None
Het is, gelötik, een merkwaardig geschrift, dat die beide buitenlandsche auteurs, ieder op zgne wäre, heeft doen strikelen. De zes beeren deelen daarin aan de staten van Holland mede wat hun is weervaren; verklaren niet te weten, waaraan z^ die behandeling hebben toe te schreven; zeggen te hopen, dat de regenten der Republik elkander met betrekking tot het geschil over de vermindering van het kr^gsvolk eenigszins te gemoet zullen komen en hier-door die aangelegenheid met onderlinge overreenstemming zullen kunnen regelen; betuigen er hun leedwezen over, daartoe thans niet te kunnen medewerken, verzoeken de staten te willen ontslagen en teruggegeven. Aan hun familièn, étot troost van dezelve en verheuging van onze personen, die door de een baarmoeder van zwaarmoedige gedachten, licht tot zoodanige indispositie zouden kunnen vervallen, die namaals niet te verwinnen zou zgn tot d'unterste bedroefnis van onze respectives huisvrouwen en kinderen', en dringen er ten laatste bé de staten op aan, dat, indien zog onverhoopt hun in vrgheid stelling voorals- nog niet mochten kunnen erlangen, de staten ten minste gelieven te bevorderen, dat hun worde veroorloofd, met el- kander aan éen tafel te eten en van tgd onder toezicht op het fort te wandelen. Die brief maakte dea toorn Tsn Zijn Hoogheid  de heeron aan te nemen, noch toe te laten, dat zg er meer verzonden of van buiten bekwamen. Reeds voor dat die order was uitgevaardigd, had een van het zestal, Duyst van Voorhout, een nederige missive aan Zgn Hoogheid doen toekomen. Zg is van den 2^^" Augustus, den dag der aankomst. Daarin draagt hg Zgn Hoogheid ootmoedig en onderdanig voor, hoe hg den 30«^° Juli in hechtenis werd genomen ; hoezeer hem dit had verbaasd, daar hg niet weet, ooit iets te hebben misdreven of tekort gedaan aan den eerbied, aan Zgn Hoogheid verschuldigd, gelgk hg ook bevindt, dat zgn voorouders 's prinsen groot- vader Willem altgd in eere hebben gehouden en dien vorst ook hebben bggeataan met penningen, tot dusver nog niet terugbetaald; dat, indien er iets is gebeurd ten tgde van 't verblgf van Zgn Hoogheid te Delft, dat den prins onaan- genaam is geweest, hg bg het nemen van 't besluit, toen door de veertig genomen, niet tegenwoordig was; dat het hem nu op zgn ouden dag en met zgn lichaam, afgesloofd in dienst der stad en van het land, bezwaarlgk valt deze kwelling te verduren ; dat hij dus Zgn vorstelgke Doorluch- tigheid ootmoedig verzoekt, hem met de oogen der barmhar- tigheid aan te zien en hem uit het arrest te ontslaan. Eveneens vindt men onder de stukken een paar onder- danige brieven vau Nanning Keizer, den 16^^ en den IQàiiu Augustus uit Loevestein verzonden, waarin hg Zgn Hoogheid dank zegt voor een paar bezoeken, hem toege- staan, zgn blgdschap betuigt over »de continuatie van Zgn Hoogheids goede affectie jegens hem" en het tweeledig verzoek doet, dat hg spoedig in vrijheid moge worden ge- steld en hem verder geen nadeel worden toegevoegd. De strgd, waarop al deze en andere bescheiden betrek- king hebbeu, gaat uit van de vraag, of Holland door de overige gewesten mag worden gedwongen, op den nieuwen staat van oorlog hoogere sommen voor het leger bg te dragen dau het zelf verkiest. Ongetwgfeld neen. De Unie ( 267 ) van Utrecht bevat geen eukel artikel, waaruit is af te lei- den, dat eenige provincie zich zoodanige beperking harer souvereiniteit behoefde te laten welgevallen. Mr. Groen van Prinsterer meent, dat het recht der jaarlgksche consenten door art. 9 der Unie beperkt werd. Ik kau die beperking in dit artikel niet vinden. Het bepaalt, dat in zakou van »bestand of vrede, vau oorlog, imposten of contributie, de generaliteit aangaande", niets mag worden vastgesteld dan met gemeen advies en consent van de provinciën, en dat, indien zij het niet met elkander eens kunnen worden, »het geschil b^ provisie zal gerefereerd en gesubmitteerd worden aan de Heeren stadhouders van de gewesten, nu ter tgd wezende", die een vergelgk zullen treffen of een uitspraak doen, zooals zg zullen bevinden naar billgkheid te behooren. Alzoo: in zaken van contributie — en daarop komt het hier aan — moet er eenparigheid zijn. Is zg er niet, dan heeft men den uitweg, dat men de beslissing voor- loopig kan opdragen aan de stadhouders. Maar dit is in 1650 niet gebeurd. Waarom niet ? Om de eenvoudige reden zeker, dat het onmogelijk was, dewijl de stadhouder van Holland en die van Friesland van den beginne aan party hadden gekozen ei] zich hadden geschaard aan de zgde van de zes provinciën ; dewijl zg de eerste hoedanigheid van den scheids- rechter, de ouzgdigheid, misten. Men had dus de zelfstandigheid vau Holland moeten eerbiedigen. Wel verre van het te mogen noodzaken met de andere gewesten mede te gaan, waren de Staten-General, krachtens art. 18 van de Unie, dat het bezwaren van bondgenooten verbiedt, verplicht geweest, te verhoeden, dat het te zeer werd gedrongen. Holland steinde bij zijn verzet op redelgke gronden. De staat zijner financiën gedoogde geen toegeven. Ook wanneer aan ziju verlangen betreffende de afdanking werd voldaan, kwam het jaarlgks toch nog een geheel millioen te kort. Te recht bestreed het het misbruik van de onvoltalligheid der compagniën, waardoor de kapiteins zich op ongeoorloofde wgze vergkten en dat de Republik volstrekt geen voordeel aanbracht. Evenzeer was