The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
artikel luidt: Herhaaldelijk is 't beproefd, maar te vergeefs ! — De Gebr. Van Es dedea letterlijk wat raogelijk was om een tijdschrift met houtsnedeD naar oorsproukelijke teekenin- gen hier te lande populair te maken en er een debiet van ettelijke duizeude ex. voor te vinden; zij getroostten zich jareu achtereen aanzienlijke opofFeringen en dwongen ons eerbied af voor de keurige uitvoering van hun NederL Magazijn ^, maar toch, zij kwamen niet op de hoogte en gaven 't eindelijk op zonder hun roera te willen over- leven. De heer Noothoven van Goor, die hun erfenis aanvaardde, weet nu eenmaal dat men „geen ijzer met handen kan breken'' en neemt daarom vreemde cliche' s, stelt een jong auteur aan het hoofd, die vlug werkt en zal 't misschien beter klaren. Onze Haarlemsche uitgever intusschen heeft ook niet stil gezeten, maar een tijdschrift in de wereld gebragt dat een waardig pendant voor de Aarde en haar volkeii belooft te word en. Wie toch de le aflev. van Kennia en Kunst aandachtig inziet, stemt ons toe dat de houtsneden goed van teekening, en vooral 1 1 28 Februari 1867. Bij advertentie in het Nieuwsblad voor den Boekhandel (20 Juni 1867) boden Gebr. Van Es aan „ongeveer 1000 oorspronkelijke Hout- gravures, meerendeels voorkomende in de jaargangen 1859—1866 van het Nederlandsch Magaz^n, voorstellende : „1*. Afbeeldingen der voornaamste steden, gebouwen en meest pitto- resque gedeelten van Nederland, meerendeels van W. Hekking Jr. en J. C. Greive Jr. Zeer geschikt voor eene beschrijving van ons Vaderland. „2*. Vele copijen naar oude meesters, door onze beste hedendaagsche scbilders. „3*. Eene belangrgke verzameling gravures der moderne schilderschool, meerendeels door de schilders zelve op bout geteekend, zooals door: Chr. Rochussen, Verveer, Bles. Alex. v. H. Weissenbruch, enz. enz. „4*. Portretten van voorname personen en Holl. kunstenaars en kunst- scbilders, benevens gravures betreffende de gcscbiedenis van den dag, enz. enz." KKNMM EN KUSST. an rransclieu oors prong bet reft, ken rig van jii; lie tetst, gekozen door Dr. Winkler, is M oorisprunkclijk eu vol viiriiitie, boveiulien is es retlacteurs een wuarborg, Ant er geeu orizin t wordt en is de jjrijs door deii uitgcvcr ge- likoojt gesteld. (Jf liet tijdsclirift evenwel dieii opgang nniken zul, ats het gcval was met '/^ laar volkeii, durveu wij bctwijfelen, Niet omdat er vnn allooi aelitcu, maar omdat de gravureo aanl de niciiwluiid missen, waardoor die van n. ttjdaclirift aicli al dadelijk zoo behagelijk en Koo alirertiecn in den stnaak vieleii. Dat Keiiii'iH en Kunit nijue aboinienten weldra bij ideii teller! /al, is buiten twijfel, en ieder van ook gerocpeii duor zulk een boek keiinis te en daaruict' bevorderlijk te zijn aau de kunst, ie utakea. Door dergclijke tijdsclirifteu toeh let best en gemakkclijkst Lereikt. jcsprekiiig van het tijdschrift zelve U; besluiten, prospeetns van den eersten jaargaug; daaruit ■ dan nit eenig ander gegeven wat de iiilgever itc jareii hebbeii merkwaardifre blijkcn getoond Igemeeue /ni lit tut aankwecking van kennis en landboeXen, ^ olksgesclirifleu voor alle vakken iLliap en maatschapptlijk belaiig zijn aan de leu dag, eu ons \aderland is waartijk nel niet lerhoede geiioist van die landen, waar men ceft lilt groote algemeeu te cloen deelen iu de toepassiug \an lietgeen tot dezen tijd behoort. enwel dan Nederland bij niaclite was te doen, uitenland gedaan 1!) scliikkende over een veel blick en al70o in stiat om aauzienlijke kosten akt te /len door ruimer debiet, bebberi Enge- :>c.blaudj en loorai liankrijk, de teekcnstift eu KENNIS EN KUNST. 171 • de graveeniaaUl van de voornaaniste kuiisteiiaars te hulp i867. geroepeii, om de pennen der meest-gezagvoereiide schrijvers j op weteiischappolijk eii kuustgebied ter zijde te staan; zij j ziju ons ver vooruit in zoogenoenide illustratie. Eene uitvinding van onzen tijd, de galvanoplastiek, heeft ons in staat gesteld een min kostbaar gebruik te I niaken van deze uitnemende kunstgaven, en de vooruit- gang onzer bockdrukkunst geeft daarbij liet iniddel aau de hand, om voor zeer geringen prijs te leveren wat in vroegere dagen handen vol geld zou hebben gekost. Dit kan vooral geschieden waar de vorm van een Volkslijd- schriff wordt te baat genomen, hetwelk, bij duizendiallen verspreid, elk laat deelen in de voordeelen aan algemeene samenwerking verbonden. Het tijdschrift Kennis en kunst is een uitvloeisel van deze gegevens. Het verstout zicli niet, hoog van zicli zelf op te geven; geleerdheid zet het niet op den voorgrond; mannen van emstige en diepe studie zullen er wellicht niet veel wijzer door worden. Maar het wil zaaien in ruimen kriug; het wil verspre'ukn, algeineen bekend maken wat in allerlei boekeu, die dagelijks verraeerderen en niet in ieders bezit kunnen zijn, wetensvvaardigs te vinden is; het wil naast kennis kunstzin trachten aan te kweeken, en daardoor made invloed oefenen op het praktische leven — het wil in een woord voor het groote publiek onzes vaderlands een Volksblad wezen, gelijk er in het buit^nland velen zijn, raaar (hetgeen dilar niet altijd het geval is) bestuurd door eene wetenschappelijke redactie die vertrouwen ver- dient, en onder medewerking van mannen van gezag op onderscheiden gebied. De naam van Dr. Winkler is waarborg genoeg voor de degelijkheid van den tekst; de illustratien, die eene keur zijn uit de beste werken in den vreemde, zullen voor zich zelven spreken. Kennis en kunst zal in zijne bladeu geen romantisch of letterkundig mengelvverk leveren, maar raededeelingen doeu omtrent Werktuigkunde, Nijverheid en Fabriekwezen, 172 KENNIS EN KUNST. 