Proeve van een Kaapsch-Hollandsch idioticon: met toelichtingen en opmerkingen betreffende land ...
KoNKiOiOoi^ dat zicb aan de laatstgenoemde bet. vastknoopt^ zegt men zeer eigenaardig van een ooi^ die een ander wijfjesscbaap haar lam aflokt. KoKSESTOHi^ beeft naast de bet. van kerkeraad of kerke- raadskamer, ook nog die van vertrouwelijke bijeen- komst of gesprek. ^ 87 KoNSUis^ kwansuis, kwanswijs, afgeleid van een oud woord kwanten (wenden) en wijze (manier), dus eig. een zaak anders te wenden of te draaien. Z. faihonta en stokkies. KoNTBEi wordfc hier, als in Ned., soms voor landstreek gebraikt. Fr. contrSe. Kooi, algemeen voor bed. Zeeterm, Z. k(m. KooK, koken, en ook hard slaan of striemen (met stok of zweep). Chang, beschouwt dit ak een vertaling van 't Fr. cuire (koken) in den zin van iemand leed doen. KooL, Z. Kolu KooLSAMBOK-sPAN, of POOLSAMBOK-SPAN, bostaat daarin, dat men iemand, in emst of uit de grap, de handen sa- men bindt, die over de opgetrokken knieen trekt, en dan onder dezen door en over de armen been een stok steekt ; waarop men kem, maohteloos als hij is, omwerpt en met een stok op de broek geeft. Men noemt dit ook SpaansboJc (Spaanscke bok). P. K. noemt een stok of zweep een Spaanschen hengst. Van waar eckter dit kool ? KooEN, of KojUNG (cf. doringj , soortnaam voor tarwe. Vol- gens V. D. bet, koren in sommige streken van Ned. gersL KoORSTEEN, schoorsteen, en lampeglas, Kop, algemeen voor hoofd. Jij siet horn voor di kop^ maar ni in di hrop, zegt men wijsgeerig en rijmende van iemand, dien men niet doorzien kan. Di kop uittrek (ontleend aan trekossen), sterven. Cf. hJ/uSj enz. KoP-BN-POOTB (van een schaap), zeker gerecht. KoPERKAPEL, Z. geelslang. Kopj?i, alleenstaand heuveltje. % 88 KoPSBBB, hoof dpi jn. Deze voor HolL ooren zoo plaibte uit- drukking moet uit Drenthe en Overijsel stammen, waar men ook van kopzeerte spreekt. EoPSTEEN^ baksteen, die bij H metselen in de breedte van den muur gelegd wordt, en waarvan men dus van bniten den kop (^t uiteinde) zien kan. Ben steen, die in de lengte van den mnnr gelegd wordt, lieet strijksteen. KoRaN. Hij lees kordn, van een voerman gezegd, heeft de- zelfde bet. als : hij gee di honde koa. Z. hond, EoBENTSN^ korinten of krenten. Bij de algemeene verkor- ting en verminking, die de taal bier ondergaan heeft, klinkt ^t voor den Ned. deftig, bier steeds van korenten te booren spreken. Zoo zegt men ook steeds kamjntji en niet knijn^ als in gew. HoU. EoBBEL^ vizier aan een geweer. Sorrel hou of trek, mik. ken, Eij korrel : hij loert (kijkt af) door een oog, KoBswiL, kortswijl, scherts, grap. Wijl bet. eig. tijd en kortswyl dus tijdkorting. KoBT-KOBT, herhaaldelijk, gedurig, telkens. Of. bietju Kos, kost, spijs. Di koa opakep, opdisschen. Padkoa, teer- kost of mondbehoefte op reis. Kos(t), door oude menschen nog gebruikt voor hm{dej, gelijk begoa{t), voor begon. Kou, vogelkooi, meestal als verkleinwoord gebezigd: koutji. Te Amst. en^ naar ik meen, ook in den Haag hoort men dezelf de uitspraak. Cf . foutji. Eou-KBu^ koude vatten. EouD-LEi^ een bezweet paard laten afkoelen door H been en weer te leiden. Kou-LiNNEN, giDWoon linnon, waarscb. wegens zijn verkoe- lende eigenscbap dus genoemd. ^t Wordt bier ecbter 89 zoo weiuig gebriiikt^ dat men algemeen den naam lirmen op verscliillende soorten van katoen toepast. Kbaai. De uitdr. : Kind noch hraai hebben bet. hier : niets bezitten^ doodarm zijn ; een zin^ dien ze^ zoover ik weet, in Ned. niet heeft. Kraaibees^ scliertsende benaming yoor paard ; omdat zoo vale dezer dieren de prooi der kraaien worden. Kbaal^ een door een muur of heining omringde plek, waar- in des nacbts 't vee gedreven wordt. Ook een dorp van Kaffers of Hott. 't Woord moet door de Por- tugeezen hier gebracbt zijn. Darwin spreekt in zijne bescbrijving van Z. Amerika (Voyage of the Beagle) van een '' corral '' voor vee, en geeft de vol- gende toelicbting : The corral is an enclosure made of tall and strong stakes. Every estancia, or farming estate, has one attached to it. Kbaffi, karaf, kraf . Cf . boereboonfjies. Kbaks, uitstekend gedeelte van een rots. Keans-krans, een jongensspel : ootje-knikkeren. Hier bet. Jcrans kring of ootje (een kleine o), Kbaster, krasser, schrapper. Cf. boste, Kbawwethes of Kbawweltjies, oorbellen. In Oost-Indie gebruikt men ook oorkrabben. Waarsch. van ^t Portugeesch carabe, sieraad van amber. Kbbupblhout wordt hier niet voor laagstammig geboomte in 't algemeen gebruikt, maar voor een bijzonder struikgewas, welks bast tot leerlooien dient. Zoo is er ook een soort die eenvoudig basboom heet, om 't gebruik dat men van de bast maakt. Kbteei, zingende krekel. Kbibwbls, Z. anstellings* K 90 Krij, krijgen, wordt verkeerdelijk (in navolging van 't Bng. let have) gebrnikt in een zin als deze : Ken u mi; di boek een bietji laai krij ? d.i : Wil u nri] asjeblieft dit of dat boek leenen, geven, af staan, verkoopen, enz. N.B. laten krijgen bet. voor den Ned., dat men den persoon zelf toelaat, ^t boek nit de kast of van de plank te halen. Krij bet. ook ont- moeten, aantrefEen ; b.v. ik het ver hont in di straat gekrij : ik heb hem in de straat ontmoet. Kbimpel, dikwijls onjuist gebrnikt voor rimpel, ten gevolge van een voor de hand liggende verwarring met krimpcn* Krink^ omdraaien (van ^t voorstel van eenwagen). Van H oude krenghen, draaien of wenden. " Mettien sprac hi den rechter aen Anderwerven als die boude, Dat hi den wagen Icrenghen sonde." W. Tan Hillegaersbefg. Ook in Groningen heet het, meen ik, nog hringen. Kroeshaarmens. Zoo noemen de klenrlingen alien wier hoofdhaar hun Hottentotsche of Boschjesmansohe afkomst aantoont, ter onderscheiding van een lang- hoar- of steilhaarmens, waarmee zij iemand van Enropeesch bleed bedoelen. Opmerhing : In verband met deze woordon bestaat Qnder hen 't geloof, dat, als de lucht met sChapen- of zand- wolkjes {so trappies'trappies, als zij 't nitdmkken] bedekt is, er een Jcroesharig mensch gestorven is, terwijl lange streepvormige wolken aanduiden, dat er een tairg- t^ eteilhaarme^is is overleden. Cf. dooie'men8ewec7\ Kroeskop, scheldnaam der Hott. Kros, verkorting van karoa (voce), voomamelijk van ^t vellen kleed der Kaffers gebrnikt. Kbos, door letteromzetting voor korst gebrnikt (in de 0^ prov.). Ik 91 Kruik, Z. dop. Kruis komt voor in de zonderlinge uitdr. : daar is een kruis in sen a : hi] gaat achteniit, raakt op. Kruisband, alleen bekend als draagband, broekhouder of bretel ; niet als een kruisvormige papieren omslag^ waarmee men nieuwsbladen, enz. per post verzendt. Eruispad. Het volksgeloof ^egfc, dat iemand, die viool wil leeren spelen, zich, vooral vrijdags-avonds, op een kniispad meet neerzetten, waar hem dan de Booze gratis les geeft. EfiULLE^ Z. anstellings. KuiBR, wandelen ; maar ook : uit logeeren gaan^ of ergens eenigen tijd gaan doorbrengen. Van een huiertji nEiar Eng. b.v. is een. Afr. niet bang I ^t Is opmer- kelijk^ dat in Kadzand (Zeeland) 't woord wandelen dezelfde beteekenis heeft. Of. loseer. KuL, kullen, foppen, bedriegen. Ook gew. Ned. KuPiDooTji, naam, dien men soms aan de kievit geeft, Kubang, valsch (spelen) . 