None
( 213 ) stelling dat Israël gevaar loopt door de heidenen vertreden te worden, en wordt dan de bede: bewaar ons voor den aanval der heidenen. Toch wordt ook in die psalmen Israël geacht in een staat van vernedering en ellende te verkeeren. Een straftijd moet Israël doormaken — maar er is een groot onder- scheid, hoe het gestraft wordt: of God het doet door de hei- denen of dat hij zelf Israël in tucht neemt. Dit thema be- handelt Ps. VIL Israël bidt dat God niet uit zijn midden wijke {aTTOfrzyji/ovy) , opdat het niet valle in de hand zijner haters en hun voet zijn heilig erve niet vertrede (vs. 1 v.); moge God zelf zijn volk tuchtigen, want hij is barmhartig en zal Israël niet vernietigen (vs. 3 — 5). Daar uw naam in ons midden woont {jcxrxfncyjvovv)^ zoo luidt verder de bede, zullen wij er- barmen vinden: gij zult onze beden verhooren en Israël niet verstooten. Dan blijven wij steeds onder uw juk en onder uwe tuchtroede. Straks, als de tijd daar is, zult gij ons herstellen, en u over Jakob ontfermen (vs. 6 — 10). Israël, zoo onderstelt dit lied, ondergaat zijne straf, maar niet altijd drukt de straffende hand even zwaar. Wat Israël vreest, is, dat God, als reeds zoo dikwijls, het gericht door de heidenen laat voltrekken; dit is al zoo vaak gebeurd èn dit gevaar dreigt telkens opnieuw. Vandaar de bede Ïvx jtt^ sTnbôùvrxi yifiïv^ een bede die ook elders in deze of andere vormen (9:8; 8 : 30; 2 : 22 v)., geslaakt wordt. Als God zijn volk aan de heidenen overlevert, dan woont hij niet meer onder zijn volk, dan is het }cxTX(r}^i^vovv door /x7rû(r}cy}vovv vervangen. Het is een bewijs van Gods erbarmen als hij zelf hen tuchtigt (9 : 8); tuchtig ons {Txi^evfrov yifJLxç) naar uw welbehagen, maar geef ons niet prijs aan de heidenen. • Israël wil blijk- baar zeggen met David, op wiens woord vs. 3 — 5 wordt ge- zinspeeld: Laat mij toch in de hand van Jahwe vallen — want zijne barmhartigheid is groot — maar laat mij niet in de hand van menschen vallen (2 Sam. 24 : 14). Zoo xjtto ^vyév trov jcx) [jLxtTTiyx TTxihsixç (Tov wordt het geschikt gemaakt voor den heilstijd dien God heeft toegezegd. Men heeft gemeend naar een bepaald feit te moeten zoe- ( 21* ) ken waarop onze psalm kon doelen; men heeft gedacht dat de dringende bede, vs. 1 — 9, geschreven werd toen Sosius aan- stalten maakte om Jeruzalem te belegeren, en dat het laatste vers, waarvan de strekking is : gij zult ons herstellen en u onzer erbarmen op den door u bepaalden tijd, eerst later, toen de gevreesde gebeurtenis had plaats gehad, aan het gebed is toegevoegd. Dat laatste woord zou dan willen zeggen : maar onze bede is niet verhoord ; wij zullen maar blijven hopen dat God op zijn tijd zich onzer ontfermen zal. Ik meen dat mijne zooeven van den psalm gegeven verklaring het van deze ver in waarschijnlijkheid wint. Ook de meening van ïVankenberg dat onze psalm zinspeelt op Gods bestraffing van de tempel- ontwijding door de Syriers, is m. i. af te wijzen; de woorden van VS. 2, waaruit hij dit haalt, on àTÙtTOù xùrovç willen niet zeggen : want gij hebt hen verdreven, maar : gij hebt hen ver- stooten; met andere woorden: zij zijn door u verworpen. Evenals de zevende psalm, gaat ook de negende van de onderstelling uit, dat Israël een straftijd doorleeft, waarin het niet alleen van macht en heerlijkheid beroofd is, maar ook in gevaar verkeert door de heidenen te worden aangetast. De bede fjLVi à7ro(TTyifn^ç sKséç (tov âCp^ i^fjLuv^ îvx (ivi sTTibuvrxi viiJÛiv onder- stelt niet een bepaald dreigend gevaar, dat in de lucht hangt, zooals Wellhausen en Frankenberg meenen; de gansche tijd sedert Jeruzalems verwoesting is een tijd waarin Israël de straf van zijn God dragend, in zekeren zin aan de heidenen is overgeleverd; drukt hun leed, door Gods erbarmen, niet altijd zwaar op hen, verzacht God dikwerf de tuchtiging door de heidenen op een afstand te houden, toch kon zich elk oogenblik de aanval der heidenen herhalen, en daartegenover is Israël, het volk waarop God's straffende hand rust, on- machtig. Van deze onderstellingen gaat Psalm IX uit. Hij begint met eene liTcxiccfriç van Gods handelswijze met Israël: Israël is om zijn afval van den Heer onder alle volken verstrooid ; opdat Gods rechtvaardigheid mocht blijken; want voor God blijft goed noch kwaad verborgen (vs. 1 — 3). Wij hebben het in onze macht goed of kwaad te doen, maar God vergeldt ( 215 ) naar zijne gerechtigheid: wie goed handelt, verwerft zich hei leven, wie onrecht doet, heeft het aan zich zelf te wijten dat hij verloren gaat (vs. 4 v.). Evenwel, er is ook schuld vergif- fenis; en wien zou God vergeven dan aan zondaars? Zij valt ten deel aan hem die schuld belijdt; Gods xP^^^totvjç is fV) xfJixpTxvovTxç SV iJL£TX[JLeh€i^ (vs. 6 V.). Met VS. 8 volgt de toepassing op Israël : wij zijn, o God, het volk dat gij hebt uitverkoren en lief hebt; geef ons niet aan de heidenen prijs; gij zult toch niet voor altijd verstooten? Dies hopen wij op u, terwijl wij ons van harte tot u bekeeren èv €7ri(TTpo<p^ ^^X^ç yil^ôùv. De strekking van" het lied is in deze woorden weer te geven: Israël, de straf dragend voor zijn zonden, erkent in het lot dat hem trof de rechtvaardigheid Gods en