1867. Uitvindingen en toepassingen, Natuurkunde en Natuurlijke historie, Bouwkunst, oudere en nieuwere Beeldende kuiist, Gezondheidsleer, Staathuishoudkunde, beroemde personen, gedenkwaardige feiten, enz. enz., alles met een menigte afbeeldingen versierd. Zal dat tijdschrift, welks programma niet zoo veel ver- schilt van zoo menig reeds bestaand, dan niet overbodig zijn? Doet de bonte schakeering van al het bovengenoerade niet veeleer aan een boekverkoopers-speculatie denken, dan aan een ems tig doel ? Een Volksblad te ondernemen is inderdaad evenmin een lichte als een minkostbare taak. Liclit moge zij zijn voor hem die zicli tevreden stelt met het bijeen brengen van een zeker get^l bladen, hoe ook gevuld ; weinig gevaar- lijk voor dengenen die zuinigheid voorop zet en louter winstbejag beoogt — de Redacteur en de Uitgever van Kennis en kunst vangen hun onderneming aan, de eerste met den vasten wil om een d^gelijk Volkshoek^ de tweede met de belofte om door onbekrompene middelen daaraan de zorgvuldigste nitvoering te geven. Zij zijn zich bewust dat alle pogingen tot volksontwikkeling groot gewicht, maar ook groote verantwoordelijkheid hebben; en in dit besef zuUen zij trachten samen te werken tot bevordering van een doel, waartoe nooit genoe.g kan worden gedaan. Het fransche Magasiu PUforesque (hetwelk, maar met uitgelezener tekst, hun voorbeeld is), de duitsche Gari-en- laube^ de engelsche Fam.ili/-Pap€rs , de amerikaansche Harpers Weekly tellen hunne inteekenaren bij meer dan houderdduizeud : Kennis en kunst is met bescheidener debiet, maar niet met een minder gehalte van hetgeen het leveren zal, tevreden. Heeft de ondergeteekende Uitgever in zijn De Aarde en haar Volken getracht een goed tijdschrift te bezorgen ter verspreiding van Land- en Yolkeukunde, het thans hierbij aangekondigde (hetwelk daar geheel bezijden staat) zal het zelfde doel beoogen omtrent de Wetenscliap en hare toepassing en de bevordering van Schoone Kunst. • _k / \ KESNlS EN KtNwSt. 173 Hoe echter een detinitief oordeel te formuleeren zij, blijve voorshands onbeslist; de voor Kruseinan's aard heftige wijze, waarop hij zich uitiaat over alles wat deze onderneining be- treft, doet deiiken, dat er voor hem oiiaaiigeuame heriimeriiigen aan verbondeii waren. We Ike die herinueringen geweest zouden kunnen zijn, weet ik niet, maar dat zij hem er onwillekeurig ^oe bmchteu zijii gewoiieii helderen blik te benevelen en hem te ^'erleiden tot het schrijveii van kennel ijke onjuistheden, staat "^^i mij vast. J)e niortuu nil riiftl bene; hoevecl te eer geldt dat de ciciis '. Ik wil noeh mag zelfs een poging wagen zekerheid te krijgen van hetgeen ik zou knnnen vermoeden. Evenals van De aarde en haar volken volge hier een staatje van het debiet. 1867. Opl: lag. KosUmi. ¥"\ 1 • A 1_ • ' Dobiot by Waaroiider Vel 1. Vel 32. aan clichu's en hout^niviires. inU'ckening. i8eo VV^7^ 25(X)0 8000 f 17298.02 f 2340.58 5754 ex. 12000 6000 „ 11701.— „ 2073 . 80 4908 „ 10000 5500 5000 5500 4000 3500 „ 10904.03 „ 8868.89 „ 7060.57 „ 1696.50 „ 1565.40 „ 1073.51 4242 „ 3452 „ 2732 „ 5000 3500 „ H488.46 „ 1759.80 2762 „ 5000 2700 „ 6588 . 38 „ 1019.20 2082 „ 3000 2100 „ 5239 . 55 f 76148.90 „ 354 . 15 1873 „ { 11882.94 '^or Kruseman als uitgever was de onderneming echter niet ^Oxdeelig, want alles en alles bij elkaar leverde zij een •^^ ^ OOO op. Het debiet was in den beginne zeer voldoende. ^ het eerste blad van 1867, waarin een portret van Dore, ^ ^ Icunstenaar wiens prenten Kruseman kort te voren het eerst « _ Toen ik dit stelde was de redacteur Dr. T. C. Winkler (overleden *^ Harlem 1897) nog in leven. KENNIS EN KUNST. idle uitgaaf had afgedrukt, liet hij 25000 I eii verepreidde bij de verzeiidiiig daarvan 100 prospectussen, voor den tfleeden jaargang 00 proapectuaseii gedrukt. ( en l)n a'irdfi en haar mlken zijn in veel !n clknars gelijken. Wat liun inhoud aaub«- ilkaar aau; hmi uiterlijk voorkompn lieeft Jig verscliil, en ook Kruseman i.v\i voelde Van de nieuwe jaargangen ISfiS liet hij het ide tijdscliriften samen in een omslag naaien, net winkelbiljetten door den Boekliandel te Jscliriften bleef echter nog plaats voor een jeTllustreerd, zicli meer uitsluiteud bewegende 1 schoone letteren en kunst, een Had, dat goede, boeijende verhalen, uovellen, levens- ;. met fraaie afbeeldingen geeft". Dat be- Heuvell eu Van Saiiten te Leiden bij liet let Januari ]!^(i8 van hun Ontnibu» ; zij iet ua in het prospectus^ uit'drukkelijk te engewoon aucces van de keurig geillnstreerde file en haar volkeu en Keituh en kungt". Wat Idiug verdient, in verband met Kmseman's e van de typographische nitvoering van de is, dat 7.\] in dat jirosjiectus zeggeii, „dat e zoo gunstig bckende i)ersen van de Gebr. Velde zai gedrukt worden, gewis een waar- ?de uitvoeriug", Wei een bewijs, dat de bij energieke vakgenooten nu niet zoo laag [1 als de uitgever van bet blad zelf wil, dat eteu oordeelen. !nde zaken, welke Kmseman in 1866 nog de de jaarlijksche afrekening met Potgieter POTGIETEtt, POEZY. 