanig door het ijs beschadigd, dat het op 4 vadem water zonk. | Hierboven is medegedeeld, dat een van de twee stukken, die DE JONGE citeert, een brief ís, waarin BANCKERS aan zijne Admiraliteit bericht van den strijd geeft. Toen ik het origineel daarvan in het Rijksarchief in Den Haag zocht, vond ik onder de betrekkelijk weinige en verspreide zaken, die uit den brand van de marine-archieven gered zijn, in portefeuille No. 939, den volgenden karakteristieken brief van BANCKERS aan de Gecommitteerde Raden ter Admiraliteit in Zeeland, te Middelburg : „Ed. Mog. Heeren, Mijn heeren, Desen dient om U.E. Ed. Moggende bekent te maecken, als dat Kick met ons schip op de brantwacht liggende, op den 8 Marts 1659 ben door den stercken heysganck gaende geraeckt, ende daernaer op den 10 deser aen Ween geraeckt, op den 25 ditto tegen 2 Sweeden en een brander slaghs geweest, 't welcke U.E. Ed. Mog. better utt dit nevengaende sult geliven te verstaen, also 't Journael is vant geene ons is wedervaeren van dat ick wegh dreeff, tot dattum dessen, dat ick weer by de vlootte ben gecommen; hier sterft noch veel volck in de vlootte +; ick hebbe van den heer admirael OPDAM order gecreggen om ons schip binnen te cortten, ende te sien hoet doort stootteri aen de gront gestelt is; niet anders, wensche U.E. Ed. Mog. geluck en saelycheyt, amen, Actum int schip den Zeeridder, voor Coppenhaven, den 30 Marts anno 1659. Ed. Mog. Heeren, ULE. Ed. Mog. oottmoedigen dienaer ADRYAN V. TR. BANCKERS.” Deze brief kan, hoewel men dit zou verwachten, niet dezelfde zijn als de door DE JONGE bedoelde, Want de woorden, die hij daaruit aanhaalt, worden in het geheel niet in den hier afgedrukten brief gevonden; en het origineele journaal, dat daarbij gevoegd was, heeft wel, te oordeelen naar de door WASSENAER me 1) In het Journaal van WASSENAER worden gedurende den geheelen winter van 1658—1659 bijna jks sterfgevallen van matrozen vermeld. Oud - Holland, 1902. 19 146 ADRIAEN BANCKERS EN ZIJN GEVECHT BIJ HET EILAND HVEEN IN 1659. ingezonden copie (zie boven), eenige soortgelijke uitdrukkingen, maar niet dezelfde woorden. Na de mededeeling van bovenstaanden ongetwijfeld echten brief van BANCKERS is het intusschen van weinig belang, verder bij den door DE JONGE aangehaalden 1659. Stil te staan. Er is alle reden te gelouven, dat wij in den door ons afgedrukten brief het eerste rapport van BANCKERS hebben aangaande den strijd; en in aanmerking genomen, dat hij dit geschreven heeft den dag nadat het hem, na de goed doorstane gevaren, gelukt was weder in Kopenhagen binnen te komen, en terwijl hij nog de versche hulde voor zijn moed genoot, kan men wederom hier met DE JONGE’s lof voor zijn bescheidenheid instemmen; want men kan zich moeielijk voorstellen, hoe hij een rapport zou hebben kunnen opstellen, waarin hij minder over eigen verdiensten uitwijdde. Na bovenstaande mededeelingen aangaande den strijd kan het ten slotte nog eenig belang hebben, de resolutie af te drukken, waarbij de Admiralite van Zeeland BANCKERS beloonde, te meer omdat daaruit blijkt dat hij ook bij eene andere gelegenheid, voordat hij de Deensche vaarwateren verliet, nieuwe bewijzen van buitengewone zeemanschap en moed heeft gegeven. De resolutie vindi men in een protokol met extracten uit de Resolutien der Admiraliten van Zeeland, d.d., 26 November 1659 (Fol. 401) in het Rijks-archief in Den Haag, Portefeuille 568 a van het Marine-archief; zij ludt aldus: „Is by den heer TENIJS, als presedent, voorgedragen, dat de Cap" ADRIAEN BANCKER hem in verscheyde occasiën in Denemarcken seer wel en loffelijck — hadde gequeten, en namentlijck dat sijn schip, wesende in den voorleden winter door ijsganck gedreven opt eylant Wuen, en aldaer soo van lant als door twee Sweedse oorlochschepen, geassisteert met een brander en eenige schuiten soldaten, aengetast, hy deselve met groote courage en standvasticheyt hadde wederstaen, afgeslagen, en tselve schip daeraf gebracht, met groot verlies der Sweden; dat mede int herwaert comen uyt Denemarcken, inheb-bende den heer COYET, Ambassadeur van den Coninck van Sweden, mits-gaders een vorst van Hessen, wesende sijn schip vervallen op 't riff van Anout, niettegenstaende hy tot meermalen daeruyt had connen comen, hy Echter twoors, schip niet had willen abandonneren, maer daerin was gebleven tot dattet eindeling op den sesten dach, door de genadige beschickten Godes, miraculeuselijck