Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte
valt. Die geeft nl. dezelfde latijnse verklaring n.]. Collato pede praeliari; gradum conferre cum hoste: conferre manum : ad manus vendre voor voet by steck setten, voet by voet setten. ’t Geen ons ’t recht geeft te vragen of onze uitdrukking ook ’t zelfde betekent als voet by steck setten waarvoor wij nu zeggen voet by stuk zetten. Zie n° 2024 (p. 629) van Stoett’s Spreekwijzen enz. ’t Ene voorbeeld waarop Verdam en Stoett hun veronderstelling gronden « die coninck ziende dat men hem voet hielt » schijnt mij geen overtuigend bewijs voor de daar aangenomen bete- kenis. In verband met de talrijke voorbeelden bij Stoett te vinden geloof ik dat we aan voet bij steck (stuk) hou- den, standhouden, moeten denken. Dus ongeveer : Daaren- tegen blijf. ik standvastig, blijf ik standhouden, en zoo geef ik dan ook geen « verdrach » zo als je me gevraagd hebt (El. 107). De uitdrukking, in deze toepassing altans, komt elders niet voor. We mogen ’t dus tot nader order als een aan de schrijver eigene uitdrukking beschouwen. Ev. 133 1 maketh my herte seke. Kölbing leest (E.Stud. 21, 171) in plaats van seke : syte = to be sorrowful, waardoor ’t rijm in orde komt. Maar enige twijfel aan deze lezing is wel gerechtigd aangezien het alleen uit zo veel oudere bronnen bekend is. Zie Strattmann-Bradley in voce. V.g.l. El. 121. EL 118-119 : Myn pampier Es so verwerret ende so beslet. Dr de Raaf leest : Myn pampier staat so verwerret ende so belet. Zo is ’t rijm in orde : staat-raat. Maar de vraag is of staat = toestand, gesteldheid, hier geheel en al onmo- gelik is. Mijn « toestand is zo verward »… schijnt mij goed te passen. Dan zouden we Es niet hoeven uit te werpen beslet zal (zie hieronder) wel kunnen blijven staan, 't rijm zou ook hersteld zijn (raet van... doen. Mijn staet) En ’t valt niet moeilik te zien hoe iemand, El. 120-128. 51 die aan ’t rijm niet dacht, er toe kwam pampier voor staet te substitueren (En als we ’n corruptie kunnen verklaren heeft die altijd iets voor boven een andere die eenvoudig ’n fout aanneemt, zonder ’t ontstaan daarvan te doen zien; hoe dikwijls we ook ons daarmee te vreden moeten stellen. ) Mijn « toestand » is zo in de war vatte hij nl. onder de invloed van ’t « rekeninghe te doen » dat voorafgaat, op, als daarop slaande — en niet ten onrechte — « verwerret » gaf hem ’t beeld van iets konkreets, dat hem pampier — zie r. 87 — deed gebruiken. Zie de Lat. tekst vs 219, waaruit blijkt dat Ischyrius pampier voor zich had. Ik geloof niet dat neglecta, incustodita obsoleta (ib. vs 220) eerder op belet dan op beslet slaat, zo als ik dit opvat. Zie Kalff Museum, 5, 179 die ten onrechte schijnt te menen dat de Raaf pampier uit wil werpen; El. 387 is geen be- zwaar tegen ’n mogelike uitwerping. Of de verandering van beslet in belet nodig is, is twij- felachtig. Het N.d.l. W.d.b. verklaart beslet = verward maar met onze plaats als de enige. Aangezien volgens Verdam 1, 1057 besletten naast besletsen en dit laatste (zie N.d.l. W.d.b. 2, 2033) = bevuilen bekend is, zou ik geneigd zijn hieraan te denken, vooral in verband met de overgeleverde lezing : Mijn pampier. Dan zou dus mijn staat = toestand hier niet passen. Zoo laten zich D" de Raaf’s lezing — wegens de rijm-moeilikheid — en mijn opvatting van het overgeleverde beslet samen verenigen. El. 120. Ze en sier gheen mouwen toe gheset. Een mouw ergens aan zetten is de oudere vorm van ’n mouw ergens aan passen. Zie Stoett, n° 1360 die geen ouder voorbeeld dan Marnix heeft. El. 128. V en mach baten smeken oft kermen. Zie van Gennep -r.r. 748 en 751, — en vgl. v.G. 750 met Ischyrius vs 231 seq.q. 52 El. 134; Ev. 141-148. Ev. 141 seq.q. Put hast the lyghtly that thou gone the Journaye. In ’t Nederlands en ’t Latijn is niets dat aan Ev. 141 beantwoordt. In van Gennep daarentegen vind ik ’n regel die (hoewel corrupt, zou ik denken) hier enigsins aan herinnert: Du must mit sonder langer beiden (749). Is het hyperkrieties te vragen of in 't Nederl. misschien iets dergelijks gestaan heeft? Men bedenka dat v. Gennep, El. 128 ook voorlag; zie de noot hiervoor. Ik erken daarentegen dat de zaak volstrekt niet zeker is al ware ’t maar alleen wegens deze consideratie dat Ev. 142-145 ook geen equivalent heeft in ’t Latijn of in v. Gennep. Deze regels lijken wel 'n interpolatie, — ze klinken zeer vreemd in den mond van Deth. Voor lightly = quickly, zie Ev. 398. In die hypothetiese Ndl. regel kan ook lichtelik gestaan hebben, zie El. 365. Proue = to test. Voor Of nature vgl. Of necessity (Pol- lard) en zie b.v. Jack Straw III 1, 23 ed. Hiibsch wiens conjectuur op die plaats volkomen overbodig is; vgl. Ham- let I, 2, 89. Ev. 148. saynt charyte. Zie 1.1. 290, 344. Wel bekend uit Hamlet IV, 5, 58: By Gis (= Jesus and by S. Charity. De drie heiligen Fides, Charitas en Spes werden gevierd op 1 Augustus of volgens anderen op 5, 6 en 7 October. Behalve naar de voorbeelden hiervan in de N.E.D. verwijs ik noch naar Brandl, Quellen » (Q.u. F. 80) p.p: 46 (1. 201) ; 50 (1. 299) p. 339 (1.5); p. 486 (1. 21) en zie Skeat, in het glossaar van The works of Geoffrey Chaucer (vol. VI) in voce. El. 134. Neen ght nemmermeer. Elckerlijc : Almoghende gods ghewelt. De eerste helft hiervan beantwoordt aan Ev. 150-152. (Ev. 150 rijmt op 151; 152 staat op zich zelf tenzij men El. 137. 