't Maleisch tsjoran, bij ^t spel be- driegen. Z. tjoerang. KuRK, door letteromzetting voor kruh (stok ter ondersteu- ning van zwakken en lammen) gebruikt. Een kurk of kopk wordt hier prop, en een kruk van een deur knop of ook wel kurk genoemd. KuRNAATJi, eig. karbonade, esse- of schaperibben. In andere streken zegt men krammenaatji. EurpEr, of KERPER, karpcr, een wolbekende visch, KwAAi, kwaad^ boos (van menschen en dieren). KwAAisiEKTE, vonusziekte, siphilis. Ook vuilsieMe genoemd. KwAARTJT, Z. opmerking onder duwweltji. KwAs. Hij het £10 an sij kwas : hij heeft 410 terloren, K 2 92 of moet die betalen. Aan zijn kwast hebben bet. volgens y. D. : de schuld van lets dragen. KwEEN, onvruchtbaar (van dieren). Dit woord gebruikt men ook in de Saks, prov.^ maar in eig. HoU. klinkt 't als kwee. KwEEPBR^ meerv. kweepers, kweepeer. Opmerhing : Door 't voile accent op de eerste letlergreep en door de geringe overeenkomst dezer vnicht met een peer, heeft 't tweede lid dezer samenstelling zijne bet. en daar- xaee ook zijn vorm verloren. Cf . partijker* KwiK, of OPKWiK, bet. niet, als in ^t Ned., verkwikken of ook wel opsieren ; maar iemand of een dier door slaan tot meer ijver of snelheid aansporen. KwiNT, nuk, luim, gril. Ook bij V.D. komt dit woord voor ; docb in Ned. is 't minder algemeen dan bier, 't Oude quint had dezelfde bet. en kwam af van quincHy onzekere beweging in een zaak en dus : dwaling van ^t verstand (krankzinnigheid) ; en dit weer van quinckeriy zwaaien, draaien, sidderen, blik- keren, enz. KwiNT, een dun stokje, en bij gevolg ook : met een stok slaan ; waarvoor men ook uitkwint zegt, L. Laai komt voor in : dis sen one laai (gewoonte), mis- schien beteekenende manier van laaien of laden (geweer). Laai noemt men ook de kolf van een geweer, inzonderheid dat gedeelte (eig. de lade) waarin de loop sluit. Ook noemt men de kolf wel bouty cf. babbiaanbouL Laaistok zegt men schertsend van een lang, schraal mensch, zooals in 't Ned. lantaarnpaah Laa'b, of lagher^ legerplaats, kamp, 't Du. Lager ? Laat komt in vele eigenaardige uitdr. voor. Behalve de \ 93 onder glij en krij genoemde heeft men nog laat vaty eig. trekdieren in beweging brengen ; ze, als 't ware, den last doen vatten (aangrijpen) ; thans ook alge- meen voor vertrekkeuy onverschillig of men met trek- dieren reist of niet. Laat meneer morrevat ?=Vertrekt Mijnheer morgen ? IjAa(t)ste wordt algemeen gebruikt voor minste, geringste, geen uitgezonderd, enz. Zoo zegt b.v. de predikant : — Ik hoop, dat de laatste van u, M.H., dat geluk deelachtig zal worden. Nauwkeuriger zou zijn : Ik hoop, dat gij alien tot den laatste onder u, enz. LiAKSMAN^ beul, scherprechter. Ook dit woordkomtwaarsch. nit Indie en kan samenhangen met 't Perzisch woord lakk (iemand op de keel slaan) en laks (slaan), Cf. alaksa* liAMOEN^ sinaasappel. Sure lamoeriy limoen of citroen. Lamoenhop scheldnaam van den Maleier. liAMPi, lampje. Sij is defy zegt men aardig van iemand die niet opgewekt, of mismoedig is. Lamsvlees, dikwijls, doch niet'heel fijn, bij 't rijden voor dames gebruikt ; waarmee men een licht vrachtje bedoelt. Lakceebmes, soms voor voorsijiijmes gebezigd. Z. grootmes, Ij&Ji(SEy eig* land'Sen of -zyw, staat voor den genitief van land^ in uitdr. als : dielanse saad (zaad in Z. Afr. gewonnen) ; anderlandse saad (ingevoerd zaad). Opmerhing : Na eerst den ouden genitief geheel verworpen en een analytischen vorm zijn daarvoor in de plaats gesteld te hebben, is dus de Afr. langs een omweg woer tot een synthetischen genitiefvorm ternggekeerd. Dat se of sen slechts buigingsuitgangen zijn en hierbij alle geslachts- begrip is verloren gegaan, bewijzen uitdr. als : Juffer A'Sen 94 huiSf Maria-se hoeh ; ja, men zegt iselfs : di hoek is Maria sijne (Z. A. T., Aug. 1880). In 't Gron. vindt men een soort- gelijk gebruik van «(/n, ook na vrouwelijkeznw., b.v. moehe ziint : moeder zijne, die van moeder. Ook in Grimm's MUrchen komt een dergelijke uitdr. voor : dea einen seine war blind f des andem seins lahm, Een eigenaardig gebruik van ziin vindt men in : 'n oulap sijne^ ^n sieling sijne, d.i. voor de waarde van een oulap^ sieling (Eng. shilling), Lahoes^ Langers of L&NS (eig. lanffs)^ onjuist voor uaast of bij gebruikt. Langs drukt eene strekking of beweging in de lengte uit. Dit misbruik scbijnt uit Geld, afkomstig. O.V., II, 2. Z. neffes. liANGHAABMENS, Z. kroeshaarmens. Laking, heining, lij boomen, laan. Soms zegt men ook allee (Du.). Laning is eig. een Zeeterm. Lank, lang. Opmerking : In enkele woorden heeft de g die na den op 't eind van een woord staat, den kknk van k^ zoo^l» ^t Qud- tijds ook in *t Ned. was en nog blijkt uit de uitspraak van woorden als honinhje, rottinhje, enz. Ci. frank, klonk^eiLZ, Z. ()ok koningin. Lap, Z.koKJi). L AS ABUS, melaatsoh, melaatsche, en melaatdchheid. Lat, dat (vw.), b.v. ek sS verjou, lat hij siek is. JiAT, stok, tak, kweeperlaty de gewone roede, waarmede kastijdingen worden toegediend. Lat wordt ook softis schertsend voor een meisje (beminde) gebezigd. Zoo ook foA, Lawe, laven, verkwikken, niet inwendig, als in 't Ned., maar door besprenkeling. LS-Lg {U = leggen), liggende ; b.v. hij eet U-U. Ook dient 't om een telkens afgebroken handeling uit to drukken, b.v. U-U sit^ loop^ enz. Cf. bietji. Lecture, 't Eng. voor voorlezing, lezing of les, noem ik 85 aUeeOi omdat men 't tot vervel^jiis toQ lioort g^bri\i* ken^ alsof er geen Ned. woord yoor bestoud* Soms tracht men 't te TerhoDandschen, door er lektuur van te maken^ niet weteiide5 dat lektaur UeuU^(jSaX irat men leest) beteekent. LsSiaTfi^ gew. Yoor laagie« Saks. prov. liEEB^ ladder. (Saks. prov.). Ook leder. LiEe'b^ leger (van een dier). Ook legplek genoemd. LiEEWEBK^ leeuwerik. Ook gew. Ned. Le^^plek^ een soort van kraal^ waar *t vee den pacht door- brengt. L^e;x^Bj( jongen^ die v^r ee4 span ossen nitloopt ^ 4$ twee voorste aan een touw leidt. Li^Ky Hij is an di lek : aan den drank. Ned. Kkken => sterken drank drinken. Lek^ Hij lek uit : hij blijft achter ; kan niet meer mee (inzonderheid van dieren). Lek^]^^ heefb naast de gewone beteekenissen van smake- lijkj aange.naam^ bebaagliyk^ enz. ook die van half- . . d]^nken5 aangeschoten. Leksons^ licentie, patent ; cf gr^nsy karring ; of misschien nog een overblrffsidl van den Fr. neusklank itt license. Wannieer de gekleede jas van iemand den jongens als bijzonder dsftig vporkomt> noemen zij die eaii Oxford Bonder leksSns (zooveel als 't HoU. : weet je moeder, dat je die ^nhebt ?), of zeggen spottend : men Oxford sit so na men sin^ sewe pond tien (£7 — 10) is nog te min. Een Oxford is een bijzonder fatsoen van jas. Cf.jentrobi, Lem, lemmer, of lemmet, van een mes, Lepel, Z. knipmes. 96 Lepoog, Icepoog, zeer of tranig oog. Leep heeft hier niet den zin van loos, doortrapt. LS'b, legger, ligger, een inhoudsmaat van wijn en brande- wiJD, gelijk ook in't Ned. Lbu'n, leugen, Di leu^n hefn kort leeuy is een pittigc uitdr. vooT 't welbekende : Al is de leugen nog zoo snel, De waarheid achterhaalt haar weL Leun, leunen, lenen. Opmerhing : Tusschen dit en *t voorgaande woord hoort men in de uitspraak duidelijk onderscheid. Zie N.6. op cui^t, In*t vervolg zal ik niet trachten, alle woorden op te noe- men, waarin de tusschen-^ is uitgevallen. LEUW,leeuw, Cf. N. Brab. Uuw (O.V.,1, 4). Z. ook spreuw. Leweb. Van iemand, die 's morgens in een kwade luim is, of die, zooals 't heet, met zijn verkeerde been nit 't bed gestapt is, zegt men : hij lijk qfn vlooi{of vlieff) oo^r sij lewer (of har() gekruip het Lewerwors, leverworst. OpmerJcing verdient, datde leverworst hier, evenalsin Gron.^ Gelderl. en misschien de andere Saks. prov. van Ned., met rijst (daar haverdegort) wordt toebereid, en gebakken ge- geten. In HoU. heb ik daarvan nooit gehoord. Z. Opmerk- ing op A. LiEDEBLiJK heeft niet zoo'n sterken zin als in't HolL en bet. eenvoudig : vuil, slordig, onoogelijk. Lief gebruikt men predicatief met zijn voor : bouden van, gaarne eten, beminnen ; b.v. Ik is danig lief voor boontjies ; ik bond veel van boontjes, enz. LiEFLiK, 't welk in de HoU. spreektaal nauwelijks meer gehoord wordt, wordt hier nog wel gebruikt. Van een kleurling hoorde ik eens de opmerking : di kool staat bajang lieflik. LiEG, liegen. Dat dit nog al eens voorkomt, maar ook 97 niet de kritiek ontgaat^ bewljzen de vele uitdr, : Ay lieg harder as honderd perde kan hardloop; die (leugen) kanjij met 'n stok voel, ot met toe^ 06* e sien ; hy saai ertjies ; asjij H ni icil gloo niy kan jij proe (ven) ; hij skiet met speky of sterker nog : ky skiet ni met spek ni, maar hij gooi moet di heele vark ; Ay lieg 'w slooty of 'w houw (cf. gat) ; sy moses of maters is doody en die teat leef is in di hospitaal, en plat^ doch zedelijk schoon uitgedacht : sen asem stink. LiEWERS; liever. Z. kaduuks. LiJK wordt verkeerdelljk, onder den invloed van 't Eng.^ vooral in de West, prov. gebruikt voor : houden van, gaame hebben. Cf. lief, Opmerkmg : In 't binnenland, verder van den Eng. invloed verwijderd, spreekt men zuiverder K. H. en hoort men nog woorden, die in de West. prov. niet meer gebruikt worden. LiiJK,mede door Eng. invloed verkeerdelijk voor (vers) regel gebruikt. XiiMiET, ('tFr. limite), grens ; alleen gebruikt in : hijeetooW sen limiety of tarief. 7i. banje. LiiNNE wordt verkeerdelijk voor wit katoen gebruikt. Z. kou-dinne^ ILiOEKwdRTE,.loquats, een aangename boomvrucht. LOESING, slaagy klappen. IjOF, EVe is vielofy een verbloemde en fijnere uitdr. voor 't Ned. en hier ook wel bekende : Eigen lof stinkt. IjOkkertji, lokvogel. LiOL, gezellige avond, studentenpartij, 't Ned. studenten- woord jooL IjOL, zaniken, iemandlastig vallen, plagen. In 't Ned. bet. het mauwen, groUen (van katten) ; slecht zingen, zotteklap ultslaan. 98 liONSij leugen, of liegen, (Namaqualapd). LooB komt toor in de eigenaarSige uitdr.: onder di-^'^'^laat deurloop, onder schot krijgen^ ergen« op vtiren^ ook fig. gebruikt ; en : hij sal H hod (of had$u>aar) krij. Lqoppijp, looden pijp. Looi> leer looien^ eti ook : iemand afranselen, Loop, als imperatief gebruikt met haal^ voot : ga halen, of haal eens even. Waarsch. 't Fr. allez chercher. Loop, tw., bijna als hep uitgesproken, loop been, bond op, enz. LoRD-KRAF, Hij is Lord'kr-af a^hterstetwpr, d.w.z. Lord vark{en), zegt men woordspelend van iemand, die zich te veel aanmat'gt. LO0BER, logeeren. Opmerking : Dit #d0rd heeft ni^t voikomcTti deietM^ liSlte^ kenis als in 't Ned. Het bet. in een l^tel eS koethuis gehuisvest zijn, ergens inwonen ; doch niet : een korteren of laiigeren tijd bij een vHend dowrbreiigen. Wiemo^t bezigt men, in ruimeren zin, 't woord kuier (vocft), d.i. het huis des vriends slechts al§ uitgangspunt beschouwd^ vaii waarait men andere vrienden en plaiatsen bezoett ;-^^ engeren zin, d.i. wanneer men bedoelt, waar i^inand tijde- lijk zijn te buis bQeft> wqat hij ?ich *t m$0BtbeyiHdt4)es5i^ men ikuia aijn (min of meer deftig) of blij (vertrouwelijk of plat). Z. blij, * LodkELKKOEi, een koe, die zich laat melken, zonddr ymeii gebonden te worden. Het tegehovergestelde bier- van is vasmelkkoei, Z. handom, Lospit(perski), soort van perzik, wier vleescb aieb nifet aan de pit vastfaecbt. Cf. iaaipiu LuiHOUT, een boutsoort die slecbt brandt. LuiKi, vensterluik of blind. Ook algemeen te Amsf . Cf. hoereboontjies. 