miet een harden storm en holle zee daeraf was gedreven, hebbende tselve also behouden ter Vere ingebracht. En werdende voorgeslagen of men de voornoemde Cap? BANCKER, ter sake en tot gedachtenis van de voorgeroerde syne devoiren en gedanen diensten, niet en soude behoore te vereeren met een gouden medaille of penninck, is na deliberatie en gedanen omvraech goetgevonden den voorn, cap" BANCKER, om reden hier boven verhaelt, sal werden vereert van wegen het lant met een gouden penninck van hondert rijcxdaelders, daerop gesneden sal werden aen d’eene syde d’afbeeldinge van de voors. batalje, en op d’ander syde tvoors. schip, soo als het op ’t voornoemde riff heeft geseten, werdende den heer TENIJS versocht ende gecommitteert de sorge vant maken der voors. Medaillie op sich te willen nemen. 3) S. A. SORENSEN zegt in „Ajöbenhavns Belehrung”, bladz. 147 volge, hieromtrent: „COYET moest in het grootste geheim den Staten-General voor oogen brengen, hoe nuttig de vriendschap van Zweden voorben zou zijn ten opzichte van de opperheerschappij ter zee; indien zij aan KAREL GUSTAAF de vrije hand tegen Denemarken wilden laten, bood hij hun ter vergelding daarvoor tolvrijheid in de Sont, de vesting Gläckstadt, het graafschap Oldenburg en Fünen aan." Maar het voorstel strandde, in den letterlijken zin van het woord, op Anholt. En de Nederlanders, wier handen zoo lang door de Haagsche tractaten gebonden Waren, kregen in November gelegenheid Denemarken hulp te verleenen bij de wederverovering van Funen. 19° ADRIAEN BANCKERS EN ZIJN GEVECHT BI] HET EILAND HVEEN IN 1659. aangaande het door de stranding veroorzaakte oponthoud geschreven, en daarbij de verdiensten van BANCKERS bij deze gelegenheid had aangeroerd. Daarom richtte ik mij met eenige vragen tot den Heer Dr. TH. WESTRIN, archivaris van he Rijksarchief te Stockholm, die de welwillendheid had de zaak nader teonderzecken en mij een afschrift van twee brieven van COYET en uittreksels uit enkele andere over deze zaak toe zenden. Uit een brief van COYET, gedagteckend Elseneur, den 15 September 1659, blijkt dat hij „overmorgen’’ aan boord wilde gaan van het Nederlandsche oorlogs- schip de Zeeridder, kapitein BANCKERT, De reis schijnt echter eenige dagen uitgesteld te zijn, Den 30 Sept. schrijft COYET uit Elseneur aan KAREL X GUSTAF: „Zoowel door het algemeen gerucht als door verschillende particuliere ‚berichten heeft Uwe Kon, Majesteit reeds zonder twijfel vernomen, hoe ongelukkig het schip de Zeeridder..... op het rif van Anholt gestrand is, alwaar Zijne Vorstelijke Genade de landgraaf van HESSEN—HOMBURG en ik gedurende drie etmalen in het grootste levensgevaar verkeerd hebben, waaruit wij eindelijk door Gods genadige hulp en door een voorbijzeilende Hamburger galjoot met weinige personen gered zijn geworden en gisteren alhier aangekomen. De nadere omstan- digheden van dit ongeluk zijn veelvuldige, en hebben het ook zooveel harder gemaakt en voor mij bijna ondragelijk. Want ík heb alleen m In leven en dat van mijne drie zoons gered; al het andere moest ik in den steek laten, met vele andere eerlijke menschen, Hij meldt verder, dat hij toch zijne instructie van den Koning gered heeft, en verzeekt om geld voor bergloon en vergoeding voor verschillende uitgaven. Na de stranding heeft hij er weinig lust in om weder in zee te steken, want hij vervolgt: „Konden de dienst en de belangen van Uwe Koninklijke Majesteit het toelaten, dan zou ik van harte wenschen deze reis naar Holland over land te mogen doen,” maar hij voegt er voorzichtig bij: „Dit wordt dus alleen door mij in onderdanigheid en als mijn eigen persoonlijke wensch voor-gedragen, terwijl ik overigens bereid ben de hieruit volgende bevelen van Uwe Kon. Majesteit, zelfs met het grootste levensgevaar, zoowel ter zee als te land na te komen”. Hij belooft bericht aangaande het gestrande schip te sturen, zoodra hij dit heeft gekregen, en hij heeft den kommandant SISBLADH bewogen een Koninklijke Zweedsche boeijer naar het Rif van Anholt te zenden, om behulpzam te zijn bij het bergen van de overgebleven manschappen en lading, maar ogleukkiger wijze zijn de wind en de stroom zoo sterk tegen geweest, dat die niet voort kon komen. De met hem aangekomen 26 matrozen van het Hollandsche schip heeft de kommandant te Elseneur ingekwartierd. Bevresd voor het ADRIAEN BANKERS EN ZIJN GEVECHT BIJ HET EILAND HVEEN IN 1659. 