53 het als korte regel wat ’t rijm betreft bij Ev. 148, 149 trekt.) Aan Ll. 134 b. beantwoordt de volle regel Ev. 153. Men zie de index, in voce typografiese dispositie. El. 137. Daer moghen leyden. Zie Ev. 156. De Nederlandse tekst is hier volkomen in orde. Elckerlijc vraagt of hij als ’t nodig mocht blijken niet iemand mee mag nemen op die tocht die hij onder- nemen moet. Wel zeker zegt dan ook de Dood, — als er lemand voor te vinden is. In ’t Eng. daarentegen vraagt Everyman of er niet iemand in dit aardse tranendal te vinden is om hem de weg te wijzen. Ischyrius (zie vss. 242 seq.q.) vat ’t juist als Dorlandus op. D" de Raaf vraagt of me to lede niet opgevat kan worden : « om mij (tot bij stand) te begeleiden »? Zo als ik T. & L. 98 p. 141 al opmerkte, « middelik » zou dit des- noods kunnen zijn. Ik kan mij nl. ’t geval voorstellen dat men losjes de uitdrukking to lead me gebruikt als men’ eigelik to accompany bedoeld, — maar niet in een samen- hang als hier waar (zo als D" de Raaf erkent: de vraag om een guide komt hier niet te pas) ’t verkeerde er van zo duidelik in ’t oog valt. Om dus een duidelik antwoord op de vraag van D" de Raaf te geven : We zijn tot die opvat- ting alléen gerechtigd als we zouden mogen aannemen dat to lead in zulk een « losse » samenhang gebruikt is en weinige zouden aarzelen dit « los » gebruik foutief te noemen. Zo lang D" de Raaf dus geen voorbeelden van de betekenis to lead = to accompany weet aan te geven mag ik blijven aannemen dat dit voor El. = Ev. pleit (1). Men zie ook Kalff Museum 1.1. 178 (Stoffel). (1) Zoo stond de noot geschreven, toen (Jan. 1. 1902) de aflevering van de N. E. D. mij bereikte die 't woord lead behandelt. Schijnbaar geeft de behandeling van dat woord recht een betekenis: lo accompany op onze plaats aan te nemen, — maar, als ik het artikel lead goed bestudeerd heb, ook slechts schijnbaar. Treffend is al dadelik de opmerking van Mr. Bradley, dat de opgege- 94 EI. 148-153. El. 148 : onsuuer van sinnen. D’ de Raaf die gewoonlik mij de eer aandoet mijn noten in hun geheel te citeeren had ’t hier niet mogen nalaten. Ik zeide wel is waar dat ’t niet onmogelik is dat van binnen de oorspronkelike lezing was maar gaf uitdrukkelik aan dat de corrector van 't Haagse exemplaar dit oudere exemplaar wel niet voor zich had liggen. ’t Is jammer dat D’ de Raaf ons niet wat heeft kunnen opvroliken door aan te geven welke aardigheid hij hieraan zoekt, aange- zien dit de enige keer is dat « des Hagenaars konjektuur » enigsins aannemelik schijnt. El. 153. (Dat ik) mi bespreken (mach van desen). Bespreken is hier ongetwijfeld ’t juiste woord. Elckerlijc wil tijd hebben om te overleggen wat hij doen moet, tot wie hij zich wenden zal. Vt mecum mediter peragenda vertaalt dan ook Ischyrius (vs. 263). En ook de Engelsman heeft een equivalent in With good aduysemente (dat als aparte regel schijnt te moeten gelden; anders verliest flee in 1. 171 zijn rijm me in 1. 174). Maar van Amende dat de Engelsman gebruikt, kan m.i. daarentegen moeilik sprake zijn; ’t Is in elk geval minder gepast. Dit doet ions al bij deze passage stilstaan om te zien of hier ook misschien voor de prieorieteits kwestie iets te vinden is, ven betekenis = to accompany is: “ in early examples apparently merely a contextual use of sense I.(i e. to cause to go along with one self). Dus juist wat ik hierboven opmerkte. En ik twijfel niet of een kenner van *t Engels zal, by nader studie, werkelik inzien dat de betekenis fo accompany hier niet passen kan, — ik kan er hier niet nader op ingaan omdat ik ’t gehele lange artiekel zou moeten overschrijven en bespreken, aangezien ik 't uit den aard der zaak niet als bekend kan veronderstellen. Daarentegen is ‘t niet meer dan natuurlik dat ik met ‘n dergelijke verklaring de tegenstanders van El. = Ev. niet overtuig, — ik leg dus verder op deze plaats als bewijs daarvoor geen nadruk. El. 146-156. - dd maar wij zouden er misschien over heen lopen — ik erken zelf dat ’t minder gepast is en beweer niet dat ’t vo l- strekt niet past — als niet Ev. (that I myght escape this endless) sorow verdacht leek. Is ’t er Elckerlijc in de eerste plaats om te doen zijn verdriet (sorow) kwijt te raken of hebben we hier weer te doen met zijn vrees (El.) zijn bangigheid die hij al steeds getoond heeft. Ik zeg, in de eerste plaats. Van vrees omdat hij verdriet heeft kan n.l. geen sprake zijn. Van verdriet alleen maar zou ik denken, omdat. hij, onder de omstandigheden, bevreesd kan zijn voor 't gevaar waarin hij verkeert. Maar aan- gezien de begrippen vrees en verdriet zo dicht bij elkaar liggen (zie b.v. de Vries op Warenar I, 1, 26; p. 93) wil ik op deze consideratien niet te veel nadruk leggen. Maar ze wijzen op El. = Ev. En hij die aan Ev. = El gelooft moet er zich over heen zetten dat er hier twee minder juiste uitdrukkingen in ’t (Eng.) origineel door twee uitstekend gepaste in de Ned. vertaling zouden zijn weergegeven. Van Gennep (r.r. 778-781) volgt Dorland hier op de voet, maar geeft voor onze vraag geen licht. El. 146. Ay lazen dat waendick. Weer een halve regel waaraan een volle (maar korte) regel in ’t Eng. beantwoordt. Zie p. 41. El. 156. Zck slae den sulcken terstont in ’t crijt. Uit het feit dat de Engelsman hier heeft : to the harte leidt D".de Raaf een argument voor de prieorieteit van Ev. af. « Volgens den n.d.l. tekst stelt de Alverdelger zich woor (incredibile dictu!) als een kampvechter. Volkomen Juist merkt Kalff (1) (Mus. 5, 179) hier bij op dat hier (1) Kalff verzocht mij ook noch naar de door Bolte (Tijdschr. N. T. en L. 12, 309) beschreven Ridder te verwijzen, die “ wider den mit Schild und Pfeil bewaffneten Tod kämpft ,. Zie nu ook Dr Mullers Rede bij de aanvaarding van het Hooglee- raarsambt… uitgesproken, pp. 10 v. v. 56 El. 160; Ev. 175. niets zncredibile aan is, aangezien de M.n.l. dichters niet aarzelen (zelfs) Christus in ’t krijt te doen komen. Ischy- rius begreep 't dan ook uitstekend goed al vertaalde hij het ook niet letterlik — wat hij weinig doet! Waarom zou dan ook niet de Engelsman ’t begrepen hebben en vrij vertaald? M.a.w. niets hierbij wijst op Ev. = El. Ev. 175. With good aduysemente. Het equivalent hiervoor in de Nederlandse tekst is bespreken, zie supra, p. 54. « Death scornfully refers to Ev.’s with good aduysemente in 1. 