zgn wens ch recht, matig, dat, in strägem met de begeerten van den prins, vooral de vreemdelingen uit den dienst werden ontslagen, en niet alleen het; getal der soldaten, maar evenzeer dat der officierren naar evenrediglicheid werd verminderd. Doch indien elk gewest zódére alle dienst van en zga consent op den staat van oorlog terughield, verkreeg de staat geen leger en kon de Unie nooit in stand blgven. Er is geen aanleiding om die veronderstelling te opperen. De vraag was maar, een paar honderd man meer of minder anhouden. Op dit punt had de tegenpart, even goed kunnen onderdoen en eenige steden minder bezetten of het garnizoen van sommige vestingen een weinig verkleinen. Aangenomen zelfs dat, zoo men Holland niet verhin der door te tasten, de Republik gevaar liep te gronde te gaan, dan kan men dit betreuren; maar men is niet gerechtig er een grond uit te putten ter rechtvaardig van de handelwgze van Hollands tegenstanders. Hierin is immer juist gelegen het bewgs van de ondoelmatigheid der Unie, als hoeksteen van het gebouw, der Nederlandsche Republik, als groudwet van het bondgenootschap. Zy, die de gedragingen van Holland afkeuren, verwezen naar de besluiten, ter Generaliten genomen den 16° Nov. 1623, den 9^«" Februar 1626, den 12^60 April 1642. Die besluiten zijn evenwel hier niet toepasselgk. In 1623 verwijderden Gelderland en Overijsel, tegen het eens gegeven consent, eenige compagniëu van hun repartit In 1626, beslokte Zeeland, zouder hiervan tevoren kennen te gven an de bondgenooten, de sterkte der compagnièn, op zgn repartitie staande, te verminderen tot op 100 man. In 1642 dankte Friesland op eigen gezag een 2 à 300 man af, die op zgn staat van oorlog stonden Dit is geheel iets entschlossen. Om tegen te gaan wat in de genoemde jaren is geschied, hebben Hun Hoogmogenden verstaan, dat »geen gewest op eigen gezag eenige compagnièn vermag af te wgzen zonder voorafgaande mededeeling en resolutie van de Staten-Gene-ral en van den raad van State en dat, strgdig  kennis doen nemen van het standpunt, waarop het zich had geplaatst, dat er niet veel scherpzinnigheid were, om te doorzien, welk besluit de zes provinciën op dergelk mededeeling zouden hebben genomen, evenmin als om vooraf te weteo, dat Holland zich met dat besluit niet zou hebben kunnen vereenigen. En wat het punt van 't »gezag" betreft, Holland weerstand tegen de manier van aanwending van gezag, in 1650 beproefd, is ta-melgk natuurlek. Nergens was het nadere omtrent dit »gezag" bepaald, wie het zou gebruiken, waarin het zou bestaan. Verbraken de Staten van Holland dan de Unie niet? In geenen deele. Het doel van het sluiten der Unie is ge- weest de krgg tegen den gemeenschappelgken vijand, geen ander. De Unie gaat juist uit van het grondbegrip der souvereine macht van ieder gewest op zichzelf. Zg ver- eenigde de provinciën niet tot één landschap, maar zóó, alsof zij maar één landschap waren. Inleiding en art. 1. Het- zelfde eerste artikel waarborgt iedere provincie het ongekrenkt bezit zijner privilegiën en rechten en schrift de gewesten de wederzgdsche handhaving en verdediging daarvan als plicht voor tegen een iegelgk, die er inbreuk op zoude willen maken. Doch, luidt een andere tegenwerping, was Holland dan bevoegd om zelf troepen af te danken, die op zign re- partitie stonden? Neen, dat was het niet. De orde van het land bracht mede, dat het afdanken geschiedde door den raad van state. Maar het woord »afdanken" komt hier eigenlek niet te pas. Holland had nog geen consent gegeven voor 't jaar 1650. De bewilliging op den vroegeren staat van oorlog was vervallen met het einde van het jaar, waarvoor zg was gegeven. Zoolang men zgn toestemming ( 270 ) niet had gegeyen aan den nieuwen staat van oorlog, was men aan niets gebonden. Hetgeen de tegenpartg »separate cassatie*' noemde was »slechts ophouden met betalen'^ en daartoe waren de staten ten volle gerechtigd. Is er, zooals w^ opmerkten, wellicht iets in de wgze van doen van Holland te wraken, veel meer is ten laste der tegenpartg aan te voeren. In de eerste plaats het tweede lid van het besluit der Staten-Generaal van den b^^ Juni, de bezending. Die ongewone zending was buiten exempel en tegen de orde en den vorm van de regeering. Zoodanige bezending kon de Generalität doen aan een geistige, wenn aan de leden van een gewest, vermits zg, Staten-General, vertegenwoordigers waren van de provinciën in haar geheel. Die nieuwigheid was instrgd met de hoogheid der provincie, met de vrgheid harer beraadslagingen en evenzeer met het recht van vrge beraad-slaging der steden, elk op zichzelve. Daarom vooral was die nieuwigheid een verkeerdheid, dew^l alsnu de zes ge-westen voorbggingen het zevende, hun bondgenoot, zgnde tevens den souverein, en zich richten tot de leden van die provincie, ten einde ze te overreden omver te werpen de resolution, die zg bg eede gehouden waren na te leven. Te verder is het besluit, doordien het door zulk een kleine min derheid te genover een zoo grooto meerderheid werd genomen. In de tweede plaats zgn in bewoordingen, zoo krachtig als onze taal ze aan de hand kan doen, af te keuren de beide handelingen waarvoor prins Willebi II, en hg alleen, aansprakelgk is. De Generalit kan dit verwgt niet treffen, want zg had, zooals de term »middelerwgl'' aanduidt, waar-mede die opdracht wordt ingeleid, de algemeene