149 Lot van het schip, sluit COYET met den uitroep: „Deerniswaardig is het, dat zuverle schepen voorbij het gestrande schip zullen zeilen en niemand zal zich over de arme lieden erbarmen, die aldaar in het grootste levensgevaar zitten. God almachtig moge hun genadig te hulp komen.” Reeds den zden October kan Cover echter in een nieuwen brief aan den Koning mededeelen: „juist toen wij over den gedurigen tegenwind ten zeerste bezorgd waren, vernamen wij hier met hartelijke blijdschap dat het schip voor wind en stroom hier naar toe is gedreven, met al de aan boord zijnde manschappen en goederen,” met uitzondering van eenige weinigen, die te Anholt aan walwaren gezet. Hij schrijft verder: „De kapitein van het schip, ADRIAN BANCKERTS, die zich ten allen tijde zeer hoffelijk jegens mij en het geheele gevolg heeft gedragen, en zich ook een dapper dienaar van zijne principalen heeft getoond, wäar hout wilde bekommen, om een stuk mast te maken, in plaats van: die verloren was gegen, om aldus een zeil midden op het schip te kunnen, aanbrengen en de reis voort te zetten, en eveneens om wat hout v Ooor de bezaansra te krijgen, die hij look verloren had. De kommandant vervulde zijn wensch, ter vergelding van BANCKERS’, civilité”, en deze was zeer ingenomen met die „courtoisie” en beloofde er bij de gezanten loffelijke vermelding van te zullen maken, waarna hij naar Kopenhagen vertrok; COYET roept dan wederom uit: „Het is een groot wonder, dat het schip zoo zware stooten heeft kunnen verdragen, en niet in duizend stukken verbrijzeld is. Hij vindt het in het belang van den Koning, dat BANCKERS beleefd behandled wordt, „omdat hij een buitengewoon goede kerel is, die van harte een goede en bestendige vriendschap tusschen Uwe Kon. Majestät en de Staten-General wenscht;  23 te Amsterdam aan, terwijl „de Zeeridder” verder naar Zeeland ging. BANCKERS had op deze reis een ander, later zeer beroemd passagier aan boord, namelijk den Prins VAN HESSEN-HOMBURG, den lateren Landgraaf, genaamd „FRIEDRICH II mit dem silbernen Bein’’, den held van Fehrbellin, wiens eene been in het voorjaar van 1659 bij den aanval op Köpenhagen door een Deenschen kanonskogel was afgeschoten. ') | Ook van dezen zijn herinneringen bewaard aangaande de stranding op Anholt, maar in eenigszins anekdote-achtigen vorm en in schrikkelijk Duitsch door zijn kamerdienaar JOHANNES POCKSZEN, die hem geruimen tijd gediend heeft *), naverteld. Hij slaat op verschillende punten de plank wel mis (zoo gechiedt bij hem de reis in 1654 in plaats van in 1659, hij noemt BANCKERS admiraal, wat deze eerst later werd enz.), maar hij geeft een kleinen grappigen dialoog tusschen BANCKERS en den Prins, alsmede een vrij aanschouwelijk beeld van de stranding, die beiden wel verdienen te worden weergegeven : „Wie sie nun gestrandt seyn, haben Sie [nl. der hochfürstl. Durchlaucht | Sich ofters mit dem Admiral BANKERT beredet, wie Sie Ihre Sachen wollten anschlagen, sagte Admiral BANKERT, es lassen sich viel Seehund bei dem Schiff sehen; sagte der Admiral, das bin unser Kirchhof; darauf sprachen Seine Hochfürstliche Durchlaucht, laszt mir meine Büchse geben, und sagten: sie sollen doch nicht alle von uns fressen, und schossen viel davon. Darauf kam ein holländisch Schiff in die Nähe, sagte der Admiral: er wolle sehen, ob er sie wolle erretten, gab also mit zwey stück die Losung. Der Schiffer aber wollte nicht warten, sondern gieng fort. Des andern Tages kam aber- mals ein Schiffer, welches ein Hamburger war, sagte der Admiral, das wird ein ehrlicher Mann seyn, der wird uns erlösen, gab abermals mit zwey stück die: Losung, darauf liesz der Schiffer die Seegel fallen und legte sich vor Anker, darauf redet Ihro Hochfürstliche Durchlaucht mit dem Admiral BANKERT, wenn es einer von den Matrosen wäre, und wollte sich gebrauchen laszen nach dem groszen Schiff hinüber zu gehen; hat sich einer resolvirt, dem versprachen Sie 200 Rthir., machten also eine Flösze von Dielen und schnitten in der Mitte ein Loch hinein, dasz der Kerl drinn sitzen konnte bis unter 1) Uit het in de volgende noot genoemde werk, blads. 19, ziet men dat Veldmaarschalk SCHACK eenige jaren later den Landgraaf het eigenaardige genoegen verschafte, het kanon te zien, waarmede zijn been afge- schoten was. 2) JOHANN GEORG HAMEL, Friedrich 11 mit den silbernen Bein, Landgraf von Hessen-Homburg, Berlin 1861, Vgl. Historisk Tidsskrift, 4 R. bladz. 