175 : » merkt Pollard op (p. 203) naar aanleiding van Ev. 179: Without any aduyse ment. ’t Equivalent van *t laatste is sonder voerraet (zie de Raaf p. 75). De op zich zelf zeer waarschijnlike observatie van Pollard brengt er mij.toe op te merken dat de veronderstelling Ev. = El. ’n steun vindt in deze passage in zo verre dat sonder voerraet niet zo bij bespre- ken past, er niet zo duidelik op slaat, als Ev. 179 op Ev. 175. El. 160. Stet dat ghi v naerstelic gaet betrecken. Dat hier misschien haestelic te lezen valt (Lat. sapienter et celeriter) blijkt wit de noot op El. 72. D" de Raaf leest berecken aangezien volgens hem hem betrecken niet te pas komt. De vereiste zin is « zich gereed maken » volgens hem en hij verwijst ons naar Ev. 181. Maar de vereiste zin kan alleen uit de samenhang opgemaakt worden, — de Engelse tekst beantwoordt niet zo nauwkeurig aan de Nederlandse tekst dat die zonder meer iets bewijst. Boven- dien heeft D" de Raaf niet gezien dat het make redy van Ev. 181 aan bereyt v van El. 156 beantwoordt. En past betrecken werkelik niet, zo als D" de Raaf beweert? Ziet, zegt de Doot, dat gij er nu terstond toe overgaat te zeggen : nu komt enz. m.a.w. ’t ogenblik is nu gekomen waarop gij moet gaan zeggen, enz. Ischyrius heeft Tu rem geras tuam (vs 273) en de Engelsman For thou mayst saye. D' de Raaf wist bovendien blijkbaar met te segghen El. 170-193. 97 geen weg. Altans hij drukt een punt achter be(t)recken en verandert (p. 38) Te segghen in ic segghe u. Dit alles blijkt nu onnodig. El. 170. Ey lacen ic woude dat ic nv niet en waer. 't Kan zijn dat dit betekent : dat ik nu niet bestond, maar de konjektuur : niet geboren en waar ligt voor de hand. Wel is waar hebben we dan geboren twee maal (zie El. 163) maar dit kan geen bezwaar zijn. De betekenis van El. 170 was tôch al dezelfde als die van El. 163. Aan El. 163 en 170 beantwoordt Ev. 189. Zo beantwoordt ook in ’t Eng. zo wel the tyme passeth van 1. 192 als the day passeth van Ev. 194 aan den tijt gaet verre (El. 175). El. 179 mede te trecken. Ik weet niets beters om ’t ontbrekende rijm in orde te brengen dan met D" de Raaf gane te lezen voor trecken. Zie Ischyrius vs 315 en Ev. 203. El. 186-199. Men zal hier weer opmerken dat de Eng. tekst voort- durend hele regels heeft die op elkaar rijmen (’t zij dan korte of lange) korresponderende met de halve regels van El. Zie hiervoor, p. 41. El. 193. Op, goet gheselscap! ende trou ghesworen. Er kan dunkt me geen twijfel aan zijn dat we hier een van die gevallen hebben waar een dramatis persona zich zelf aanspreekt; zie b.v. El. 163 (1) (sibi loquitur, zegt Ischyrius daarvan in de randglos op vs. 310, « mu- (1) En zie hieronder de noot op Ev. 300. 58 El. 196; Ev. 220-221. tata persona »). Op is dus hier exhortatief evenals in El. 394. De Engelsman heeft: Zn the way of good cum- pany. Reeds dit good cumpany is, zo als we (supra, p. 11) gezien hebben, enigsins verdacht en als we nu hier op dit voetspoor voort mogen gaan (dus El. = Ev.) dan zien we dat de Eng. Op goet gheselscap opvatte = als goet - gheselscap. Daar bij kan hem op in de zin van uit, wegens, ter oorzake van voorgezweefd hebben. In Ev. 424 is het op van El. 394 dan juist weergegeven. El. 196. een mensche mocht druc wt v snijden. Deze uitdrukking zal duidelik worden door de volgende citaten : Men zoude druc jn hu ghesichte verwerven, Everaert p. 169, r. 24; Men mocht druck uyt sijn visagie scheppen, gezegd door Jonstich Herte van Aeneas, omdat deze laatste er zo treurig uit ziet, in Handel d. Amoureus- heyt, ed. 1621, I p. 58; Stelt alle verdriet en druck besijen, Laet treuren lijen, Schept jubilatie in mijn gesichte; p. 4, r. 49 in de Rederyckersgedichten, ed. Broeckaert en : Men dochte druc wt beide de triognen (sic. v. trogmen of troignen) scheppen, M. de Casteleyn, Pyramus € Thisbe ed. 1616. (B. VIII v.) « Je ziet er zo bedruct uit » zegt dus Gheselscap, « die druk staat op je gezicht te lezen ! » Ev. 220. Though that I knowe. Waarschijnlik terecht leest Kölbing E.Stud, 21, 171 knew voor know. V.g.l. wiste El. 199. Ev. 221. not a straw. Goedeke p. 203 leest store voor straw, ’t geen ’t rijm (more) in orde brengt. Onafhankelik van de vraag of men store of straw te lezen heeft, is die of de Eng. regel in orde is. « Ik hecht geen waarde aan je bedankjes » staat daar. Een vol El. 207-210. 