175 over de uitgaaf van zijn Proza. Onder dagteekening van 1867. den 11 Augustus zond hij hem /'81.40 als zijn half aandeel in de winst over 1865. Twee dagen later stuurde Potgieter de kwitantie over en sell reef daarbij o. a. : „Uwe moeite wordt kwalijk beloond, en mogt ik tot eene bloeinlezing van mijn verzen besluiten ^, dan zult u liet niet vreerad vinden, dat ik u daarraede niet kwelle/' Er was iets in den toon van dien zin, dat aan Kruseman raaar half beviel. Hij raeende er iets in te lezen, dat aanleiding zou kunnen geveu tot vergrooting van de verwijdering, die zich tusschen hem en Potgieter had geopenbaard na de breuk met Huet; het was sinds tusschen hen een soort van gewapende vrede geworden. Maar Potgieter was het ernst met zijn zeggen^ dat hij Kruseman niet zou lastig vallen met zijn Poezy en sprak er over met Van Kampen, den uitgever van De Gids, Deze van zijn kant echter meende, dat de Poezy tehuis be- hoorde bij den uitgever van het Proza en schreef daarover aan Kruseman. Onder dagteekening van den 21 September 1866 berichtte Kruseman terug: Amice. Tk waardeer uw schrijven betrefFende de uitgaaf der Poezij van den heer Potgieter ten voile; ik zie er een nieuw blijk in van uwe vertrouwelijkheid. Zie hier den natuurlijken loop der dingen. In de troe- bele dagen van allerlei letterkundige breuken en barsten heeft er — gij weet het — een verwijdering plaats gehad tusschen den heer Huet en mij. Dit ging van mij uit. Ik meende te moeten handelen gelijk ik gedaan heb, en ik zou ook op dit oogenblik geen letter schrifts, ^^.o^n stap wenschen terug te nemen^ van wat ik deed. Toen ter tijd werd er over die zaak meer dan mij lief was gepraat, en van verschillende zijden — ik zou namen kunnen noemen — werd mij medegedeeld, dat de heer P.^ zich scharende aan de zijde van Huet, zich over mij en In het door Potgieter gehouden afschrift „overgaan". 176 J^OTGlETER, POEZV. 18C7. mijn gedrag zoo bits en boos plag uit te laten, dat ik het bij hem en vele anderen ten eeneninale verkorven had. DU nu speet mij in den beginne. Ik droeg den heer P. in dubbel opzigt, ongeveinsde achting toe; ik had bovendien zijne persoonlijke welwiUendheid ondervondeu; ik had als uitgever hem naar mijn weten, eerlijk gediend ; het op eens verbruid hebben om der wille eens derden, moest mij zeer doen^ al kon ik het niet verheli)en. Ik moet trouwens gulweg daartegenover stellen, dat die pijn van lieverlede niet dieper ging, of hmg schrijnde. Terwijl toch de heer P. toonde cordaat partij te trekken voor het strevcn van iemand, wiens kritische raoedwil allesbehalve strookte met mijne opvatting van betaraelijkheid, moest mij het oordeel des hecrcn P. en de daaruit ontstaaude verwijdering, het gansch natuurlijk gevolg blijken van ecn fondamenteel verschil van zienswijze. De heer P._, die her- haalde malen te Haarlem kwam, zag niet naar mij om * — ik kon ook niet anders wachten — en ik voor mij, gevoelde geen roeping mij zelfs in 't geringste aan Z.Ed. op te dringen. Ik had dus alle reden te vermoeden, dat de heer P. mij links liet liggen en ik werd tamelijk wel in dit gevoelen versterkt, toen de heer P. zijn laatste kortaf schrijven besloot met de woorden: „Mogt ik tot eene bloemlezing uit mijne verzen besluiten, dan zult u het niet vreemd vinden, dat ik u daarmec niet kwelle." Heeft er nu misvcrstand plaats gehad, in dicr voege, dat de Heer P. meent, door mij onheusch of onhotfelijk bejegend te zijn, zie, zelfs den schijn daarvan bege^ir ik niet op mij te laden. Ik neem mij voor, zoodra ik te Amsterdam kom, den heer P. een bezock te brengen en met open oog te verklaren, dat ik niet van zins ben ge- weest hem in eenig opzigt te kwetsen. j ^ Twee jaar later was dat geheel veranderd: den 13 September } 18G8 begint Potgieter een van zijn brieven „Weer in Haarlem geweest, i en weer niet aangekomen". Tusschen de woorden door is duidelyk een verontschuldiging hierover te lezen. r POTGIMTER, POEZY. 177 De uitgave van het deel Poezy is daarvan volkomen 1867. afgeschciden. Ter verinijding van alien 8cliijn of schemer van berekening had ik gaarue dat gij — ten miuste niet ik — die editie op u naamt. De onderhandeling is met u begonuen en ik zou inij schaiueu zoo wel ten opzichte van u als tegenover mijzelven deloyaal te zijn. Wil de Heer P. Proza en Poezi/ in een band — zeer bereidwillig sta ik u Proza af. De uitgaaf (500 oplaag) heeft zuiver afgeworpen y' 852.47^. De conditie was: voor inij de eventueele schade, voor beiden, half om half de eventueele winst. De overige exemplaren zijn gemeen- schappelijk eigendom van den auteur en mij. Vindt u het goed, dan draag ik ze u over voor den prijs die ze u waard zijn en die door u zelf bepaald worde. Neem dit briefje, waarvan ik u desverkiezende mede- deeling verzoek aan den heer P. in gelijken geest op, als ik het bedoel : rond, goed gemeeud, zonder eenigen wre- vel bij mijzelven of onvriendelijke bedoeling ten opzigte van wien ook. Integendeel, ik heb alle redenen uwe vriendschappelijke handelwijze alweder hoog te loven en den heer P. erkentelijk te zijn voor den naklank zijner oude toegenegenheid, waarvan ik het sprekend geluid hoop te vernemen, zoodra ik het voorregt zal hebben ZEd. een bezoek te brengen van oprechte waardt^eriug. ^^t schrijven renvoyeerde Van Kampen naar Potgieter. Het ff^^olg gj. Yan was, dat, dank zijn bemiddeling, aan de scheeve fl^onding een einde gemaakt werd en langzaam aan een har- p U*c^ intieme vriendschap zou ontstaan tusschen Kruscinan en J si liter. Door een ronde verklaring kwam de zaak in het reiue; ^Oorgenomen bundel Poezy zou bij Kruseman verschijnen. I .h^^ns was het niet Huet, die, als bij het Proza de bloem- „-."