vertrouwt door zijn berouw en bekeering bij zijn God gehoor te vinden voor de bede om ontferming. De straftijd van Israël wordt in ons boek nader gekenschetst als een tijd van heilzame tucht, waardoor God zijne vromen zegenen wil. Vooral in Psalm XIII wordt in het licht gesteld dat God de zijnen bestraft geheel anders dan de goddeloozen; de eersten worden door de straf gered, de anderen voor goed vernietigd. De psalm begint (vs. 1 — 4) met de dankbare ver- melding van eene redding door den Heer aangebracht; zijn atm, zoo heet het, heeft mij of ons gered (Israël spreekt nu eens in 't enkelvoud, dan in 't meervoud) van het zwaard, van den honger, van den dood der zondaren, die door wilde dieren zijn verscheurd. De vrome ^) vreesde dat hij van- wege zijne overtredingen met de zondaren zou wórden weg- geraapt, maar het lot der zondaren treft hem niet (vs. 5 v.). De TTXtlsix van den vrome is geheel iets anders dan de *) Lees met Wellhausen, v. Gebhardt e. a. sy<reßiic in plaats van »a-tßi^c. ( 216 ) TcxTxa-TpoCpii van den goddelooze : het is eene tuchtiging in het verborgen, als de kastijding van een eerstgeborene, zij heeft ten doel de overtredingen uit te wisschén (vs. 7 — 10). Den vrome, over wien God zich erbarmt, valt het leven ten deel voor eeuwig, maar de goddeloozen worden voor eeuwig weg- gerukt (vs. 11 v.). Men neemt gewoonlijk aan dat in vs. 1 — 4 gedoeld wordt op eene redding die plaats heeft gevonden, en inderdaad geven de hier gebruikte werkwoordsvormen daartoe aanleiding: De rechterhand des Heeren beschermde mij, de rechterhand des Heeren spaarde ons; des Heeren arm redde ons van het doortrekkend zwaard, van hongersnood en van den dood der zondaren. Wilde dieren vielen op hen aan, verscheurden met de tanden hun vleesch, vermorzelden hunne beenderen met hunne kaken. Maar van dit alles heeft ons de Heer bevrijd. Toch is hier m. i. geen sprake van eene uitredding die reeds plaats vond. Wij denken 1° aan de talrijke O. T.ische psalmen waar de dichters in 't vast vertrouwen op de redding waarom zij bidden, deze voorstellen als ware ze reeds daar ; maar 2° als wij de woorden opvatten als beschrijving van ^t verleden, weten wij niet, aan welke soort van ramp we hebben te denken; zwaard, hongersnood en de dood der goddeloozen worden nevens elkander genoemd. De meening van frankenberg, volgens welke wij hier eene toespeling zouden hebben op 1 Makk. 9 : 64 v v., waar wij lezen dat Bacchides, door de goddelooze Joden in 't land geroepen, straks, als hij niet voorspoedig is, velen dier heidenschgezinde Joden doodt, en met Jonathan een verbond sluit — is reeds veroordeeld omdat daarbij de hongersnood niet tot zijn recht komt; 3° zouden wij, aannemende dat het verleden wordt beschreven, moeten onderstellen, dat er eene catastrophe had plaats gevonden waarbij al de zondaren waren omgekomen en al de vromen gespaard — wat zijn be- zwaren heeft. Ook leert het vervolg dat de dichter geen na- betrachting houdt over eene verlossing die heeft plaats gevonden ( 217 ) en die tot dank en lof moet stemmen, maar veeleer troosten en bemoedigen wil, door te wijzen op wat eenmaal zal blijken ; waarom het lied terecht tot opschrift draagt: frocpxKKvitTiç rccv ^iKxicüv, Hij wijst op het onderscheid dat er is in de gerichten Gods over de zondaren en over de vromen : de eersten worden eenvoudig ten ondergang gedoemd, de vromen worden getuch- tigd om hun bestwil : tx TrxpxTTTÛfixTix xvruv è^x^sl^pst êv TÄ/Sf/^. Hij wil de vromen bemoedigen, die soms, van hunne zonden bekeerd, vreezen met de zondaren te zullen worden weggeraapt: geen nood, straks als de TxiSsix hen gelouterd heeft, wacht hen het eeuwige leven. Ik meen dus dat wij ter verklaring van vs. 1 — 4 niet heb- ben te zoeken naar een feit in de historie; wij hebben hier eene schildering van het toekomende strafgericht, waarin de goddeloozen vernietigd, maar de vromen gered zullen worden. In zulk eene schildering mogen wij verwachten, dat allerlei verdervende machten als zwaard en hongersnood en wilde dieren nevens elkander worden genoemd. De ^jïptx zijn ook elders (4 : 19, 12 : 4) eenvoudig het beeld van verdervende machten. De vrees om te komen met de goddeloozen spreekt zich ook uit in Ps. XVI, een psalm, welks achtergrond alweder de straf- tijd is, en die de bede behelst om kracht tot volharding (vTTOfjiovii) die den vrome zoo licht begeeft. De zanger, Israël, be- gint (vs. 1 — 4) met de verklaring dat hij, daar zijne ziel sluimerde, bijna was uitgegleden; hij stond reeds met den zondaar aan de poorten van het schimmenrijk; maar God in zijne ontferming wekte hem op, zooals men een paard de sporen geeft, dat het opwake, en zoo werd hij gered. Dies looft hij (vs. 5 — 8) zijn God en bidt hij dat God in zijn erbarmen hem beware voor erge zonden, vooral voor ontucht. Moge God (vs. 9 — 15) hem bij het goede houden in woord en daad, hem leeren vooral niet te morren en kleinmoedig te zijn in de verdruk- king, als God hem om zijne zonden tuchtigt tot betering. God sterke hem opdat hij tevreden zij met zijn lot; als God niet sterkt, wie zal dan de tuchtiging {ttxiSsIxv èv frsvlcf) verdragen, als hij in zijn vleesch, in bitteren nood wordt op de proef VERSL. EN MED. AFD. LETTERK. 