114 volg. en 5 R. bladz. ror. ADRIAEN BANCKERS EN ZIJN GEVECHT BIJ HET EILAND HVEEN IN 1659. 151 die Arm, und gaben ihm zwei Ruder in die Hände und banden einen langen Strick an das Flosz, das reichet bis an das grosze Schiff. Wie er nun an das grosze Schiff ist kommen, hat der Schiffer erfahren, dass ein vornehmer Herr darin ist, hat er ihm gleich ein klein Schiff [nl. Boot] geben und hat sich gleich mit dem Strick zurückgezogen, denn der Strick ist fest gewesen an dem groszen Schiff, Haben sich Ihro Durchlaucht gleich resolvirt und in das Schiff gesessen und haben ihre Chatoull zu sich genommen, und haben sich mit dem Mann wieder hinüber ziehen laszen bis an das grosze Schiff. Da seind die Wellen zu stark gegangen, dassz auch die Wellen das kleine Schiff wieder das grosze geschlagen und davon entzweif ist gangen, dass auch Ihro Hochfürstliche Durchlaucht mit halbem Leib geworfen und so hinauf auf das Schiff gezogen. Ihr Schatull ist in dem Meer gelegen mit vielen Pretiosen und grosze Obligation, so Sie wirklich von der Königlichen Kron Schweden noch zu fordern haben. Auch hatten Seine Hochfürstliche Durchlaucht dem Admiral die Parole gegeben, ihn auch abholen zu lassen; weil aber das Schiff zerbrochen war und verunglückt, wollte der Schiff nicht warten, und ging fort, und kamen also glücklich zu Hamburg an. Elseneur wegvoer en den 22. October te Tessel aankwam, een vlugge reis, vooral onder deze omstandigheden, Volgens een brief uit Den Haag van 11. Nov. 1669, nieuwe stijl *), moet hij van KAREL X GUSTAF, door tusschenkomst van COYET, als belooning een ketting en een penning ter waarde van 400 Rdlr. bekommen hebben, behalve 300 daalders voor de scheepsbemanning. In het „Biographisch Woordenboek der Nederlanden” zegt VAN DER AA aangaande BANCKERS, dat hij voor den strijd bij Hveen een gouden penning kreeg van den Deenschen Koning, waarop een afbeelding van zijn daad. Ik heb o, a. bij de Koninklijke muntverzameling geinformeerd, of een zoodanige penning daar bekend was, maar een ontkennend antwoord gekregen. Misschien hebben 2) Hiermede stemt overden dat KAREL X GUSTAFO op 14 Oct. 1659 („Riksregistratur” in R. A. Stockholm) aan den boekhouder NILS JOHNSON — die geen penning in voorraad had voor den gouden ketting, dien de Koning aan „den schipper van CovYET's schip’ wilde vereeren — beval, om voorloopig den penning te men, die anders voor „den Moldavischen gezant” bestemd was. 152 ADRIAEN BANCKERS EN ZIJN GEVECHT BIJ HET EILAND HVEEN IN 1659. Wij bij het bericht van VAN DER A te denken aan een verwisselt met den penning, dien BANCKERS van de Admiralite van Zeeland kreeg; maar aan den anderen kant, het feit dat men hier in Denemarken van dezen penning niets meer sweet, is nog geen bewijs, dat die niet bestaan heeft. Eveneens heb ik in de Deensche „Kancelli-registranter” van 1659 en op andere plaatsen te vergeefs naar eene koninklijke belooning voor BANCKERS gezocht. Vijf jaren. na zijne thuiskomst werd BANCKERS bevorderd tot Schout-bij- Nacht, het jaar daarna tot Vice-Admiraal en nog in hetzelfde jaar 1666 tot Luitenant-Admiraal van Zeeland, In den oorlog met Engeland stond hij dikwijls, met DE RUYTER als opperbevelhebber, aan het hoofd van een eskader, wordt door DE JONGE herhaaldelijk geprezen en altijd onder de dappere zeeofficieren genoemd, hetzij dat hij tot den goeden uitslag van een gevecht bijdroeg, of dat hij tot de roemrijke uitzonderingen behoorde, als anderen zich minder goed hielden. Hij onderscheid zich in den vierdaagschen zeeslag, en eveneens den 4den Augustus 1666, ofschoon hij toen werd omsingeld en door de Engelschen zoozeer in ’t nauw gebracht, dat hij ten laatste, liever dan zijn schip aan den vijand prijs te geven, de bemanning in booten redde en het schip in brand stak; verder in den slag bij Solebay, 1672, waar hij gewond werd, en ín den slag bij Kijkduin, 1673, waarna hij met een geschenk van 4000 gulden beloond werd. Maar vooral spreekt DE JONGE, zooals vroeger vermeld is, uitvoerig over zijn strijd bij Hveen, Klaarblijkelijk heeft deze veel tot zijne beroemdheid ® bijgedragen en daarom is het opmerkelijk, dat die zoo spoedig in Denemarken vergeten is. — Voor eene natie is er iets mistroostigs in, wanneer in de historische litte-ratuur van het buitenland slechts zwakke of hoegenaamd geen sporen meer gevonden worden van wapenfeiten, door hare zonen in vreemde landen of in vreemden dienst verricht, al moge men het naturikijk vinden, dat ieder volk het liefst de verdiensten van zijn eigen zonen verwijlt. En zulk een nalatigheid kan allicht tot het besluit leiden, dat de berichten over zulke in het buitenland bee dreven wapenfeiten misschien overdreven, of verzinselen van een verkeerd patriotisme zijn, Dit behoeft toch niet altijd het geval te zijn, al zou zelfs het eigen land alleen kennis daarvan dragen. Een Nederlander zou bijv. 3) Admiraal BANCKERS was driemalen getrouwd, stier in 1684 te Middelburg en is aldaar in de St. Pieters Kerk begraven. 