^^^S zou sameiistellen : Potgieter zelf behield zich de keuze ''^^'t' stukken voor '. In Januari 1867 was deze in hoofdzaak V v> De eenige reden die er mij toe noopt, is de gedacbte, dat ik ^^ zelf de keuze zou doen dan dat die misschien na mij door een I3eel II. 12 178 POTGIETER, POBZY. 1867. bepaald op 12000 versregels; drie maanden later waren de eerste vellen ter perse; het eerste deel (10 en 439 biz.) ver- scheeii echter eerst oinstreeks November 186S. Het eerste oordeel, dat Kruseman over de Poezy hoorde, was van Sam Jan. Een paar maanden voor zijn dood schreef deze hem in den laatsten brief, dien deze hartelijke trouwe vriend aan Kruseman zou richten, een oordeel, te aardiger liier even mede te deelen, omdat het was van den antagonist van Huet over diens vaderlijken mentor: ^Hai-telijk dank voor de toe- zending .... van Potgieter's eerste deel. Ik heb het .... ge- lezen tot aan Florence, 'k Had geen tijd het voort te zetteii; maar ik hoop er spoedig aan te gaan en het door te worste- len. Mogelijk is het poezy, maar verzen zijn het niet" *. Twee oorzaken had die bovengenoemde vertraging. De eerste, dat het hier, niet als bij het Proza het overdrukken van tijd- schrift-artikelen gold, waarvan het kopyrecht aan den schrijver verbleven was, maar dat afzonderlijke dichtbundels in liandeu van andere uitgevers gekomen waren, van wie het recht terug- gekocht moest worden; op veel bescheidener schaal dus een herhaling van het opsporen der Bilderdijk-kopyen 12 jaar te voren. Zoo was de eigeiiaar van de Liedekevs van Bontekoey indertijd bij i'rijliuk uitgegeven, niet te vinden ''^; en Kruseman deed vergeefsche pogiiigen er achter te komen of Potgicter indertijd al dan niet zijn kopvrecht verkocht had. Ten slotte bepaalde hij zich na veel besprekingen met Potgieter alleen tot het overnemen van Van der Beek van een aantal verzen uit Het Noorden, waarvoor /* 25 betaald werd. De andere reden der vertraging was, dat vrij wat onuitge- ander geschiedde." (Brief van Potgieter aan Van Kampen 15 Septem- ber 18G6). * Brief van Van den Bergh 20 October 1868. — Vgl. hiermede het oordeel van Hoekstra: „Wat is de inhoud zwaar te vertxjeren! Ik vrees dat ook de nieuwe gedicliten voor velen wel wat al te zwaar zullen zijn." (Brief van Hoekstra 11 December 1868) en dat van Mr. Abraham van Luik (pseudoniem van P. A. S. van Limburg Brouwer) in Neder- land. Amst. 1869. Dl. I biz. 114—120. * Nieuwsblad voor den Boekhandel 14 Februari 1867. POTGIETBR, POEZY. 179 geven gedichten hier het eerst ter perse gelegd werden. Hier 1867. verscheen voor het eerst Potgieter's Florence, In Juli 1867 ontviag Kruseman daarvan de kopy. „0m dubbele reden, schreef hij aan Potgieter *, heb ik ze den zetter dadelijk in handeu gegeven ^. Ik wilde mij zelven zoo kort mogelijk het genot onthouden van de lectuur van dit breede gedicht en tevens den voortgang van het drukken van dit gedicht niet langer tegen- houden dan noodig is. Wat een kloeke opzet, wat kolossale taak! Ik snak er naar om Italic, in uwe vorinen, voor mij te zien." Drie jaar later begon 't verzamelen der gedichten voor het tweede deel Poezy ; in het begin van Mei 1871 kreeg Kruse- man daarvan de eerste kopy. „Een enkel woord, een blijde uitroep bij de ontvangst der eerste kopy ! Nu de locoraotief er voor staat zet de trein zich in beweging — uitnemend ! — dank voor de overwinning op uw weerzin om — zooals gij zegt — eerstelingen te gaan overschrijven en acheveren ! H Is er toe gekomen, en daar ben ik innig blij inee'* ^. Maar ook met dat deel duurde het vrij wat tijd voor het zou verschijnen, weer om dezelfde reden als bij het eei*ste deel: er werden geheel nieuwe gedichten in opgenomen, het uitvoerige De nalaten- ichap van den landjonker vooral was de reden van die vertra- ging. Den laatsten dag van 1874 kon Kruseman klaargemaakte exeraplaren zenden aan Potgieter's zuster *, niet aau hem zelf, aan het ziekbed, zijn stcrfbed als hij gekluisterd was. Evenals het Proza was de Poezy uitgegeven zonder da*. Kruseman de kopy in eigendom bezat : eventueele schade voor hem, eventueele winst half om half. De Poezy had een rechtstreeksche correspondentie in het ' 10 Juli 1867. ' Ook Kruseman had blijkbaar moeite Potgieter 's bandschrift te lezen. ' Brief aan Potgieter 8 Mei 1871. * „Ik neem deze gelegenheid waar u hierbg te zenden 15 portretten groot pp. zonder^ en 5 met de muts. Van de laatsten zgn in *t geheel maar Hen exx. gedrukt; ze z^u dus hoogst zeldzaam, en de staalplaat zelve bestaat niet meer." (Brief aan mej. Potgieter 31 December 1874). POTGIBTBE, POBZY. sroepeii tusaclieu Krusemaii en Potgietcr, begiiinende iti let liet bijleggeii van eeri verwijderitig, was laiigzaoier- leer toenaderiiig, weder/ijdsche achting en vrieiidschap .. Wei niet zoo amicaal, in dc vulgaire beteekeuis van )rd als met Sam Jan en met Van Zeggelen, wareii er banden van tiartelijke geiiegenheid tussclien de bewo- 1 de Koekamp en van de Leliegrac)it gelegd, welke de irst van Potgieter in 1S75, toen van mevroaw Krusc- 1^92, daarup van Kruseman Keif in 1894Feii eindelijk mej. Potgieter in 189S zou moeten losmaken. Pot- elf voelde ten voile, lioe liij in Kruseman had terug- n, wat liij in Huet door dinna vertrek in l^iMi uaar ad verloren, een warm hart voor de Nederlandsche ide, een hem sympatliieke ])ersooidijkhoid in zijn ijvereu ederlandsclie kunst en wetensebap. Beiden kooplieden 3p, beiden afkeerig van opeubarc huldebetoonlngen — Kruseman als Potgieter weigerden de hen door deu geschonken Eikenkroon te dnigen ' — , beiden volbloed ider in nicrg en been. Maar uok punten van vcrschih I persDou van Huct liaddun zij een gansch verschilleod