4«^* REEKS. DEEL II. 14 (218 ) gesteld? Als de vrome in al deze dingen volhardt, zal hij er- barmen bij den Heer vinden. Met Frankenberg tegen Wellhausen ben ik van oordeel dat ook de dichter van dit lied niet van persoonlijke levenserva- ringen uitgaat, maar dat hij de gemeente der vromen laat spreken. Evenals deze in Psalm 73 : 2 v. getuigt dat zij bij- kans gestruikeld was en het weinig scheelde of hare schreden waren uitgegleden, omdat zij afgunstig was op den voorspoed der boozen, zoo erkent zij in ons lied dat zij gevaar heeft geloopen haar God te vergeten ; zij was kleinmoedig geworden, begon te morren, had geen kracht tot dulden en dragen. God dank dat de Heer haar opwekte uit hare sluimering en haar tot inkeer bracfht ! Moge God haar bij hare tegenwoordige goede gezindheid bewaren, haar leeren tevreden te zijn met wat haar beschoren is en stil te zijn in de 'jrxiisla. Alleen zij die de vTTOfJiOVii betrachten kunnen verzekerd wezen van 't erbarmen Gods. De achtergrond is ook hier in het algemeen de straftijd van Israël. Was het wonder dat, daar de tijd zoo lang duurde, ook wel eens den vroomsten de moed ontzonk? Het „hoelang nog, Heer?" had men al zoo lang tevergeefs gevraagd. Toch, zegt ons lied, volhouden, Ù7ro(iéïvxi\ 'Ev t^ ÙTrofJi^sïvxi iMociov èv TovTotg, êX€vj^)i(r£TXi vtto Kvpiov. Welke de prikkel was waardoor God de gemeente uit haar slaap wekte, zegt het lied niet. De meening van Frankenberg dat bedoeld is een strafgericht, waardoor God de goddeloozen van de zijde der vromen weg in den Sjeol stortte, heeft geen grond; het zou mij zelfs niet bevreemden dat de dichter een- voudig bedoeld had, zelf met zijn lied der gemeente dien prikkel te geven, door haar voor te houden wat haar lot zou zijn, als zij de vTrofiovij verzaakte. In elk geval, zulk een prikkel om te ontwaken, geeft de gemeente ^) zichzelve in Psalm III met zijn aanlief: Wat slaapt gij, mijn ziel, en looft gij den Heer niet? ^) Dat het geen individu is dat spreekt, bl^kt uit ^âxun. { 219 ) I Ook dit lied gaat van den straftijd uit, en stelt in hei licht, welk een verschillenden invloed de verdrukking heeft op den vrome en op den zondaar. Komt de vrome in leed, dan erkent hij de rechtvaardigheid Gods {el^xlutrev rov jcvpiov), ziet uit naar Gods hulp, zorgt dat in zijn huis de zonden niet vermenigvuldigen, zoent door vasten en verootmoediging onop- zettelijke zonden, zoodat de Heer hem en zijn huis heiligt (vs. 1 — 8); maar de booze stapelt in het ongeluk zonde op zonde, vloekt den dag zijner geboorte; hij gaat voor eeuwig verloren, en in den oordeelsdag, als naar de vromen wordt omgezien, wordt aan lien niet gedacht; terwijl de vromen op- staan ten eeuwigen leven en wandelen in het licht dat niet ondergaat (vs. 9 — 12), Het lied houdt der gemeente het ver- schillend gedrag van den vrome en den goddelooze in het ongeluk voor, om haar op te wekken, ook in den rampspoed God te gedenken. De vrome die zulks doet wordt met zijn huis door God geheiligd, en zal straks ten leven opstaan; de goddelooze wordt door het ongeluk steeds slechter en bereidt zijn ondergang. Ondersteld wordt een tijd van rampspoed, die al lang heeft geduurd, immers, ook de vromen hebben noodig hun ziel op te wekken, met een „Wat slaapt gij? waarom looft gij den Heer niet?*' Zij kennen. hunne uren dat zij de ^iKxlutrig Gods vergeten, des langen wachtens moede, niet meer uitzien naar hulp, geen acht meer geven op de onopzettelijke overtredingen, die men door vasten en verootmoediging moet verzoenen, en die, ongezoend, ook den vrome ten verderve worden. Dat dit lied — zooals Wellhausen meent — uitgaat van een blijde gebeurtenis, hei ontwaken van God, inag uit de woorden van vs. 2: ypy^yóp^trov stt) tjjv ypviyópvifnv ûùùtov niet worden afgeleid ; deze toch beteekenen niet : waak op, daar God ontwaakt is ; maar waak op tegen (Jat God wakker wordt, d. i. wacht zijn ontwaken hoopvol en \îçaakzaam af. Het denkbeeld dat Israël, als het de ttûcî^sIx verdraagt, door God gezegend wordt, beheerscht ook Ps. X. Gelukkig de man, dien de Heer met terechtwijzing bezoekt {èfjc.v}ï(r5r>j êv i;.£^|C^w) en met de roede afkeert van den slechten weg; wie zijn rug u* ( 220 ) aan de roede biedt wordt gereinigd en op den rechten weg geleid. Want de Heer is goed toIç vTroizévovtny irxihsixv (vs. 1 — 4). Rechtvaardig en ontfermend is onze Heer in zijne ge- richten; Israël zal eens, blijde van hart, hem loven (vs. 5 — 7); van den Heer komt over Israël het heil voor eeuwig (vs. 8). Het slot van den psalm leert, dat hier, niet, zooals de aanvang zou kunnen doen denken, over een beproefd individu, maar over het beproefde Israël sprake is. De vromen zullen èv è)c)c?