Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Het bestuur over het landschap wordt thans uitgeoefend door T. Ben's oudsten zoon T. Nja Meuse, Met dat over de gampong Rantjong is onder diens bevelen belast zijn achterneef T. Moeda Gantoe, De registratie had een groot volksverloop tengevolge; vooral de zich af en toe aan rooverijen schuldigmakende personen vonden het geraden maar naar het gebergte uit te wijken, om van daaruit na en dan hunne kwade practijken in de benedenstreken te komen voortzetten. De meeste dier roovers zijn aan het bestuur met name bekend en zullen op den duur hun gerechte straf niet ontgaan. PALOH. Dit landschap zou gesticht zijn door een uit de Padangsche bovenlanden afkomstigen Maleier, die bij den bekenden T. di Awe Geutah in Peusangan gestudeerd had, en later zelf als een groot oelama bekend stond. Hij vestigde zich te Tjot Trieng, en wist later van den Soeltan van Atjeh eene sarakata te verkrijgen , waarbij hij tot zelfstandig hoofd onder den naam van T. Tji di Paloh werd vaangesteld. Hij weigerde toen het oppergezag van Tjoenda te erken- nen en verdeelde het door hem bestuurde gebied in twee gedeelten , stond het eene, jot Triéng, ter besturing af aan zijn oudsten zoon T. di Beureugang, en het andere, Paloh, aan zijn jongsten zoon 'T. di Blang. T, di Beureugang werd opgevolgd door zijn zoon T. di Tjòt, en deze weer door zijn zoon T. Moeda Ali, die ons vijandiggezind is en met zijne zoons Nja Itam en Nja Djöhan uitweek naar de landstreek Mbang, dat aan Blang Mangat onderhoorig en aan den bovenloop der Pasèrivier gelegen is, Tjòt Triéng is thans geheel door de bevolking, die er trouwens nooit talrijk geweest is, verlaten. Toen T. di Blang stierf, werd hij, daar zijn oudste zoon T. Nja” Imeum reeds vroeger overleden was, opgevolgd door zijn tweeden zoon T. Moeda Nja* Him, die ons steeds vijandiggezind was, en evenals T, Moeda Ali in het begin van 1599, toen het 164 MEDEDRELINGEN BETREFFENDE DE houdt hij verblijf in het met zwaar bosch begroeide bergterrein in de bovenstreken van zijn landschap, waar hij zich met ladangbouw onledig houdt. Door ons werd daarna tijdelijk met het bestuur over Boeloh Beureugang belast de zoon van bovengenoemden T. Bentara Peukan Nja Den, T. Bentara Peukan Tjoet Agam geheeten, gewoonlijk kortweg T. Pentara Peukan genoemd. Doch toen ook hij ten vorigen jare voor de registratie uitweek, werd het landschap onder het direct bestuur van T. Tji Tjoenda gesteld. De toeha peuet of voornaamsten onder de peutoewa’s van Beu- reugang zijn: 1. Peutoewa Timoe van Blang Goerah, 2. Peutoewa Beuna van Plang Seureudang,. Deze beide zijn in onderwerping. 3, Keutji Pogot van Seunong, die op aanstoken van T. Radja Itam in 1800 onzen spion 'T. Moeda Oesen zwaar liet verwonden, en daarna met zijn zoon Peutoewa Ben naar het gebergte ge- vlucht is, 4. T. Ben Beureugang van Toempo Langkoeta, die zich in 1900 aan ons gezag onderwierp, eene waarborgsom betaalde , doch daarna toch weder naar het gebergte uitweek. Behalve de genoemde personen verdient er nog een vermelding, die zich doorgaans in de nabijheid van T. Radja Itam bevindt, namelijk T. Asan Titeueh. Hij is een Pidierees of een Groot- Atjeher, die kort na den afval van T. Oema in 1896 naar de Pasèstreek kwam. Hij gaf voor een oelama en leermeester van den Pretendent-Soeltan te zijn, die hem herwaarts gezonden zou hebben om sabilbijdragen in te zamelen. Hij keerde echter nooit naar Pidië of Groot-Atjeh terug, doch vestigde zich met de door hem geinde sabilbijdragen in Boeloh Beureugang, waar hij met een dochter van bovengenoemden Keudjroeën Nja Balo huwde. In 1896 ontstal hij T. Tapa een deel van de voor den heiligen oorlog ontvangen bijdragen, en eenige maanden later