censlemmigheid kon niet verkregen wonlen tusscheu ir de uen zich persoonlijk over hem meendc t« moeten , in weerwil dat hij den ander grif toegaf, dat bijkaiis oortreffelijkste wat Nederland bij machte was te geven hem vereenigd had, uilgaaf der ^'oivy, die eveiials hut . I't<i:(i na Potgie- jrlijdeii geheel in eigendorn van Kruseman ovet^ng, irect een uitvloeisel geweest van de vroegere relatie et. In lMi6 waa de briefwisseling met Van Kampen die tot de vrieudsehap met Potgieter zou leideu. chter reeds gezegd is, waa eenige meerdere levenslust slag in 1S66 om retrospectieve herinneringen innieun-e icter werd geridderd bg de Meifeest«n van 1874, negen m&ani overlijden. — Zie verder De Gids 1866 Dl. IV biz. 425. SCIIOTEL, HKT OUD-HOLLANUSCH HUIS(JEZ1N. ISI uitgaven te beliclmmen. Eeii breede ])laats besloeg daariii 0ns i»t)7. voortjesluckl eri 1)e kloosfer-orden. De wetenschappelijke waarde van het eerste voor het oogen- blik in het midden latende, was dat werk toch eigenlijk niet veel meer dan een schildering van ons voorgeslacht in de iniddeleeuwen; over de gouden eeuw van l^rederik Hendrik werd zoo goed als niets gezegd. Een aanvulling was daaroni gewenscht. Maar bij het erkennen van die wensclielijkheid, moest toch tevens ook wel beleden worden, dat Hofdijk zijn taak niet opgevat had, zooals inderdaad behoord had, veel te romantisch en subjectief als zijn voorstellingen zijn. In den jaargang 18G0 en volgende van Nederland was verschenen een serie opstellen van Dr. Schotel over OiuU zedeit en gewoonten, Nieinand was beter voor het mededeelen van bijzonderhedcn uit onze zeventiende eenw bevekend dan juist hij, wien door een ontzettende belezenheid het leven van onze voorouders in die dagcn om zoo te zeggen even goed bekend was als dat van den tegcnwoordigen tijd. T(igen een billijke vergoeding (/*45) stond Loman, de uitgever van Nederland het kopyrecht van Schoters bijdragen aan K ruse- man af; de nieuwe eigcnaar stelde aan Schotel voor den aan- wezigen tekst aan te vuUen en te verwcrken * en een eerste dee! te wijden aan Het Oud-IIollandsch huisgezin der zeventiende eeuw om, als het debiet naar wenscli ging er een tweede deel over llet maatschappelij k leven aan toe te voegeii. Ilet derde deel Ond-llollandsche volksverhalevy lledjes en Hpreekwoordeu stelde Kruseraan voorloopig in het vooruitzicht, tenzij Schotel deze stof in de beide eerste deelen wilde verwerken. Te zamen zouden die deelen verschijnen onder den algemeenen titel Qua vaderland in de zeventiende eeuw. Met dit vaste plan kon met de omwerking en aanvulling een begin gemaakt wx)rden. Den 26 October 18GG kwamen uitgever en schrijver zulks defmitief overeen voor een hono- rarium van /*2() per vel (elk deel plus minus 25 a 30 vel) • Brief aan Sclotel 21 0 tober 18G6. 182 SCHOTEL, HET OUD-HOLLANDSCH UUISCIEZIN. 1867. eii tieu present-exein])lareii. Natuurlijk dat den auteur de iiou- dige tijd gelateii werd. „Het uitgevun, vvaren Krusemairs woor- den, is bij mij waarlijk iiiet een speculatieve daad; de zucht om aan oiize vaderlandsche litcratuur goede, degelijke bocken to geveii, weegt bij mij voor 't ininst even zwaar'* *. Aaa Schotel met ziju ongemeeue werkkraclit kon een spocdige bc- werking van een eerste aflevering niet zwaar vallen. Ue eerste afleveriiig ^, in 2000 exeniplaren getrokkeu, verscheen in begin van Maart 1867, de laatste ^ negen niaanden later; tit<il en voorwerk hidden nog ietwat op, zoodat in het begin van ISGS tic eerste afdeeb'ng corapleet versclieen met 5 sleendrukplaten naar Van der Kellen. Het debiet was flink: 863 exemphiren werden van de 1000 in tien jaar verkocht. Zoodra Schotel zijn koj)y afgelevcrd had, ging hij aan de bewerking van de tweede afdeeling. Maar evenals hij op rmul vaii Prof. Fruin * het ooi*spronkelijke plan niet in alle op- zichten gevolgd had voor Hel huiisgezifiy zoudcn om andere redcMien in Het r/iaaUchappelijk leven ook enkele afwijkingen van het eerst ontworpen opzet komen. W^iar echtiH- geen ver- andcring in kwam, was, dat Schotel voor alles de zeden en gebruiken in Holland zou beschrijven met ter zijde stelling van die der andere provincien. Heel vecl mcer dan de atlevcringen van Kennu en kun^t en van Hat Otid-llollandach humjeziu verscheen in het e(u*st^ halljaar van 1S67 niet aan nieuwe ondernemingen, dat oni de (ieu of andere reden belangrijk is hier te vermelden. De eerste uitgaaf was een geschrift van L. Miiller over Umjo Groiiu^ ah Latijnsch dlchter hesc/iouwd. liuitenlaiiders als Mone, Holi'mann von Fallerslebeii, Richthofen, J. W. Wold' en Hatin dolven gemeenlijk onze schatlen oj), meende Keerom " i t.a. }). biz. 1—18. lOo, biz. 433— 47S. Zic het Voorherichl. I'si.'udoniem van AV. Dooronbos. RRECKE^ METEOROLOGIE. 