opdracht, den prins gegeven, om de rust te bewaren en de unie te handhaven (het derde lid van ^t besluit van den 5^®° Juni) beperkt tot den tgd, waarin de gecommitteerden den tocht langs de steden deden. De prins beroept zich wel in meer dan in een officiel geschrift op de volmacht, hem door de Staten-General verstrekt; maar daarmede is in t^eu-spraak, dat Hg later tot de Staten-Generaal de aanvraag richt, zgn handelingen goed te keuren, en in een der me- moriën, in het Haisarchief van Z. M. aanwezig, die machtiging zelf Yoor een voorwendsel verklaart. Hoe zouden ook de Staten-Generaal dergelke machtig kunnen verleenen? Van de zeven vereenigde provinciën had de eene geen recht om over de andere gezag te voeren. De staten van elk dier zeven gewesten waren, ieder op zgn gebied, sou verein. Een oppersou verein was er niet in deze landen. Het zou ook, gelgk de Wicquefort zjer juist opmerkt, een wangedrocht zijn geweest, omdat, evenmin als een dier twee koppen, een staat twee hoofden kan hebben. Het gezegde van Mr. Groen van Prinsterer: Responsable an gouvernement central de la République, le prince était déterminé à ne pas céder, schgnt mg in tweederlei zin en machtspreuk. Er was geen centraal bewind, en het lag niet op den weg van den prins, ongevraagd den 6or- diaanschen knoop door te hakken. Vruchteloos tracht de prins zich met art. 9 der Unie te dekken. Dit artikel vor- dert, dat de geschilvoerende partgen zich tot hem wenden met het verzeek als scheidsrechter op te treden, iets, dat in 1650 niet is gebeurd. Er was geen centraal bewind. Het is waar, men heeft er ten tgde van het sluiten der Unie aan gedacht er een op te richten en daarom in August 1579 een raad ingesteld, het college der nadere unie geheeten. Maar dit college voldeed geenszins aan het oog- merk en ging binnen kort te niet. Evenmin als de uitspraak van Mr. Groen versta ik die van Mr. Thorbecke: »De magt der Generalität is ten jährig, in volkomen oversestemming met het oude unieregt, tegen de provincie Holland uitgeoefend." Zelferkent Mr. Thorbecke in een ander opstel, dat, volgens de praktik der Unie, dit licham niets mocht aanvaten dan met goedvinden van elk van de leden der vereeniging afzonderlek; dat de macht der Generalität om te gebieden alleen maar in schgn bestond. Daarentegen kan über instemmen met de woorden van Slingelandt: »een zaak, die misschien in haar zelve goed was, werd kwaad gemaakt door het gebruik van onverschoonlyke middelen." £u die beide handelingen van Zgn Hoogheid waren voorzegen geen onbeduldende Das wählen. Met de wapenen van den Staat, voor een niet gering deel onderbonden door demachtigste stad van de Republik, tastte hg die stad aan. Hoe weinige dagen de aanval ook duurde, bg veroorzaakte, om niet te spreken van andere nadeelige gevolgen, een scbade van wel honderd tonnen gouds. Zg, die gegrepen en vastgezet werden, waren gecommitteerden, afgevaardigd om de boogbeid en souvereiniteit van Holland te vertegenwoordigen. Het waren gezanten van een vrge Bepublik, die door nie-mand mochten worden verkort in bun recht om te komen en te gaan. En door wien werden zg gearresteerd? Door den eersten dienaar van de souvereine vergadering van Holland. De plaats, waar bet geschiedde, was in den Haag, op bet domein van Holland. Wäar noch de stadhouder, noch de stadhouder, noch de stadhouder, noch de Generalit een voet eigendom bad; waar zgzelven door de gunst van Holland gehuisvest werden; waar niemand eenig rechtsgebied bad dan bet bof van Holland. Wat de oorzaak der inbecbtenisneming aanbelangt, men kon de zes beeren geen misdrgf te last leggen: zg hadden zicb slechts gekweten van de taak, bun opgedragen. Vreemd is bet dus niet, dat op bet booren van de tgding der tweeledige daad, een zeer geleerd beer uitriep: »vandaag is de graaf van Holland verkracht"; dat anderen herinnerden aan de gewelddadigheden van den hertog van Anjou, van Karel I, zelfs van Al va. Niet zonder reden vroeg men, of zg niet de Unie verbraken, die de voorwaarden dezer verbintenis niet nakwamen, waarvan de voornaamste was de bescherming der gerechtigheden van de provinciën. Zoo zeer vergat inderdaad Willem H, bg bet handhaven der Unie, dat hg als zgn plicht beschouwde, zgn wezenlgken plicht, de verdediging der provinciale souvereiniteit, dat de anslag op Amsterdam, zooals Mr, de Bosch Eemper opmerkt, van nu aan bet motto werd van allen, die bet bewgs wilden leveren der eerzucbt Van bet buis van Oranje-Nassau, en dat van den coup d'état van dezen prins, veel meer dan van bet ter dood brengen van Oldenbarnevelt, de verdeedheid dagteekeut tusschen de stadbouderlgke en de staatsgezinde partg. GEWONE YERGADERING DEB AFDEELING TAAL-, LETTERS, OESCHIEDKÜNDIGE EN WIISGEEEIGE WETENSCHAPPEN, 6BH0UDBN DBN ilden MEI I88S. Tegenwoordig de beeren: opzoomer, voorzitter, leemans, M, DE VEIES, VAN DEN BBBGH, BEILL, DE WAL, KÜENBN, SIX, NABEE, HOBKSTEA, KEEN, VAN BONBVAL PAÜEB, VAN DER WIJCK, V09MABE, LAND, DE HOOP SCHEPFEE, CAMPBELL, DE JONG, ACQUOY, QUACK, DE PINTO,  Secre-taris. Van de naturkundige afdeeliug de beeren donders en RAUWBNHOPP. De Heeren Beets, Borret en Verdam bebben de redenen opgegeven, die ben verliinderen deze zitting bei den wonen. Het proces-verbaal der vorige vergadering wordt gelezen en goedekeurd. Nadat twee zonen en een scboonbroeder van wglen mr. J. A. Fruin zgn