99 LuNS£(i£M, riempje waarmoe do luns (as-spie) v6dr 't wiel bevestigd wordt ; fig* van een vuUen kerel of rond- loopenden Engelschman gezegd« IjUS, lust. Men zegt : lus hi ver (voor) iets, niet tot of in lets. Ek het soo*n lus ver di ding is in den mond van den kleurling vooral e^a genoagzame v^irw^ sobuldiging voor elke buitonsporige weidd^ die hij sdcli veroorlooft, M. Maag wordt soms voor bulk gebruikt. Maai^ in de gemeene volkstaal gebruikt voor moer. Maai^KS, Qiaden, wormpjes, Cf. gespers. Maak wordt in vele gevallen verkeerdelijk Toor doen gebezigd ; h.y. wat maak jij? voor: watdoenje? cen r^ mo^K en^. ('t Pu. machm). Iji!t Ked* b^t. maken 't een of aodar yoortbrengen. ^AAl»p Z. op stonk, MaALOAt, 6f ftoms MAALSl'BOOM, draclikolk in e«ii rivier. Z« hoik, Maan. Hif is met di — geplaag : bij bem Ipopt een streepje door, Maakhaa1ij4K:hal§, Z. iceerwolf. ]AiLAB,y of MA^, wordt ni^t alleen in den eig. zin gebruikt, m^aa^ vei*vangt Qok geheel de plaats van slechts, als in ; Denk maar voor '» qo^eblik : denk . slechts vopy een oogenblik. Het dient ecnter gezegd, dat men dit slechts ook in de Ned. spreektaal slechts zelden hoort. Nog dient maar, even ak in 't Ned., als bloot stopwoord in uitdr. als : Hi/ '5 maqr baiye siek^ enz. Maabs (plat), aars, amiss. Z. hlikners. 564a^^tk 100 Maasbikkeb^ platte^ doch niet ongewone uitspraak van Mozambteker, een inboorling van de kust van Mozam- bique^ die zich als arbcider zecr gunstig vao alle andere onderscheidt door zijn eerlijkheid, trouw en vlijt. Maat heeft naast den meervoudsvorm maait ook dien van maters (cf. gespers)^ welke beide soms ook voor 't enkelv, gebruikt worden, b.v. ik is maters moet horn (bij 't spelen). Men hoort ook vermaat, eig. voor maat gelden of gerekend worden. Maatji, stiefmoeder (bij de kleurlingen) ter onderscheiding van mamma, eigen moeder. Maifoeri, maifoeli of MAiFOEDi, scheldwoord voor vagebond, schehn, gemeen mensch. De eerste letter- greep is wel 't zelfde als maai f moer) ; doch wat bet. de rest? Opmerhing : De r en e^ wisselen in 't K.H. dikwijls af, de eerste soms ook met L Z. b.v. ongenarig, Mak, uitsluitend voor tarn gebruikt ; zelfs Kaffers die eeuigszins onder den invloed van Europ. zeden ge- komen zijn, noemt men zoo in tegenstelling van geheel onbeschaafde of wilde Kaffers. Cf. tarn en skoolkaffer. Makaster, gehaakt of gewerkt kindemmtsje. 't Woord wordt thans bijna alleen onder de kleurlingen ge- bruikt en van een nauwsluitend mutsje in 't alg. gezegd. Verwant aan anti-makasser. Cf. boste, Makeeb, alg. voor : schelen, outbroken. Van 't Fr. manquer, door 't Ned. mankeeren. Maklik, gemakkelijk, en ook'misschien, Cf. dalk. Makou, eigenaardige soort van eend. Makrol(letji), soort van koek. Van 't Du. mokrone of 't Fr. macaron = bitterkoekje. 't HoU. woord 101 makrol (koppelaarster^ enz.) heeft een geheel andere beteekenis* Malbaab, eig. Malabaar^ een bewoner van de westkust van V66r-Indie, vroeger hier als slaaf ingevoerd. Thans nog (als gem. znw.) gebruikt van iemand^ die druk praat of tegenpruttelt. Zinspelende op 't veel praten en weinig werken der Malabaren zegt men nog : Na son^-op kan sewe Malbaar m een bok se hop afsnij nu Hierin ligt ook opgesloten^ dat hun tong, door de nachtkou min of meer verstijfd, door de warmte weder lenig wordt, zooals de mieren te gneller zich bewegen^ naarmate de hitte grooter wordf, Mali^ Z. stonk. Maliklip^ spel, waarbij men een kleine klip van een groote moet afwerpen, Mallemot, motbij ; soort van wesp, voor zeer vergiftig gehouden ; grappige, doch ook verwaande kereL Maltrap, een jong paard, dat van dartelheid allerlei sprongen maakt; bij uitbreiding ook lemand die zich dwaas aanstelt^ 't zij door gang, of door gebaren en woorden. MammA; mama^ moeder. 't Klinkt voor een HoU. oor vreemdj zelfs den laagsten en vuilsten kleurling van zijn mamma en poppa te hooren spreken. 't Accent verschilt echter. Yader en moeder hoort men zelden of nooit. Manel, gekleede jas of rok, Ook achterlaaier^ of, minder aardig, hengsit) genoemd. Manier, in de veelvoudig gebruikt uitdr. : hijdoet 'f op 'n maniery beteekent : zoo-zoo, redelijk, niet bijzonder goed, 't Eng, in a manner. Mab, vrij algemeen voor maar, doch. Amst. O.V., II, 2. 102 MaskIe, misschien ; ook gebmikt voor destiiettegenstaande, desniettemin, toch. Cf. dalk* MaT£BS> Z. maaU MfiSI^OS^ bijzonder toebereide abrikozen, Waarscli. over Indie uit 't Atabisch mushmush (abrikoOs") tot ons gekomen. C.M.M. MBBLBOL5 een in een doek stijf samengeperste boeveelheid meelbloem^ die na eenige uren gekookt te zijn, bij gedeelten fijngestampt en in water of melk opge- kookt en tot voedsel voor kleine kinderen aangewend wordt. Meen, verkeerdelijk (door 't Eng. to mean) voor betcekenen gebruikt. OpmerJcing : Eentotvervelens toe door velen gebruikie olt^r. ik meen, waarmee men telkens zijn rede afbreekt om weer op nieuw te zeggen, wat men reeds -geheel of gedeeltelijk gezegd had, bewijsthoe gebrekkigde woordenschat van de meesten nog is, en hoe de spreker zelf voelt, dat hij zich niet juist en duidelijk uitdrukt. Meestergoed^ medicijnen. In sommige Ned. gewesten noemt men den dokter ook nog meester, Meid wordt, in strijd met de oorspronkelijke bet. van 't woord (maagd), bijna uitsluitend gebruikt in de samenstelling ou* meid, getrouwde gekleurde werk- vrouw. Jonge meiden noemt men gewoonlijk Ife- dienderif als men ze niet, zooals zij zich zelven doen servants noemt. MEtD^i, kleine gekleurde vrouwelijke bediende. Dit woord wordt naast meissi gebruikt, met dit onderscheid, dat 't laatste zoowel voor blanke als gekleurde jonge vrouwspersonen wordt gebezigd. Oudere personen Spreken blanke meisjes dikwijls aan met dochtertji, gelijk blanke jongens vaak seuntji genaamd worden. Ook wanneer een blanke jongen komt om iemand te 103 spreken^ zal de bediende hem aandiencn met de woorden : daar is 'n seuntji voor meneer. MfilSSlESKlND^ 7i, jonffetjieskind. Melkboeb bet. hier niet een melkverkooper, maar den jongen (knecht) die geregeld met 't melken dcr koeien belast is. Memme, min, voedster. Zelfs volwassenen blijven hunne zoogsters om' memme noemen, zoodat dit woord lang- zamerhand een soort van titel geworden is, waar mee men fatsoenlijke oude geklenrde vrouwen aan spreekt. In sommige streken van Ned. (Saks, proy.) is memme moeder. O.V., I, 2. Mekeer, Z. op dominee. Mens hceft naast den gewonen zin dien van ni<?w, b.v, die woord kan '71 mens ni iiitspreek ni voor : dit woord kan men niet, of laat zich niet uitspreken. Daar is mense, zegt de bediende, 00k al is er slechts 66n persoon, voor : Daar is iemand om u te spreken. 