None
fol. 80r. roCrt^ iè rS XSyuj <pnvi <pnvi (nml. Alexander van Aphrodisias) r^ 7F€pi rif Ç itxorofAtaç èviotvxt Kevoicpàm rbv KctX^^viov Is^ét' fievov fièv rl tSév rh itetipsrov yroXXk slvxi (to yàp fiépoç erepov eïvat Tov <iXov) Kctl rl fi^ iijveKräat rxvr^v h re SifAot xoii ToAAà sîvxt ità TO fet) ffvvaXn^sijeffât rijv àvrtpafftv, fA^xért ^è ffvyx^P^^v yràv fiéyg^oç iiatptTQV elv»t tttti fiépoq %x^^^* ^^v  de meetkunde een weg, waarop al de bezwaren, die het oneindig kleine den geest aanbiedt, zich als onverm^delk vertoonen; zy bevat de kiem van de wiskundige antinomieën van Kant, die eigenlek niets anders zgn dan de zoogenaamde Eleathesse sophisma's. Wat een zoo gewichtigen en zoo langdurigen invloed hoeft^ is zeker meer de vermelding waardig dan sommige weinig belangwekkende meeningen der oude w^zen, met wier opteekening de geschiedenis der w^sbe-geerte een nuttig werk meent te verrichten. De tegenstelling tusschen de continuïteit van ruimte, tgd en andere grootheden en de discontinuïteit der getallenreeks wordt, zooals bekend is, bg Aristoteles opzettelgk ter sprake gebracht. Zoo in de Categoriae, Gap. 6; zoo herhaaldelijk in de Physica. Daar lezen w^ dat het continue datgene is. wat tot in 't oneindige gedeeld kan worden ^) of dat wat deelbaar is in deelen die alt:gd weder deelbaar z^n ^) of wel dat wat oneindig is ten aanzien der deelbaarheid ^). Het discoutinue of discrete wordt door de tegengestelde eigen-schap gekenmerkt; het is niet deelbaar tot in 't oneindige; het kan in deelen gedeeld worden, die zelve niet weder deelbaarheid z^n; het is begrensd ten aanzien van deelbaarheid. De schwerer over Plato's philosophie hebben nu, voor zoo ver mé bekend is, niet bemerkt dat deze tegenstelling tusschen het continue (Tvvsyi^éei) en het discrete (difiçriiêvov) opzettelgk bg hem besproken wordt. En het is dan ook waar, dat de bedelde Grieksche woorden door hem nog niet al technische termen voor dat doel gebruikt worden. Zg behooren tot de ontelbaar vele, waarop eerst de groote Iv sî^ às^ lictipsré, Arist. Phys. VI, 2. "O ayvsx^^ ^Trtépov xarà ^tetSpefftv» U a. p« V, 2. (25) meester in het benoemen, Aristoteles, een bepaalden stempel gezet heeft. Doch de tegenstelling zelve komt mgns inziens begläcken. Wat hg in den Philebus als CLütHffov en jtéçaq tegenover elkander stelt is niets anders dan de continue en de discrete grootheid. Het eerste woord is ter aanwgzing van de continue en de discrete grootheid. Hoe hg aan den naam néçaq voor de discrete grootheid komt, zal blgken, als wg de plaats uit den Fliilebus nader beschouwen. In den dialoog Philebus, die ook door Plato *s groatste bewonders niet, tan duisternis en Terwimring wordt vorgelige gesteld of het ware goed (oyadtjv) in genot {r^óovr\) dan wel in inzicht {ififóvriöiq) bestaat. De dubbelzinnigheid van beide woorden leidt tot de bg Plato zoo dikwgls Toorkomende quaestie, hoe toch de een-heid (of liever overeenkomst) der dingen, die met een zelfden algemeinen naam bestempeld worden, met hunne veelheid als individuen kan samengaan. Socrates wgst er op, dat het noodig is tusschen de zeer algemeene, veelomvattende be-grippen en de individueele dingen, welke onder die begrippen vallen, minder algemeene begrippen te plaatsen. Kortom hg vestigt ook hier weder de aandacht op de leidende beginselen van eene behoorlgke classificatie. Daarna spreekt Socrates de meening uit dat noch genot noch inzicht alleen het ware goed zgn. Het ware goed moet zgn voldoende {Jtaavóq) en volmaakt {xéXBoq) en voor allen verkieslgk {jtaöi Als erzählte van deze stelling, die wel slechts ter loops vermeld wordt, maar bg Socrates als volstrekt onbetwistbaar schgnt te gelden, betoogt hg nu op zgne gewone manier dat noch genot noch inzicht met het ware goed samenvallen. De vraag kan alleen zgn, welke van de twee er het minst van afwgkt, Ter beantwoording van die vraag geeft Socrates eene rangschikking der bestaande dingen in vier klassen, wier verschil in waarde bg hem boven bedenking verheven schgnt te zgn. Vervolgens betoogt hg dat het genot in eene minder voortreffelgke, het inzicht in eene hoogere afdeeling behoort, En tracht daarna aan te geyen, welke plaats de Vervolgende soorten van inzicht en de onderscheiden genietingen beslaan in het, ware Ged, dat als iets samengestelds ge-schetst wordt. Dit laatste, verreweg het grootste deel yan den dialoog komt Yoor ons doel alleen in zooverre in aanmerking, als de bedelde classificatie van pag. 23A — 27C er door verduidel^kt wordt. In die classificatie vind ik eenig licht over de Pythagoreische leer. Socrates verdeelt daar de ovra, d. w. z. niet alleen alle bestaande dingen, maar ook toestanden, eigenschappen, betrekkingen, waarheden, kortom alles, wat in eenigen zin voorwerp onze gedachten is. Want van dat alles kan men in zekeren zin zeggen: "EkTtiv. Een der eigenaardigheden van Plato's denken is, dat hg nog niet duidelgk bemerkt heeft — of althans den lezer in zgne dia-logen niet duidelgk bemerken laat — dat het woord ï(Hi dubbelzinnig is, en dat wg niet hetzelfde bedoelen, als wg hett op een ding toepassen en op eene gebeurtenis, en dat wg alweder iets anders bedoelen, als wg van eene betrekking of eene waarheid zeggen dat zg eotcv. Alles, wat waarneembaar of Denkbaar is, moet dus hier geclassificeerd worden en Plato onderneemt bgna dezelfde