binnengeleid, draagt de heer de Pinto eene uvverige levenschaft van dezen zgn vriend voor, in welke hg beminnelijk karakter van Fruin, en zijne groote verdiensten als boogleeraar en als beoefenaar der historische rechtsstudie, die hg door vele delegke werken bevorderd heeft, in een helder licht stelt. De voorzitter brengt den spreker den dank der vergade-ring over en spreket een woord tot de zonen van ons betrenrd medelid, om hen aan te sporen het voorbeeld van hun vader te volgen. Daar de t^d voor de gewone vergadering verstreken is, wordt de heer Vosmaer nogenoodigd zgne bgdrage in de volgende vergadering te leveren. B^ de rondvraag deelt de heer van den Ber Ech mede, dat hg ook nog eene kleine bgdrage gereed had, die hg nu ter plaatsing in de Verslagen en Mededeelingen aanbiedt. Zg zal aan de commissie van redactie worden toegezonden. Door den heer M. de Vries wordt namens den schrgver voor de boekerg aangeboden een exemplaar van Li romans de Carité et Miserere du Rendus de Moiliens, uitgegeven door den heer A. G. van Hamel, 2 dl. te Pargs 1884, en door den heer Tiele exemplaren van twee feestredenen door hem in 1884 gehouden. La déesse Istar, Leide 1884, Histoire compartée des anciennes religions de l'Egypte et des peuples sémitiques, traduite par G. Collins avec préface de A Be ville, Paris 1882 en Manuel de l'histoire des religions par G. P. Tiele, traduit x*&r M. Vernes, Paris 1885. Arop wordt de gewone vergadering gesloten om dadelgk door eene buitengewone gevolgd te worden. GEWONE YERGADERIJNG DEB AFDEELING TAAL-, LETTER., GESCHIEDKUNDIGE EN WUSGEEIGE WETENSCHAPPEN, GEHOUDEN DE3I 8*«<» JUNI 1885. Tegenwoordig de beeren: opzoom£b, voorzitter, leemans, M. DE YEIES, BRILL, DIEKS, BEETS, KUENEN, HARTINO, VISSERING, SIX, NABER, BORKET, PRANCKEN, HOEKSTRA, BUYS, VAN DER WIJCK, DE GOEJE, VOSMABR, DE GOEJE, VOSMABR, LAND, DE HOOP SCHEFFER, CASIPBELL, DE JONG, ACQUOY, DE PINTO, PLEYTE, BELL A AR SPRUIJT, TIELE, WUNNE, VERDAM OH BOOT, Secretaris. De beer Sloet beeft zicb wegens afwezigbeid verontscheligt en zicb bereid verklagt om in de vergadering van September de aangekondigde bgdrage te leveren. De secretaris leest een scbrgven van den Minister van binnenlandscbe zaken in dato 11. M. de Koning de benoemingen van de beeren C. W. Opzoomer tot voorzitter, Aem. W. Wgbrands te Leiden, H. E. Moltzer te Utrecht, B. Simons te Groningen, A. D. Loman te Amsterdam en J. J. Cornelissen te Leiden tot gewone leden en van de beeren J. Frank te Bonn en A. Nauck te St. Petersburg tot buitenlandsche leden en van de beeren J. Frank te Bonn en A. Nauck te St. Petersburg tot buitenlandsche leden en door den voorzitter verwelkommende. De nieuw benoemde gewone leden zijn opgeroepen, worden door den secretaris binnengeleid en door den voorzitter verwelkommende. Daarna worden brieven gelezen van de beeren Franck en Naack, waarmede zeg dank zeggen voor de hun bewezen eer en het lidmaatschap aanvaarden. Nadat drie zonen van wglen Mr. B. D, H. Teilegen zgn binnengeleid, wordt de heer van Boneval Faure uitgeno- digd om de levensschets van dat afgestorven lid voor te lezen. Hy schetst Tellegen als een man vaa karakter en als een warm voorstander van de vrijheid van geest, hg toont aan wat hg voor de belangen van het vaderland, voor de ontwikkeling der wetenschap, en voor den bloei van zgn geboorte- en werkplaats Groningen en van hare Hoogeschool heeft gedaan, zoolang zijne lichaamskrachten dit vergunden. De voorzitter brengt den dank der afdeeling, en die der zonen van den overledene aan den spreker over voor het welgelgkend beeld dat hg van zgn vriend geteekend heeft. De levensschets zal in het Jaarboek der Akademie v Ober 1885 Worten opgenomen. De heer Vosmaer draagt vervolgens zijn meisten voor van het onlangs in den bundel latgnsche prijsverzen uitgegeven gedicht van G. Albini, getield Ad Vergilium, en biedt die aan ter plaatsing in de Verslagen en Mededeelingen. De voorzitter spreekt zgu gevoelen uit, dat door de eer- (277) Volle vermelding en deze vertolking aan dat gedicht te veel er is bewezen en deelt verscheidene aanmerkingen op de woorden en uitdrukkingen mede. Door den heer Borret wordt hat gewraakte sub vorne tauros adiungi door eene verwflzing op het gebruik van de landlieden in Italië, door den heer Vosmaer enkele andere afgekeurde plaatsen verdedigd. Hg verklaart dat hg geen kritiek heeft uitgeoef End op een stuk, dat door de commissie van boordeeliag der uitgave waardig is gekeurd, en welks strekking en voorstelling hem had aangetrokken. Daarna behandelt de heer Verdam eenige bedorven plaaten in Middel neder landsche teksten, die meerendeels door geringe veranderingen tot hare ware lezing kunnen gebracht worden. Zoo will hg in den Walewein hi trat voort in plaats van hi trac voort toeghelopen voor toegeloken, niet donker maar donckely rijmende op carbonckel lezen, en behandelt op gelgke wgze plaatsen uit Floris en Blancefloer, uit den Bran-daen en andere gedichten. Hg ontwikkelt naar aanleiding van een der behandelige plaatsen ook de redenen, waarom men naar zgne meening uw aller en uw beider vriend moet schrgven, niet zooals door vele taalkundigen nu geleerd wordt u aller en u beider vriend. Hg biedt zgne mededeeling voor de Verslagen aan. De heer Acquoy spreekt den wensch uit^ Dat in het vervolg voor kritische bändern de plaatsen, die men behandelen