^yi<rl^ hxou God danken, de (Txjvxytàyxi 'lo'pxvi^ hem verheerlijken. De dichter wekt zijn verdrukt volk (de tttuxovç vs. 6) op, om de TTXihsix op prijs te stellen; door haar wil God Israël van zonde reinigen en voor de eeuwige vreugde voorbereiden ; dus legge het zich toe op ùttoijlovvi. Ik vat niet, hoe men van dezen psalm kan zeggen : „Die freudige Stimmung des Psalms führt auf eine Zeit, wo Judäa nach schwerer Bedrängniss wieder fröhlich aufathmete". De blijmoedige stemming is veeleer te verklaren uit het geloofsvertrouwen waarmede Israël de ver- drukking aanvaardt, in het geloof dat daardoor zijn heil be- reikt zal worden. Van soortgelijke strekking is Ps. XVIII. De zanger roemt de goedheid Gods: hij zorgt voor al zijne schepselen en schenkt milde gaven aan Israëlj hij laat geen zijner schepselen wat het noodig heeft ontberen, en luistert naar het hoopvolle gebed van den ^t«%öV, d. i. van het in eUende verkeerende volk. Gods liefde jegens zijn volk openbaart zich ook in zijne irxiheix^ die is als de tuchtiging van een eerstgeborenen, ja, eenigen zoon; zij bewaart de volgzame ziel voor onbewuste zonden, àTTo df^xSrixç êv xyvoi^; zij reinigt Israël voor den dag der uitverkiezing, wanneer zijn gezalfde optreedt {êv âvx^si xpkttóv xvTov). Wel hun, die in zijne dagen zullen leven! Het slot, VS. 10 — 12, waarin (jod verheerlijkt wordt als de oppermach- tige gebieder der hemellichamen, schijnt niet bij den psalm te behooren. Blijkbaar dient ook dit lied, om Israël den zegen der Trxihsix Gods te doen inzien. De achtergrond is ook hier de tijd van ellende en vernedering, dien Israël doorleeft en die duren zal ( 221 ) tot aan de komst van den Gezalfde. Ja, ook van dezen heet het, dat hij geroepen is (17 : 42) Trxihevtrxi xuróv; ook zijn schepter is een pxß^og Trxiielaç (vs. 7); doch deze Trxiheix is niet meer tuchtiging, maar leiding : zij dient om allen als dienstknechten voor Gods aangezicht te plaatsen; zoodat het volk wordt yevsx àyoc^vi êv cpoßcp Sreou iv i^fji^épxiç èKéovç, De tegenwoordige TTxiBslx behoort nog tot de oordeelen Gods, al zijn de oor- deelen ook jcpifixTx fi^srx eKéovg (vs. 3). Frankenberg vergelijkt ons lied met Psalm 17, en krijgt dan dezen indruk: „Die Spannung", waarvan Psalm 17 ge- tuigt, „hat nachgelassen, der Dichter kann bereits wieder danken, Bitte und Hoffnung, die in Ps. 17 alles sind, stehen nicht mehr so im Vordergrunde/' Dat de dichter van dezen psalm verkeerd heeft in eene spanning, veroorzaakt door een door hem beleefde groote catastrophe, eene spanning die in Ps. 17 duidelijk merkbaar, in den onzen „nachgelassen hat" — daar- van kan ik niets bespeuren; en bepaald verkeerd is het ons lied als een van dank tegenover Ps. 17 als een van gebed en hoop te plaatsen. Ook ons lied roemt in hope; de gemeente verheerlijkt de TrxiSelx, of liever zoekt hare lichtzijde op, en verblijdt zich in het vooruitzicht, door haar voor den schoenen tijd van het Messiasrijk voorbereid te worden. Hier eindigt het handschrift. Van de achttien psalmen zijn slechts twaalf opzettelijk behandeld. Doch de schrijver was waarschijnlijk niet voornemens, ook de overige — Ps. 4, 5, 6, 12, 14, 15 — op gelijke wijze te bespreken; daar zij, hoe belangrijk ook in menig opzicht, niet veel bijdragen tot be- antwoording van de vraag die hij zich gesteld had, terwijl hij op enkele verzen er van reeds terloops de aandacht zijner hoorders heeft gevestigd. Zeker zou hij, indien het hem ver- gund ware geweest aan zijn stuk de laatste hand te leggen, er eenige regelen aan hebben toegevoegd, ten einde de slot- { 222 ) som zijner onderzoekingen mede te deelen, die niet anders kon zijn dan de stelling waarmede hij aanving: vergeefs zoekt men naar bepaalde gebeurtenissen als den historischen achtergrond van dit Psalterium. De onder de heerschappij van Chaldeeën, Perzen en Grieken begonnen en vijf eeuwen voortdurende ver- nedering van 's Heeren volk, die steeds dieper werd onder het juk der Romeinen, zij perste den dichters hunne klachten af, gepaard aan tonen van verontwaardiging over de lichtzinnig- heid van vele hunner volksgenooten en betuigingen van ver- trouwen op 's Heeren reddende liefde. Wellicht zou hij er op hebben gewezen — wat hij in den loop van zijn betoog meer dan eens aanstipt — dat het evenzoo staat ïnet het kanonieke Psalterium. Steeds meer geven de uitleggers van deze verza- meling het op, te zoeken naar de bijzondere aanleiding waarbij dit of dat lied zal gedicht zijn; meer en meer vestigt zich de overtuiging dat men daarnaar in den regel vruchteloos omziet. Ook al hadden de dichters misschien eene bepaalde aanleiding tot het opstellen van een lied, zij klagen gewoonlijk in alge- meene termen over den met geringe afwisseling steeds voort- durenden staat der vernedering van Israël, dat uit de diepte van ellende tot zijn God roept. Eindelijk zou hij wellicht uit- voeriger dan hij nu deed hebben uiteengezet, op welken grond hij het Psalterium van Salomo voor jonger dan het kanonieke Psalterium hield, waarbij zeker de vierde psalm zou besproken zijn. Maar het opstel zooals het daar ligt, bevat volledig het betoog dat de schrijver wilde geven. H. O. Tot zoover Prof. Oort. Ik wil daar zelf nog dit aan toe- voegen. Wanneer nu deze liederen gedicht zijn, laat Kosters in het midden, behalve dat hij in het begin geschreven heeft „in een van de twee laatste eeuwen voor Christus". Echter mag men misschien uit zijne opmerking p. 209, dat in een dezer • psalmen eene toespeling op de geloofsvervolging van Antiochus ( 223 ) Epifanes niet te miskennen is en zelfs de dichter dien bangen tijd reeds lang achter zich schijnt te hebben, besluiten dat zijn resultaat, wat den