8) VAN DER A zegt in zijne biografie van ADRIAEN BANCKERS juist, dat hij zich door dit gevecht „beroemd maakte." ADRIAEN BANCKERS EN ZIJN GEVECHT BĲ HET EILAND HVEEN IN 1659. 158 in Deensche bronnen te vinden, en toch is het feit onomstootelijk. Bij ons in Denemarken hebben soortgelijke gevolgtrekkingen uit het zwijgen van Venetiaan-sche bronnen zeker veel bijgedragen tot vele geringschattende, maar — zooals ik later hoop gelegenheid te hebben door bewijzen te staven — verkeerde oordeel-vellingen over den Deenschen admiraal CURT ADELAER. Wanneer iemand zich eens ten doel zal stellen, eene uitvoerige geschiedenis van de gebeurtenissen ter zee in den oorlog tusschen Denemarken en Zweden in 1658—60 te schrijven, kan hij geen volledig beeld daarvan geven, wanneer hij alles wil weglaten, wat hoofdzakelijk voor de Nederlanders van belang is, of wanneer hij verzügte te putten uit hunne bronnen, voorall in een tijdvak als het hier behandel, waarin onze eigen bronnen zoo schaars vloeien. Ik wil hopen, dat deze bijdrage voorloopig reeds eene kleine leemte in de kennis van dezen zeeoorlog kan aanvullen, dat zij opmerkzaam moge maken op eenige tot dusver niet gebruikte Nederlandsche bronnen, en er toe bijdrage om op dit gebied den Nederlanders te geven wat hun toekomt. Oud- Holland, 1902. 20 JACOB VAN CAMPEN, DOOR A. W. WEISSMAN. Il. AD de Oranjezaal den meester gelegenheit gegeben, in den Haag zijn talenten te toonen, ook Amsterdam, de stad, waar zijn vader geboren was, en waar hij nog vele verwanten had, riep zijn hulp wederom in. De Nieuweerk was in het begin van Januari 1645 door brand geteisterd, Men begon haar aanstonds te herstellen, en 2 September besloot de Vroedschap zelfs, haar van een toren aan de westzijde, dien zij nooit gehad had, te voorzien, In de archieven vindt men niet aangeteekend, wie heer ontwerp van dezen toren gemaakt heeft. Maar uit de „Eerplicht aan mijn Heer en Meester JACOB VAN CAMPEN”, een gedicht door STALPAERT uitgegeven, blijkt, dat VAN CAMPEN de „vader en vinder” zowel van den toren als van het van 1650—1655 daartegen aangebouwde „nieuwe heerlijckste Orgel” geweest is. De brand der kerk had heel wat verwoesting teweeg gebracht. Daar de wind tijdens den ramp uit het noord-oosten woei, was alleen het aan die zijde gelegen deel van het koor niet uitgebrand Zoals de daar aanwezige hekken van 1558 en 1622 bewijzen. Maar overigens stonden alleen de naakte muren overeind. JACOB VAN CAMPEN den toren en het orgel der Nieuwe Kerk heeft ontworpen, terwijl tevens kan worden aangetoond, dat hij voor de tombe van JAN VAN GALEN de teekening maakte, is het zeker niet gewaagd, ook de ontwerpen voor de overige herstellingswerken aan hem toe te schrijven. Het is zeer jammer, dat men haast nooit in de Amsterdamsche archiefstukken uit de 17° eeuw den naam van een bouwmeester genoemd vindt. Maar tusschen 1635 en 1648 werd, wij zagen het reeds, alleen JACOB VAN CAMPEN door Burgemeesteren en Thesaurieren om ontwerpen gevraagd. Bijzonder merkwaardig is de hardsteenen balustrade om het kerkdak, met de fialen daartusschen. Dit bouwdeel werd tot dusver als een werk uit de 15° eeuw beschouwd. Doch een betrekkelijke kleinigheid, in hetjaar 1646 voorgevallen, gaf den Oud-Raad den 29 October van dat jaar aanleiding, om zich met die balustrade bezig te houden, zoodat wij omtrent haar ents vernemen. Het werd als volgt geboekstaafd: „Alsoen de Niewe Kerck buyten kennisse van de Heeren Burgemeesteren en Thesaurieren twee schoorsteenen, de eene int comptoir van de Diaconen, d’ander int Huyssittencomptoir sijn opgehaelt soo hoog als de kap van deselve kercke; alsoo volgende de last van voorgaende Burgemeesteren geordonneert is, een Crans van hartsteen omt dack van deselve kercke te maecken; dat de nieuwe schoorsteenen het sieraet van deselve kercke te maecken; dat de nieuwe schoorsteenen het sieraet van deselve kercke te maecken; werd