taak als Mill in Bk. I Gap. 3 van zgne Logica, eene classification of existences. Vier klassen van ovra in dien ruimen zin van het woord enderscheidt Plato en wel: 1®. tó aneiQov, het onbepaalde; 2®. TO €§ àfi^oVv rovroiv ïv ri (PvmuCyciAêvov, het eene of de individu, die uit beiden is samengevo^d; 4®. TTfi (TvfAijU^siDc rovTiov iq ahia^ de oorzaak van beider vereeniging. Over de ware beteekenis dezer vier uitdrukkingen bestaat eene vrg uitgebreide litteratuur, vooral over de vraag, of de «grens*' hier ter aanwgzing zal dienen van wat Plato elders de »idee" noemt, en de daarmede samenhangende of met de vierde oorzaak eene persoonlgke Godheid dan wel de (27 ) Ideenwereld zal bedoeld worden ^). Ik ga deze discassie hier met stilzwegen voorbg, omdat de parijen mg toe«» schgnen zich niet genoeg te gedragen naar Gróte's raad om toch vooral ieder van Plato's dialogen in de eerste plaats op zich zelf te beschouwen, en omdat uit mgne opvatting van de woorden ajtsiçov en jréffaq een bevredigend antwoord op de behandelde vraag volgt. Het komt mg  xrj;v tav ane(Qov <pvaivi »Zie dan. Lastig en een onderwerp van discussie is wat ik u te beschouwen aanbeveel; maar beschouwen het desal- niettemin. Denk eerst over het warmereen het koudere, of gg daarin ooit eeuige begrenzing kunt vinden; dan wel of het meerdere en mindere, dat in die geslachten woont, zoolang het er in woont, niet toelaat dat er een einde aan komt. Want als er een einde aan komt, dan zgn zg zelve ook (nml. het warmere en het koudere) aan hun eind gekomen. »Derhalve is in het warmere en koudere altgd het grootere en kleinere. Het betoog toont ons derhalve dat zg nooit een einde hebben; en daar zg geen Einde heben, zgn zg underdaad volstrekt onbegrensd" ^). Zie een beknopt verslag deeer discussie in Zeiler, die fhÜoêopkiê der Griechen II, 1. 3** Auflage, pag. 677 vlg. *) Fhiltbuêy pag. 24 A en B. ^Ké^ett Ifi. ;c«A^)r^v jmIv yït^ x«) Wat Plato hier beschräft en bepaaldel^k aan het warmefé en koudere toelicht^ is het eigenaardig karakter der groot- heid. Grootheid noemen w^ datgene, wat voor Termeerdering en vermindering yatbaar is, of zooals Plato het uitdrukt, waarin het meerdere en mindere woont. W^ noemen de groot- heden, die Plato als voorbeeld kiest, warmte en koudere. En dat niet zonder reden. Want het is hem Werden Just te doen om de continuêteit der groot-heid in het oog te doen vallen, hare vatbaarheid voor onbe. paalde vermeerdering en vermindering. Daarom gebruikt hg die comparatieven en beschr^ft h^ wat Newton de vloeiende, Leibnitz de continue natuur der grootheid noemt, op de vol- gende wgze: »Zeer goed, o Protarchus, hebt g^ dit gevat en m^ her- innerd dat ook dit »sterk**, wat g^j daar uitspreekt, en het »zwak** dezelfde kracht hebben als het »meer** en »minder**. Waar zg zich toch bevinden, daar laten zjj geen hoeveelheid (qnantiteit) toe; maar, terwgl zg in elke handeling een » ster- ker dan een zwakker** en het omgekeerde brengen, bewer- ken zg een »meer en minder** en doen de (bepaalde) hoe- veelheid verdwenen. Want, gelgk wg zoo even betoogden, als wg de (bepaalde) hoeveelheid niet wegnemen, maar ge- doogen dat zg en het afgemeteue op het gebied van het meer en minder, sterk en zwak komt, dan moeten deze zelf verdwe- nen uit de plaats, waar zg zich bevinden. Want de dingen zgn niet meer warmer noch kouder^ als zg eene (bepaalde) hoeveelheid (warmte of koude) hebben aangenomen. Want het warmere vloeit steeds voorwaarts en blgft niet ; en evenzoo het koudere. De (bepaalde) hoeveelheid daarentegen staat stil KCÙ 4^üXPorépov TFépi ^puTov Zp» ^épetç e*l Troré n vo^ffXic £y, ij rh fcSAA^v TS Kxi lirrov h »Irolç otjcovvre rolq yévsvtv, eu^ ^ep £v ivomiJTOv, réXoç OÙK &v i^trpeiffXÏTttv yiyvsff^at. yivoiAév^q yhp re- Xevrii^ ka) avrtb reTsXevT^Karov* *Ael lé ye» ^etfiévt ^v re t$ S'spfAorépk) xa\ ^^vxporêpio rl ftSrA* A0V Tê K»l JiTTÛV *év$» *Ael roi¥W b \6yoc iifi7v ffnificthêi rot;r« fc^ réXoç %x^^^' arsTsSj (2Ô) en heeft opgehouden te vloeien. Volgens deze redeneering is derhalve het warmere onbepaald en zgn tegendeel evenzeer*' ^). De gewone opvatting van deze plaats is dat Plato met dit ansiçov datgene zal bedeld heben, wat men met een Aristotelischen term de vXri^ de materie, noemt en in den Timaeus beschreven acht. Maar daar men tevens erkent dat het begrip materie b^ Plato zeer duister en de Timaeus op dat punt vol tegenstrgdigheden is, geloof ik dat men door die opvatting niet veel verder komt. Ik geef daarom in be-denking onder het ansiçov — of de ayrsiça in de Philo-laus-firagmenten — te verstaan de continue grootheden, af-gezien van alle begrenzing beschouwd. Warmte, lengte, breedte, snelheid, t^d, gewicht, vertoonen dus mgus inziens Ti^v rov ansiffov ipvöiv. Ook de snelheid b^v. is toch in t onbepaalde voor vermeerdering en vermindering vatbaar. En — wat daarmede samenhangt — tusschen twee gegeven snelheden laten zich oneindig veel andere denken. Bg deze opvatting van het ajtsiçov houdt men zich zich strikt aan Plato's tekst en verkrijgt men een volmaakt helder begrip, met behulp waarvan men dan beproeven kan de leer der materie in den Timaeus te verduidel. Fhüebus, pag. 24 B— 24 D. 