tijd van samenstelling betreft, niet ver af- staat van dat van Wellhausen. Dit is volgens den epiloog van Prof. Oort, die van het juk der Romeinen spreekt, ook de meening van dezeu. D. G. GEWONE VERGADERING DER AFDEELING TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKUNDIGE EN WIJSGEERIGE WETENSCHAPPEN, GEHOUDEN DEN 14^»» MAART 1898. Tegenwoordig de heeren: kern, voorzitter, matthks, de vries, FRUIN, VAN BONEVAL PAURE, NABER, VAN DER WIJCK, DE GOEJE, COSIJN, qUACK, ASSER, TIELE, VAN DE SANDE BAKHUYZEN, VER- DAM, DE LOUTER, SIJMONS, S. MULLER FZN., FOCKEMA ANDREAE, CHANTEPIE DE LA SAUSSAYE,^ SCHLEGEL, DE HARTOG, VAN RIEMS- DIJK, P. L. MULLER, SPEIJER, HAMAKER, HOUTSMA, VAN LEEU- WEN, VALETON, POLAK, SILLEM, KLUYVER, BLOK, VAN DEN BERG, VAN DER LITH, KARSTEN, VAN HELTEN, ROËLL, ROGGE, GROENE- VELDT, GALAND en SPRUYT, sccretaris. Het Proces-verbaal van de vorige vergadering wordt gelezen en goedgekeurd. Ingekomen is een schrijven van den correspondent Brandes, meldende dat hij op 9 Maart de reis naar Ned. Indië zou ( 225 ) aanvaarden, en een bericht van het overlijden van het bniten- landsch lid P. G. H. Willems, dat met een brief van rouw- beklag werd beantwoord. Namens de Commissie voor de Latijnsche prijsverzen brengt de heer Van Leeuwen verslag uit over den wedstrijd van 1897. De Commissie stelt voor te bekronen het gedicht : Lau% Miiiae^ met het motto : Benique sit quidvis simplex dumtaxat et unum, • en eervol te vermelden de gedichten : Catullocalvus met het motto: Hesperef; Epistula P. Annii Flori met het motto: Cmi- sules fiunt quotannis et novi procunsnles \ Haiid secus vates Zatinus anno quoque nascitur; Christus Servator met het motto: Ventte ad me; Ophis et alcon met het motto: Metamorphosis. Bij opening van de enveloppe, behoorende bij LaJis Mitiae , blijkt de bekroonde schrijver te zijn J. J. Hartman, gewoon hoogleeraar te Leiden; bij opening der enveloppe, behoorende bij Catullocalvus blijkt de schrijver, die verlof gegeven had tot de opening, te zijn Giovanni Pascoli te Messina. Aan de schrijvers van Epistula Flori, Christus Servator en Ophis et alcon zal in de dagbladen verlof gevraagd worden de enveloppen met hunne naambriefjes te openen. De overige enveloppen wor- den ongeopend verbrand. De heer Sillem geeft zijne aangekondigde bijdrage over de Cameraarsrekeningen van DeviButer. Hij wijst er op hoe deze rekeningen uit de jaren 1337 tot 1376, waarvan de uitgave op kosten der gemeente is begonnen door wijlen Mr. J. J. van Doorninck en voortgezet wordt door Dr. J. de Hullu, archivaris der gemeente, allerlei inlichtingen geven over het middeleeuwsch leven en o. a. doen blijken welk een groote rol de scherprechter daarin speelde. Het is Spreker echter vooral te doen geweest om gegevens over loonen en prijzen als vervolg op een vroeger hier door hem medegedeeld onderzoek ( VersL en Meded* 3*^^ Reeks Deel XI, blz. 295—335 (1895)). Ook in dit opzicht zijn de Cameraarsrekeningen van groot, hoewel indirect belang. Dag- of weekloonen worden alleen vermeld van enkele categorieën ( 226 ) van loontrekkenden, meestal wakers op de stadsweide of de stadstoreus. Omtrent de hoegrootheid der maat-eenheden van levensmiddelen, wier prijzen genoemd worden, bestaat in de meeste gevallen nog onzekerheid. Daarentegen valt uit de rekeningen zeer veel nieuws te leeren omtrent de verhoudingen der rekenmunten onderling en tot de waarde der muntstukken. Dit heeft het Spreker mogelijk gemaakt eene tabel samen te stellen, waarop hij de critiek zijner medeleden vraagt, die den feitelijken koers aanwijst van eenige bekende goudstukken, als het oude schild en de goede mottoen, gedurende de jaren, waarover de rekeningen loopen. Zoodoende kan hij een z. i. betrouwbaren maatstaf aan de hand doen voor de werkelijke hoogte van loonen en prijzen, die eventueel later aan den dag moeten komen. Uit die tabel blijkt dan tevens dat de in omloop zijnde munt, hetzij door verzwakking van overheidswege of door ver- valsching, tusschen de jaren 1344 en 1376. in gehalte moet zijn verminderd in de verhouding van 5 tot 2. Waaruit volgt dat, waar het loon van den unskilled labourer in al die jaren onveranderd bleef, de koopkracht van dat loon in diezelfde verhouding is achteruitgegaan. Spreker wijst ten slotte aan dat in een zestal jaren, waarvan zoowel de koers van het oude schild als de prijs van het Arasterdamsche mud rogge bekend is, de bedoelde werkman achtereenvolgens 7, 9V4, lO^io, 1 6^/10. ^^è en 17 dagen (of gemiddeld 14 dagen) heeft moeten arbeiden om voor zijn loon een Amsterdamsch mud rogge te bekostigen, terwijl een Deven- tersch werkman van onze dagen diezelfde hoeveelheid rogge, bij veel geringer afwisseling in prijs, gemiddeld voor het ge- bruikelijk loon voor zes dagen arbeids kan koopen. Deze voordracht, die door den Spreker op verzoek van den Voorzitter bestemd wordt voor de Verslagen en MededeelingeUy geeft aan de beeren S. Muller Fzn. en Blok aanleiding tot het vragen van enkele inlichtingen. Nadat de Spreker die vragen beantwoord heeft, wordt de discussie door den Voor- ( 227 ) zitter met een dankbetuiging aan den Spreker gesloten. Bij de rondvraag biedt de heer P. L. Mulley voor de boe- kerij