dit bij de heeren Burgemeesteren en Oud-Burgemeesteren in communicatie gelegt en daerop geresolvet de schoorsteenen te doen afbreecken.” Tot dit werk werd Erden geauthorisches drei WYNANTS, der-fabryck, PIETER MICHIELS, stärkter. Hieruit blijkt dat de tegenwoordige balustrade in 1645 en 1646 gemacht moet zijn. Het is wel zonderling, dat geen andere aan het het als de herstelling der Nieuwe Kerk betrekkelijk, te vinden is. Nog weerder mag het het het het, dat, blijkens de stärkten der wedden van die jaren, de stärkten geen meester steenhouwer in haar vasten dienst had. PIETER en WILLEM DE KEYSER. waren nog in leven; zoo zij toen aan het hoofd der stärkten-stärkten hebben gestan, waren zij niet, als hun vader, ambtenaren op een vaste jaarwedde. Vele traceeringen in de vänsters der Nieuwe Kerk moeten in dezen tijd vernieden wie zijn; doch alleen wie zeer goed in de latere Gothiek thuis is, zal dit bemerken, Maar waar zelfstandig moest worden opgetreden, zoals toen een nieuw portaal aan de oostelijke koorkapel gemaakt werd, is een eigenaardige vermenging van Gothiek en Baroque elementen ontstaan, gelijk men ook aan den toren ziet. Die torenbouw werd in 1652 reeds gestaakt. Wat verres, is later weer gesloopt. Van den toren bestaan tweede modelien, die nu in het Rijksmuseum 20° 156 JACOB VAN CAMPEN, bewaard worden. Het eene is in Palladiaanschen geest, het andere vertoont een poging om Gothische vormen toe te passen. Dit tweede model is bij de uitvoe- ring gevolgd. Dat VAN CAMPEN, die, volgens HUYGENS, „de vuyle Gotsche schell” van de oogen der Nederlandsche bouwkunst had afgenomen, die „'t Gotsche krulligh mall’ voor „Staetigh Roomsch’ had doen plaats maken, zich aan de Gothiek waagt, is zeker opmerkelijk, Wij zien hier Google Een poging, om in een historischen stijl te werken, ondernemen. Dat VAN CAMPEN de Gothiek niet begrepen heeft, bewijst zoowel het model, als het overblijfsel van den toren, dat thans nog den westelijken ingang der Nieuwe Kerk vormt. Ook de beroemde predikstoel en het kleine orgel der Nieuwe Kerk, ja zelfs het niet minder vermaarde koorhek vertoonen een soortgelijken stijl. Het eerstgenoemde kerkmeubel is door ALBERTUS VINCKENBRINCK in 1649 vol-tooid, en daar zijn naam er verscheidene malen op voorkomt, heeft men den houtsnijder ook als den ontwerper beschouwd. Vele onderdeelen zullen zeker van zijn vinding wezen. Maar de ordonnantie van het geheel, die naar een Laat-Gothisch voorbeeld gevolgd is, schijnt mij van JACOB VAN CAMPEN af komstig. DAPPER vermeldt in 1663 den vregeren predikstoel, „daer lange jaren en met groote moeite aen gearbeit  den Zieder is er nog, doch in 1840 an het oog onttrokken. Den 26 Augustus 1639 had de Oud-Raad besloten: „Opt versoeck van den kerckeraedt om St. Olofs Capelle te vergrooten is geresolveert dat men de vergrootinge voor dees tijd soude uytstellen, doch bij provisie de twee huysen, die daer aenleggende sijn, soude aencopen.” In 1645 werden deze  parellijst daaronder. Tusschen deze lijst en de astragal is bladwerk aangebracht dat, ten deele, wat in de 15° eeuw placht gemaakt te worden, zeer nabijkomt. Een aandachtige beschouwing is noodig om de overtuiging te verkrijgen, dat men hier 17° eeuwsch werk voor zich ziet. Bij andere kapiteelen is het acanthusblad toegepast, doch zoo eigenaardig gestyleerd, dat men eer aan de 13° dan aan de 17° eeuw moet denken. De archieven vermelden den naam van den ontwerper niet. DIRCK WYNANTS was toen onder-fabriksteester, PIETER MICHIELS stads-timmerman en PHILIPS DE Vos stads-metselaar, Wat van dit drietal bekend is, wijst er op dat deze ambtenaren wel ervären technici, doch geen kunstenaars waren. MICHIELS en DE Vos werden naar Leiden ontboden om daar hun oordeel te geven over de paalfundeering der Marekerk, maar over het ontwerp dier kerk, door ARENT VAN ’S GRAVESANDE gemaakt, vroeg men hun oordeel niet. Wij moeten dus aan iemand anders Denken, en den kommt voor al JACOB VAN CAMPEN als ontwerper in aanmerking. Deze kunstener stond bij de toenmalige burgemessers in hooge gunst; zijn werkzaamheid voor de Nieuwe Kerk kan zich niet tot den toren en het orgel alleen bepaald hebben, Ook voor de overige herstellingswerken heeft hij ongetwijde de teekeningen vervaardigd. Zoo kwam hij er van zelf toe, zich met de studie der Gothiek bezig te houden. Een vrucht dier studie was het ontwerp voor den toren, doch een andere was dat voor de zuilen