183 in l)e NederJ'CTKhche spectator '; dat daarom een Nederlander 1867. zich opgewekt gevoelde na de wel ietwat verouderde studien van Van Voorst, Collot d^Escury en Peerlkamp een onderdeel van de Nederlandsch-Latijnsche poezie te bestudeeren, ver- dient hooge lof : „het boekje is eene aanwinst voor onze litera- tuur". Tegen een particulieren prijs van /* 0.65 voor een boekje van vijf vel, beantwoordde het publiek aan die roep- stera door in negen jaar SB exemplaren te koopen, een schit- terend(?) resultaat. Die uitgaaf was dan ook de eenige in 1867, want de te gelij- ker tijd verschenen Handleiding tot (U kemiia der met^orologie door Krecke was slechts een met een veranderde inleiding, een paar nieuwe hoofdstukken en eenige tafels vermeerderde titel- ^itgaaf van het eerste deel van zijn lift klimaat iJan Neder- l<ind in de serie der Naftiurlijke histories terwijl de tweede orat van het Overzigt der alf/rmeene geschiedenis le stuk, Oude gescliiedenis door Van Oordt, evenmin als een nieuwe titel- w^gaaf van de twee eerste afleveringen van De klooster-orden ^'S nieuwe ondememingen geboekt mogen worden. Toch 20 u er nog een uitgaaf verschenen zijn, ware het niet dat met het vijfde vel het drukken gestaakt werd. In ^^7 liepen er ])roeven van een werk van Joriasen over ^^Urits Comelis van Hall. Naar het mij voorkomt oordeelde ^Seman, wel wat laat, dat dit werk een schadepost voor ^^ '^^ moest worden; liij zag van de uitgaaf af, toen de familie >^. ■'^ Hall niet bereid was de uitgaaf financieel te steunen ^, ., ^t^«min vermoed ik dat de vellen niet tot misdruk geteld i *^ in de IIeri?ineri?/gen van Maurlts Cornelis van Hall ^ — ^^A/«> in ditzelfde jaar 1867 niet in den handel bij ^ ^ April 1867 biz. 108. ^I> ^g het afdrukken schreef Jorissen in een ongedateerden brief: gela */nilie Van Hall ziet van de zaak af zij heeft er zooveel m^^ "Diet voor over Nog eens — het spijt me van de reeds geno- ^P inoeite en gedane onkosten, maar na uw schrijven ben ik er zeer ^^steld dat deze Menioires niet verschijnen." 184 BENNINK JANSSONIUS, OUD-ROOMSCH-KATH. KERK. 1807. Blikman en Sartorius te Amsterdam verschenen, meen ik de voorgciiomen editie van Kruseman te herkennen. Het geheele jaar werd echter doorloopend ingenomen door verschillende afleveringcn van De voornaamste godadie^isfen, Kuenen, die zich in Maart of April 1864 bereid verklaard had de beschrijving van den Israel itischen godsdienst op zich te nemen \ was druk aan den arbeid; een brief wisseling met Tiele over de vertaling van zijn Zaraihusira ^ in liet Engelsch bij Triibner en Co. te Londen uit te geven, het verschijnen dcr eerste zcs afleveringen van Mey boom's Noormannen en de vijfde tot de negende aflevering van Pierson's Room^ch-Kaiholicunie ; en daarnaast een aanbod van Bennink Janssonius zijn Geschiedenis der Oud-Rooimeh'Katholieke kerk m Nederland ^ in de serie op te nemen, wat hij deed op aanraden van Meyboom. Ilet afwijzend antwoord, dat Kruseman liein gaf is belangrijk genoeg voor de kennis der geheele serie om hier geheel over te nemen. Ik heb de serie Gescliied^niH der godsdiensten met voorliefde en ingenomenheid op touw gezet; het smart mij thans te moeten getuigcn dat ik snak naar het einde. Zelden heb ik mij zoo teleurgesteld gezien in miju dunk omtrent de belangstelling van 't publiek. De dogmatische kwestien van de laatste jaren, de geVncrimineerde namen van sommigen der medewerkers mogen een deel dragen van die schuld — en ik zelf kon de editie wel wat al te kostbaar hebben ingerigt — toch had ik niet durven vreezen, dat de uitgaaf mij de schade zou berokkenen die zij mij werkelijk kost. Het is hiermede als met zooveel anders: het degelijke is niet altoos het speculatieve. Ik ken bij geruchte uwe historische onderzoekingen om- trent de oud-R.-K. kerk; ik weet de waarde van al uw historischen en letterkundigen arbeid te erkennen en het ' Zie hiervoor Dl. II biz. 107. * 8 Maart 1867. ' Brief van Bennink Janssonius 24 Juni 1867. I BENNINK JANSSONIUS, OUD-ROOMSCH-KATH. KERK. 185 valt mij alzoo zeer zwaar bezwaren ie moeten uiten tegen 1867. de onderneming van een editie als mij door u wordt aan- geboden. Maar de nog pas ondervonden teleurstelling in het werk van Dr. Meyboom, waarvan nog geen ^j^ ver- kocht wordt van hctgeen noodig is om niijne kosten te dekken, maakt mij waarlijk angstig de serie met nog cene monographic, hoe belangrijk ook, te vermeerderen. Gelijk ik zeide, het kan zijn, dat mijne ietwat weelde- rige druk een struikelblok is voor liet verspreiden der reeks, en dus dat mijn oordeel zeer eenzijdig is. Ik mag daarvan een auteur als u de bezwaren niet van doen ondervinden. Verschoon dus, bid ik u, mijn goed gemeend, ruiterlijk voorstel. Mogt door u, zeer natuurlijk, honora- rium begeerd worden, dan moet ik de editie overlaten aan een ander uitgever, die beter kans van slagen ziet dan ik. Wilt u het handschrift afstaan zonder geldelijk bezwaar, dan zal ik nu of later de uitgave wagen ter liefde mijner onderneming en uit waardeering van uw werk. Janssonius billijkte de redenen, maar waagde toch nog een poging of Kruseman er niet toe zoii kunnen overgaan het in een minder weelderigen vorm in klein-octavo, zooals de tweede druk van zijn Geschiedejiis vaii het kerkgezangy te geven; de honorarium-quaestie bleef echter hoofdzakelijk het punt, waarop de onderhandelingen afstuitten. Naast de verschillende afleveringen der tijdschriften of der serien, slechts twee nieuwe uitgaven in het eerste halfjaar *, evenzoo slechts twee in het tweede halfjaar van 1867 ^. Het zou den schijn hebben of de opwekking, die Kruseman in 1866 gekregen had slechts tijdelijk was geweest en dat hij opnieuw in een geestdoodende en verslappende moedelooshcid terugge- * Muller en Schotel, * De Schilderschool en tweede druk van Van Oordt's Algemeene geschiedenis. 186 FONDSVEILING IN 1867. 