59 komen ongemotiveerde grofheid tegenover Everyman. Daarentegen is de Nederlandse tekst volkomen in orde : « In ’t minst geen dank hoor », zegt Elckerlijc, evenals in El. 215 : je behoeft me niet te danken. Durft men niet aannemen dat deze volkomen ongepaste uiting oorspron- kelik is, dan is hierin een argument voor El. = Ev. ge- vonden. El. 207-209 (Sp. 204-205.) Elek. Ghi segt wel bouen screue Ic en vant noyt anders aen v dan trouwe. Ghes. So en suldi oeck nemmermeer. Elek. God loons v ende ons vrouwe. Zo leest D" de Raaf ’t, als twee regels. Daarmee (en v.g.l. de volgende noot) is het rijm van ’t Nederl. vol- komen in orde. Men vergelijke nu de corresponderende Eng. regels en men zal tot de konkluzie komen dat we hier weer met het hierboven p. 41 besproken geval te doen hebben. El. 207 (Sp. 204) bowen screue. Behalve boven schreve (zie b.v. Fred. v. Jennen E. 2 en de Roode Roos p.p. 80,5; 103,679; 189,1452 ; 192,1543 ; koxnt ook buyten screue (ib. p. 214, 437) en over schreue voor: Spiegel v. M. ed. 1577 f° 86. Vgl. Deens over skraevet. E1. 209-210 (Sp. 205-206). God loons v ende ons vrouwe Gheselle ghi hebt mi wat verhuecht. Ak blijf bij mijn opinie — zie mijn uitgave p. XXXI em. daartegen de Raaf p.p. 5 v. — dat de woorden van Elekerlije gemakkeliker te vergeven zijn als oorspronkelik werk dan als vertaling. D" de Raaf heeft n.l. mijn objectie niet begrepen. Een oorspronkelik werkend dichter zet wel 8 dingen die nu niet absoluut nodig waren. Maar de absurdieteit zou alleen bestaan hebben als het door Dor- 60 El. 210-215. landus ingelast was. Maar een bewijs voor mijn opvatting is dit niet, alleen zou het eventueel als verster- king er van kunnen dienen. Het wijst er alleen o p. In de gedrukte tekst van v. Hauwaert’s Handel der Amoureusheyt H. 4. v° vind ik een even zo onbetekenend « Dat ken ick » midden in de speech van Narcissus, dat men op ’t eerste gezicht al als stotend beschouwt. In een hs. te Gent (n° 900 p. 23, Narcissus) komt dezelfde speech van Narcissus voor zonder die stuitende woorden. De ge- drukte tekst moet de oorspronkelike zijn ! El. 210 (Sp. 206). verhuecht. In plaats van verhuecht leze men, met ’t oog op ’t rijm behaecht of verdaecht; zie de Raaf p. 75 (n. op 206). De laatste lezing heeft véel voor boven de mijne omdat die grafies gemakkeliker te verklaren valt. ’t Latijn — Non- nihil accreutt anima, hac adiutrice Atque praepugnaci eloquentia vs 367 — schijnt daarentegen dichter bij be- haecht (en ook bij verhuecht) te staan dan bij verdaecht. El. 213-215. Ghz spreect als eem (goet) gheselle Ic sal v dancken als ic best kan. (Gheselscap :) Daer is er gheen dancken (aen). Aangezien Ev. a good frende heeft en ook H. een goet gheselle zal dit wel de originele lezing geweest zijn. (Ischyrius Pilades bewijst noch voor noch tegen.) Ook zal men wel (dancken) an moeten lezen. Op p. 19 van zijn dissertatie merkt D" de Raaf op dat (Ev. = El.) de vertaler kan « uit den engelschen tekst overneemt doch dit op een geheel andere wijze te pas brengt. » Wat dit ini casu voor « merkwaardig feit » (1b.) constitueert zie ik niet goed. Ik moet die kan-maye kwestie hier dus laten gaan. Maar D' de Raaf heeft een ander « merkwaardig feit » in deze vergeleken uitingen niet opgemerkt. De Nederl. zin betekent natuurlik : Ik zal u danken zo goed als ik kan, El. 213-215. 61 en het Engels : Z shall deserve it, if I may. Beschouwen we nu deze plaats in het licht van Ev. = El. dan moet men verklaren hoe Dorland and door ’n uitdrukking kon weergeven die de bovenaangegeven betekenis heeft. Wel kunnen we nl. veronderstellen dat Dorland geweten zou hebben, als hij de vertaler was, dat and = of, maar indien is noch niet geheel = 2 (goed) als. Daarentegen zien we bij El. = Ev. dat de Engelsman als verkeerdelik = als, indien, opvatte en ’t door and = df vertaalde. Maar er is nog iets « merkwaardigs », n.l. deserve in Ev. 235 en 236 dat niet danken (El. 214, 215) maar ver- dienen betekent. Deserve geeft 'n uitstekende zin, = je hebt me ’n grote dienst bewezen, zegt Ev. (234) ik heb dit wel is waar noch niet verdiend, — ik ben dit noch niet waard, — maar ik zal ’t me waardig weten te maken. — [ shall deserve it if I can manage it. En ’t Nederlands ? Past dat evengoed ? Ik sal U danken? Dat mocht hij wer- kelik wel dadelik doen! En men merke op dat als er ’s Ic sal ’t verdienen gestaan had, dat dan én ’t danken van El. 215 én ’t deservynge van Ev. 236 toch te verklaren zouden zijn. 't Laatste natuurlik onder invloed van Ev. 235 en dancken van El. 215 is volkomen in orde, want de regel Jc salt verdienen (zo goed als ik kan) bevat een dankbetuiging. Evenzo slaat 't latijn Conticesce ab agendis gratiis (vs 377) zéer goed op ’t voorafgaande : scies alt- quando In quem collocaverts benevolentiam. Heeft er misschien verdienen gestaan in r. 214? Ik geloof het wel. Dit schijnt me nl. in verband met de vorige consideraties (zie p. 24 supra) ten duidelikste te blijken uit v. Gennep r. 878 : Ich wölt es verdinen ! En ib. r. 880 : Sehicig stil (conticesce) was verdinen of vergelden! En dat deze laatste aan El. 215 beantwoordende regel ’t niet noodzakelik maakt, aan te nemen, dat er daar ook terdienen gestaan zal hebben (hoewel dit volstrekt niet onmogelik is) blijkt uit het Engels dat ook deserving onder e invloed van ’t vorige deserve hebben kan (zodat ver- dinen in v.G. 880 onder de invloed van v.G. 878 ontstaan kan zijn) en vgl. ’t Latijn ab agendis gratis. 62 El 227; Ev. 243-245. Bij El. = Ev. kan men dus zich de zaak zo voorstellen : Oorspronkelike lezing. Jc salt verdienen als ik best kan. De Engelsman vertaalde ’t tweede deel verkeerd door: z f I may, waardoor hij ’n krachtige uitdrukking laffer maakte, Ischyrius nog door scies enz., v. Gennep gebruikte ver- dienen met de Nederlandse tekst voor zich. Ev. 243. A longe waye herde and daungerous. Kölbing (E.Stud. 21, 171) leest dangerous ywis om *t te doen rijmen op how it is van 1. 