aan het vierde deel van de Documents concernant les rela- tions entre le duc d^ Anjou et les Pays-Bas^ publiés par P. L. Muller en Alph. Diegerick, 'sGravenhage 1898. Daarna wordt de vergadering, die door eene buitengewone zal gevolgd worden, gesloten. BERICHT OVER DEN WEDSTEIJD IN LATIJNSCHE POËZIE VAN HET JAAB. 1897. Een zangerwedstrijd! Wat klinkt dat woord zonderling aan het einde der 19® eeuw! En dan een wedstrijd in latijnsche poëzie! Men zou zeggen, die moet wel geheel uit den tijd zijn, en het heeft dan ook bij bespreking van het certamen Hoeff- tianum aan toespelingen in dien geest nooit ontbroken. Geluk- kig denken de beeren dichters zelf er anders over; althans het aantal der ingezonden stukken neemt toe, en onder die talrijke verzen zijn er telkens meer die recht hebben op een ernstige en waardeerende beoordeeling. Het staat dus vooreerst nog niet te vreezen dat op dit terrein de strijd zou eindigen bij gebrek aan strijders. Ditmaal werd ons, behalve een door den maker teruggeno- men gedicht, een twintigtal stukken toegezonden. Natuurlijk' — immers voor wie is zelfkennis moeilijker dan voor degenen die verzen schrijven! — is ook nu weer gebleken dat niet alle hout timmerhout is. Terstond terzijde gelegd kon n° 2, over Rembrandiitia ( — uu — ), welks inzending wel niet ernstig zal zijn bedoeld, en ook n° 8 de studendi et discendi ratione kan gevoegelijk buiten bespreking blijven. Iets, maar slechts weinig beter zijn n° 3, Lacm Nem,ore7isi8, waarvan alleen de als motto uit Byron afgeschreven prachtige ( 229 ) regels op het meer Nemi vallen te prijzen, en n° 17 Halientica, waarvan men de verzen goed zou kunnen noemen, als zij maar een vers met eenigen inhoud vormden; de maker noemt zich terecht een tiro. Een weinig hooger staat n^ 16 sub signis Gaesaris, welks maker de caesuur niet als een onmisbaar vereischte voor een hexameter schijnt te beschouwen, en dus regels schrijft als deze: arma breoi nam tempore ponam enz.; het tragische onderwerp was hem evenzeer te machtig als de metriek. Dezelfde eigenaardigheid van versbouw vertoont n° 1 Suhal- pintiSy over de Italianen in Afrika; bij een vers, waarin regels zooals nomen qui swper Indos armis protulit olim geenszins tot de zeldzaamheden behooren, zullen wij maar niet stilstaan. Wel iets beter is n° 4, Theox&tia getiteld; maar wij geven toch beslist de voorkeur aan de weinige regels bij Livius (XL 4), waar hetzelfde in goed verstaanbaar proza wordt verhaald. In n° 6, Raptus Proserpinae, konden wij evenmin behagen vinden; zeker, het is een volkomen correcte nabootsing van Ovidius, maar waarin niets nieuws hoegenaamd wordt gezegd over dit zoo vaak behandelde onderwerp. Ook van n° 10, een elegie getiteld maris laudes, valt slechts de versificatie te prijzen ; de inhoud is bijzonder mager, ondanks den overvloed van zeebanket die er in wordt vermeld. Zoo zijn wij reeds ter helfte van onzen voorraad gekomen en hebben nog weinig of geen lof kunnen toekennen. Gelukkig dat de overige stukken aanmerkelijk beter zijn. Al dadelijk vragen twee oden in sapphische maat, n° 7 ad Pacem en n° 9 Prometheus victor, onze aandacht. Van beide valt de vloeiende versbouw en de dictie te prijzen, en vooral het tweede, waarin de triomf der moderne techniek wordt r ( 230 ) lii'/ongcïij, bevat fraaie gedeelten; maar toch scheen het geheel ^)\^t^ wat vaag en in algemeenlieden verloopende. Na rijp beraad lH5l)l)en wij gemeend beide ter zijde te moeten leggen, doch niet zonder een woord van hulde en aanmoediging voor den maker of de makers. X^ 12, liomanuH trimwphus. De dichter vergelijkt de oud- Romeinsclie triomftochten met hetgeen het pauselijk Eome van soortgelijken aard te zien geeft, en blijft dan stilstaan bij twee heiligverklaringen, die van Antonius Zacaria en Petrus Fourier. De vcïrzen zijn uitnemend goed, en zoo wij ook dit gedicht wegleggen, het is alleen omdat anderen ons toeschijnen nog hooger aanspraken te hebben. N° 18 Andreius sive de Äa?(? <?;^/(?rA^éfo is een prijzenswaardig gedicht over den stoutmoedigen Noordpooltocht van Andrée, w^aarvan de uitslag wellicht nog onzeker mag heeten. Hoewel de dicliter ons een tweede, verbeterde lezing toezond, is ook die nog alles behalve correct, en wij vragen ons af hoe iemand, die èn gedachten èn een groote mate van vormbeheersching blijkt te hebben, versregels zooals deze: qui narrant glacialis primo in limite zonae aan zijn pen kan laten ontsnappen. Of heeft de afschrijver de woordschikking bedorven {primo in glacialis)? Als er niet meer was van gelijken aard, zouden wij dat gaarne aannemen; nu meenden wij ook dit gedicht, ondanks veel verdienstelijks, niet te mogen bekronen. N° 19 inter artes et naturam is bestand tegen de meest kwaadwillige pogingen om er fouten van metriek in aan te wijzen, en indien la difficulté vaincue Ket einddoel der certamina lltïofftiana ware^ dan zou zeker aan dit leerdicht, dat in meer ^|{in tlrit'liüiidcrd feillooze hexameters handelt over het inrichten vuil een volïnrc^, de eereprijs moeten worden toegekend. Maar j^rüüt^ gotlf*!!, hoe vervelend! Twee foliobladzijden zijn gewijd itnn de kun^t om een kooi te vlechten, twee aan het deurtje ^" het EstenslïJikje en