'AAA' eZ ye, i (piXs np«T«p;cf, v^eXaßecn KCtl àvéfAviiffctç 2fr/ xxi ro ffyilpa, roDro, o ffv vDv ifd*^- yÇtf, Kcti t6 ys fipéfACt r^v «ur^v iövxfjttv ^éxerov rS fcâAA5v re »al flTTov» S^Tou ykp &y iv)}TOv> ovk èaroy slvoct Troffhv ^éKavrovi àXX* &e) (Tfoèperrov Mtf-vj^adripov tietl Tfivvetvriov éKdffTeti^ yrpd^eatv iß- yrotovvTB rh trXéov xeù rl ^Xxrrov a^epyd^efföovy rhiè yrofflv et^X" viceroy* 8 yàp ixéx^^ vDv 5^, f4ii àfpavîffetvre rl ^oaévyaKK' édffxv^ TS etvrS TB KAi rh iiérpiov iv t$ tov Sìvov Koi ^rrov kxI fff Sip» XSì' ipéfix eipqt iyysvéff^sih etvr» eppet täutät èn rriq ctvruv z^P*^i iv f. fv5v. ov ykp en bepii^repov ovU ^fvxp^repo-j {jVtijv £y Xdßoyre tI 5r3o-6V. 7rpox6ipe7 yàp kx) pv fLévst ri re ^epfiSrepov àe'î xxî ri J/y;^p5Tfpov uçaCT6iç% TO iè TFOffùv ^tf'Tif Ktùv ^tf'Tif Ktùv ^tf'Tif Ktùv tI SrepfiSrspov Kotl tov- vxvTÎov iifAct» *) Tegen de in den tekst gegeven voorstelling kan men de volgende bezwaren inbrengen, die ik achtereenvolgens  of ware bete hem bepaaldelk om de geschiedenis der wijsbegeerte te doen geweest, dan zou dit feit een overwegend bezwaar tegen mijne explicatie van Plato's tekst zijn. Doch Aristoteles wil zign eigen systeem uiteenzetten; zijn aanhalingen uit en vermeldingen van vromere auteurs dienen hem alleen tot opheldering of verdediging van zijn eigen eigen denkbelden. Bij zijn arbeid was het noodig tal van dubbelzinnige woorden door eene definitie te fixeeren en ze altéd in denzelfden zin aan te wenden. Der aanduiding van het continue had A. daarbig de hand gelegd op het zeer geschikte woord fvvex^Çy terwyl hy het woord eiyretpoc voor geheel andere diensten bestemde. Van de verwants Chap tusschen beide begrippen was hij zich helder bewust. Phya. III 1, 2005 17 zegt hy : rh iè »xétpoy êf4(pxtv6Txt yrpuriv iv tu o-vvéx^^ — het ÜTetpov zijn is wat ons 't eerst in het continue verschijnt — itl KsCi To7ç opi^ofJtéynç tI avvex^^ ffvfjißettvst Trpoçxp^^^^^*^ täXAä^kic TU XSya TU Tov àyreipou — daarom komt het ook voor dat zij, die het continue definieeren, daarbij dikwijls het l3egrip van het ^src/pov gebruiken. Evenzoo zegt hij Phya. III, 7 blz. 207b 35 en vlg, dat datgene, wat aan het ci^stpov ten gronde ligt, het continue en zinnelijk waarneembare is — rb iè xa&' «ûrb vTrottstfÂevov ri trvvexèç tceti «Jfl-SuTÓv. Er was derhalve voor hem geen reden om op Plato's gebrüik van ÜTretpoc voor continue als op iets merkwaardig de aandacht te vestigen. In PAys. III, Gap. 4, pag. 204a was het hem te doen om de onderscheiding der verschillende beteekenissen van het woord &v€tpoç in den zin van onbegrensd, en kon hij dus het eenigszins afwijkend spraakgebruik van den Paüebus laten rusten. 2. Aristoteles zegt (PAya. III, 4, pag. 203, 3 en vlg) dat de Pythagoreërs en Plato het ^Tretpov op zichzelf als een beginsel beschouwen, niet als iets, dat aan iets anders voorkomt, maar als zelf een bepaald wezen uitmakende. Trdvreç (t^ »yretpov) ùq àpx'iv t*vä Tibéoùo-i tSv iivTWV, o/ f4èv ùSff^ep oî UvB-xySpetot xxi nXdTùiv, Kot^ «vri, aux' uç a-vfißeßfixec Tivi Ir/p« àAA' ovffîxv etvTl 'ov to ajre^pov. o/ iè yrepl çCveuç 2i7rxvTeç ks} v^OTtdéxtriv sTépxv Ti)tx ^v(rtv tu kTfiîpu TÄV XeyofJiévuv ffTù$x^'iuv, ahv vlup 8 hépx fi TO THE D. w. z. : de anderen zochten het beginsel, waaruit alles ont-staan is, in een van de zoogenaamde elementen, Anaximenes bijv. in de lucht, en schreven dan aan die grondstof de eigenschap der «Tf^p/a toe; maar Plato en de Pythagoreërs hielden r^ &7retpov zelf voor de grondstof, waaruit zich tx XsySfjievx ff'To«;çe7« vormen. Kan die tegen- ( 31 ) grensachtige genoemd wordt, is naar Plato's duidelke bestellt gegen worden, als men t^ Treipov vertaalt door het continue; moet bier niet noodwendig ybet onbegrensde" gelezen worden? Naar het m\j voorkomt geeft de eerstgenoemde vertaling een veel  Platonischen Timaeuê, Volgens de eenezou die materie eene door de ruimte uitgebreide massa; volgens de andere de ruimte zelle wezen. Voor beide meeningen zijn tal van plaatsen an te halen en Sieller, die de laatstgenoemde verdedigt, ziel zich dan ook genoodzaakt aan te nemen dat Plato op al de plaatsen, die voor de eerstgenoemde pleiten, zich op mythische en oneigenlijke wijze uit-. Drukt (t. a. p. blz. 609 vlg). Verstaat men nu door rl »Tfeipov K»y ctùjât het continue op zich zelf, d. w. z. de continuïteit der naturwissenschaftliche grootheden, dan heeft men een denkbeld, waarop alle opmerkingen, die Plato in den limaeus over de materie maakt, schijnen te passen. De ruimte valt onder de rubriek van het continue, maar ook de tijd, de warmte, het gewicht, kortom alle naturwissenschaftliche grootheden. Zoekt men naar eene gemeenschappelijke hoedanigheid, die al deze grootheden hebben, dan zal men, naar het m^ voorkomt, geen andere dan de continuïteit vinden. Hoe licht kan uit deze opmerking de leer ontstaan dat de continuïteit de gemeenschappel^ke moeder is, waaruit de verschillende grootheden, warmte en k. oude, zwaarte en lichtheid ontstän, wanneer zig zich wiedigt en splitst door het aannemen van verschillende eigenschappen? Inderdaad neemt dus Plato volgens mijne voorstelling van de zaak niet zekere çvviç &9reipoç, eene continue natur, als grondstof aan, maar tI ÜTTsipov KoSr* etvrSt de continuïteit zelve. 