241. Onmogelik is ’t niet, maar in verband met El. 222 onwaarschijnlik. Zie ook ante p. 41. Over dangerous zie men de noot op El. 757. Ev. 245 the hye Iuge adonay. Men vgl. Nature II. 1. 1310 : thou must geue a reke- nyng Of all the goodys that com to thyn use, the hygh Juge enz. De N.E.D. geeft maar twee voorbeelden voor Adonai en merkwaardiger wijze alleen als vokatief, niet zo als hier met ’n latere ontwikkeling als nominatief. Ik voeg hierbij noch ’n verwijzing naar Meisner, Die Engl. Comoedianten etc. p. 135 waar ’t twee maal (als vocatief) voorkomt in een naar ’t Engels bewerkt Duits stuk en v.g.1. 1. 15973 van de Pilgrimage of the Life of man (ed. E.E.T.S.; Extra series n° LX XXIII). El 227. Dats wel blikelic. D" de Raaf trekt deze woorden bij de volgende regel zonder te merken dat hij op die wijs de restitutie van 't rijm op beloeft moeiliker maakt; over die kwestie is hij zo stilzwijgend als — ik zelf in mijn uitgave! Maar ik laat nu noch, als toen, die woorden als een aparte regel gelden met de opmerking dat daar eerder wat achter is weggevallen, — nl. een rijmwoord op — beloeft. Noch uit ’t latijn (vs 400 seq.q.) noch uit ’t Engels, noch ook uit v. Gennep (r. 900) laat zich iets afleiden. El. 230; Ev. 248. 63 Ev. 248. promyse is duyte. Een andere vorm van dit spreekwoord is in Ev. 821 te vinden, — in ’t laatste geval zonder equivalent in de Nederlandse tekst. De vorm duyte is zeker geen verkeerde spelling van dette. Terecht deed D" Stoffel mij vroeger reeds opmerken, naar aanleiding van deze passage dat Chaucer ’t woord duetee = debt due gebruikt, zie Skeat in voce. Sedert vond ik in het Promptorium Parvulorum : Dwte, supra in dette (dvte or dette, K. dutye P. De- bitum.) En men zie nu de N.E.D. in voce. Voor de vorm promise is debt zie Herrig's Archiv, 90, 257 en b.v. noch Gascoigne’s Steele Glass etc. ed. Arber p. 31. Over Ev. 821 zie men Engl. studien 21, 170 en 449. Over de vorm van het woord : Skeat’s Votes on English Etymology p.p. (IX) 285 en 398. — De tegenwoordig gebruikelikste Nederl. vorm is belofte maakt schuld; ik voeg er hier een voorbeeld bij van een enigsins ongewone vorm : belofte is schult (Marieken v. Nymegen, ed. v. Vloten p. 12). El. 230 (Sp. 225). Om beden wille. Kalff wil (T. & L. 4,124) dit in om wicen wille veran- deren. D" de Raaf vindt dit (p. 75) overbodig. Voor ik dit zo zeker zou durven zeggen, zou ik wel een enkel voorbeeld van o.b.w. willen zien. 't Latijn geeft ons in dit geval niet veel, — wegens ob (vs 404) dat natuurlik = om... wille is zou men in pere- grinationem *t equivalent van bede kunnen zoeken en dan zou de vraag rijzen of ’t ook (misschien in verband met reyse?) als bedevaert opgevat werd. Tanti laboris (tb.) is wegens de plaats waar het staat als vrije vertaling van sulcken reyse op te vatten hoewel hier ook gheruchte (zie de volgende noot) Ischyrius ook voorgezweefd kan hebben. Hujus petitionis verba (va 407) zouden op *t eerste gezicht tegen Kalffs conjectuur schijnen te pleiten ;ghe- ruchte is nl. onzijdig, en deser slaat dus wel op bede. 64 El. 231-235; Ev. 255-256. (Of wel moet Kalff, behalve de corruptie van uwen in bede ook die van desen in deser aannemen). Maar de ver- taling van bede door petitio zou hoogstens bewijzen dat Ischyrius bede voor zich had, maar daarom noch niet dat de oorspronkelike tekst niet uwen had. Kalff k an dus wel gelijk hebben, al heeft hij zijn conjectuur niet bewezen. El. 231. gheruchte. Het is meer dan waarschijnlik dat dit woord hier zo als D" de Raaf meent (p. 75), moeite, bezwaar betekent. Dit schijnt mij nl. hier veel beter te passen dan roep of zoo iets anders, dat op ’n mondelinge uiting wijst. Maar dan moet D’ de Raaf, in verband met zijn Ev. = El, ons ver- klaren hoe dan dit niet passend « roep » - begrip een reflex kan hebben in Ev. 253 : your wordes. Volgens El. = Ev. is er nl. niets geen moeilikheid. Dorland gebruikte gheruchte = moeite, maar de Engelsman vatte het op als ’t door Everyman « geroepene »’t door hem gesprokene, zijn woorden. Ischyrius spreekt ook van de « verba ». Maar Ischyrius was (El. = Ev. : ook!) vertaler. Ev. 259, 206 = El. 235. Dr" de Raaf vindt (p. 85) deze Nederlandse woorden een « mal pleonasme » en kan ze alleen verklaren als « gevolg van het niet-begrijpen van het Engelsch ». Ik geef natuurlik toe dat er hier 'n pleonasme is, al is het niet veel maller dan ’n ander. Maar hoe of dit 't gevolg van het niet begrijpen van ’t Engels, kan zijn, is mij niet recht duidelik. Dan nl. zou ’t eerst recht als bewijs van Ev. = El. aangehaald kunnen worden. (Misschien voelde D" de Raaf dit ook en citeerde hij ’t geval daarom niet op p. 15 als n° 8. Met de beste wil van de wereld kan ik hierin noch voor Ev. = El. noch voor El. = Ev enig argument vinden. En al mocht ’t nu ’n « mal pleonasme » blijken te zijn — mocht blijken want ’t is niet onmogelik dat hellen doot ’n korruptie is — dan zouden we daarom El. 237. 