't Stemt in dit opzicht overeen met 't woord ^^volk !" waarmee men op Holl, dorpen zijne tegenwoordig- heid in een winkel kenbaar maakt. Mermeub, geheiigen,door verwarring met humeur nit 't Fr. memoire ontstaan. Niet algemeen meer. Mekri-achtio (plat), loopsch, jongensgek. Alleen van gekleurde meiden gezegd. Met komt als vz. in verscheidene gedaanten voor. Men zegt zoowcl met als moet of mot, en in sommige streken 00k 77?^^. Meta, naamgenoot, ffenan (voce). Mku^Ej molen. Cf. deur. li(iEDE0, aeer onregelmatig meerv* van miet (mijt, koren- 6f houtstapel), welks regelmatig meerv. miete echter ook wel gebruikt wordt. Cf. bout % 104 MiELiES; mai's^ Turksche tai*we. (Eng. mealy). MiETiNG, naast vergadering 't eenig gebruikte woord voor bijeenkomst, samenkomst^ onderhoud, (Eng. meeting). MiJLiKj te vermijden, in subjectieven zin gebezigd, b.v. ^ is ■ ■ om in die huts in te gaan^ ik moet dat huis vermijden. Niet algemeen. MiKKELDON, bij 't knikkeren, met den vuist op den grond schieten. (Eng. nuckle^dovm)^ 't omgekeerde van wat in HoU. "c/o^n heet. Ti.fonk. MiN, bijna uitsluitend voor weinig, gering gebruikt. MiNSEBiE; verbastering van menagerie^ dierentuin^ naam eener schoone laan te Stellenboscb^ die vroeger tot ^tgrondgebied der Drostdij behoorde. MiSKRUiER, zeer gepaste naam van een soort van mest- kever. MiSBiJBOL; zeer ondichterlijke naam eener schoone lelie, die 't ongeluk heeft juist te bloeien in den tijd, dat men mis (meat) naar den wingerd rijdt. Wetenschap- pelijke naam Haemanthus, 7j. A, T., Mei '79. MoDDRAS, modder, slijk. Dit woord schijnt door een huwelijk tusschen madder en moeras ontstaan te zijn^ of 't is een verbinding tusschen modder en asch^ wat mij minder waarsch. voorkomt. Misschien ook is 't uit of door 't Deensche morads ontstaan. Z .moeg. MoEDERKAPPi, gepaste benaming voor een zeker veld- bloempje. MoEDER-SKEP-OPPiES, een veldbloempje. Mo(e)feer, tergen, kwellen. 't Bastaard-HoU. woord moveeren bet., behalve bewegen, ook opperen^ ter sprake brengen; de overgang van dit laatste tot ' tergen lijkt natuurlijk. 105 MoEG, moe, vermoeld, zat van iets. De harde g op 't eind van dit woord lijkt zonderling, waar de Afr. zooveel andere ^'s heeft weggeworpen. Dit woord kan door invloed van 't Brab. muug (O. V., I, 4) of van 't Deensch modeg (moe) ontstaan zijn — onder de bedienden der O. !• Comp, waren er zeker verscheiden Denen — of eindelijk kan 't, doch minder waarsch.^ door 't Geldersche moek (lui, laf — N. Z., IV, 4.) dien keelklank gekregen hebben. Of is 't in een HoU. dialect (Haarlemsch ?) bekend? Ik is al moeg ah mijn lust, liefhebberij, smaak (voor iets) is weg. Te veel gebruikte uitdmkking ! iioENi, eig. moeUniety een tw. met de bet. van : doe dati niet ! of: laat dat ! tioEB wordt, evenals in Ned., onder 't gemeen als scheld- naam in verschillende iiitdr. en samenstellingen gebe- zigd (Z. maai). Moerneuker (eig. een die zijn moeder slaat) is mede een scheldwoord. Hij werk sen malle- moer af zegt men van een grootspreker. (Z. ook op josi). Bij dc doppers wordt dit woord nog in goeden zin gebezigd. [OESi, moedervlek. 't HoU. moesje (Fr. mouche, ^lieg) bet. behalve een stipje op de een of andere stof ook pronk- pleistertje, d. i. een uit zotte modezucht nagemaakt moedervlekje, welk laatste op sommige gezichten niet onaardig staat. lOESOEK, meerdere, Eng. superior. Hulle groei moesoek : zij groeien tegen elkaar op, om 't hardst. Hij is mij moesoek (of Moses), hij is mijn meerdere, of hij is mij de baas. Musuh bet. in 't Maleisch vijand, dus mededinger en, na gewonnen kamp, meerdere. IoeT, Z. met. [op, bijzonder soort van schaap of bees (rund). Z. op skaap. N.B. 't Is opmerkelijk, dat in 't meerv. van dit en andere 106 woorden defiotw verzacht wordt, ofechoon de stamklin- kerkort blijft : Men zegtmof-mowwej skofCschoftyahoiowe, stqf-stowwe^ rqf (TUw)-rowwe (bij verlenging). Mo'liiJK, of moo'ntlik, mogelijk. Ook in N. Brab. zegt men mogentlijk. MoLSLANO, een, naar men zegt, niet vergiftige slaug, die zich met moUen voedt. MoLVEL, soort van kleedingstof. MoNDSNUiF, een soort van snuif, die de meeste kleurKngen bij voorkeur in plaats van een pruimpje of keesje tusschen de tanden en onderlip steken. Z. pruimpu MoNSTERTJi, zoowel voor monster als staal gebruikt, MooiPRAAT, vleien, flikflooien, waatvoor men ook zegt : heuning om di mond smeer^ Mooipraten wordt ook in Geld, in dien zin gebruikt. Z, Ned. Bet. O.V., II, 2. Moot, ww., in mooten snijden, doch nooit als znw. gebezigd. Daarvoof zegt men steeds MoOTJi, en als dit wat groot uitvalt, heet bet eetlVOudig een groot mootju Cf. mossL MoRRE, door assim. voor morgen. Ook als groet Voor goeden morgen. Cf. naoUnt op aoUnt^ Mors, geheel. Men zegt niet alleen, zooals in Ned., mof^ doody maar ook mor& af^ tamelijk hyperbolisch van een gebroken arm of been gezegd I Mors bet. eig* verpletterd, verbroken, en komt van een oud ww. morsen (verpletteren), waarmee verwant zijn : ver- morzelen, mortel, mortier, moord, enz., en ook 't Eng* morsel. Mos, immers, 't Plat-Hbll. ommers of oms. MosBOLLETJi, zeer kleine met most toebereide broodjes, die als lekkemij bij koffie en thee genuttigd worden^ 107 Den naam hoi geeft men in Ned. aan een veel grooter soort van brood. MosDOPPi, klein rond hoedje. Z. dop. Moses, Z. moesoek. Mossi, mosch of musch. Z. op boereboontjies. Opmerhing : Zoo zeer heeft in dit woord de uitgang i (je) alle bet. van verkleining verloretf) dat men niets tegen- strijdigs vindt in : een groot moasi, eig. een groote kleine mosch. Ook klinkt *t zonderling tegenstrijdig, iemand in toorn te hooren zeggen : di mossiea plaag baiye ver my. Dit en andere gevallen (Z.jongefji en Jcanijntjt) bewijzen, dat in vele gevallen de verkleiningsuitgang voor den Afr. noch iets kleins, noch iets liefelijks beduidt en dus geheel krachteloos is geworden. MosTERD. Iemand deur di haal: iemand bestraffen^ is mij niet in 't Ned. bekend. MoTBiJ, Z. mallemoet. MoTJi, hoer. V.D. verklaart mot als oude zeug, oud ontuchtig vrouwspersoon. Bij Kiliaan is mot = bor- deel. In goeden zin wordt 't echter, voornamelijk door andere kleurlingen, tot en van Maleische vrouwen gebruikt, die er niet de minste beleediging in zien, dus aangesproken te worden. Z. oma, MuiL^ bastaard kleurling. Z. esel. Muis. Hij