het waterglas, twee aan het dak en zijn •jelen; dan wordt op bladzijde zeven het kunstwerk groen- ( 231 ) geverwd en op bladzijde acht vau vergulde biezen voorzien: gij schenkt ons de rest. Hoe de maker, die tegen het einde in fraaie verzen het wreede spel van een kat met een gevangen vogeltje beschrijft, zooveel kunst aan een zoo ondichterlijk gegeven heeft kunnen wijden, is ons een raadsel. Wij zouden ongaarne het ontstaan van dergelijke voortbrengselen willen bevorderen, en meenen dat dit gedicht beter in portefeuille blijft. Van zeer geoefende hand is ook n° 5, ChelldonismuSy waarin ons inzonderheid aantrok de alleraardigste vertaling van het welbekende oud-Grieksche lenteliedje. Het geheel echter — aan Tacitus Annal. VI 20 en Suetonius Tib. 14 ontleend — is wat duister, terwijl de beschrijving van een paar overbekende beeld- groepen (den Farnesischen stier en den Laocoon) ons aan het onderwerp vreemd schijnt. Een verademing schenkt de lezing van n° 13, Epistula Floriy welks schrijver het volgende ondeugende motto koos (vrij naar Florus zelf): consules fiunt quotannis et novi proconsules: hand secus vates Latinus anno quoqne nascitur. Zeker, een „vates Latinus" zal de maker zich, althans op grond van dit stukje, niet wenschen te betil^len; maar wat is het eenvoudig en aardig! Dezen brief van Julius Florus, die zijn nederig bestaan als plattelands-schoolmeester niet meer zou willen prijsgeven voor zijn voormalig verkeer in den hof- kring, leest men met evenveel genoegen als gemak ten einde, en het zou ons jammer schijnen als niet ook anderen dan de leden uwer commissie in de gelegenheid werden gesteld er kennis mede te maken. Evenals het voorgaande gedicht, behandelt n° löeeneenigs- zins ander onderwerp dan titel en motto zouden doen ver- moeden: Ventte ad me, — Christus servator. De inhoud is deze: ergens in het Ehone-dal tracht een joodsche woekeraar bij een overstrooming zichzelf en zijne schatten in een schuitje te redden, en ontkomt op een heuveltje, waarop een ecce- homo is opgericht. ( 232 ) No7i sic mihi vita petita! r\H^pt lie Christushater ilit: Mors fuerat potior I Per te nunc vivere dicar ? Kn om zijn schuld af te doen av/rum E sacco promit^ nummis et imaginis implet Quae cava sunt. Vele jaren daarna komt een onschuldig meisje troost zoeken aan den voet van datzelfde kruisbeeld, en als zij er zich snik- kend aan vastklemt, uitroepend: miserere, mihique, Namque potes, fer opem^ fer opent precor, Aisque periclis Eripe me! dan bezwijkt het vermolmde hout, en de dukaten van den woekeraar vallen haar in den schoot. Zoo is zij in staat ge- steld naar haar dorp terug te reizen, waar zij nog lang een gelukkig en tevreden leven leidt, quia se reminiscitur Ulam, Ipse deus fidum cui se testatus amicum. Het is ons niet bekend of de inzender van dit gedicht zijn onderwerp zelf heeft bedacht dan wel, gelijk wij vermoeden, het heeft ontleend aan een of ander fransch verhaal *). Hoe dit zij, wij meenen dat dit naieve gegeven zich beter zou hebben geleend tot een eenigszins humoristische behandeling, en te licht was om het gewicht der fraaie en ernstig klinkende ver- zen te torschen. Biedt het vorige gedicht den lezer iets waarop hij niet verdacht was, bij n° 20 weet hij terstond waar hij aan toe is. OpMs et Alcon: een ovidiaansche gedaanteverwisseling, die men zoo als zij daar ligt ergens in de Metamorphosen zou ^) [Nader is gebleken dat een conte van Vi Uiers de l'Ile de Saint- Adam is gevolgd.] ( 233 ) kannen inlasschen, zonder dat het bedrog gemakkelijk zou zijn te ontdekken. Wij hebben ons afgevraagd of dat geen voldoende aanspraken waren voor het eermetaal; en zeker, op den vorm valt weinig af te dingen. Maar ten slotte waren wij toch van oordeel dat de grens, waar de nabootsing ophoudt een deugd te zijn, hier was overschreden, en meenden daarom ook dit gedicht te moeten achterstellen bij het tweetal dat nog overblijft. Voor die twee hebben wij hoogen lof over, en lang hebben wij geweifeld in onze beslissing. Catullocahus heet het ééne, een allergeestigste uitwerking van een bij Catullus aangegeven onderwerp: een dichterwed- strijd tusschen Catullus en zijn vriend Licinius Calvus. De inleiding in hexameters is vol aardige en pikante toespelingen in den stijl van Horatius op Eomeinsche toestanden ; daarop volgt een reeks bevallige gedichtjes in de meest uiteenloopende metra, en eindelijk een passend slot. Er zijn daaronder echte juweeltjes. Maar hoe jammer dat de dichter, wien zooveel humor, zoo- veel taalkennis en zooveel dichterlijke aanleg ten dienste staan, niet onverbiddelijk heeft geweerd wat duister of gekunsteld is. Wij kunnen toch moeilijk aannemen dat andere lezers niet, evenals wij, zich telkens zullen afvragen: „wat staat er toch eigenlijk ?*' — en daar ons dit met het genieten van poëzie niet wel schijnt te kunnen samengaan, terwijl het ons ook niet is gelukt al de door den dichter gestelde raadselen op te lossen, hebben wij, hoewel noode, ten slotte gemeend de reeds gereed gehouden medaille ook aan hem niet te mogen toekennen. Schiet nog over n° 14, Laus Miliae, de lof van Mietje de poes, met het motto: denique sit quidvls simplew dumiaxat et unwin. Nu, eenvoudig is dit gegeven zeker, en onwillekeurig glimlacht men als men ziet hoe nederig en eenvoudig het is. Maar de frissche, opgewekte en gemakkelijke wijze, waarop het wordt behandeld, boeit den lezer reeds bij den aanhef en stemt hem welwillend, terwijl de alleraardigste beschrijving van het kattenleven hem spoedig doet beseffen dat hier iets beters VERSL. EN MED. AFD. LETTERK. 