3. Aristoteles zegt {Pkys. III 4, pag. 203a 16) dat Plato twee Ändern, het groote en het kleine (nAirv iè iè Co rkHyretp» r'h fiéy» kxI tI fitHpSv). De commentaar van Simplicius toont dat deze, look elders meermalen voorkomende, opmerking niet met mijne opvatting strijdt. Simplicius zegt toch {In Pky», Arisiol, Comm, fol. 105«) ^het groote en kleine of het meerdere en mindere, want elk van die gaat voort tot in 't oneindige" — d. w. z. de continue groote id in 't oneindige èn voor vermindering vatbaar. — jrMaar hij, nml. Plato, vatte niet elk van de twee als iets afzondererläks, maar noemt hetzelfde, wat h\j ook wel de onbepaalde tw Eine neueste, tegelijk groot en klein, hetzijj hijj nu de materie met dien naam bestempelt of wel de r^' der begrippen, die (b^ de Pythagoreërs) onder de àTretpt^ gerangschikt worden. — rl /isyà xeti rb /itxpov?to/ t^ figf^ov K*i *éXrTOv' i^F* ^Tretpoy ykp êKdrepov avrSv Trpienriv' 'ov fiévroi t^i» êxdrepov ^Xdfißecvsv^ AAA' au» fiévot Kctî fittcplv ri »vr^ XéyuVi?v Kxl àSpiffTOv ^vdSct UdXet^ eire rtjv iTAijy ovrvç xocAwv eWê TTMV TOV OtTTSipOV ffVffTOlX^^V* O Pag. 23 C, 24 A, 25 C. (32 ) Oberflving, voor wier toelichting ik naar Zeiler verwgzen ^) kan, de bepaalde getallen Terhouding, die door een onbe-noemd getal wordt uitgedrukt. Plato noemt die »het gelgke en de gelkheid, en daarb^ het tweevoudige en alles, wat verder een getal is met betrekking tot een getal, en een maat met betrekking tot een andere maat. De voorwerpen der deke klasse, die aangeduid worden als 7v XI sè âfi^oïv rovToiv övmiiayóiiBvov, schetst Plato ons op de volgende w^ze. Eerst wordt de beteekenis van het woord ayreiffov in herinnering gebracht door droogte en vochtigheid, veelheid en weinigheid, snelheid en langzaamheid te noemen als voorbeelden van datgene, wat voorvermeer dering en vermindering vatbaar is. Mengt men onder deze dingen — zoo zegt Plato in zgne figuurl^ke taal — de familie van het Jtéçaq^ d. w. z. de bepaalde getallenyer-houding, dan ontstaan de dingen van de derde klasse in oneindige verscheidenheid. Als voorbeelden daarvan wordt de gezondheid genoemd, waarschgnigk als de rechte menging van warmte- en vochtigheidsgraden in de versch Illende Wie zie Zeiten, de müssen als de rechte vereeniging van Zie Zeiten, a. p. blz. 677 vlg. Hierbij hebik als ik alen de opmer- king te voegen dat de betrekking tasschen onderling onmeetbare grootheden, die wij als hunne verhouding opvatten, bä? de uitdrukking |/ 2 : 1 volgens de Grieksche wiskundigen geen verhouding is. Zulke grootheden zijn àffCfjifASTpor, zij hebben huns inziens geen verhouding en daarin ligt juist het paradoxale van haar bestaan. Zie de karakteristieke plaats over de verwonderlijk kheid van het irrationeele big M. Cantor t. a. p. blz. 155, 156 : Man sagt — zoo vertaalt Cantor een Scholion bij het 10^« Boek der Elementen van Euclides — dass derjenige, welcher zuerst die Betr ach- tung des Irrationalen aus dem Verborgenen in die Öffentlichkeit erachte, durch einen Schiffbruch umgekommen sei, und zwar weil das Unausgesprechung und Jüngling immer verborgen werden sollte, und dass der, welcher von Ungefdhr dieses Büd des Lebens berührte und atfdeckte in den Ort der Mütter versetzt und dort von ewigen Fluthen umfielt wurde. Solehe Ehrfurcht hatten diese Männer vor der Theorie des Irrationalen. Pag. 25 A TO Vfl-ov xa» IffSrvfrat (astol iè ri /Vov rb ^tyrXdfftov nefii Tov ri fAcp âv srpoç apt^fibv àpAfihç 5 fiérpov. (38 ) Hoogtegraden der tonen en graden der snelheid van hunne opvolging; in *t algemeen: de vracht van beide te zamen (nml. het onbegrensde en de grens), de wording tot het be staan door de bepaalde verhoudingen, welke met de begrenzing ontstaan. Ook hiervan is de bedoeling niet moeilijk te vatten, als men zich de Platonische tusschen worden en zgn herinnert en bedenkt dat de waarneembare dingen en toestanden volgens hem striktgenomeu nooit zijn, maar alleen worden en vergaan. De uataurlgke grootheden, warmte, kle ur, lengte en enen, en onze waarneming niet altéd die vloeiende, steeds vermeerdering en vermindering toutes latende natur, waaraan zij bij Plato hun naam ojteiça danken. W^ kennen bepaalde warmtegradeu, bepaalde tinten en lichtsterkten, bepaalde longten. De wiskundige verhouding (néçaç) van nature even bepaald, als de naturlgke grotoid vloeiende en daarom onbepaald is, vertoont zich aan ons in de individueele toestanden en de iudividueele dingen, die w^ waarnemen. Elke bepaalde toestand van en bepaald ding, begv. de temperatur van de lucht in deze kamer, blijkt eene grotoid in een bepaalden graad te zyn (een ansiçov ^ënsçaûiiévov); elk bepaald ding — de lucht in deze kamer — doet zich aan ons voor als eene groep van zulke ajiBiça nBütBcaöyiéva, zgue waarneembare eigenschappen. Deze individuele toestanden en dingen het werden bg Plato Y6vé<T€i$ Biq ovöCav^ omdat het waarneembare bg hem geen deel heeft aan het ware zijn^ dat eeuwig en ooveranderlgk moet wezen, terw^l het waarneembare in zekeren zin m, in een anderen niet ia ^). 1) Pap. 26 D rb rovrxy littyojov eiravt yévJtnv eîç oùffietv èx rÜv lAiTOk TSV T/f«Toç à^stpyxfffiévuv fierptßtv. S) Men zou tegen de in den tekst gegeven uitlegging van deze plaats kunnen aanvoert als voorbeeld van de derde klasse, maar niet de ziekten; wel de muzikale harmonie maar niet de wanklanken; terwijl h^ zelf zegt dat «overmoed en alle andere verkeerdheid geen grens in zich hebben, noch ten aanzien van bet genot, noch ten aanzien der verzadiging" (26 B). Maar deze plaats TIB8L. KH IIKDED. AID. LITTKBK. 