David Hume's kenleer en ethiek
Dat Berkeley made van de begrippen „substantie" en „causa- liteit", moet hem naturlik opgevallen zijn. Hij moet opge- merkt hebben, dat het vooral bet laatste is, waardoor deze komt tot besluiten aangaande het bestaan en het wezen van iets transscendents, van „self V „other selves", „God's". Welnu, het is tegen de transscendente geldigheid van deze begrippen, dat Hume van Berkeley's empiristi- schen grondslag uit den aanval richt. De groote vraag, die hij zich stelt, is deze: kan onze kennis van feiten door redeneering (en blgkbaar komt daarvoor hoofdzake- lijk, welbeschouwd uitsluitend, de causale redeneering in aanmerking) uitgebreid worden? We zijn reeds her- haaldelijk in de buurt van deze vraag gekomen ^). Hier wordt ze niet alleen klaar en duidelijk gesteld, maar ook ^rQcksichtslos", streng consequent van empiristisch stand- punt uit beantwoord. Uit de wijze, waarop Hume dit probleem stelt, blijkt duidelijk hoe hij hierbij inderdaad bepaald wordt door de plaats, waarop hij in de geschiedenis Opérecht: hij richt zich niet tegen ontologische argumentaties in het algemeinen, maar, zoals dat na Berkeley voor de hand lag, tegen transscendente conclusières op grond van de ervaring, m. a. w. tegen empirisch-speculatief geredeneer. We zullen bij de nadere behandeling van Hume's kenleer zien, dat z'n antwoord op de gestelde vraag besist ont-kennend luidt. Resoluut verklaart hij alles, wat zich niet als in de ervaring gegeven legitimeeren kan, voor fictie. De "Enquiry concerning Human Understanding" eindigt met het bekende autodafe: „When we run over libraries. Cf. pg. 32 v., 73 v.v. Persuaded of these principles, what havoc must we make? If we take in our hand any volume; of divinity or school-metaphysics, for instance; let us ask, Does it contain any abstract reasoning concerning quantity or number? No. Does it contain any experimental reasoning concerning matter of fact and existence? No. Commit it then to the flames: For it can contain nothing but sophistry and illusion. Het zal ons dan opnieuw duidelijk worden, dat kock Berkeley's orderscheid tusschen ware en niet ware ideas' niet anders dan met afwijking van het empiristisch beginsel gehandhaafd kan worden. En hierme zijn we dan weer tot Hobbes teruggeerd. Toch is ook hier de gang der geschiedenis geen cirkelgang. De zijwegen, die Locke en Berkeley meenden te kunnen inslaan, zijn voorgoed afgesloten. De tijd der transacties is yoorbij. Zonder her- noch derwaarts te kunnen afwijken wordt het empirisme, zoals we zien zuUen, door het werk van Hume in z'n laatste consequenties gedreven en gedwongen onomwenden te verklaren: voor onze zekerheden aangaande " matters of fact", verder dan ze in de ervaring door experience and observation" gegeven zijn, is er in geen enkel opzicht en onder geen enkele voorwaarde 'n redelijke grond te vinden. Het zal zelfs de vraag zijn of er voor exerience and observation" wel plaats blijft en of ook deze zelf al niet re Eles berusten op onrede-lijke ficties. Un positivität tot dezelfde vraag, maar in ietwat gewijzigden vorm, taak. komen we bij Hume ook nog van 'n andere zijde. We Enq. c. H. U. XII 3 (Ess. II 135). 197 herinneren ons, dat bij Bacon als doel van z'n studi^n, voor zoover de theorie betreft, op den voorgrond staat het zoeken van middelen en wegen om 'n adequate af beel- ding van de wereld te verkrijgen. Sinds Locke ^) is dat in zooverre veranderd, dat men daartoe eerst 'n adequate af beelding van het menschelijk denken wenscht te bezitten. Vandale, dat b.v. Berkeley er zoo bizonder op gesteld is ten slotte t!)ch in overeenstemming te zijn met "common sense" % We zuUen zien, dat Hume *n open oog heeft voor de gebreken, die de voorstelling, door Berkeley van het feitelijk denken gegeven, aankleven. Hume erkent het bestaan en het transscendent gebruik van allerlei, dat in den geest aangetroffen wordt en toch niet sis in de ervaring gegeven beschouwd kan worden. Na aangetoondtehebben, dat daarvoor geen logische rechtvaardiging gevonden kan