wist hij eenige Gajo’s herwaarts te lokken met de belofte, met hen den heiligen oorlog tegen onze vestiging te Lho Seumawé te willen voeren ; in Boeloh aangekomen , maakte hij zich echter van hunne bezittingen meester, en liet de strijdlustige Gajo's ongetroost naar hun land terugkeeren. In den laatsten tijd doet hij weinig meer van zich spreken. ATJEHSCHE UNDERHOORIGHEDEN 167 bekend onder den naam van T. Keudjroeën Moeda of T. Moeda Mantjang, als hoofd van Boeloh Raja op; hij onderwierp zich in het begin van 1899. Nadat hij in 1901 overleden was, werd hij opgevolgd door zijn jongeren broeder Panglima Prang Latéh, die kort daarna naar het gebergte uitweek. Het landschap, dat thans onder het rechtstreeksch bestuur vau van T. Tji° Tjoenda staat, bestaat uit 5 meunasahs, die door de toeha peuet worden bestuurd. Deze zijn: 1. Peutoewa di Kroeéng van de meunasahs Dajah en Kroeëng, 2. Peutoewa Boentho van meunasah Baro, 8. Peutoea Lamboet van meunasah Teungoh of Meuloeweuë, en 4, Panglima Rada’ van meunasah Mantjang, Die sub 2 en 4 vermeld, weken naar het gebergte uit. Koeta Radja, 22 April 1902, XXIV. Bajoe. GEOGRAFISCHE BESCHRIJVING. Het landschap Bajoe wordt ten Westen begrensd door het land- schap Tjoenda, ten Noorden door de in de Straat van Malakka gelegen baai van Lho Seumawé, ten Oosten door de landschappen Blang Me en Geudong en ten Zuiden door de landschappen Bloeë en Blang Mangat. De grens van Tjoenda wordt geheel gevormd door de Kroeëng Meura’sa van hare uitmonding in zee af tot aan de plaats, waar zij links de Aloeë Awe, die een deel van de grens tussehen Blang Mangat vormt, opneemt. De Kroeëng Meura'sa, waarvan de beide oevers in den benedenloop met rizophorenbosschen bezet zijn, is eene afwatering van moeras- en sawahwater; zij ontspringt in het moeras van Madjeuroen in Blang Mangat. Alleen de monding is voor sampans bevaarbaar; echter kunnen kleine djaloers haar nog opvaren tot aan de keudé Poenteuet, tot waar ook het zeewater bij vloed nog doordringt. Van Blang Me word Bajoe gescheiden door de Oostelijkste van de twee mondingen van de Kroeëng Seuke, eene afwatering van moeras- en sawahwater, welke zich slechts eenige honderden meters landwaarts uitstrekt en waarvan de monding door kleine sampaus kan binnengevaren worden, 168 ; MEDEDEELINGEN BETREPFENDE DE De Kroeëng Seuke stroomopwaarts gaande, wordt de Oosterlijke grens van Bajoe gevormd door een kleimoeras, de z, g. Kroeéng Mate, dat de Bajoe'sche gampong Oedjong Pakoee of Kroeéng Mate van de Blang Me'sche gampong Samoedra scheidt, en verder door eene ongeveer in zuidelijke richting door de sawah loopende lijn, over het heilige graf van T. Radja Ahmat, tusschen de Bajoe’sche gampong Mantjang en de Geudo’sche gampong Blang Prya. De gampong Mantjang is de zuidelijkste van het geheele land- schap Bloee. De grens van Blang Mangat is tegenwoordig eene geheel door de sawah loopende lijn ten noorden van de onder laatstgenoemd landschap ressorteerende gampongs Blang Mangat, Blang Awe, Blang Mane en Poenteuet. Volgens den vroeger door den Soeltan van Atjeh aan een der vroegere oeléébalangs van Bajoe geschonken giftbrief zou destijds dit landschap zich znidwaarts uitgestrekt hebben tot aan Boeloh, terwijl daarentegen de sarakata van den oeléébalang van Blang Mangat als de Noordelijke grens van zijn gebied de zeestrook aanwees, tot waar nog met sleepnetten gevischt kon worden. In de maar aanleiding daarvan ontstane grensgeschillen kwam eene pauze, toen T. Bentara Blakaj van Blang Mangat in het huwelijk trad met Tjoet Ti Hawa, dochter van Kendjroeén Poho van Bajoe, en schoonvader en schoonzoon het geschil in der minne schikten door gezamenlijk de keudé Poenteuet te bouwen. Later ontbrandde echter de