8de BBUt. OIXL II. 8 (34) De vierde klasse wordt daarna kortelgk geschetst als de oizak, die bewerkt dat de van nature vloeiende en onbe-paalde grootheden in de waarneembare wereld zich tgde-Igk in bepaalde graden vertoonen. Het verwondert mg eneenigszius dat sommige kenn ers der Platonische wgsbegeerte er aan kunnen twyfelen of hiermede al den deiden bedecken zyn. Juist de samenhang met de ideen-wereld en alleen die samenhang — leert Plato op vele plaatsen, maakt de empirische diugen tot voorwerpen van wetenschappelijk onderzoek. Zonder dien samenhang geen meetbare verhoudingen tusschen de dingen, derhalve geeu is niets anders dan een sprekend voorbeeld der verwarring, waartoe Plato's zonderlinge vermenging van kosmologie en ethiek leidt. Hq erkent zelf stilzwijgend dat elke bepaidde ziekte evenzeer als de gezond-heid eene bepaidde begrenzing van naturilijke grootheden is — dat haar aard bestaat in een bepaidde graad van vochtigheid en van temperatunr der deelen van 't licham. Want hij noemt de ge zondheid de richtige vereeniging van den grens met het onbørensde. Derhalve moet de ziekte eene ondöhoorlijke vereeniging van beide zijn. Evenzoo moet ook op geestelijk gebied de losbandigheid in änder geval een bepaalden graad hebben. Derhalve is Pluto's uitspraak, die men Usgen mijne opvatting zou kunnen aanvoeren, op zijn eigen standpunt onhoudbaar. Logisch onverdedigbaar, wordt die uitspraak psychologisch begrispell, als men bedenkt dat hij èn de wiskunde èn de zelfbeheerschende matiging ten hoogste vereerde, en in aanmerking neemt dat elke hartstocht verivonderlijk snel pleegt aan te groeien, als hem voedsel verschaft wordt, en in zooverre de vloeiende natuur van het «Tf<f o» vertoont. Voor Plato was er iets verleidelijk ks in aan de verschijnse-len op zedelijk gebied, die hij ten sterkste afkurde, alle gemeenschapte ontzeggen met de wiskunde, die voor hem het zichtbare beeld is van het goede. ( 35 ) betrouwbare natuurwetenschap. Wat is dat anders dan de leer van den Philebus: De ideën zijn de grond van het versch^nsel, dat de in hare onbepaalde en vloeiende natuur ▼oor ons oukenbare grootheden zich in de waarneembare wereld zoo vertooneu, dat zij voorwerpen van kennis worden. Ik laat de verdere bespreking van de beteekenis der atria iu den Philebus^ als voor mijn doel van minder belang, rusten en wend my wederom tot de drie raadsels van Aris- toteles, ter wier oplossing in het voorgaande het een en ander te vinden is. Dat de eenheid zoowel ansiQov als nsnBQaaiiévov kan heeteu, werd in het voorgaande opzettelijk toegelicht. De eenheid toch, die iu Plato's Philebus beschreven wordt, is niet de abstracte onbenoemde eenheid der hedendaagsche wiskunde, maar het individueele ding of de individueele toestand, de benoemde eenheid. Eene strenge en volgehouden onderscheiding tusschen beuoemde en onbenoemde eenheden raoet men bg de Pythagoreërs nog niet zoeken. Het twee- tal was voor hen niet alleen de vereeniging van twee onbe- noemde eenheden, maar ook twee puuten, twee menschen enz. Misschien had dan ook hunne leer, dat de gansche wereld uit getallen bestaat, aanvaokelgk geen dieperen zin dan dezen, dat de wereld uit groepen van individuen, elke van een bepaald getal, samengesteld is. Wellicht bedriegen wg ons, als wg daarin reeds van den beginne af eene antecipatie van hedendaagsche beschouwingen zoeken. De benoemde een- beden nu zgn, gelgk hierboven uitvoeriger besproken werd, a^BiQa jtB^tBifaöiiéva^ d. w. z. continue grootheden in bepaalde graden. En daar de benoemde getallen uit die eenheden, bestaan, zoo kunnen de elementen der benoemde eenheden, ojtBiQOV en néqaq^ ook de elementen der getallen heeten. Slechts ééne bijzonderheid iu de Aristotelische plaats ist dusverre even duister gebleven als zij was. Er bleek niet, waarom de Pythagoreërs verband zochten tusschen het even getal en het ajtBiQov^ tusschen het oneven getal en de néçaq. Waarom worden de even getallen met de continue grootheden vereenzelvigd? Waarom de oneven gelaten met de bepaalde getallenverhouding, die zich begeldig der verschilleade graden van dezelfde uataurlgke grootheden, openbaart? Het is niet gelukt op deze vraag een volkomen beverdigend antwoord te vinden. Ik kan de oplossing dezer tnoeie-Igkheid niet met Zeiler zoeken in de onderscheiding iu3scbeu bet even getal^ dat begrensd, en het evene zelf^ dat onbegrensd zgn zal. Wandt ik begrijig volstrekt niet, waarom het evene meer onbegrensd zal zgn dan het onevene. Maar ik gelödt dat Boeckh in zijne vroeger besproken opmerkingen den weg tot eene verständig gewezen heeft. Het is zeker dat de tegenstelling tusschen de eenheid en het onbepaalde tweetal, i] aóciaro^s dvdq bg Plato in zgne laatste periode en bij de oudere Platonisten voor zeer gewichtig doorging. Eene plaats van Theophrastus schrgft diezelfde tegenstelling reeds aan de » Pythagoreërs" toe »), en daar de Nieuw-Pythagoreërs school zich eerst eeuwen na den dood van Theophrastus begon te vertoonen, moet hg de oude Pythagoreërs op het oog het oog hebben. Waarom nu het tweetal »onbepaald*' heet, en tevens het symbool van Al het Zie hierl)oveu blz. 18. Theophrastus Metaphysica Ed. Brandis 9. Xlvéctyópsioi icxédrep SLVTièeffîv riva yrotovfft rij^ àpiffrov Ivttlo^ Kxi TGV évà. Zeiler meent, t. a. p. blz. 33^, dat deze plants niet bewijst dat de tegenstelling vau de eenhtid en de onbepaalde twee reeds oud.