worden, ziet hij zich geplaatst voor en legt hij zich dan ook met al de kracht van z'n klaren, consequenten geest toe op de taak het feit, dat het voorkomt, te verklaren. Hij gaat daarbij, getrouw aan de empiristische trad i tie *), uit van de ver-onderstelling, dat alles wat in den geest aangetroffen wordt, voortgekomen moet zijn uit de gegevens der ervaring en dus uit deze afgeleid moet kunnen worden. Het karakter, dat deze verklaring bij Hume zal dragen, is reeds van te voren aan te wijzen, wanneer we bedenken, dat bij hem de Activeit niet alleen van den menschelijken geest, Cf. pg. 26. Cf. pg. 34. Cf. pg. 46 v.v. Maar ook van den oneindigen geest, die bij Berkeley de rol van „imprinter" „imprinter" „vervulde, buiten rekening zal moeten blijven; bet eenige wat in deze lijn overblijft is immanente processen in de gegevens der ervaring aan te nemen. Wanneer men zich die processen als „soort mechanica van voorstellingen will denken, dan zou men, bet werk van Locke vergelijkende met dat van Hume, bet eerste in boofdzaak als statica, bet tweede in boofdzaak als dyna- mica van de bewustzijnsverscbijnselen kunnen qualificeeren. Het is Hume to be happy, begonnen om bet verloop der bewusstsein processen. Hierbij is evenwel, niettegenstaande alle naturwetenscbappelijke parallellen, veel meer de toekomstige groote bistoricus aan bet woord, dan de man van de aetiologische naturwetenscbap. Hij geeft veelal gescbiedenis van bet bewustzijn en toont z'n kracbt voornamelijk in bet aangeven van baast onmerkbare, geleidelijke overgangen. Op zijn standpunt in zekeren zin terecht, zoals ons blijken zal. Hij veronderstelt daarbij echter, dat bet 66n bier niet alleen op, maar ook uit betander volgt. Is er bij bem plaats voor die veronderstelling? Kan bij, op den weg dien bij inslaat, altbans rekenscbap geven van bet ontstaan onzer zekerbeden? Zal bet bem gelukken niet alleen bet feit, dat in bet bewustzijn allerlei wordt aangetroffen, waarvoor in de serving, zoals we hem die zullen zien bepalen, geen gegevens zijn aan te wijzen, maar ook bet feit, dat er transscendente beteekenis aan wordt toegekend, te verkl. aren, zonder dat bestan en die transscendente geldig- 1) Gf. pg. 164 v.v. 199 Held alreeds te veronderstellen? Indien dit onmogeliik bleek, dan zou daarmee aan het gelöt in de bruikhaar-heid der door hem gebezigde methode 'n gevoelige slag toegebracht zijn. Er zou dan voor wie evenzeer overtuigd was van de onvruchtbaarheid der progressif-mathematische als van die der inductive-psychologische methode, niet veelanders overblijven dan de proef te nemen met de analytisch-regressive. Dat is het geval geweest met Kant, veel meer dan de historicus Hume, geschoold in de naturwetenschappelijke methoden. Het ligt in de bedoeling van Kant niet aan te vangen met zekere opvattingen omtrent onstaan en herkomst ondan daarnaar haren aard en omvang te bepalen. Hi] wil niet eerst uitgemaakt zien uit welke gQgevens onze feitelijke kennis moet ont-staan zijn om daaruit dan conclusies te trekken ten opzichte van die kennis. Hij wil omgekeerd de laatste zoo onbevooroordeeld en nauwkeurig mogelijk analyseeren om dan te concludeeren tot de gegevens, zonder welke ze fiiet zou kunnen bestaan. Hi] neemt z'n uit gangspunt in de bestaande wetenschap, en vraagt nu niet naar de psychologische genesis, maar naar de logische condities, de typische voorwaarden, die aanwezig geacht moeten worden om wetenschap, ook de psychologische weten-schap, mogelijk te maken. Dit een en ander zij hier nu alleen vluchtig even aangestipt om, bij tegenstelling, de problememstelling en methode van Hume toe te lichten. We hoorden hoe hoch als Bacon in hooprote stem- ming zu werk aanving met het doel aan de wetenschap 'n soliede basis te geven. We zuUen zien, dat onder den arbeid de eene steun na den anderen hem ontzinkt, jadat hij het beeld vertoont van den man, die zich voortdurend beijvert den boomtak door te zagen, waarop hij gezeten is, om ten slotte in de meest hopelooze skepsis weg te zinken — „a true sceptic.... diffident