will, vooraf aan de leden zullen worden opgegeven. Door den heer de Goeje wordt namens den heer Kern diens verhandeling over de Fidjitaal vergeleken met Indone sische en Polynesische talen voor de Verhandelingen aangeboden, en daaromtrent door den secretaris eenige inlichtingen gegeven uit een schrgven van den heer Kern. Zg wordt in handen gesteld van de beeren de Goeje en Matthes. De heer Six heefk van den heer Imhoof-Blumer ten gehenke voor de Akademie gekregen een exemplar van diens werk: Porträtkopfe auf antiken Münzen Hellenischer und Helleniesirter Völker, mit Zeitfälle der Dynastien des Altershums nach ihren Münzen, Leipzig 1885, en zahlte het bekannt gegeben. Daar niemand verderte entschieden, wenn entschieden, dass ich vergadet werden. DooB Onder de stukken die laatst in den dichtkamp yan Hoeufft met eere vermeld zgn, is er een van J. übini, den jongen doctor in de rechten, te Bologna. Het is genaamd Ad Vergüium. Ik vond het zoo schoon, dat ik behoefte gevoelde het in onze taal over te brengen, en gaarne maak ik gebrüik van uw verlof, om u die vertolking voor te dragen, zjj het dan slechts als een dichterlek intermezzo tusschen de ernstiger wetenschap. Ik doe het te liever omdat m^ ädere gelegenheid welkom is, waardoor ik den band tus-schen de taal en de dichtvormen der ouden en de onze mocht kunnen bevestigen. Het gedicht bekoorde mg door z^n antieken geest, zijn klassieke eenvoud en eenheid, zgn faaeie bouw en zamenstelling. Ochoon de titel Vergiltung, naar antieken tran, is niet deze het hoofdonderwerp. Naar antieken tran is bé slechts de titelpersoon, van welke de gedachten haar punt van uitgang hebben, om welke zg zich schikken, tot welke zg terugkeeren, om het beld te voltoien en als in een cirkel af te ronden. Ook deze greep is den ouden afgezien. Het onderwerp is Italië en wel de toestand van zgn landbouw, benadeeld, gelgk men weet, door de oude kwaal der latifundia, waardoor de kleine landman en grondbezitter gedrukt wordt, veel velden onbebouwdliggen en verbeteringen worden belemmerd; waardoor de winst naar de groote bezitters gaat en de bouwman derft. dachtenisviering van den Romeinschen dichter, den zanger van Italiens landstreek en akkerbouw. Men heiunere zich wydors, dat in 1882 de herdenking van Vergilius' geboortedag feestelgk is gevierd in zgn geboorteplaats Andes b^ Mantua. Andes is een deel der gemeente Quattro Ville, die, b^ gelegenheid van het onthullen van zyn bronzen beeld, den naam Vergilio heeft aange-nomen. AAN VERGILIÜS. Kent g^ den gloed die mg, jongling, o loflyke god van het snaarspel, Dreef naar d*Aonische bron, heiligen Muzen gewgd; Hoe aan het harte mg lag het verkeer met der dichteren zangkunst. Welke uw godlgke geest hoede dat nimmer verga; Waarom wilt gg mg thans op mgn beê niet gunnen te zingen Nu ons de heerlgke dag^ zangenbegunstigend, licht? Zaagt gg het niet? thans jubelt Om Maro het feestelgk Andes, Fier op zgn edelen zoon, 't schrugst in de starren zgn naam; Ja, het vereert hem op nieuw, en, den naam van zgn voed- sterling nemend. Laat het zgn eigenen naam, heet zich Vergilio thans. 'T Is van 'Vergilius' nu dat Italië galmt, en de Mincio Zingt in het murmelend riet, 't kabbelend water, zgn naam. Hebt gg 't vergeten? de dichter, in 't glimmende brons zich verheffend, Rgst, en te midden des velds, eens door zangen geliefd. Zie hem, den treflgken Maro, die zong van de beemden, den landbouw, Wat doet dgen den oogst, vroomen Aeneas bezong; Eindelgk ziet hg den hemel terug en het land van zgn vaadren; Nu er hun landsman keert Jüchen zu allen heute. Mocht hg verheugd thans weder de stieren aanschouwen in 't ploegjuk Samengekoppeld, verheugd 't gouden gewin van het zaad, Zien naar den zuiveren stroom door de dauwige beemden gewonden, Zieu dat de bg in haar was 't zoet van den honig bestelt! Wellicht zal dan weder de zanger met vreugde gedenken Al wat in vroegeren téd zong zgn geheiligde mond. Doch — hoe treurde h^ wel, als, helaas, hg het had te aanschouwen Hoe de verarmende nood weegt op het landelgk dak! Hoe op gebogene ploeg de gebogene ploeger zich afmat, Huiswaart sleepend zgn leen, moe, bg den vallenden nacht; Teistert hem niet ontbeeriug van al wat zgu leden de spierkracht Weer mo Hoe Et geven, heer staat voor volgende taak? Arme, helaas! dien gebrek en te vroeg aansnellende grgsheid Spoedig verteeren, die nooit betering ziet van zgu lot. O! dat gij eindelgk eens, dat gg eindelijk, land van Saturuus, Vruchtbaar u toondet en mild, allen uw kindren gelgk; Eens naar den bouwman hoordet, verdreeft d'ellende, den koortsgloed Weerdet van 't zwoegende Igf, 't land van den honger bevrgdt! Ach, gg behoeft toch niets van de tafels der weelde te nemen, Noch den vermogenden man iets van zgn lust en genot. Maar weerklink' uw vermaan, — zoo toout gij het schoonst u voor immer, — Drgf naar den bouw van het veld, handen te noode gemist, 't Rg ke gewin van uw gaven, ten schoot van uw bodem verborgen, Weigert gg niinmer den man, mits hg er werkend om vraag'. Zoo — wen eens door de gunst van het lot mocht naken het tgdstip, Wen alomme de grond wordt door het kouter genoopt, Zal ook 't gouden gewas de Ausonische voren bedekken. Schenken aan'slandraans werk Liber en Ceres hun gunst. Dan gaat hooger mg a eisch; dan rijze het steenen gedenkbeld D'edelen dichter, en blank opene Paros zgn groef; Marmeren