-Pythagoreïsch is, omdat in dit fragment npythagortïsches und platonUches" zoo vermengd zijn, dat zij niet kunnen gescheiden worden. Het komt my voor, dat hoe het ook met de rest van het fragment gesteld moge zijn, in het geciteerde gedeelte de tegenstelling tusschen de éénliei: en de onbepaalde twee zeer duidelijk èan aan de Pythagoreërs wordt toeg eschreven. Voorts gelötikt ik dat de woorden van Theo Smyruncus en Pseudo-Alexander, waaruit Zeiler t. a. p. afleidt dat deze, in elk geval veel jongere, schrijvers stellig entkennen dat de Pythagoreërs die tegenst/ling gt*bruikten, volstrekt niet de strekking hebben, welke hij er aan toekent. Dat die twee begrippen in de wereldbeschouwing der oude Pythagoreërs volstrekt niet 'Ik eene hoofilrol speelden als bij Xenocrates en later bij de Nieuw-agoreërs, heeft Zeiler naar mijn gevoelen op overtuigende wijze pond. Maar dat de tegenstelling tusschen de eenheid en de 011-twee ook reeds door de oude Pythagoreërs behandel werd, Hg vun Theophrastus worden aangenomen. Zal, deelen de oude schrevers ons nieb mede. Ik gelöt dat de oplossing te zoeken is in de bekende omstandigheid, dat de Pythagoreers de behandeling van reken-en meetkunde verbonden op eene wijze, die sedert lang niet meer gebruikelyk is. De eenheid is voor hen niet alleen het voorwerp van het rekenkundig begrip maar ook het meetkundig punt; het tweetal is niet alleen een getal, maar ook de rechte lijn, die door twee punten bepaald wordt. Nu is het meetkundig punt niet voor vermeerdering noch voor vermindering vatbaar; de rechte lijn eensdeels in het onbe-paalde te verlengen, anderdeels in hot onbepaalde te verdeelen. Dat derhalve het tweetal, d i. de rechte lijn, de onbepaalde twee genoemd werd in tegenstelling van het volkomen be-paalde punt of de eenheid, is zeer beg rypelk. Natuurlgk gold het verauderlgke en deelbare voor minder volmaakt dan het onveranderlijke en ondeelbare. Zoo laat het zich inzien hoe de tegenstelling tusschen de eenheid en ondeelbare. Zoo laat het zich inzien hoe de tegenstelling tusschen de eenheid en ondeelbare. De even getallen zgn nu degene, die de onbepaalde twee als factor bevatten en daarom lichtelijk volgens de zoo gebruikelijke redeneering, waarbij a priori overreenkomst tusschen oorzaak en gevolg ondersteld wordt, zelve voor onbepaald konden doorgaan. Verwarring tusschen de be-grippen van het onbepaalde aóciarov en het oneindige a^siçov is een gewoon verschijnsel in alle perioden van de geschiedenis der wgsbegeerte. Hebben nu de evene 'getallen en deze w^ze hei karakter van ansiça verkregen, dan ligt het voor de hand de onevene cte^rsçaoïtéva te noemen, Zy bevatten toch een even getal plus de eenheid, en bij hen is dus de grens (het punt, dat volkomen bepaald is) aanwezig. De eenheid ontbreekt natuurlijk volgens ome opvatting Ook in de evene getallen niet: maar ziet men in het tweetal ook de lijn iü de eenheid het punt, dan moet men ook betwyfelen of het tweetal wel uit de som van twee eenheden is samengesteld, gelijk men o. a. Plato in eene zeer bekende plaats van den Phaedo ziet doen. Er is zonder twyfel eenig misverstand en eene zekere mate van begripsverwarring noodig om op grond van dergelflke beschouwingen te komen tot de bewering: de evenheid der getallen berust op hunne onbepaaldheid of onbepaaldheid, want zg bevatten de onbepaaldheid of onbepaaldheid, want zg ontstaan als men bg eenheid voegt. Doch het komt mg v Ooor dat de mate van begripsverwarring, die hierbg in het spel komt, vooral niet grooter is dan die, welke ten grond-slag ligt aan sommige redeneeringen van Aristoteles en Plato, terwgl daarentegen de uitleggingen der oude commentators an de Pythagoreërs eene inderdaad kinderlgke ounoozelheid toeschrgven. Zoo bligkt ons dan ten slotte de Pythagoreische leer, ont- daan van haar zonderling omhulsel, eene zeer belangrgke stelling te bevatten, die naar mgn gevoelen waarschgnlgk de eigenlgke inhoud is van het onvolledige eerste Philolansfragment bg Boeckh. De wereld vertoont ons inderdaad, zoo-als P. zegt, ciontinue grootheden ajteiQa en de bepaalde graden of grenzen nsçaivovra, waardoor zgn begrensd zgn. Maar die continue grootheden zijn op zichzelve niet ken-baar; noch wat tgd, noch wat ruimte, noch wat warmte is kunnen wg weten. Alleen de betrekkingen, die er bestaan tusschen de bepaalde individueele dingen, in wier eigenschappen zich de continue grootheden in bepaalde graden Ver-toonen, zgn het voorwerp van onze wetenschap. Wat bniten de wiskunde en hare toepassing op de naturverschgnselen valt, ligt buiten het domein der wetenschap. Over de juistheid van deze beschouwing, welke wg ongeveer in dezelfde bewoordingen bij Kant terugvinden, mogen onze tgdgenooten een verschillend oordeel vellen; niemand zal ontkennen, dat het merkwaardige mannen moeten geweest zgn, die 500 jaren vór Christus beschouwingen hebben geleverd, waaruit duidelgk blijkt dat zulk eene stelling niet geheel buiten hun gezichteinder lag. BEDIJING VAN DEN DIEPSMEER EN DEN TJAARLINGERMEER IN GEESTMERAMBACHT DOOR Joh AN van Oldenbarneveld C. 8. MBDEDEELING VAN 0. de VRIES Al. 6g het  is de zoogenaamde Loketkas van die Staten vervallen. Het zal ongeveer 4 a 5 jaar geleden zijn, dat men met dat werk gereed is gekommen. De stukken in die Loketkas gevonden zgn uitgezocht, in rubrieken verdeeld en grangschikt. Onder