of his philosophical doubts, as well as of his philosophical conviction" . Hume zal ons (indien het me geoorloofd is hier 'n paar welbekende termen uit 'n andere weteiischap over te nemen) in dit opzicht 'n 'ontogenetische" recapitulatie en voltooiing te aanschouwen geven van het proces, dat we in zn „phylogenetisch" verloop hebben gevolgd in de reeks der engelsche empiristen van Bacon tot Hume. Tr. on H. N. IV 4 (I 552). Men vergelgke ook de stemming ten opzichte van het publiek in de volgende plaats bij den aanvang van Dl. I van de "Treatise" (I 308): „my Lord Bacon and some late philosophers in England, who have begun to put the science of man on a new footing, and have engaged the attention, and excited the curiosity of the public. So true it is, that however other nations may rival us in poetry, and excel us in some other agreeable arts, the improvements in reason and philosophy can only be owing to a land of toleration and liberty", met die in het Ille deel, na de longunstige ontvangst van Dl. I.: „.... without this advantage I never should have ventured upon a third volume of such abstruse philosophy, in an age, wherein the greatest part of men seem agreed to convert reading into an amusement, and to reject everything that requires any considerable degree of attention to be comprehended". (Ill I Vol. II pg. 234). STELLINGEN. I. Dat is de geweldige en grootsche beteekenis van de scepsis van Hume. Zij is een noodzakelijk door-gangspunt in de geschiedenis niet alleen, maar ook in de philosophische ontwikkeling van wie over de door Hume aangeroerde problemen tot helder inzicht wil komen." Prof. Dr. M. A. van Melle, Beschou- wingen naar aanleiding van David Hume en zijne leer van het Kenvermogen, pg. 40. 11. Het empirisme is 'n 'truism' of 'n dwaling. III. Uit de dwaling van het empirisme valt meer te leeren dan uit menige waarheid. IV. „Das Hochste wäre, zu begreifen, dassalles Faktische schon Theorie ist". Goethe. 204 Tusschen Locke en Hume stciat, zoowel logisch als historisch, Berkeley. Die englische Philosophie von Bacon bis Hume bildet ein Continuum. KuNo Fischer, F. Bacon und seine Schule, pg. 452. VII. De methode, in welches wenigstenschaftlichen Vorgänger van haben, is afhält van haar objecten, in verband met aard en grenzen van ons kenvermogen. VIII. Historische kritik is wenigstenschaftliche Vorgänger, en daarom in beginsel, methode, resultaten, alleen door iemand van wenigstenschaftlichen Vorgänger. IX. „ alle empirische Wirklichkeit.... wird Natur, wenn wir sie betrachten mit Rücksicht auf das Allgemeine, sie wird Geschichte, wenn wir sie betrachten mit Rücksicht auf das Besondere". H. RICHARD, Die Grenzen der naturwissenschaftlichen Begriffsbildung, pg. 255. 205 Paus Honorius heeft gefällt...." A. PIERSON, Geschiedenis van het Roomsch-Katholicisme, III pg. 210. XL De strijd over het „flioque" was meer dan 'n theo-logische haarkloverij. XII. In het  (Religion des Geistes, pg. 195) noodig vindt te constateren : „individuelle Erbstinde im Sinne einer sich selbst zuzurechnenden und doch ererbten Schuld, ist ein offenbarer Widersinn", geeft daardoor blijk van gebrek aan inzicht in den aard van bet dogma. XIV. „Es feht in den homerischen Gedichten nicht an Rudimenten eines einst sehr lebhaften Seelencultes". Erwin Rohde, Psyche, I pg. 14. 20C XV. „Euripides wollte Herakles als ideal der selbst-genOgenden menschenkraft.... darstellen, nur nicht das der archaischen, sondern das der sophislenzeit". UlRICH von WILLIAMSON — MOELLENDORFF, Euripides Herakles, I pg. 130. XVI. In Jes. 9 : 7 vocaliseere men ">3i in plaats van ">2"! XVII. Ten onrechte heeft men in het boek Ruth zoo iets als 'n tendenz-roman gezien, gericht tegen het weren van alle niet-Israelietische vrouwen, voorgestaan door Ezra en Nehemia. XVIII. Huszcleficke (Hand. 1: 19) beteckent noifirivriov. XIX. De geiijkenis van den zaaier heeft voor Jezus autographische beteekenis. XX. Als leermiddel voor de catechisaties zijn lesboekjes niet onvoorwaardelijk te verkiezen boven vraagboekjes. 