65 alleen toch niet de El. = Ev. als niet hier passend moeten verklaren ? Met 't oog op het Latijn morte ipsa (vs. 414) moet nl. aan de mogelikheid van: van der selven doot gedacht worden. El. 237 v.v. soudic... gheuaert... wt ghesteken. D’ de Raaf leest hier seidic in plaats van soudic. Zijn konjektuur is gebaseerd op 't Eng. sayde; hij heeft niet gezien dat de overgeleverde lezing door ’t latijn — ta... lecissem vs 416 — gesteund wordt. Volgens D" Kalff is ghewaert hier = geleide, of = vreemd ding (T. & L. 4,115), maar volgens Moltzer (Spectator 1892, n° 9) = tocht. Ook de Raaf vat het zo op. Tocht met de half-konkrete betekenis (vgl. b.v. ’t Eng. way dat ook beide betekenissen heeft van weg en tocht) van weg was ook mijn verklaring en dit wordt bevestigd door het Latijn (ancipites viarum anfractus). Wtghesteken enz. wordt door Moltzer (1.1.) verklaard : zoon tocht is uitgezonderd, platweg en ronduit gezegd. Kalff (l.L.) : zulke pretjes zijn uitgezonderd. Zo als ik T. € L. 98 p. 142 al schreef : ik trek deze plaats als bewijs voor El. = Ev. terug (1). Even als D" de Raaf neem ik boven- staande verklaring dankbaar over, maar veroorloof me toch de bescheiden v ra a g of uitgezonderd hier wel goed past. Kiliaen geeft n.1. behalve excipere ook extrudere dat o. a. overdrachtelik ook verdringen betekent. Ik geloof dus dat de plaats hier ook betekenen kan : maar zulk een tocht moet « van de baan geschoven » worden, d.w.z. van zulk fen tocht kan geen kwestie zijn. nnn (1) Maar aangezien de krietiek de Anglist-eerste uitgever van ‘t Ne- derlandse stuk over die elucubrationes noch al scherp (ik erken *t : niet ten onrechte) heeft aangevallen, veroorloof ik me er noch eens op te Wijzen dat ik die verklaring aan een ander te danken had,die ik volgens Afspraak er niet bij noemde. Op mijn geweten heb ik dus niet die “ ver- klaring „; alleen ‘t feit dat ik zelf geen betere te geven had en ‘t ver- e van die verklaring toen niet inzag. 5 66 El. 245-249; Ev. 260-273. Ev. 260. f.f. Het rijm is niet in orde. En om het in orde te brengen moeten we tot krasse maatregelen onze toevlucht nemen b.v: Whan shulde we cume agayne ? (Everyman) Never til domes day (Felawe) : than wyll I not come there, I tay! Maar behalve dat zulke ingrijpende veranderingen op zich zelf verdacht zijn, is hier ook naar p. 41 te verwijzen. Ev. 263. Zie de noot op El. 396. El. 245. Om al dat leuen mach van gode. D" de Raaf wil hier lezen (zie p. 42) : Om al dat leuen mach hebben van gode. Waarom zou men toen ’t zelfde idioom als nu niet gekend hebben? Vgl. « dat mag je niet doen van Pa »! Terecht oordeelt dan ook Prof. Le- coutere dat deze regel « n’a pas besoin de la conjecture proposée (Musée belge II, 319). Ev. 271-273. truely … cumpany. Weer zien we hier een korte regel — maar getuige het rijm op company kompleet — beantwoorden aan een halve van El. Zie ook verder Ev. 276 enz. en vgl. hiervoor p. 41. Ev. 273. haunt to. Zie de N.E.D. in v. haunt, (8). El. 249. Ick ghinc met v totten daghe. Het kan wel niet twijfelachtig zijn dat totten daghe hier betekent tot aan de dageraad, m.a.w. Gheselscap wil EL. 254. 67 desnoods de hele nacht doorfuiven. Zo vertaalt Ischyrius dan ook terecht : si esset ad lucem vel usque matutinam (vs 453) etc. De korresponderende uitdrukking in ’t Eng. whyle the daye is clere past daarentegen niet. | Bij Ev. = El. moeten we die dus als een stoplap ver- klaren, waaraan dan door Dorlandus een keurige draai werd gegeven, — bij El. = Ev. blijkt het een verhas- pelde vertaling van ’t Nederlands te zijn. El. 254. pelgrumagie gaen. Deze regel bevat onzin, staat er in mijn uitgave te lezen, — als er nl. iets is daar Geselscap op tégen heeft is ’t wel met Elckerlijc op deze tocht mede te gaan. Holt- hausen (H. Arch. 92, 412) en Stoffel (in ’n partikulier schrijven) herinneren mij aan Chaucer’s Wife of Bath, en de laatste aan de Nymeegse dienstmeisjes die ’n « pel- grimagie » naar Kevelaar als 'n pretje beschouwen. Het zou best kunnen zijn dat die Heren gelijk hadden. Zowel in ’t Engels als in ’t Nederlands komt pelgrimage n.l. voor in de algemene zin van tocht, reis, ook levensreis, leven. Zie voor 't Eng. b.v. de Encyclopedic Dict. en vgl. Genesis 47,9. (de statenvertaling daarentegen heeft rreemdelin gschappen en ’n bijbel van 1615: de tijt mijns wandelens). En vgl. voor het Nederlands Die prinche wil sijn pelgrimage gvijten (M* Brux. 21655; 16° eeuw) van Prins Naaman van Syrien gezegd die een reis doet om een profeet op te zoeken ; Ou siet, Piramus, dat Ammoreus kint Compt nu voldoen sijn pelgrimagie — als P. gestor- ven is. (Kalff, Trou moet blijcken p. 46); Haest v, doet elders v pelgrimage = ga ergens anders heen (Handel der Amoureusheyt, III, sign. V. 6. ve); ; en zie Everaerts wer- ken p. 39 waar bij pdgrymagen in de kant ’t woord reyse aangeteekend staat. Verder ten bewijze dat zulk een pelgrimage wel degelik ook toen als een pretje beschouwd werd, wijs ik op twee Plaatsen uit de Veelderhande genuechlijcke Dichten etc. 68 El. 254. p. 111 en p. 136. Ik citeer alleen dit: Die haer wijven wil leijden tot Beraerden, Kermissen danssen | speelen | want dan maecmen veel kennissen | ende verlieven som- tujts op een ander enz. Maar ’t bezwaar blijft dat — zo als D' de Raaf (p. 76) opmerkt — dat pelgrimage steeds in ’t stuk van deze tocht van Elckerlijc gebruikt wordt waar voor hij reken- schap aan God moet afleggen, — dus niet van de levens- reis — dat zou blijkens ’t voorgaande geen bezwaar op- leveren, maar van de « lange vaart » waarvan geen wederkeren is. Daarom verklaart D' de Raaf woud: pel- grimage gaan als een aanvulling op Hier van El. 253. En men leze bij D" de Raaf na hoe dan A/aer en oft verklaard worden als binnendringers die niet in de oorspronkelike tekst stonden. Nu moet ik op de voorgrond zetten dat het bezwaar van D’ de Raaf (pelgrimage in twee verschillende en zelfs, ik geef ’t toe, verwarring-veroorzakende, verschil- lende