andere treft men daarby aan eene rubriek van stukken betreffende de verschillende Raadpensionarissen, verdeeld in afdeelingen naarmate van den Raadpensionaris, op wien ZQ betrekking hebben, en gerangschikt naar de onder-scheiden onderwerpen daarin beliandeld. Eene vrg uitgebreide afdeeling bevat de stukken den Landsadvocaat Johau van Oldenbarneveld betreffende of van hem afkomstig, en daaronder eene portefeuille met het opschrift Bedijkingen. Toen mgne aandacht er op gevestigd werd, dat een aan-merkelgk deel van den inhoud dier portefeuille de droogma-king van drie meren iu Geestmerambacht (in Noord-Holland) gold, heb ik de moeite genomen die papieren nauwkeurig te onderzoeken. Het bleek mg, dat in die verzameling aanwezig waren de door Jonkvrouwe Sabina van Egmond gedane uitgift van het Diepsmeer, het Tjaarlingermeer en het Kerkmeer ter bedg- king; aanteekeningen omtrent die onderneming; brieven aan Oldenbarneveld, den voomaamsten deelhebber in die onder- neming, gericht door ünthonis Sonck te Alkmaar, den rent- meester van de Grafelijkheid van Egmond, voor mg om zgue bemoeiingen met onderscheidene bedijkingen een ouden be- kende, die toen door Oldenbarneveld en zgne medestanders tot penningmeester der bedgking van genoemde meren was angenomen; voorts de afrekening van genoemden Sonck voor zooveel de bedgking van den Diepsmeer betrof; minuutbrieven en aanteekeningen van de hand van Oldenbarneveld, eu eindelgk eene regeling van het beheer der genoemde polders mede door hemzelven geschreven. Jammer dat, terw Ist alle stukkeu van den penningmeister afkomstig door keurig en duidelijk schrift uitmunten, het schrift vaa den grooten Raadpensionaris onleesbaar is en slechts door zeer enkelen kan worden ontcgferd. Onder die enkelen belölort in de erste plaats de heer Hingman, commies-chartermeister aan'sRgks archief. Aan zgne welwillendheid dank ik het, dat ik van den inhoud van de straks vermelde overreenkomst tot regeling van het beheer der genoemde polders, die bovenal mgne aandacht had getrokken, kennis heb kunnen nemen. Om twee redenen zgn de bescheiden in de genoemde portefeuille door mij aangetroffenen begangen bezonden. In de erste plaats, omdat zg ons eene bgzonderheid melden uit het leven van den grooten staatsman boven ge-noemd; omdat zig ons zijne bemoeiingen leeren kennen met endernen, die bevordering van landaanwinning en landbouw ten doel hadden, en omdat zij ons daarbij toonen, dat hg ook op dat Gebied zijn vaderland blijvende diensten heeft bewelzen. In de tweede plaats verdienen die bescheiden de belangstelling, omtrent de geschiedenis der droogmakingen van de kleinere meren en plassen, die de voorloopers geweest. Zgn van die  deze vergadering de geschiedenen der bedijking van den Berkmeer heb behandelt, mocht ik in twee voorbeelden: van de Slootgaard, en  16 December 1570, toen de goederen van den huize van Egmond aan de Grafelgheid vervallen waren, door den Koning een octrooi verleend, dat echter niet ten uit-voer was gelegd en daardoor als vervallen was beschouwd. Toen nu, na het herstel van de beeren van Egmond in hun graafschap. Jonkvrouw Sabina, geboren Prinses van Gaveren, Gravinne van Egmond enn. door de Staten, bg resolutie van 13 November 1593 gemachtigd was verschilende meren der Grafelijkheid van Egmond toebehoorende uit le gven om die te doen bedijken en droogmaken, waren (42) het Diepsmeer en het T^jaarlingermeer, in elkanders onmid- delgke nabijheid gelegen^ de eerste die daarvoor werden be- stemd. Het waren de voornaamste die binnen den Oosterdgk nog onbedykt lagen. Hunne grootte werd op 300 morgen geschat. Thans bevatten zy een gezamenlgke oppervlakte van 230 Hektaren. Reeds b^ akte van 15 December 1593 stond de Gravin beide meren voor twee derde gedeelten af aan Govert Willemsz. Brasser en Mr. Johan de Groot en consor- ten b^ eene akte, waarbij de voorwaarden der beüijkiug wer- den geregeld ^). Zy stelde zich toen voor, voor een derde zelve in de onderneming te deelen. Dadel^k had zy de onderhan- delingen met Geestmerambacht geopend tot het bekomen van de vereischte toestemming om het water der droogmakergen op den boezem van dat ambacht ait te malen en eene schik- king te tre£Peu over alle punten, waarop de voorgenomen bedgking met de belangen van dat ambacht in aanraking zouden komen. Het accoord kwam 4 Maart 1594 tusschen de Gravin en de gemachtigden van het ambacht tot stand ^). Den 29^-^" dierzelfde maand breidde Jonkvrouw Sabina de uitgifte uit door aan dezelfde concessionarissen ook een ander meertje, het Eerkmeer genaamd, voor twee derden en op byna dezelfde voorwaarden over te dragen ^;. Maar spoedig kwam de Gravin tot inzicht, dat het toch voor haar geen zaak was om zelve een derde deel in de voorgenomen droogmakeryen in cultuur te brengen en be- sloot zg daarom dat gereserveerde ge<leelte over te doen aan »Jan van Oldenbarnevelt, Advocaet ende Raedt van hetge- »meene landt van HoUandt ende Westvrieslandt.