sit so gems as '/i muis op hi broody zegt men van iemand, die vast te paard zit. MuiSHOND bet. niet, als in 't Holl., een bond die muizen vangt, maar een soort van wezel of bunsing {zorilla^ Eng. Cape polecat)^ Hij stink na muishond, zegt xnen schertsend van iemand die zicb bijzonder. opge- schikt en geparfumeerd heeft. Kiliaan noemt muyshond =^ wezel Vlaamsch, doch ook bij oude Ned. Bchrijvers komt 't als mvys-, muus* of muis* hont in dien zin voor, . L 2 I 108 MuisoOB, bok of geit met kleine oortjes. MuiSTANDJiES^ kleine^ smalle^ niet aan elkaar sluitende tanden ; ook voor melktanden gebezigd. Als bij eexi kind een melktand is uitgevallen^ werpt het dien over 't hoofd, met de woorden : Muis, muis^ gee mij 'n «ton- tandy voor mijn speentand^ of, op raad van vader of moeder, legt 't dien tand voor een muizengat, en vindt daarvoor 's morgens eon muntstukje of een klein geschenk in de plaats. Van waar dit geloof ? MuMEUR^ door alliteratie uit humeur^ gemoedsgesteldheid, inborst, ontstaan. MuRG, merg. Plat-Holl. en Amst. O. V., II, 2. Murg van groente, een soort van pompoen (vertaald van 't Eng. vegetable marrow), MusiEKDOOS, speeldoos. Waarsch. 't Eng. musical box. N. Naald. Jij kan horn so deur ^n naald trek : men kan hem door een ringetje halen. Naalbekoker bet. niet alleen een doosje of busje voor naalden, maar ook het welbekende peesvleugelige insekt, dat in Ned. glazenmaker oijvffertje heet. Naaldvis, een eigenaardig zeediertje, volgens Darwin'd Voyage of the Beagle ook in Z. Amerika voorkomende, en door hem genoemd syngnatus acus. Naas(ou'), soms voor politie-agent gebruikt. Naas moet een verb, zijn van natie en oorspronkelijk door de kleurlingen uit micachtingof haat aan den tot diender aangestelden vreemdeling gegewen zijn. Naaskal of Nachskaal, nachtschade, een onkruid* P. K. heeft reeds nagskaal =« solanum. 109 Nachmaal. Opmerhing : Op dezelfde wijze als de Ned. kermis van onze dagen uit de vroegere kerhmis ontstond, is hier, vooral in 't binnenland, 't nachtmaal op weg, een wereldsch karakter te krijgen, daar wegens de on tzaglijke a£standen sommige boeren slechts e6n of tweemaal per jaar ten nachtmaal kunnen komen en Tan die gelegenh^id gebruik moeten maken om de noodige inkoopen te doen en zaken te beredderen. Voor den Eng. haodelaar bet nachmaal dan ook niet reel meer dan/a^V (jaannarkt). Nagemaak^ gemaakt^ onnatuurlijk, pedant^ ^i^g* affected. Nakend, de eenig gangbare voiin van naakt. Volgens Bommige deskundigen is nakend^ dat thans in Ned. alleen hier en daar in de volkstaal gehoord wordt, de oorspronkelijke vorm waaruit naakt is samenge- trokken. Cf. Eng. naked. Nartji, soort van kleinen lamoen. Waarsch. over Indie uit 't Arabisch ndranj ( sinaasappel) naar de Kaap overgebracht. Nasi, natie. Hij is van pappa sen oijC nasi : hij is een soort man als mijn vader, Naatji, Z. halfnaatji. NS ? niet waar ? op 't eind van vragend ontkennende zinneu gebezigd. Nee, neen. Ook gew. Ned. Soms hoort men achter dit. woord een a-klank : nee-a I vooral wanneer men iemand lets verbiedeu of beletten wil, of sterk ontkent ; a is misschien uit ach ontstaan. Nee wordt ook on- juist en overtoUig gebezigd in de uitdr. Nee ! nogfris, als antwoord op de vraag : Hoe gaat 't nog ? Nee-danki, Z. danki. Nfifii of NEaHS^ negen. Stamt deze harde g uit Friesland ? no Neef. Opmerking : De woorden neef, nichi, oom, iante hebben niet alleen de gewone bet., maar worden ook in ruimeren zin gebruikt. Met de twee eerste spreken oudere personen jougere (vreemdelingen, bezoekers) aaii) en met de twee laatste omgekeerd. Dit eigenaardig gebruik is een uit-. vloeisel van den gaetyrijen aard der Afrikaners, om welke deugd zij terecht beroemd zijn, doch die reeds door 't toenemend verkeer en den toevloed van vrcemde geluk- zoekers, aaninerkelijk geleden heeft. Onder de klear- lingen spreken jongere personen oudere menschen steeds met oom en tante aan.* Neem, in navolging van 't Eng., soms verkeerdelijk voor doen gebmikt ; b.v. 'w kuier^ neem voot : een kuiertje (wandeling) doen, enz. ; ook in : dat neem wel 3 uur, voor : daar heeft men wel 3 uur voor noodig, of dat duurt wel 3 uur. Neer wordt verkeerdelijk voor op gebruikt in 't ww. neer- skrijw (Eng. to write down) voor opschrijven. Neffes of Neffies, nevens^ naast. Negosi-Ware, koopwaren. Door 't Ned. negotie van 't Fr. negoce, handel. Nek, lemand in di nek sien, bedriegen. Jjj le heel dag op mi] nek : jij hangt me den geheelen dag op 't lijf ; gij hindert mij. NekIwE'r, klaplooper, tafelschuimer. Nenna, baker, min, Z. aja en memme, Nen(ne), zuigen, drinken; of zog, drank, van kleine kinderen. In gew, Ned. bet. ninne in de kinder- spraak drinken. Nerf, Z. broekskeur. • Nes, juist als ; samengetrokken uit net ah. Net-nou, terstond, oogenblikkelijk. P.K. heeft reeds 't pleonastisehe net Juist ; doch overigens heb ik deze Ill verbinding van net (eig. rein, zniver, en vetvolgene juist ; Fr. net, Lat. nitidus) met eeu bijw, van tijd nergens aangetroffen. Nbuk (plat), slaan. In 't N. Brab, alleen schijnt dit woord in gelijken zin voor te komen. O.V., 1, 4, Opneuker (slag, oorvijg) is algemeen Ned., hoewel ook minder fijn. Neul, Z. hi. Neulkous = zeurkous, lastig, vervelend mensch, Dezelfde beteekenis heeft neur. 't Ned. neulen bet. binnensmonds grommen, preutelen, en neuren of neurien, halfluid zingen. Oudtijds betee- kende neuleri dralen, talmen. Neub, Z. neuh Nexjs. Hij hull as '?i vlieff oo^r sij neus loopy zegt men van iemand die niets verdragen kan. Dat is jou neus verhij I bet. niet, als in 't Ned., daar krijg je niets van ; maar men gebruikt 't in den zin van : dat is mis ! jij moet gauwer zijn om mij te foppen. Neut, muskaatnoot. Nl, niet. In N. Brab. spreekt men ook de t niet uit. O. V., 1, 4, Zoo ook, in 't Amst. O. V., II, 2, Het is bekend en ook uit voorgaande voorbeelden gebleken, dat dit woord in 't K.H. op 't eind van elken ontkennen- den zin herhaald wordt, b.v. ek het ni ver horn gesien ni ; ek sel nooit ver jou vergeet ni, enz. Of dit eigen- aardig gebniik uit 't Fr. der Hugenoten of uit het oude en = niet is voortgekomen, laat zich niet met zekerheid bepalen, daar alle geschrevene oorkon- den uit de eerste 100 jaren van 't bestaan der kolonie ontbreken. Mij althans zijn tot heden geen