4«*« REEKS. DEEL II. 15 ( 234 ) wordt geboden dan een banaal veT8 over een banaal onderwerp. Wij luïbben dit gedicht met onverdeeld genoegen gelezen, en zouden noch tegen den inhoud, noch tegen den vorm wezenlijke IxMlenkingen weten te maken. AIh slotsom onzer besprekingen wenschen wij dus de Latbs Mlthtfi te bekronen, terwijl wij loffelijk wenschen te vermelden n" 1 1 Catullocalvus, n° 13 Epistula Flori, n° 15 Christtis tier vat or en n° 2ü Ojihis et Alcon, Wij verzoeken u derhalve den secretaris te machtigen het hij n* 14 gevoegde naambriefje te openen, ten einde daaruit den naam te mogen veniemen van den bekroonden dichter, wiefiM werk op kosten van het Legaat zal worden uitgegeven, en de inzenders van n° 11, 13, 15 en 20 bij oproeping in de du^bladen uit te noodigen hunne namen bekend te maken. Indien zij aan deze uitnoodiging gevolg geven, gelijk wij lio|>en, zullen ook hunne gedichten worden gedrukt. De overige MJifUfi briefjes behooren ongeopend te worden verbrand. J. VAN Leeuwen Jr. S. A. Naber. H. T. Karsten. PROGRAMMA CERTAMINIS POETICI AB ACADEMIA REGIA DISCIPLINARUM NEDERLANDICA EX LEGATO HOEÜFFTIANO IN ANNUM MDCCCXCIX INDICTI. Justo tempore accepimus XXI carmina, inter quae tarnen unum fuit, cuius poeta ante tempus certamen detrectavit. Ex reliquis viginti carminibus quae restabant, statim sepo- suimus poemata de Rembrandtio et de Studendi et Discendi ratione, in quibus plurima insunt quae displicent, perpauca quae probare potuimus. Paulo meliora sunt carmina de Lacn Nemorensi^ Halieutica^ Sub Signis Caesaris^ Subalpinus et Theoxena^ sed haec quoque sunt tironum tirocinia. Aliquanto magis placent carmina de raptu Proserpinae et de Maris laudibiis, sed non tenuia argumenta tenuiter trac- tata sunt. Sequuntur carmina quibus debitam laudem non denegamus, etiamsi ad primum locum adspirare nequeant, nempe : ad Vacem, Prometheus^ Romanus triumphns^ Andreius sive de axe exph- rando^ Inter artes et naturam et Chelidonismus, Restant quinque carmina dignissima quae prelo subjiciantur et lectores inveniant, nempe Epistula Flori, Christus Servator^ Ophis et Alcon, Catullocalvus et Zaus Mitiae. Diu incerti haesimus cui poetae praemium adjudicaremus, sed re bene perpensa tandem intelleximus reliquis praestare Laudem Mitiae quam aperta scidula cecinisse comperimus Jacobum Joannem, Hartman Leidensem. Praeterea legati Hoeufftiani sumptibus 15* ( 236 ) quatuor carmina quae diximus itidem cum honoris significatione edentur, si poetae veniara dederint scidulas carminibus adjunctas aperiendi. Ilac venia data vidimus Catullocalvum deberi Johanni Pascoli Ex Castro Sancti Mauri civi Messanensi, Christum, Servatorem Jacoho Joanni Harfmmi^ Ophidem, Alexanâ/ro Zappaf-a Coma- clensi, denique Epistulam Flori Joamii va7i der Vliet Eeevicensi. Ad novum certamen cives et peregrini invitantur his legibus, ut carmina latina non ex alio sermone versa nec prius édita argumentive privati nec quinquaginta versibus breviora, nitide et ignota judicibus manu scripta, sumptu suo ante Kal. Jan. anni proximi mittant Cornelio Bellaar Spruyt, Ordinis Literarii Academiae ab-actis, munita sententia, item inscribenda scidulae obsignatae, quae nomen et domicilium poetae indicabit. Praemium victoris erit nummus aureus quadringentum flore- norum. Carmen praemio ornatum sumptibus ex legato faciendis typis describetur, eique subjungentur alia laude omata, quando scidulae aperiendae venia dabitur. Exitus certaminis in conventu ordinis mense Martio pronun- ciabitur; quo facto scidulae carminibus non probatis additae Vulcano tradentur. H. KERN. Oniinis PrfPfies. Amstelodami. Ips. Kal. April. MorrcxcviiT. ONDERZOEK NAAR LOONEN EN PRIJZEN VAN LEVENSMIDDELEN IN 14«-EEUWSCHE NEDERLANDSCHE BRONNEN. BIJDRAGE VAN Mr. J. A. 8ILLEM. IL De Cartier aar srekenmgen vaii Deventer. (1337—1376.) Sedert ik eenige jaren geleden voor het eerst in deze ver- gadering mijn onderzoek naar loonen en prijzen van levens- middelen in de middeneeuwen ter sprake bracht, heb ik de destijds geschetste methode van onderzoek toegepast op eene der rijkste bronnen voor de kennis van middeneeuwsche toe- standen, welke wij bezitten. Ik bedoel de Caraeraarsrekeningen van Deventer, waarvan de uitgave, op kosten van het bestuur • dier gemeente, door den voormaligen archivaris van Overijssel, Mr. J. I. van Dooniinck, begonnen en eenige jaren na diens betreurd overlijden door den archivaris der gemeente, Dr. J. de Hullu, opnieuw is opgevat en voortgezet. Met uitzondering van de rekeningen over de jaren 1338, ^41, ^42 en '50, die verloren zijn geraakt, bevat de verzameling thans grootendeels volledige rekeningen van de jaren 1337 tot en met 1376; en wij mogen, volgens de verklaring van Mr. van Doorninck in zijne Inleiding, de voortzetting der uitgave althans tot het jaar 1392 tegemoet zien. 