praal dan strgde om 't hoogste te saam met de schoonheid. Dan, dat de edelste kunst stiere d'ervarene hand. Want, waar vreugde de menschen verlieft, bg den bloeienden landbouw, Stagg, wie weigert gelöst? Stagg te veering der konst; Dan geeft zeker de tigd ons de wondren der schildrende vecwen, Sticht hg met schittrenden glans marmer van velerlei aard; Ja, heel Hellas van vromer, indien het verres tot den wedstrgd. Week en het gaf ons den palm, richtete Parrhasioe zelf. Dit zg's mans monument, dat natunr henr gezegenden regdom Alom strooit in het land, ook in de wer Könnte der knnsi. Zinge de jongelingschaar om heen, en dat maagdon beur dausrei Vieren, naar 't oude gebmik rozen gewonden in 't haar. Eome, zgn rniiders verlatend, de landman ook van zgn boawveld. Saam met zgn blozende kroost, saam met zgn lachende vrouw; Volop brenge zgn lachende vrouw; Bloemen met kwistige hand spreidend op marmer en grond. Dan ook zult gg bezield zien ademen 't bezield van den dichter, Big zien glanzen den lach over het vroome gelaat. Dan ook jubelt zgn schim, in Parthenope's oorden vertoevend, Waar de citroenboom glanst, onder het loof der laurier. ENIGE BEDORVEN PLAATSEN IN MIDDEL-NEDERLANDSCHE TEKSTEN. DOOB J. y B D A M. Er is nog altgd stof genoeg, voor eeoemnl. Taalzuivering, of, zoo men daaronder mocht willen verstaan een boek, waarin alleen moeten worden opgenomen »monstra borden, quibas lumen adimendum", dan althans voor een boek, dat den titel zou kunnen en mogen dragen van » No-vae lectiones Medio-neerlandicae**, m. a. w. voor een volg op myne academische dissertatie Tekstmtiek. Ik wensch in dit uur u een nieuw hoofdstuk van soortgelgken inhoud mede te deelen, en uwe aandacht te bepalen by »eenige bedorven plaatsen in Middel neder landsche teksten**. Ik begin met een paar plaatsen uit den Walewein. Walew. VS. 112. Koning Arthur is verontwaardigd, dat niemand zguer ridders den moed schgnt te hebben, om het schaakspel op Te sparen, dat op zoo geheimzinnige wijze gevlogen was in de zalte Carlicen, waar hg hof hof hof, en op even geheimzinnige wgze het venster weer uitgevlogen was. Toen op zgne woorden: Wie so wille Goet rudder in mgn hof betalen. Hi sal mi dat scaecspel halen. Allen een diep stilzwegen bewaarden, zeide hg, om zgue O Proeve van Middeliederlaudsche Taalzuivering, door M. de Vries, 1866. Vgl. Tadschrift voor Ned. Taalen en Letterkunde, dl. 6, bl. 105; ridders ie beschamen: »Goed, dan zalte ik zelf het avontunr bestaan, en het schaakspel halen, Of ie blive doot in den ghere ^), Ie salre jon mede doen die ere: Ie sonde met rechte sgn jon Nu salie sign jonwer aire knecht." Deze grieyende woorden waren voor Wale wein, der a vonturen vader", te veel. Hi scaemde hem als hi dit hoort, Datier men was soghedaen, Die dat belof durste anevaen Van sinen here den coninc; Ende hi trac voort metteser dine Ende seide. In deze regels is alles duidel, doch alleen het woord trac is nie in orde. Het ww. voorttreken besiaat in 't mnl. naast voortrecken en voartirucken, en kan natuurlgk de beteekenis hebben van ons voortrekken, hoewel het meestal als trans. ww. voorkomt in den zin van ons voortrekken en voor den dag halen doch hier komt het niet te pas. Immers, Walewein doet maar éen siap vooruit; hg treedt vooruit in den kring, gelgk dit de eerbied jegens den koning eischt, en begint dan te spreken. Er moet dus staan: hi trat voortmetteser dinc Ende seide. Ook elders in den Wal. vinden wg hetzelfde woord in denzelfden samenhang, nl. 5608: Mgn vader hi sach harentare: Echt ne tert daer niemen Vort. — »Mi dinke, ie bem harde onghehorst", Sprac mgn vader, »in mgn hof". ') Hetzelfde als het meer gewone: Of ie blive doot in den wille. ( 285 ) Doch er is geen beter bewgs, dat werkelgk hier het ww. treden moet staan, dan Wal. ys. 1204, omdat de dichter Pennine daar in nagenoeg dezelfde woorden Walewein het boven beschreven geval zelf laat verhalen. En daar zegt Wa- lewein : ie tert voort met deser dinc ende seide. Te^'t is wisselvorm van tart^ en dit staat door metathesis voor trat. Zie Franck, Mnl. Gramm. § 69 en 146. Men kan de geheele passage van 1175—1220 aanwenden ter beoor- deeling en verbetering der verzen 63—133, en dergel^ke hulpmiddelen zgn voor de critiek onzer Zu vak bedorven mnl. teksten niet te versmaden. Zoo heeft men b.v. ook een goed middel ter verbetering van VS. 3884 — 4101 van het dichtwerk van Boendale, ge- titeld Jans Teesteye^ in een ander werk van denzelfden schrg- ver, nl. Dat Boec van der Wraken, lli, 2273—2488, welke verzen bgna eensluidend zgn met de zoo even genoemde. Nu eens is de eene tekst beter, dan weder de andere, zoodat men ze door elkander verbeteren kan. Een enkel voorbeeld. Wrake III, 2329 staat: Twi hebstn dgn ziele ommare, Ende sets diyn gheest boven hare? Men zou zich wellicht aftobben met de vraag, hoe geest hier eene tegenstelling met siele kan vormen, en misschien bezwaar vinden in de stoute gissing »voor gheest leze men vleescK\ indien niet TeesU 3940 werkelgk te lezen stond: Twy heefstu dine ziele ommare, Ende sets dijn vleesch boven hare? Hier heeft dus Teesteye de ware lezing bewaard. Een voor- beeld van het tegenovergestelde vindt men Teest, 4076: Daer (m den hemel) es die overste salichede Entie overste bliscap mede Vryheit ende caritat« gherecht Ende eweghe sekerheit ghehecht. ( 286 ) Wat beteekenen hier