*' De akte van overdracht en de door Oldenbarnevold gegeven contra- brief voor het gereserveerde gedeelte vaa het Kerkmeer dra- gen de dagteekening van 1 Juli 1594. Beide z^n aanwezig. Die akte zelle is niet aanwezig, maar wel de contrabrief, waarbij de concessionarissen, onder opgaaf van den gelieelen inhoud, den afstand aanemen en zich verbinden voor hun ich de bedijking te volbrengen. Perkamente priviiegieboek van Geestmerambacht, i. 67. De overdracht en de daarbij behoorende contrabrief zyn aanwezig. Maar voor het een derde in het Diepsmeer en het Diepsmeer en het Diepsmeer het die stukken niet gevonden. Toch blykt het uit de latere stukken, dat ook dat een derde aan Oldenbarneveld is gekomen. De bedgking en droogmaking van het Diepsmeer is het erst ter hand genomen. Deelgenooten in de onderneming waren : Johan van Oldenbarneveld voor 1/3 ; Govert Willemsz. Brasser, Burgemasters der stad Delft, Voor de voor; Philips Doublet, Ontvanger-General van de vereenigde provinciën, voot l'e; Mr. Jan de Groot, Oud-Burgemester van Delft voor; en Nicolaas Cromhout, Raadsheer in het Hof van Holland, Jacob Dircxz, Burgemester van Alkmaar, Jan Albrecht. Raat, Ontvanger van het Noorderkwartier, en Barthout Cromhout, allen te zamen voor het laatste. Nog in 1594 schgnt de droogmaking van het Diepsmeer voltooid ie zgn. In de eerste helft van 1595 had de verkälvering reeds plaats gebhad, waarbij aan Oldenbarneveld de roodgekleurde kavels ten deel waren gevallen, en voerde Auth. Sonck reeds brief-wisseling met den Raadpensionaris over de verhuring zener peiceelen. Op den 14^^" Augustus van hetzelfde jaar  het Dieps-meer werd gedaan, was aan de bedijking van het Tjaarlin-germeer nog niet begonnen. Maar den volgenden dag werd besloten tot een omslag vau Ò 3600 door de bedgkers opte brengen o. a. voor het maken van de tochtsloot bestemd om het water van het een meer in het andere te brengen, met de pomp of duiker daarbg behoorende. Zie de rekening van Anth. Sonck en het besluit van Qecomm. Raden van 19 Juni 1596 betreffende den afkoop der recognitie. Het Tj**^^^'^ toch, ook wel Hoolmoormeerken, Hoolmeer of Moors meer genoemd, was, zooals het in de uit-giften luidt, een braakje op het Diepsraeer respondeerende. De bedijkers begrepen, dat dit kleine Meertje geene eigen bemaling behoefde, maar onder de bemaling van den Diepsmeerpolder kon worden gebracht, waartoe een sloot door het oder land moest worden gegraven, op welke het water door een andere pomp in den Diepsmeer kon worden gebnicht, /.OOals die toestand nog heden ten dage bestaat. In het jaar 1595 heeft men echter nog geen handen aan het werk geslagen. Den 22**®" November toch van dat jaar schreef Ânth. Sonck aan Oldenbarueveld : »Âengaende dat »U.E. my sci'jjft vau de resterende penningen van de leste »ommeslach gedaen tot vervallinge van de oncosten van de »dyckaege van de Tjaerlingermere, ick en hebbe deselve niet »van doen (noch oock die niet ende begere) voor men de- » sel ven dijcaege sal aentasten ende beginnen, wuut ick geen »luste en hebbe met onnut geit belast te sijn, want tselve »hier niet van noode en es.** Doch in het voorjaar van 1596 is de droogmaking tot stand gekomen. Dit leert de in den loop van dat jaar op- gemaakte staat van hetgeen toen nog op de gekochte landen en rietbosschen om den Diepsmeer en Tjaarlingermeer gele- gen stond te betalen vóór of op Kersmis 1596, — zijnde de laatste termijn van betaling dier lauden, — waarin ver- meld wordt land »daar de waterlozing uit den Tjaarlinger- meer naar den Diepsmeer door gegraven t«'*, en landen »die gekocht zgn ten behoeve van de bedyking van den Tjaarlin- germeer en daarbinnen gelegen en bedijkt zijn. Hetzelfde leert de quitantie waarbij Anth. Sonck, »als gehadt hebbende de » ontfanck van de ommeslagen gedaen tot vervallinge van de »oncosten van de bedijckinge van de Tjaerlingermere met »syne toebehoren*', op 27 Aug. 1596 van den E. hoochge- leerden Johan van Oldenbarueveld erkende ontvangen te hebben eene som van 4000 ponden van 40 gr. vis. 't pond, ter voldoening van zijn 1/3 in drie omslagen van Augustus en October 1595 en Maart 1596. Hetzelfde wordt bevestigd (45) door den brief op 30 Mei 1597 door Sonck aau Oldeabar- neveld gericht, waarin hg schreef: »De raetshere Cromhout » heeft op huydeu hier by my geweest ende heeft my geseyt, »dat myn here de chaerte van de cayelin<je van de lande »ende repartitie van dien in de Tjaerliugermere ontfaugen »hadde." De uitkomsten dezer beide bedgkingen waren niet zooals men die had gehoopt. De kosten hadden het bedrag der raming verre overschreden. Voor het Diepsmeer waren zg op ƒ 11885 geraamd geweest, en hadden zg inderdaad /38213 bedragen ^). Voor het Tjaarliugermeer was het bedrag op ƒ 6000 geraamd geworden^ maar had het juist het dubbel beloopen. Das kwam nog dat bg de uitgifte voor beide deze meren door de Grafelgkheid van Egmond bedongen was eene recognitie van 40 gr. vis. per morgen, welke recognitie de bedgkers in 1596 van Graf Lamoraal voor eene som van Ò 3000 hebben afgekocht. Ook de hoedanigheid van den drooggemaakten grond is niet medegevallen. Vooral in de eerste jaren was de vrucht-baarheid gering. Dit bewoog dan ook de Staten om den vergdom van verpondingen en van den impost op hoornbeesten. Te weten: Voor het maken van den ringdijk en de rinjsloot / 4432.50 Onteigening van de bcnoodigde gronden » 19318.46 Uitkoop van pacht en visscherijen » 877. — Watermolen (in de rekening van Aug. 1595 komen hiervan slechts twee betalingstermijnen voor Te zamen, 2150. — ). 3150. — Maken van molentocht, heiningslooten, wagen- en kruiswegen. tr 2888. 81 Steen, kalk, cement, arbeidsloon a. d. waterloop e i voeting van den molen en enz. en alle kosten 