oudere stukken bekend dan uit 't laatste kwartaal der vorige eeuw. Ik bedoel hier alleen particuliere briefwisse- lingen of aanteekeningen van minder ontwikkelden ; want die van beter opgevoeden en alle officieele bescheiden zijn, zoover mij bekend is^ in goed Holl. U2 gesteld. Mijne meening is, dat 't tegenwoordige 7ii''7ii aan de vereenigde uitwerking van beide in- vloeden kan worden toegeschreven. NiCHi, Z. op neef. NiBRTJiESSAAL, of HoLLANS-SAAL, een zadel5 waarop voor en achter een lederen rol is bevestigd om den rijder meer vastheid te geven. In den vorm dier roUen meent men eenige overeenkorast met nieren te zien. NiEWERS, nergens. Z. op iewers. Niks, niets. Ook gew. Ned. De spreektaal kent dit laatste zelfs niet. Waar niets als elliptiseh antwoord op een vraag dient, zegt men : nHs-ni oi g^n stuk nu 7i, stuk» NiKSNUTS ('t Du. Nichtsnutz), iemand die tot niets geschikt of bekwaam is ; een deugniet (in ernst of scherts gebruikt). NoGGENi, nog niet, vooral onder de minst ontwikkelden. Noji komt verder voor in de onjuiste uitdrukking : noff nooity voor : nog niet ; b.v. van iets dat op tafel stond, doch onopgemerkt was gebleven, zal iemand zeggen : die het ik nog nooit gcsien ni. Noi, of NOOi, gevolgd door een eigennaam, bet.: jonge- juffrouw ; op zich zelf gebruikt dient 't ook voor juffrouw in 't algemeen, vooral onder kleurlingen. Noi wor{den) = jongejuffrouw worden = overgang van meisje tot vrouw. Waiter noi is sij ? zegt men, als men naar den familienaam (meisjesnaam) eener getrouwde vrouw vraagt. Waarsch. van 't Port. noiva, bruid. C.M.M. NoiSBORSiES, een zeer erotische benaming voor een soort van peren, die echter om bun hoogroode kleur op goudgelen grond veel juister ook rooiwangetjies ge- naamd worden* 11 r» NoN, als geestelijke zuster zoo goed als onbekend, toch nog overig in : hij is met di non (Z. op dronk), zoo dit al- thans 'tzelfde woord is. Van 't Spaansch nonna f NoNNi, verkleinvorm van non. Nooi, nooden, ultnoodigen. NooBKAPPER of NOORDKAPER, walvisch, N.B. Dat men dus een bewoner der zuidelijke zeeen noordka^er noemt, is wel een bewijs, dat men 't woord gedachte- loos van de Ned. zeelieden heeft overgenomen. Voor balein zegt men soms niet onaardig noorkapperbaard. NoRRiES, verb, van horres (voce). Nobbing, buitengewoon, zeer. Verb, van 't Fr. enorme ? (cf. dorinff) ; b.v. hy het norring veul geld. Nou, eenig gebruikelijke vorm van nu. Nou-reken ! een tw., dat, vooral bij de kleurlingen, verwondering, verbazing, enz. uitdrukt. Nou-kom ! gewone uitdr. waarmee men een gesprek afbreekt of zijn heengaan ankonadigt. N UCHTER heeft naast den gewonen zin van : niet gegeten of gedronken hebben,niet dronken zijn, ook nog den zin, waarin 't bij Cats voorkomt, nl. wakker, kloek, uit- geslapen, (Z. Oudemans), inzonderheid van iemand gebezigd, die zich niets laat wijs maken, of zich niet laat beetnemen. Nog komt 't voor in een beteekenis, die geen oud of nieuw Ned. Wdb. aangeeft, doch die 't gevoelen vanKaltschmidt schijnt te rechtvaardigen, dat nl. michter eig. niets bet. en verwant is aan 't Du, nichts en 't Eng. nought. Men zegt nl. dat weet nuchter : dat weet niemand, of (gemeenzaam) dat mag de koekoek weten ! Dat weet nuchter ook, bet. daarentegen : dat is oud nieuws. Goefe michter = uit- roep van verwondering. NuKKEBiG, eigenzinnig, stijfhoofdig, grillig. Opmerhing : 't Afr. schijnt bij zijne voorliefde voor den uit- i 114 gang erig (cf, ree'nrigf mherig, enz.) dit woord zelf geTtmnd te hebben. Bij velen kHnkt e^ als ag. If i;w(t), nieuw. Deze vonn komt in 't Oud*HolK en ook nog in 't Amst. voor (O.V., II, 2). Nu(w)SKIEBia, NESKIEBIGj of zelfs NESKIEDI6| meUWB- gierig. dcHEND, ochtend. Opmerking : In plaats van 's ochtends of in den ocbtend gebruikt men di ochend ('t Fr. le matin) ^ b.v. hij het di — — • uitgegaan. Zoo ook di aa^nt voor 's avonds, in den avond. Op gelijke wijze verdween waarsch. door Fr. invloed *t voorzetsel op in uitdr. als : op zekeren dag, op een dag, op een goeden (mooien) dag, enz., waarvoor men eenvoudig zegt : een dag. OeK) vrij gewone uitspraak voor ook, Oeneb, gew. uitspraak voor onder. Cf. dienen. 0-ENNA, tw. om verbazing, schrik, enz. uit te drnkken. Oest, oogst. Dezen verzachten vorm van oogst vindt men veelvuldig bij oude schrijvers en thans nog in gew. uitspraak (N, Brab., Zeel., e.a.) Oksi, okshoofd^ een groot wijnvat, volgens Terwen waarsch. zoo genoemd naar een ossekop, dien men vroeger om een of andere reden daarop teekende. Olikoloni, vrij algemeene uitspraak voor eau de Cologne^ dat letterlijk water van Keulen beteekent. Olifant. Een — shieth^t. : een rijtuig door onvoorzichtig- heid laten omvallen. Om wordt, evenals in de Ned. spreektaal, dikwijls over- toUig gebruikt, vooral in verbinding met 't vz. te v66r een infinitief, ook daar waar men volstrekt geen doel of s trekking wil uitdrukken. Om is b.v. onnoodig in : Ik hoop (om) te komen ; het is niet goed {om) veel 115 speceryen te ffebruiken ; doch 't is op ziJQ plaats in : Ik eet om te leven ; het zout dient om de spijzen voor bederfte bewaren, omdat deze ttiee laatste zinnen een doel of een strekhing uitdrukken, Ook wordt om ge- heel onnoodig met hoe ('t Eng. how) verbonden in uitdr« als : hij toeet, hoe om met di ding te wsrk i hij weet daarmee om te gaan^ hij kent de behandeling ervaiu Om A^ naam waarmee men onder de klenrlingen een Maleier aanspreekt of betitelt. Cf. ouma, Omklaab^ soms voor onklaar gebezigd. Omloop, (iemand) bedriegen. Omsons, vergeefs, dat ook bij oude schrijvers (Brederode) voorkomt, is eig. 't. Du. umsonst. Onbeskof, degelijk, flink. De overgang van de Ned. bet. van dit woord (lomp, raw, enz.) tot de genoemde meet hier door ontstaan zijn^ dat een lomp^ ruw mensch niets ontzietj recht door zee gaat endus dege- lijk^ flink doortast en handelt, Onder (cf. boo* en oener) vervangt gebeeljde plaats van benederiy omlaag^ niet boven^ enz. Ditzelfde heeft ook te Amst. plaats. O.V., II, 2. Ook dient mderlaag geheelter vervanging van nederlaag. Onderlaag komt wel bij Vondel voor (Z. Oudemans).; moar, ofscboon V.D. 