der Oude Zijds Kapel. Het blijft merkwaardig, dat die studie er VAN CAMPEN niet toe leidde, met zijn Palladiaanschen stijl te breken. Hij bediende zich van wat hij als Gothische vormen beschouwde slechts daar, waar hij met de reeds bestanden architectuur in harmonie meende te moeten blijven. Maar zoodra hij zelfstandig te scheppen had, hernam hij zijn vrijheid weer. Dit bewijst het bijzonder fraaie portiek van eikenhout, in de Oude Zijds Kapel aan de noordoostzijde aanwezig, en met zijn Jonische pilasters, hoofd- gestel en frontispies een echt Palladiaansch geheel vormend. Meesterlijk is het houtsnijwerk der fries, dat ik aan VINCKENBRINCK meen te mogen toeschrijven. In dienzelfden geest is het.orgel der Nieuwe Kerk behandld. Dit orgel, dat tegen den torenmuur werd geplaatst, was niet het eerste waarvan aan JACOB VAN CAMPEN de ordonnantie werd toevertrouwd. Volgens de aanteekeningen, die de heer C. W. BRUINVIS in het archief van Alkmaar vond, was reeds in 1638 door de regeering dier st Ad aan den meester het ontwerpen van het orgel der Groote Kerk opgedragen. MARIA TESSELSCHADE ROEMERS, VAN CAMPEN’S nicht, die zoo muzikaal was, woonde toen te Alkmaar als weduwe van den in 1634 gestorven ALLART CROMBALCH. Men zou hier aan haar invloed willen denken, nu VAN CAMPEN, toen nog niet zoo vermaard als later, de opdracht kreeg. Van het ontwerp, door JACOB VAN CAMPEN in 1638 ingediend, had WILLEM CRUYFF een model gemaakt. Het duurde echter tot 1641 eer de orgelmaker GERMER GALTUSZ. VAN HAGELBEER aan den arbeid ging. Nadat in 1642 door Mr. ANTHONIE DIONYS de zuilen geleverd waren, voltooide JACOB JANSZ, TURCK in 1643 de orgelkas, welker beeldwerk door PIETER MATTHIJSZ, gesneden werd. CLAES VAN EVERDINGEN schilderde in 1644 de luiken, en in 1647 werd het instrument door een viertal organisten, waaronder ook DIRK SWELING behoorde, bereft en goedgekeurd. Aan JACOB VAN CAMPEN werd ruim f 390 uitgekeerd als vergoeding voor reiskosten. Hij werd, als hij te Alkmaar kwam, voor stadsrekening in het Moriaanshoofd geherbergd. Bovendien werd hem f 1800 als honorarium betaald. Gelijk wij reeds vroeger zagen, werkte JACOB VAN CAMPEN dus geenszins voor niets. Het Alkmaarsche orgel wordt gedragen door vier zuilen en zes pilasters van de Jonische orde, van hout, doch als zwart marmer geschilderd, Boven deze zuilen en pilasters staan, op een attiek, even zooveel Korinthische, waardoor een smalle galerij gevormd wordt. Het rugpositief, dat deor drie gevleugelde vrouwen gedragen wordt, sluit op weinig fraaie wijs tegen het overige aan en behoort blijkbaar niet tot VAN CAMPENS ordonnantie, Boven de Korinthische orde begint de eigenlijke orgelkast, die door een fronton wordt gedekt. In dit fronton zijn drrie kinderbeeldjes geplaatst, waarvan het middenste het wapen der stad houdt, terwijl de andere festoenen dragen. De geheele ordonnantie, klassiek , met groote lijnen, heeft al de eigenaardigheden, die ’s meesters manier kenmerken. Het orgel in de Nieuwe Kerk te Amsterdam is in denzelfden geest als dat te Alkmaar. Reeds in 1645 moet het ontwerp gemacht zijn, want den 28 De- December van dat jaar heeft „GERMER VAN HAGELBER, Orghelmaecker, aengenomen een groot orgel in de Nieuwe Kerck.” Kort daarop stierf deze echter. Zijn zoon maakte toen het orgel te Alkmaar af, doch de Amsterdamsche stadsbestuurders namen een ander méster aan, In zijn „Luister van het orgel’’, zegt de 18e eeuwsche organist JOACHIM Hess, waar hij het Amsterdamsche instrument bespreekt: „Ao. 1652 hebben de Heeren Burgemeesteren geresolveert, wederom een groot orgel te plaatsen in dezelve kerk, door HANs WOLFF SCHONAT uit Kitzingen bij Frankenthal, zijnde de Tekening geformeerd geweest door JACOB VAN CAMPEN. JACOB VAN CAMPEN. 159 architect van ’t Stadhuis” Wij vinden dus hier de mededeeling van STALPAERT bevestigd. En dat ook de door HESS genoemde orgelmaker de vervaardiger van het werk is, bewijzen op het archief te Amsterdam aanwezige bescheiden, die door Den heer BROUWER ANCHER in het Amsterdamsch Jaarboekje werden openbaar gemacht. Het Amsterdamsche orgel is rijker, dan dat te Alkmaar, ofschoon het dezeifde hoofdijnen vertoont. ‘Het benedendeel bestaat uit zwart en wit marmer. De suilen zijn van de Korinthische orde; de vier buitenste, zoogenaamde muurzuilen, staan tegen pijlers, die door QUELLIJN in 1652 van prachtig marmeren beld-houwwerk zijn voorzien, waarmede eveneens de fries werd