betekenissen gebruikt) mij nu niet zo geheel onover- komelik toe wil schijnen. Ik ben dus geneigd de regel te verklaren als: Maar wou je soms ’s een pleziertochtje ondernemen, — dan ben ik je man. Maar ik voeg er bij dat niets me aangenamer zal zijn dan overtuigd te worden dat D" de Raaf's opvatting van ’t woord pelgrimage de ware is. Zie hier waarom : Maar en oft zijn dan corrupties volgens hem. Nu merk ik op dat de equivalenten hiervoor ook in ’t Eng. voor- komen. (But, or, Ev. 281). Stellen we ons nu volgen de eigen gegevens van D" de Raaf op ’t standpunt Ev. = El., dan zal ’t niet gemakkelik zijn te verklaren hoe de volgens hem oorspronkelike lezing But — or — geen equivalent vindt in de (dan vertaalde) Nederlandse tekst maar hoe die equivalenten er pas als korrupties van de editio princeps inkwamen. Volgens El. = Ev. hebben we daarentegen — ook al weer als we met D" de Raaf’s gegevens werkend — But en or als vertaling van een korrupte Nederlandse tekst. ‚EL 256-259. 69 El. 256. ontslippen. Mijn verklaring van ontslippen = ontslepen en van broock = moeras (in welk geval die wel voor dien zal staan) heeft niet de eer gehad aan de Heren de Raaf (p. 76) en Verdam (Mnl. Wdb. 5, 1270) te bevallen. Mijn opvatting deelt met de vermakelike verklaring van Prof. v. Helten (apud de Raaf) de treurige eer door Verdam — die over ’t algemeen een merkwaardige voorliefde voor de uitgave van de Raaf aan den dag legt — dood gezwegen te worden. Zeker is het dat ontslippen = ontslepen niet voor schijnt te komen. Toch moet ik ’t noch voor waar- schijnlik blijven houden — en D" de Vreese die ik hier- over raadpleegde, met mij — dat mijn verklaring op een zeker ogenblik de juiste zal blijken te zijn, als er ’s andere voorbeelden van ontslippen te voorschijn zijn gekomen. Met D" de Raaf's uiteenscheuren blijft de tekst duister, — *t woord is van hem zelf. Verdam’s enige betekenis ontkomen past hier ook niet, — *t woord is van Verdam. 't Latijn waar de Raaf enige nadruk op legt verklaart clouen ontween van El. 257 en niet ontslippen ! Van Gen- nep die (vs. 952) hier El. voor zich had liggen heeft geen equivalent, — hij heeft de plaats dus waarschijnlik ook niet verstaan. Op D" de Raaf's vraag wat slepen in *t moe- ras dan volgens mij hier moest betekenen antwoord ik dat dit hier even goed geacht kan worden te passen als *t volgende clouen ontween, « Wil je iemand doot slaan, — dan zal ik je wel helpen, ’t zij door hem naar een moeras te slepen en zo te laten omkomen, — ’t zij door hem in tweeën te kloven ! ’t Eerste is even min letterlik op te vatten als ’t tweede. El. 258. bescheen. Moltzer verwijst in zijn Spectator-recensie naar beschee in ’t Sacrament v.d. Nieuvaert, 412. El. 259 : (Sp. 253). Gheselle ghi wilt anders dan ick. D' de Raaf werpt hier wegens ’t metrum ’t woord Ghe- selle uit, dat een herhaling zou zijn uit de volgende regel. 70 El. 264. - Ik begrijp zijn logica niet best. Waarom nu hier in eens ’n lange regel onmogelik is voor iemand die zijn regel 251 leest : Ic hulpen ontslippen tot in die broeck ende oec clouen ontween — it fairly takes one’s breath away ! — is niet heel duidelik. Maar enfijn! Maar dan wijs ik op Ev. 284 en 286 waar we ook twee keer gentyll felawe (shyp) hebben en naar da noot op El. 254 met verzoek ons dan te willen verklaren hoe Ev. 284 = El. 259 kan worden (zonder Gheselle !) en hoe dit equivalent van gentyll felawe er slechts als corruptie in kon komen, — dit alles op pene van El. = Ev. Ev. 285. We haue loued longe and now I nede. Moeten we hier onder verstaan : now 1 need you? Maar zulk een need = to stand in need of kan 1k niet « belegen ». ’t Enige equivalent in de Ned. tekst voor deze regel is (de trouwe) Die wt... beloeft hebben. Beloeft is hier wegens de samenhang (trouwe, waarop weer zo mooi ’t trou hier, trou daar terugslaat) zonder enige kwestie in orde. Zo hebben we dus volgens Ev. = El. een in de samenhang slecht passend loued = een uitnemend daarin passend beloeft. Volgens El. = Ev. is 1. 285 « a bad shot at » r. 262 (1). Zie de vorige en de volgende noot. El. 264. (Sp. 256). Trou hier, trou daer. Dit slaat natuurlik op trouwe van r. 261 terug. Geen equivalent van dit woordspel — want zo mogen we ’t wel noemen — in Everyman. Volgens Ev. = El. moet ’t er dus in gewerkt zijn. Zie de twee vorige noten. Ik geef ’n paar voorbeelden van ’n dergelijk woordspel. Everaert p. 136, r. 36: (1) Toen de noot al zo geredigeerd stond, vond ik een suggestie — van mij zelf maar die ik over 't hoofd gezien had — dat in plaats van And now in Ev. 286 : That thou te lezen zou zijn. Dit zou zeker de plaats in orde brengen want zo hebben we 'n transietief need met ‘n zeer gewone constructie. Maar op conjecturen mogen we niet al te veel afgaan. Ik laat dus de noot staan zoals die is. El. 265; Ev. 290. 71 Salicheyt hier, salicheyt gunder! = dat gezeur met je zaligheid, Spiegel van Minne ed. 1577, f° 43 : Neen, dat ware schande. Schande hier, schande dacr! en vergelijk de noot op El. 806, 807. El. 265 (Sp. 257) daer mede gesloten. Aangezien Prof. Moltzer in zijn Spectatorstuk zegt dat deze uitdrukking verklaring behoeft en D' de Raaf die niet geeft, verwijs ik naar de Handel der Amoureusheyt ITI, sign. X. 3, v° ’t Werck is ghesloten = ’t werk is uit. Dus hier: Ik wil niet en — daarmee uit! D’ Verdam geeft geen voorbeelden zn voce gesloten en zal deze twee plaatsen dus ¿n voce sluiten op moeten nemen. Te vergelijken zijn noch uitdrukkingen als daer hebdy tslot, Hier weety *t slot. Vergelijk voor de eerste, Ms. Brux. 21661 f° 23 : Maer ic wil leuen | als ic heb gedaen Sonder eenich verspaen daer hebdy tslot, en voor de tweede : Kalff Trou m. bl. p.p. 270 en vooral 279 : Ic en gae niet met u, nu weetijt slot. — Tui satur sum, satis verborum aggerasti vertaalt Ischyrius. Geen equivalent in ’t Engels; cf. Ischyrius vs. 480. Ev. 290 To brynge forward. Vgl. doet mi wt gheleye El 267. Pollard citeert als parallel plaats to bring on his way uit Richard II. Maar dit is niet ’t zelfde. Ook de door hem geciteerde 1. 