strijd opnieuw met het resultaat, dat de beide hoofden een gedeelte van hunne ingevolge hunne giftbrieven ge- maakte aanspraken moesten opgeven, zoodat tegenwoordig noch Bajoe zich tot Boeloh, noch Blang Mangat zich tot aan de zee uitstrekt. De keudé Poenteuet ressorteert thans onder Blang Mangat. Behalve de Kroeëngs Meura*sa en Seuke vindt men in Bajoe nog de Kroeëng Lantjo, een weinig boven hare monding ook wel Aloee Ije Itam genoemd. Ook zij is niet meer dan eene afwatering vau een moeras, waarin zich het overtollige water van de omliggende sawahs ontlast. Bij vloed kan hare monding door sampans binnen- gevaren worden. Bajoe is een klein vlak land, dat zich op de grens met Bloee het verst, d. w.z. +- 3 K.M. landwaarts in, uitstrekt. Door de vele met Geudong en Peusangan gevoerde oorlogen heeft het zeer veel geleden. Vele personen weken dientengevolge naar de Oostkust uit, doch hoewel na 1892, toen eene periode van betrekkelijke rust intrad, lang niet alle uitgewekenen naar hun land terugkeerden, 170 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Nadat kort daarna onze vestiging te Lho‘ Seumawè opgeheven was, opende Geudöng in October 1885, in vereeniging met Peu- sangan, de vijandelijkheden opnieuw met het gevolg, dat T. Bentara Bajoe zich genoodzaakt zag met een gedeelte zijner bevolking naar Lho* Seumawé te vluchten en naar Idi uit te wijken, waar hij ge- vestigd bleef tot 1892, toen hij den 4der November door den Resident in commissie G, A. Scherer in het gezag over zijn landschap her- steld werd. Na T, Bentara Bajoe's vlucht waren zijne beide bloedverwanten T. Teugoh Anting en T. Moeda Bramat door Gendong met het bestuur over het landschap belast. Toen echter laatstgenoemde oneenigheden kreeg met T. Teungoh Anting, week ook hij naar de Oostkust uit, zoodat deze alleen als bestuurder van Bajoe overbleef. In 1892 moest hij weder van zijn gezag afstand doen, doch ter voorkoming van latere ge- schillen en ter regeling zijner positie werd hem door T. Bentara Bajoe, bij eene ten overstaan van het bestuur gesloten overeenkomst, de gampong Blang Rimoeëng ter besturing afgestaan. Zijne verhouding tot T. Bentara Bajoe bleef natuurlijk verre van vriendschappelijk. In eenige tusschen hen ontstane geschillen vond hij in September 1898 aanleiding, het bestuur schriftelijk mede te deelen, dat hij van het bestuur over Blang Rimoeëng verder afzag, en die gampong derhalve aan het Gouvernement teruggaf; hij zelf week uit naar Geudong naar zijn schoonzoon T, Radja Meugkoeta, in wiens omgeving hij zich ook thans nog wel zal op- houden. Ook na 1892 bleef de verhouding van Bajoe tot Geudéng ge- spannen. Wel had zich omstreeks 1890 'T, Banta Moeda ver- loofd met eene dochter van T. Radja Itam van Geudong, doch ‘deze verloving was tot stand gebracht door den vorigen Mahradja van Lho* Seumawé, ten einde daardoor voor T Banta Moeda van Geudong vergunning te erlangen, van de Oostkust, waarheen hij in 1885 met zijn vader gevlucht was, naar Bajoe terug te keeren. Na 1892 wilde echter de bruidegom van een huwelijk niets meer weten, hoewel van Geudong’sche zijde nog wel af en toe op de tot standkoming daarvan wordt aangedrongen. Tot een oorlog met Geudong kwam het niet meer, hoewel eenige jaren geleden nog het uitbreken daarvan wel voortdurend door Bajoe gevreesd werd, en het behalve het landschap van T. Hakem Kroeëng ook weer Bajoe geweest is, dat nog in de laatste jaren het 172 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Volgens de sarakata zouden de 9 staatjes der Pasèstreek zijn : . Kroeëng Pasé (Geudong). . Bloeé. . Bajoe. . Blang Mongat. . Soengdé Koero* (Samokoero'). . Hokém Kroeéng. . Moeliéng (Keureutòë). . Kroeéng Peutdé (Peutòë). 