versierd. Ook hier komt het rugpositief op zeer onorganische wijze; uit de kroonlijst naar voren, zoodat het den schijn heeft, alsof het pas later is aangebracht. Men vindt de ordonnantie van het benedendeel van dit orgel terug aan het grafteeken, dat in de Oude Kerk te Delft voor MAERTEN HARPERTZOON - TROMP werd gesticht. Op gezag van KRAMM heeft GALLAND dit monument van PIETER POST toegeschreven. Maar de overreenkomst van de compositie met die van het orgel bewijst wel, dat VAN CAMPEN de schepper van het ontwerp moet zijn geweest, Men zou ook nog het getuigenis van HOUBRAKEN kunnen inroepen, die zegt: „wat zijn wonderbaar vernüft Door de boukunde uitgewerkt is blikhaar aan..... verscheiden graftomben van Batavische zeehelden, als TROMP, VAN GALEN, en nächster alle twijfel wordt opgeheven door de prächtige, met een drieregelig vers van VONDEL, waarop vermeld wordt, dat JACOB VAN CAMPEN de ontwerper en ROMBOUT VERHULST de beheldhouwer is. Dit monument is merkwaardig als het eerste voorbeeld van een eigenlijke tombe, Terwijl de vroegere gedenktenen slechts epitaphia geweest waren, en alleen dat van Prins WILLEM I een sarkofaag vertoont, heeft VAN CAMPEN hier den langwerpig vierkanten vorm, die aan de altaren van Italië doet denken, toegepast, Het beheld van den held, die in volle wapenrusting met het hoofd op en kanon ligt, is een meesterlijke scheping van VERHULST. De tombe van JAN VAN GALEN, welke gelijktijdig met die van TROMP in de Nieuwe Kerk te Amsterdam gemaakt werd, heeft daarmede zoo groote gelijkenis, dat HOUBRAKEN, waarop dit monument is afgebeeld, met vermelding: „v. KAMPEN, inv.” De ordonnantie tegen den muur, ‘die aan het Delftsche monument zulk een rik aanzien geeft, ontbreekt hier evenwel, en is vervangen door een trofee van vlaggen en oorlogstuig, die minder goed voldoet. Onder de werken van JACOB VAN CAMPEN noemt HOUBRAKEN verder 160 JACOB VAN CAMPEN. We Speelhuis te Voorburg, ’t huis van den Heer DEDEL te Lis en veele andere meer, als te Haarlem: „De gevel van het huis des Heeren Guldewagen Daar boven op de plint Jachthonden ’t Hart najagen.” Met „het Speelhuis te Voorburg’ bedoelt Houbraken het buitenverblijf Hofwijck, dat HUYG ENS liet bouwen. Dit was een tamelijk bescheiden woning _ Zei HUYGENS zelf ons niet, dat VAN CAMPEN er de geestelijke vader van is, dan zou men hier aan een zelfstandige schepping van Post willen denken. Welk gebouw het „huis van den Heer DEDEL te Lis” was, heb ik niet kunnen vinden. Het fraaie en uitvoerige plaatwerk „Rhynlands gesichten, vertoonende alle deszelfs Lustplaatzen, Heerenhuizen, door Lisse, Sassenheim enz.” dat ABRAHAM RADEMAKER „met een gedicht, daarop toepaslijk” in 1731 bij LEONARDUS SCHENK te Amsterdam het licht deed zijn de huizen op de presenten zoo weinig zichtbaar in den regel, dat ook de stijlkritiek niet kan worden toegepast. De gevel te Haarlem is, zij het dan ook in zeer veranderden toestand, nog in de Groote Houtstraat tegenover den Anegang, aanwezig. Naar de vormen te oordeelen moet de tegenwoordige pui omstreeks 1760 vernieuwd zijn, Misschien is toen de plint, waarvan HOUBRAKEN spreekt, tevens veranderd. Althans de jachthonden zijn niet meer te zien, en alleen het fraai gebeitelde hert versiert nog den gevel. Het wordt geflankeerd door twee steenen met Anno 1652, een jaartal, dat er op wijst, hoe de gevel inderdaad nog bij het leven van JACOB VAN CAMPEN gemaakt is. Nog erger werd de gevel misvormd toen hij, wellicht omstreeks 1820, andermaal verbouwd, zijn geheele bovendeel verloor en van de pilasters alleen de basementen in wezen bleven. De schachten werden naar boven toe verlengd, doch de kapiteelen verdwenen. Alleen de festoenen, waarvan JACOB VAN CAMPEN zulk een liefhebber was, bleven gespaard. De heer C. J. GONNET vermoedt, en zeker niet ten onrechte, dat nog twee Haarlems Che gevels door VAN CAMPEN ontwöpfen zijn. Die, welke men Groote Houtstraat 113 ziet, is, wat zijn benedendeel betreft, goed bewaard gebleven. Op een Toskaansche rust hier een Jonische pilaster-orde. Het bovendeel van den gevel is gemoderniseerd. De hoofdgestellen vertoonen de eigenaardige vormen, die VAN CAMPEN zoowel in de Nieuwe Kerk te Haarlem als in de gangen van het Amsterdamsche Raadhuis heeft gebruikt. De tweede gevel, Gedempte Oude Gracht 60, is in de 18e eeuw geheel verbouwd. Slechts enkele onderdeelen zouden nog van het ontwerp, door VAN CAMPEN ge-maakt, over kunnen zijn. 