675 helpt niets. Ik verwijs noch naar Ev. 344 met de vraag of we uit de vergelijking daarmee ook op mogen maken dat de Engelsman to bring forward hier ook gebruikte in die zelfde zin van Ev. 344 = mij te helpen. In to bring op zich zelf = to accompany is natuurlik geen moeilikheid, zie de N.E.D. (I, 2) maar een vergelijking van dat zelfde werk in voce (17) met tb. in voce Forward (adv. 5) in verband waarmee ik voor to bring forward te samen niet 78 El. 269-270; Ev. 294-301. de betekenis to accompany durf afleiden, doet me op ’t Nederlands voer wijzen met de vraag of dit niet een voor Ev. = El. enigsins verdacht geval oplevert. El. 269. Tracob. Men zie voor deze uitroep o.a. Everaert p. 245 en Ken spel van Sinne van Charon r. 215 en D" de Vreese's noot daarbij op p. 53 van zijn uitgave. 't Verwante T jan vindt men o.a. passim in de Handel d. Amoureusheyt (b.v. III, sign. Y, 7. v°. El. 270 = Sp. 261. ter werelt. Dit is hier tot goed verstant noodzakelik, — Ischyrius heeft een more suo zeer hoogvliegende omschrijving (vs. 487 seq.q.) daarentegen' van Gennep weer iets dat er veel dichter bijstaat : Aber hest du noch länger mügen leben. Daarentegen heeft de Engelsman : « maar indien je had gedraald, getoefd, » (er staat in elk geval geen ad- verbium van plaats bij) indien we een punt achter 1. 293 zetten of : « tenzij je had gedraald » indien we |. 294 bij 1. 293 trekken en but and = but willen nemen. Dit laatste is met ’t oog op de samenhang niet waarschijnlik. I wolde not have left the so staat er verder. De Nederl. tekst schijnt mij veel duideliker en verstaanbaarder dan de Engelse. Ev. 294 a left. Zie de N.E.D. p. 2, c. in voce A. Ev. 301. ende. Om ’t rijm met mournynge te herstellen ligt de konjec- tuur endynge voor de hand; vgl. Ev. 5. Zie Kölbing E.Stud- 21, 171. El. 273-275; Ev. 300. 13 El. 273-275 = Sp. 264-265. Ghes. Ick wil van v scheyden. Elek. es dat ghescheyden. [Ghes.] Sonder omsten etc. Ik blijf bij dit arrangement : de woorden sonder omsien ay lazen jaet aan Gheselscap toegedeeld, als in de En- gelse tekst. Wat D" de Raaf daar nl. (p. 77) tegen heeft aangevoerd houdt geen steek. Ev. 298 Ye by my faye is nl. wel degelik = de hier boven geciteerde woorden : Ye = jaet; by my faye is ’n uitstekend equivalent van sonder omzien. Dit heeft nl. (zie M.n.l. Wdb.) niet alleen de letterlike betekenis waarin D" de Raaf ’t blijkens zijn interpunctie opvat : (Es dat gescheyden sonder omzien?) maar ook de asseveratie « zonder blikken of blozen » (Verdam). Verder past volgens de Raaf aylazen « heel wat beter in den mond van Elckerlijk dan in dien van Gheselscap » Waarom? Waarom kan Gheselscap niet (t zij dan naar waarheid of om de bittere pil wat beter te doen slikken) zeggen dat ’t hem spijt dat hij niet mee kan gaan. ’t Zou de eerste en de laatste « gezelschaps- leugen » niet zijn die er in de wereld gesproken was. En voor zo ver de Lat. tekst hier iets uitwijst — maar die wijkt juist op ’t krietieke ogenblik af, zo dat men er niets mee bewijzen kan — steunt die deze interpre- tatie. Aan Elckerlijcs Es dat ghescheyden beantwoordt n.l. ib. vs. 493... Vin te comitem praebere mihi? En dan gaat Elckerlijc niet door, maar wel Bellerophon, een van de personen waarin Ischyrius de abstractie Gheselscap « op- gelost » heeft. Ev. 300. Adewe for I shall neuer se the no more. Is deze regel met L. aan Everyman toe te delen of met de andere teksten aan Felawe? D' de Raaf citeert deze Plaats volgens « de beterelezing van ms. (sic!) L. (1) » ~~ mn an ae ee ae ee (1) Maar deze regel zelf citeert hij zo als die in mijn tekst staat! L. heeft : Adewe for euer I shall se the nomore. 14 Ev. 316 Is hij er wel zo zeker van dat die verdeling beter is? Misschien (hij geeft geen gronden) is hij door 1. 301 in de war gebracht waar volgens mijn tekst Everyman zich zelf met die naam aanspreekt. Maar dit aanspreken mu- tata persona zo als Ischyrius ’t uitdrukt komt meer voor. Zie b.v. de noot op p. 57 (El. 193). Holthausen (H. Arch. 92, 411) neemt terecht aan dat Ev. 302 korrespondeert met El. 275. En dan is zijn kon- jektuur verleidelik For now 7 well remembre that par- tynge is mournynge. Mocht deze konjektuur ooit blijken de ware lezing te bevatten dan hebben we daarin ’n nieuw bewijs dat de tekst van L. verkeerd is. Want dan moet wegens for de daarvan voorafgaande regel ook door de- zelfde persoon gesproken worden. Maar ongelukkig staat de konjektuur volstrekt niet vast. Zo lang mij n.l. niet bewezen is dat For you hier niet als on account of (zie N.E.D. 21.) verklaard kan worden — en Prof. Holthausen beweert more suo maar zonder iets te onderzoeken — durf ik deze konjektuur hoe gaarne ook niet aannemen. Ev. 316 : For kynde wyll crepe where it may not go. Deze zelfde vorm van het spreekwoord — dat ik niet in de N.E.D. aangetekend vind — komt in de Towneley Mysteries voor (Zie Pollard p. 37 en de Mysteries ed. G. 