1867. vallen was. Het tegendecl daarvan is het geval. Het was juist die nieuwe levensmoed, die hem er toe bracht in 1867 op- nieuw een fondsveiling te houdeii. De in 1840 overgenomen surculus van Beets had zich in twintig jaar ontwikkeld tot een forsch ontwikkelde breedge- takte arbor, Een slagregen was nedergevallen, de waterstroomen waren gekomen, de winden hadden gewaaid, breede takken wareu geveld, een gapende wonde was geslagen. Maar daar- naast was zich een jonge loot komen vertoonen, de loot werd een arm, de arm een nieuwe stam, die waardig de roem en de glorie van de arbor zou ophouden. De aarde en haar volken^ de Kennia en kuust en de Dante van Hacke kwaraen de j)laats innemen van Bilderdijk, Da Cosfu^ De Jonge's Zeewezen, 0ns voorgeslacht, de modern-theologische geschriflen van Huet en van Allard Pierson. De drie uitgaven toch van den nieuwen stam hadden een geheel ander cachet dan de andere genoemde geschriften; de laatste polemiek, literatunr of historie, de eerste prentwerken. Juist door die prentwerken was voorshands de richting aange- geven, waarin de uitgeverszaak zich zou moeten bewegen. Hadden de vroegere uitgaven om de breedheid van opzet of door de pittige wijze waarop actueele onderwerj)en behandeld werdeu, die aller gemoederen in beroering brachten, de aandacht in hooge mate van het publick op Kruseraan gcvestigd, thans kwam door dat nieuwe soort van uitgaven de Boekhandel zelf zich daarbij aansluiten. Kruseman had zijn uitgevers-loopbaan begonnen met de innerlijke wensch zich een eereplaats te verwerven in de statige rij der Nederlandsche boekverkoopers ; die eereplaats nam hij in door Ve aarde en haar volken^ de Kemivs en kimst en de Banie ; hij zou die blijven behouden door De Schilder- schooly De oude tijd, hi wemoriam en Kigen Haard, Bij de Vondelfeesten in het najaar van 1 867 had de Boek- handel zich in de feestelijke optocht doen vertegenwoordigen door een wagen, met de faam, waar vanaf de liedjes onder het volk verspreid werden. Die liedjes waren gedicht door Alber- dingk Thijm en een ervan geeft te lezen: FONDSVEILIMJ IN lStj7. 1^7 Druckt lustigh Boeck en Bladt en geeft ze rustigh uit. i867. Waer Fers en handel huwlgck sluit, Is grootvorstin de Faem hun eclite, rechte spruit. l)e faara was reeds lang van Kruseman uitgcgaan; tlians werd zijn iiaain oj) een lijn geiioeiiul met de eereto Neder- landsclie boekverkoopers uit vroegere eeuweii. In een iiierk- waardig oj>stel over De belrekhing van deji, boekhaiuUl iot (le lefferkunde bepleitte Fred. Muller in het Nieuwshlad \ iiaai* aanleiding van eeuige niet gepubliceerde haudelsbrieven aan II. AVctstein uit 1706 en 1707, lioe een boekverkooper liaiidelsgeest, handel keniiis en wareukeiinis moet bezitten en zelf een bescliaafd man moet zijn ; in dat opstel noenide liij naasl de namen van Wetstein, AVillem HIeau, Johannes Janssonius en Pieter van der Aa, die van zijn vrienden Ciebhard en Kruseman. Hier werd dus voor het eerst uitge- sproken, wat lang gevoeld was, wat sedert lang bekend is, dat Kruseman in de allervoorste rijen staat van de Nederlandsche iiitgevers uit het derde kwart der negentiende eeuw, zoo hij (laarin al niet de allervoorste plaats inneemt. Dat erkennen van die plaats in het Nleuwsblady het oHicieele urg.iaii van de Vereeniging, moest naiuurlijk anderen in de oogeu stekeu. Er werd oj) een gelegenlieid gewacht Kruseman aan te vallen en die gelegenheid d(;ed zich voor bij de fonds- vciling van 18()7. De aanleiding tot die fondsveiling is na het bovtmgezegdii geniakkelijk te verklaren : de aard d(*r uitgaven had zich sedert lie laatste nu zoo zeer gewijzigd, dat het als van zelf sj)rak <lie uitgaven van de hand te doen, waaraaii hij als het ware oiitgroeid was. Ilet sprak althans als van zelve voor Kruse- man, niet voor anderen. In het voorjaar van ISO? verscheen te Leipzig Der hol- , hf^tidUche Biich handel sett Cosier, Vorlrag . . . von Otto Miihl- brecht, denzelfden sehrijver wiens in 1890 verschenen Die '21 Juni 18G7. Herdrukt Jiijdrafjen lot de ffcschiedenis van don Seihrlondschcn bochhamlvl. Amst. 1S81 Dl. I biz. 290. ' 188 FONnSVEILING IN 1867. 1867. Bucherliebhaherei de aauleiding zou wordea voor Yan der Meulen's Ooer de Uefhebberij voor hoeken. Een driejarig verblijf in de zaak van Seyffardt te Amsterdam had hem kennis doen maken met de organisatie en met de usances en costumen in den Nederlandschen boekhandel en steunende op hetgeen hij daar gezien had, schreef hij in zijn Vortrag * : In dhnlicher Weise^ me der Verehi [nl. de Vereeniging] die Versieigerung einzelner Kxefnplare offentlieh an den Meislbiefenden vornitmnt^ geschleld dies auc/i zmceile?i von Seifen des Verlegers wit ganzen Parfhien^ Aufageresfm^ oder deni Verlagarechi allein ohne Vorrdthe^ jedoch nichl nuT bei WerkeUy die er genie los sein mochfey soiideru hdujig bei sehr couranten Arlikeln. Der Verleger begniigt sicJi in solchem Falle mil dem \ Absafz von eiu oder zwei Aufagen^ u?id geht daun nichi I zu einem Nendnick iiber^ so?idern benUlzt den gilnstigen Mo-nienf^ wo der Verlagsarfikel uftd die damit verbundeneu Rechte durch die ermiesene Ganabarkeit erhohten Werth habeny zu einen Extrageschdfly in dem er zu 7fwglicM hohem Preise seine Rechte eimm Andern abtritt. Er sichert sick dadurch fruhzeitigy und mit einem Schlage^ eifie Sumtae^ die vielleicht dem Nettoverdiensl einer neuen Aufiage gleichkommf ^ 'spart die Muhe und Arbeit y die mit dem Neudruck verbunden ist^ und kann Zeit und Geld in anderer Untemehmung verwerthen, Ob es gerathen ist, auf diese Weise die Chancen fUr alle Zeiien aus der Hand zu geben, gerade in dem Augenblicke^ wo sieh dem Bu4:Iie eine Zukunft zu eroffnen scheint^ ist sehr die Frage, Bei einem grossern Wirkungskreise mochle die Mafupul^ation im Pri7icip unbedingt zu verwerfe^i sein ; bei dem territ-orial und sprachUch kleinen Holland allerdings^ wo sich der Absafz ziemlich lelcht berechnen Visst^ liegt die Sache anders. S. 18. PONDSVBILING IN 1867. 