't opgeeft, heb ik 't in 't hedendaagsch Ned, nooit gehoord of gezien. Opmerking : Daar Z. Afr. grootcndeels uit bergen en dalen bestaat, wordt 't Ned. ginda geregeld door daar-b<Hp en daar-onder vervangen. Cf . daar, Onderbaaitji, vest. Cf. banitji. Onderdeur. Sij begin ook dl o6*r di — te kijk zegt men van een meisje, dat tot den huwbaren leeftijd is gekomen en, als 't ware, naar een vrijer begint uit te zien. Onderland, Z. boo\ 116 Ondeesteboo', ontsteld, verbaasd, Cf. deurmekaar. Ongenabig, ongenadig, wordt evenals in Ned,, ook in den zin van geducht, zeer gebruikt. Cf. maifoeri. Ongeskik, ongeschikt, heeft naast de bet. van onbekwaam ook nog de Du. van : onhandig, lomp, linkscb. Ongbstorwe (weduwe) zegt men verkeerdelijk voor onbe- storven van een vrouw, die door haar man verlaten is. Onlangs heeft naast den zin van vcor korten tijd nog den Oud-Holl, zin van binnen kort, of eerlang. 0ns wordt voor alle naamvallen van wij gebruikt. Onsmaaklik, fig. voor laf of flauw gebezigd, On(t)8TOKE (eig. ontvlamd, vertoomd, zeer) wordt ver- keerdelijk gebruikt voor verstoken, beroofd. Onverskillig heeft naast den zin van vrij, zonder be- paalde keus, gevoelloos, enz. ook dien van roekefoos, Onweer, ruw, regenachtig, stormachtig, ongunstig weer, en niet donder en bliksem, als in 't hedendaagsche Ned. In 't Zaansch nog in denzelfden zin gebruike- lijk. O.V., I, 1. Bij Nieuhof komt 't ook voor. OoG (meerv. oo^e of ooghe» — Cf. neghe) heeft naast den gewonen zin dien van bron^ een plaats, waaruit 't water opwelt. Ook wordt 't heel aardig in fig, zin voor kantien, kroeg, gebruikt, OoLiK, dom, onbeduidend, onw^l, ziek. In de Ned. schrijf- taal heeft dit woord genoemde beteekenissen niet meer. Het bet. daarin slechts : listig, doortrapt, enz. ; maar die van ziek heeft 't nog in de Saks, prov, (O.V., I, 3, en Kist, Overber. Idiotieon). Na vroolikheid komt oolikheid heeft, van kinderen gezegd, den zin van 't Ned. : 't draait op ongenoegen (schreien, enz.) uit. 117 OOM^ Z. op neef. ' Oo'nd, oven, met parag. d, - zooals in 't Overijs, aovend (oven). Cf. enkeld, dekent, enz. OoB. Sifn oor hanff, of sleep^ zegt men, ziuspelende op trek- dieren, van iemand die mismoedig of ontevreden is. Oo'rals, overal (met bijw. s). Oo'rbluf, overbluft. Overbluffen bet. hier niet : iemand met scherpe woorden, of een vloed van woorden, tot zwijgen brengen, maar : overwerken, of ddor harde behandeling gevoelloos en onverschillig maken of worden. Oo'rentoo'r, over en over, meer dan vol of genoeg. De t in dit woord is een overblijfsel van de d van 't oude ende. Cf. 't Ned. op^eri'top. Oo'rig, overig. Hij is od^rig heefb de eigenaardige bet. van : hij loop met iets te koop, dringt zich, of iets, aan iedereen op, enz. Oo'rkrans, ovemaaien, met een overhandschen naad naaien. OoRKRUiPER, oorworm. OoRL^M heeft naast de onder baar genoemde beteekenis nog die van : slim, goed uitgeslapen, en dronken ; en wordt verder nog gebruikt van een bediende, die uit luiheid zich op aUerlei wijzen aan zijn werk weet te onttrekken. Ook noemt men een Kaffer, die HoU. spreekt, een oorlam. Z. shoolkaffer. Oo'rlSnder, eig. overlander, d.i. buitenlander, doch thans gebruikt van iemand, die zich groot voordoet, een modegek (Eng. Swell). Oo'rlee', overleden, wijlen. Oo'rlber, overleder, wordt soms schertsend voor zadel *% 118. gebruikt. Ik sal di — op di poenskop gooi en dan laat vat huts toe : ik zal mijn poeiisltop (hler : paard) op- zadelen en dan naar huis rijden. 't Eerste deel van dezen zin is slechts een aardigheid ; gewoonlijk zegt men daarvoor : di pirdopsaaL Oo'room, oudoom. OoRTJi, Z. onder duwweltjL Oo'btreksel, vel, omslag van een boek, enz. OoRWAKS, oorveeg, of oorvijg. Misschien ontstaan uit de uitdr. : lemand de ooren wasschen^ onder den invloed van 't Du. wichsen (slaan). Op wordt soms verkeerdelijk voor aan gebruikt. Z. hand, Opbranb, afvuren (een geweer) ; fig. iemand manen^ waar* voor men ook zegt : opdruk (Z. druK)y opskraap^ opskroefy Opbreek, verkeerdelijk gebruikt • voor sluiten, eindigen. Letterlijke vertaling van 't Eng, to break up^ als b.v. di Synode liet vandaag opgehreeky voor : de Synode is vandaag gesloten. — Wei kan men zeggen, dat een leger, een bende, een troep zwervers, enz. opbreekt omdat men daarbij aan 't werkelijk opbreken en uit elkander nemen van tenten, kooktoestellen, enz, denkt ; doch van een synode, een school, enz. kan men zoo iets bezwaarlijk zeggen. Opdraa'nd, of als bijw. opdraa^ns, opdragend, steil, moeie- lijk. Cf. afdradnd, Opdrachi, kleine helling of steilte. Opetbek, opbelderen, opklaren (van de lucht ge^egd, doch verkeerdelijk op 't weder toegepast). B.v. di weer sal net nou maar weer opetrek, 't Tegenover- gestelde heet toetrek, bl^GEjOEKS, opgetakeld, opgedirkt, opzichtelijk gekle^* 119 Qfqeneem^ of OPGENOME^ verkeerdelijk voor ingenomen (met iets ) gebruikt. 't Eng. taken up with. OPJOBKS5 knoeien, broddelen. Ophou, ophouden, wordt met alleen van *t inhouden van zijn natuurlijke belioeften^ maar 00k van 't in- houden des adems gezegd. Opkoe^l^ opko(e)geleii^ door schieten 't wild uit een sohuil- plaats opjagen. In 't Oud-HolL (b.v. bij Brand) schreef men ook koegel. Opmerksaam, verkeerdelijk voor opmerkelijh gebruikt. Opmerkzaam noemt men iemand die opmerkt, op- merkelijk iets dat verdient opgemerkt te worden. Opsich (Met), verkeerdelijk gebruikt voor met opzet of voordacht ('t Eng. on purpose). Opskep, alg. voor opdisschen, Ook in N. Brab. (Hoeufft), en volgens P. (Z. A. T., Sept. 79) ook in HoU. zelf. Opskeploeb, klaplooper, nekWr (voce), dug een die, als 't ware, op 't opscheppen loert. Opskraap, iets snel of al wegloopende oprapen. Opstsek, met bloemen versieren, decoreeren. Optel (eig. optillen), oprapen, opbeuren, zelfe van de liehtste voorwerpen. Opvreet. Sij bleed opvreet drukt een hooge mate van ergemis uit. Orbentelik, heeft dezelfde beteekenis als in 't Ned., doch wordt bovendien algemeen, ja bijna uitsluitend als bijw. gebruikt voor : vrij, tamelijk, redelijk, 't Eng. pretty, als b.v. een ordentelik lange kirs» Orgel, zoo roemen de kleurlingen verkeerdelijk de har- monica, terwijl de blanken dit instrument aUeen bij de Eng. namen concertina en accordion kennen* ^ 120 Harmonica noemt men gewoonlijk harmonia en voor concertina zegt men consortina. Harmonica noemt men soms ook een mondorgellje waarmee zelfs vol- wassen kleurlingen deflkig over straat loopen. In Ned. ziet men er alleen kinderen mee spelen. 