gherecht en ghehechtf Het antwoord is kortaf: Niets. Toch zou men dit maar niet zoo dadeijjk en zonder omwegen durven zeggen, en nog yeel minder we- ten wat er dan moet gelezen worden, indien wg niet Wrake m, 2465 lazen: Daer es die overste salichede Ende die overste bl^sscap mede, Yrgheit, caritate, gherechttcA^t'e Ende ewelike sekerheit. De fout is dus hier blgkbaar ontstaan, doordien een af- schrgver het teeken der afkorting voor heit in gerechttcheU heeft over het hoofd gezien en toen het r^m, de etiOj i. e. de nihiloj gelgk onze Cobet zou zeggen, heeft hersteld. Ik herinner er naar aanleiding van het hier gezegde nog aanleiding van het hier gezegde nog aan, dat een veertigtal hoofdstukken uit Heelu door Yelthem met geringe veranderingen in zgne Rijmkroniek zgn ingelasset ; dat een gedeelte van den Sp. Hist, van Maerlant in het 2^e boek der Brabantsce Yeesten wordt teruggevonden; dat de Maskaroen, hoewel naar eene niet geheel eensluidende bewerking in den Merlijn is opgenomen ; dat men eene passage uit F. d. Levene o. Heren, nl. vs. 1414 — 1477 (over Maria Magdalena) terugvindt in Belg. Mus. 4 (265, 53-^104); dat een gedeelte van het eerste boek van Sinte Amand, nl. VS. 2877 — 2916, bgna woordelgk overgenomen is uit de 2^Partie van den Sp. Hist.^ boek 7, cap. 21, vs. 17 — 58, om nu Niet te spreken van die werken, welke onafhankelgk van elkander uit dezelfde bron hebben geput, en waarin men (in de kronieken b. v.) vaak dezelfde gebeurtenis met ongeveer dezelfde woorden verhaald vindt. Ik wil hier, naar aanleiding van eene der uit Waleweiu medegedeelde regels, eene quaestie ter sprake brengen, die de praktk onzer tegenwoordige taal raakt; ik bedoel vs. 105 : Nu sal ie sgn jouwer aire knecht. Het is duidelgk, dat jou in de voorafgaande regels, het mv. pron. is; eng. you, terwgl jou slechts van het enkv. kan worden gebezig. Ook jouwer is 2^ nv. mv., gelgk uit de toevoeging van aire duidelk blgkt. Nu is de vraag, die ik bedoelf deze: Moet men schriven u aller vriend of uw aller vriend? Bg de andere vnw. geeft de spelling geen moeil^kheid, ons beider^ hun aller, enz. kunnen buiten reke- ning blgven. En hetzg men u schrgft of uw, hierin zgn allen het eens, dat er een pers. vnw., geen bezittelgk mede wordt bedoeld. De vraag is maar: hoe moet dat pers. vnw. worden geschreven? Er is zooveel te meer grond voor het doen dezer vraag, omdat zg in het Ndl. Wdb. beantwoord is op eene m. i. niet afdoende w^ze. Wg lezen daar, op al, kol. 55. Hebt volgende: "In de hedendaagsche spreektaal wordt de uitgang er bg het vnw. niet meer gehoord. Men zegt ons aller moeder, u aller vriend, hun aller aangezicht, haft aller hoop. Men heeffe die uitdr. willen verklaren, door bet vnw. als bezitt. op te vatten en met het volgende znw." te verbinden; one aller vaderland b. v. zou gelgk staan met lat. nostra omnium patria. Op dien grond wil men uw aller friend schrijven. Men zou dan onze aller moeder, uwe aUer hoop enz. moeten zeggen: vormen, die in de spreektaal geheel onbekend zgn. Zeer zeker is het vnw. ook nog heden als persönigk op te vatten. De genitieven onzer, uwer, hun'ner, harer begonnen te deftig te klinken en raakten in onbruik. Maar nu vormde men eene nieuwe uitdr. door van ons allen, van u allen, van haar allen (waarin ons, u, hun, haar eigenlgk datieven waren) eenvoudig te veranderen in ons aUer, u aller en enz., het teeken van den genitief dus te zetten achter de beide vereenigde woorden (vgl. K Longing Willems regeering. Vrouw Jacoba's lot, mijn vaders liefde, en dgl. De ware schrengswig is dus u aller vriend, gelgk reeds Y. d. Palm b. v. schreef in gewöhnen stgl (u ailer gevoel. Bed. 4, 103). Naar het mögte voorkomt, zgn er in deze bewgsvoering, waarin ook hetzelfde geval met beide had kunnen worden vermeld, zwakke punten. Zoo, in de eerste plaats, de bewering: » Op dien grond (nl. Dat uw een bezittelg vnw. zou zgn) wil men dan uw aüer vriend schrgven." Hierbg is eene andere meening onvermeld gebleven, die toch ook wel had mogen worden besproken, en welke ik met de woorden van Brill aanhaal (Spraakleer, (288) bl. 455): Nadat h^ zich verklaard heeft voor de (m. L ojuiste) opvattiog vau uw in de boveogenoemde uitdrukkingen, als bezitt. vnw., voegt hy daarbg: »Mede goed is: uwer aller onzer aller en dgl., wanneer uwer^ onzer de gen. mv. is van het persoonlek vnw." Bg Cosgn, SpraakL § 345, lees ik : » In den genitief mv. worden steeds de kortste vormen ons^ uw en hun (haar) gebezigd. Wanneer deze door de woorden beider of aller gevolgd worden. Op uw beider gezondheid! Ons aller weilijn. In de Spraakleer van De Groot, lees ik in den 1st druk (1868), bl. 224: "Wauueer de pers yuw. door een ander woord gevolgd zga, dat de buiging van den 2° uv. aanneemt, dan laat men de bui-ging bg 't vnw. weg: men schrgft niet uwer beifier omer aller ^ hunner aller ^ maar u beider^ ons aller ^ hunner aller ^ maar u beider^ ons aller ^ hunner aller." Doch in den 6^^^ druk van dezelfde spraakkunst (1880), bl. 114 staat niet meer u beider, maar uw beider^ terwgl overigens de beschouwing dezelfde gebleven is. Ook in de Spraakkunst van Terwey, § 253. vind ik dezelfde beschouwiu. Uit de me-degedeelde aanhalingen blgkt, dat behalve Brill, en deze nog aarzelend en tot een ander gevoelen oYerhellende, niemand in uw een bezitt. vnw. wil zien. Daarom zeide ik straks en kon ik zeggen: » daarover. zgu allen het eens, dat uw pers. vnw. en niet bezitt. is. De voorst-anders van de scbrgfwgze UU7, waarbg ik mg aansluit, houden zich aan de eigen woor- den der Red. van het Ndl. Wdb., die luiden: »Indeheden- daagsche spreektaal wordt de uitgang er bg het vnw. niet meer gehoord." Als nu van uwer de uitgang er afvalt (en het afvallen van buigiugsuitgangeu is geen zeldzaamheid), blgft er uw over. Deze vorm staat volkomen gelgk met ons voor omer, hun voor hunner, haer voor harer of haerre. Voorbeelden van deze uitdrukkingswgze, die in 't mnl. ook gebruikt werd in de verbinding van een bepaald telwoord, vindt men Wal, 105: jouwer aire knecht; Rein. I, 151: haerre Beder sanc; II, 341: haerre beider kerminghe; I, 313: haerre tweer carminghe; II, 6962: haerre tweer friende; L. v. J. c. 136: so dat din gebugnesse ligghe in harre tweere och te in harre drire mout; Wal. 2695: oneer aller ville (var. ous aire); Ruitsb. 5, 116: onser aire gemeine; Grimb. I, 1441: uwbv aller raet; 858: uwer aider raet (indien de lezing van den tekst uwen juist is, kan het slechts bezitt. vnw. zyn); Lanc. III, 15056: Äarrg aire vrouwe; Heelu 2483: hare aire heer; 8547: Äarrg  Tot zelfs in deze eeuw bleef de volle vorm van den 2^«" nv. onzer aller en dgl. in gebruik. Cos^n, § 345, haalt voorbeelden uit Bilderdgk aan; bet Ndl, Wdb. geeft plaatsen uit Van der Palm; en eeue uitdr. als »ontvang onzer aller groeten,'* is ook thans nog niet zonder voorbeeld, hoewel het niet te ontkennen is, dat die wel door den kanselst^l zal zgu aangekweekt en in het leven gehouden. De vraag is nu deze: Moet deze verkorte 2^*^* nv. mv. van het pers. vnw. met of zonder u; ge schreven worden? Alles pleit voor eene w, die oorsproukelyk natuurlijk evengoed bg het pers. vnw. kon staan als b^ het bezitt, welke beide in o Sprong een zgn; bovendien is het onderscheid tusschen u en uw (waarin de w nietsanders is dan eene poging om de uitspraak nauwkeurig voor te stellen) nooit in acht genomen, vór dat de verta-lers van den Statenbébel het hebben ingevoerd. eene nieuwe uitdrukking vormde, door van ons allen, van u allen, eenvoudig te veranderen in ons aller, u aller, Mg dunkt, het beroep op ééue plaats van Van der Palm is niet zoo krachtig, als de door mg voorgedragen historische ontwickling der uitdrukking zelve, gesteund door de analogie en eene wolk van getuigen ten voordeele er van. Eene tweede plaats in Wal,, die de hand van den heel-meester behoeft, is vs. 259 vlg. Dat gat, dat te voren was open, Wert nu sciere toe gheloken Ende Wale wein moeste daer binnen bliven. Walewein is in een berg gekomen, welke met tooverkrachten was toegerust, en die, zoodra h^ bemerkte, dat Walewein binnen was (vs. 257 : die berch die werts sciere gheles, als Walewein daer binnen es, zich toesloot. Het rgm is in de war, en dit is een gegronde reden tot achterdocht, nl. bg goede dichters. Doch met weinig moeite kan de ware lezing worden hersteld. Men leze: Rein. I, 1205: Was nu sciere toe ghelopen. De beteekenis van de beide uitdrukkingen is dezelfde, en dat ook toelopen in ^t mnl. voor zich sluiten, dicht gaan in gebruik was, leeren de volgende plaatsen: Alse Tibert gheware waert Des strecs, wart hi vervaert Ende sprac vort; dat strec liep toe^ en Merl. 3030: Enen strick, die toe mochte lopen^ Dade hy aen haer kele dwingen. Zelfs komt het möchte nicht ondenkbar voor, dat de regel geld heeft: Wert nun sciere toegelopen, in welk geval men bgna niets zou te veranderen hebben: immers in 't mnl. komen meermalen intrans. ww. verbonnen met toerden voor. Men schgnt dan het deelwoord als een deelw. bnw. beschouwd te hebben; zoo vindt men be- come n werden, voor bijkomen (Mnl. Wdb. I, 803); be- vallen werden (I, 1175), voor in het ongelijk gesteld worden (de woorden t. a. p.: »Ook min juist in het passief bevallen worden,^' zgn zelf minder juist, d. i. verkeerd). Er zgn nog andere plaatsen, waar het rgm in de  29—35; Tij. kl. XXI. Men leze dofikel. Het hd. dunkel is genoeg bekend, doch ook in het mnl. bestond dezelfde Yorm, alsook in het onl. dur' cal {Ps. 68, 24: dunkel uuerthin ougon irô); ohd. tunchal, mhd. tunkel, dunkel; zw. de. dunkel. Voor het mnl. vergelgke men Limb. Serm. Il8d: die donckel nagt; 11 8c: Nochtan en es tgout niet tonedelre, mar hets te donckdre; 546 : ombe dat donckel es. Zoo yindt men in 't mnl. het ww. donkelen, in den zin van verdonkerenj verduisteren; (van licht) uitdoo^ ven^ h. y. Parth. 2076: Hier es ene lanter Nach so ghemaetz, Das se no wiat no water mach Donkeun, ende bernt nacht ende dach. Vooral deze laatste plaats, waar het woord buiten het rgm voorkomt in een zuver mnl. tekst, geeft ons vrgmoe- digbeid, niet alleen om de plaats uit Walewein te verbetere, maar ook twee plaatsen uit Brandaen, nl. 709: Wel menich edel carbonckel, Â1 waest daer arde doncker (1. donckel) Hadde daer God verborgen, en 789: Dat was al karbonkel; Daer en was gheen so doncker (1. donckel) Hi en lichte alset sonnescgn. Het kan ons niet verwonderen, dat de mhd. tekst op beide plaatsen (vs. 463 en 480) heeft tunkel; en evenmin, dat mnl. schrgvers of afschrgvers, wien de vorm dfoizi^ veel gewoner in de ooren klonk, dien voor donkel in de plaats stelden, zonder Er op te letten, dat het rgm daardoor werd bedorven. Een derde plaats is vs. 5351: Soe leerde mi int water swemmen, Alse een vise met sinen vennen. 