189 Tegen deze voorstelling kwam Fred. Muller nadrukkelijk 1867. op in het Nieuwsblad ^ Met tegendcel van hetgeen de schrijver zegfc is bij ons regel „en juist zoudeii wij liet niet zeldzame lange bezit van een werk in eene familie als een bewijs onzer vasthoudendheid ook op dit pant willen aanhalen."*^ Waaraan had Miihlbrecht de gronden van zijn zeggen ont- leeud? Aan hetgeen Kruseman gedaan had met zijn fondsvei- lingen. In het volgende nummer van het Nieuwshlad ^ liet hij opnemen: „Toen ik dit schreef, had ik de bekende herhaalde fondsveilingen van A. C. Kruseman te Haarlem op het oog, welke firma toch, als ik mij niet vergis, voor die bewering stof geleverd heeft door den verkoop zijner bekende zeer cou- rante tijdschriften en eene menigte andere boeken die op het oogenblik van den verkoop zeer gezocht waren, terwijl dit voorbeeld ook later door anderen gevolgd is/' Hetgeen Kruseman als uitgever deed, was in de oogen van een buitenlander, zeKs van een buitenlander meer van nabij bekend met den Nederlandschen boekhandel, een criterium om den stand van de boekenwereld hier te lande te beoordeelen. Zooals gezegd is zou Kruseman ten vierde male fondsveiling houdeu en die artikelen van de hand doen, welke bij de eigen- aardige nieuwe richting die zijn fonds ging aannemen, niet meer bij hem op hun plaats waren: vele van zijn meest cou- rante titels bracht hij onder den hamer. Voor den Catalogue plaatste hij een Voorwoord. Keeds meermalen heb ik, gelijk thans, eene opruiming gehoudeu van fonds. Ik schroom niet er rond voor uit te komen, dat tweeerlei reden mij daartoe aanzet. In de eerste plaats tracht ik hierdoor kapitaal te realiseren, ook tot het doen van nieuwe] ondernemingen, en ten andere zie ik hierin een middel om aan mijne boeken een nieuw leven t€ geven. Wat dit laatste aangaat, acht ik hier eene korte verdediging van mijne opvatting, tegen- ' 7 Maart 1867. * 14 Maart 1867. 190 FONDSVEILING IN 1867. 1867. over heu die gewoon zijn haar te veroerdeelen, niet overbodig. Naar mijn inzien is het ten overstaan van ons eigen belang, van dat onzer boeken, en mede van dat der auteurs die ze ons ter verspreiding hebben toevertxouwd, verstandiger, fondsartikelen bij tijds over te doen gaan in de tweede hand, dan hen op onze zolders opgestapeld t^ houden. De ondervinding heeft geleerd, hoe raenigeen, die zijn hoofdzaak van het uitgeven raaakt, door een al te gezet vasthouden aan een overgeerfd begrip zich be- klagen moest zijn goeden tijd tot verkoop te hebben laten voorbij gaan. Viudt een boek in de eerste jaren van zijn bestaan zijne koopers die er den voUen prijs voor over hebben, achter dit meergegoede publiek schuilt nog eeu ander, dat uit zuiniger berekening zijn tijd afwacht en gretig de gelegenheid aangrijpt om voor rninder gel- delijke opott'ering magtig te worden wat vroeger te kost- baar was. Dit publiek van onze fondsartikelen stelselmatig te versteken, acht ik voor 't miust even veroordeelens- waardig, als het onheusche hetwelk men den uitgever ten laste pleegt te leggen, die zijne boeken niet op hunne oorspronkelijke prijzen blijft handhaven. Ligt in dit laatste eenige grieve van hen die ze duurder hebben be- taald, men zie niet voorbij, dat een boek, even als ieder handelsartikel, ook een waarde heeft als nouveaute, en dat men er uoch het mindergegoede publiek, noch den schrijvers onzer boeken eene dienst mee doet, geheele balen op onze zolders achter de grendels, zij het ook die van te hooge prijzen, geyangen te leggen. Hier komt nog bij, dat frisscher ondernemingsgeest een oog kan heb- ben op herdrukken of populaire editien, dat de oorspron- kelijke uitgever soms mist. Een merkwaardig voorbeeld van levensvatbaarheid van oude boeken leveren ons de jongste verschijningen der Klassieken in Engeland en Duitschland, en ook hier te lande. Mijn eigen belang te behartigen, en mijne boeken onder de raenschen gebragt te zien, deze zijn alzoo ook nu FONDSVEILING IN 1867. 191 weder de motieven tot deze veiling, waaronder mijne 1867. kapitaalste ondernemingen zijn. Tot recht verstand van hetgeen dit voorwoord uitlokte moet hier nog even terng gewezen worden op het lidmaatschap der commissie, die Gebhard's hervormingsplannen van de Yereeni- ging te overwegen en te bespreken had *. Met klem was Kru- seman in het rapport der commissie opgekomen voor het ver- nietigen van het vertalingsrecht, hier stond hij met woorden en -met daden voor het uuttige en rechtvaardige van prijs- verniindering en van tweede-handshandel. Beide beginselen waren in de schatting van vele confraters allerverderfelijkste principes, welke de dood voor elken Nederlandschen boek- handel moesten zijn. Hier werden zij gepredikt door iemand, die op e^n lijn gesteld werd met de voomaamste uitgevers van vroegere eeuwen, waarop ons land ten alien tijde roem draagt; hier werden zij voor een deel in praktijk gebracht door een uitgever, die een buitenlander aanleiding gegeven had over den Nederlandschen boekhandel in het algemeen te schrij- vcD, wat slechts door weinigen gedaan werd. Het stond Kru- seman natuurlijk vrij t€ doen, zooals welbegrepen handelsbe- lang hem meende te moeten voorschrijven; zonder een woord van protest van andersdenkenden kon thans deze fondsveiling niet blijven, te meer nog om de motieven^ die hem daartoe gebracht hadden. In het Nhnucshlad van den 4 Juli 1867 plaatste C. van der Post Jr. te Utrecht een Wat ik dacht toen ik de Voorrede van den Catalogus van den Heer Krusemau las. 