9. Seumatang Koeli (Matang Koeli). Volgens de in Groot Atjéh en Pidié heerschende begrippen omtrent het woord Pasé in algemeenen zin, dient men daaronder de geheele landstreek tusschen Peusangan en de Kroeéng Djamboe Ajé te verstaan. Genoemden T. Nja Keudjroeën vonden wij tijdens het begin van den Atjèhoorlog aan het bestuur. Hij en zijne bevolking waren ons vijandig gezind, en namen o.a. deel aan de vijandelijkheden te Idi in Mei 1878, hetgeen den Gouverneur en Militairen Bevel- hebber deed besluiten eene expeditie naar Geudöng uit te rusten. Van 3 tot 22 Juni werd in dat landschap geageerd met het gevolg, dat den vijand belangrijke verliezen werden toegebracht, dat T. Nja Keudjroeën afstand van het bestuur deed, en dat zijn tweede zoon T. Béntara Peukan, die in onderwerping kwam, door ons tot oeléébalang van Geudong werd aangesteld. De hierdoor in het leven geroepen toestand was slechts schijn. T., Béntara Peukan, later meer bekend onder den naam van T, Radja Itam, had niet “t minste in te brengen en zijn vader, die toch nog alle gezag in handen hield, was ons zoo mogelijk nog vijan- diger gezind dan te voren. Met zijne buren Bajoe en Blang Mé, welker oeléébalangs zich aan ons gezag hadden onderworpen, leefde hij in voortdurenden onmin. Na reeds in 1883 die beide landschappen beoorlougd te hebben, opende hij in Januari 1884 de vijandelijkheden tegen Bajoe opnieuw, welk landschap spoedig gesteund werd door Sawang, Nisam, Tjoenda, Blang Mé en Keureutdé, in welk feit T. Radja Itam, nadat kort na het begin der vijandelijkheden T. Njo Kendjroeën overleden was, aanleiding vond, opnieuw zijne onder- werping aan te bieden en vrede te vragen. Toen echter bleek, dat Geudong met dit aanbod niet anders beoogde dan tijd te winnen, ten einde zich van de geleden ver- om HD OT fe CO MO = ATIEHSOHE ONDERHOORIGHEDEN. 173 liezen te herstellen, werd de oorlog hervat en werden de verbonden oeléébalangs door het bestuur van munitie voorzien, Zonder dat het aan eene der beide partijen gelukt was, der andere een beslissend nadeel toe te brengen, kwam in Augustus 1884 door bemiddeling van den Mahradja van Lho~ Seumawé, die suecessievelijk met twee zusters van T. Radja [tam gehuwd was, en van T. Tji Peusangan, de vrede tot stand, en kwam T. Radja Itam zijne opwachting te Lho* Seumawè maken. Nadat in October 1884 onze vestiging alhier was opgeheven en T. Tji Peusangan de wapens had opgevat tegen zijne vijanden van Gloempang Doewa, Sawang en Nisam, achtte ook Geudong het gunstige oogenblik aangebroken, om zich op Bajoe en Tjoenda te wreken. In October 1885 viel hij hen aan met het gevolg, dat de hoofden en bevolking der beide landschappen naar Lho~ Seumawé vluchtten en van daar naar Keureutoé in Idi uitweken. Kerst in 1892 werden de hoofden van Tjoenda en Bajoe door ons in het, gezag over hunne landschappen hersteld. Na den dood van T. Nja Keudjroeën was zijn oudste zoon T. Lòtan als oelèëbalang van Geudong opgevolgd. __ Daar deze een eed gezworen had zich nooit aan het Gouver- nement te zullen onderwerpen, was dus ten opzichte van ons dezelfde toestand als tijdens het bestuur van zijn vader blijven bestaan. T. Lòtan was in de oogen der bevolking de „Imeum Tjin; T. Radja Itam diende slechts om de aanrakingen met het bestuur te onderhouden, wanneer Geudong daarbij voordeel meende te Vermoedelijk met het doel om de blokkade minder streng op zich toegepast te zien en af en toe licenties tot in- en uitvoer te bekomen, wendden de toeha peuët zich in 1890 tot het bestuur met het voorstel om T. Lòtan van het gezag te ontzetten. Nadat hun geantwoord was, dat hun voorstel dan alleen in overweging genomen zou worden wanneer T. Lòtan vrijwillig afstand deed, legde deze werkelijk in Mei 1891 eene schriftelijke verklaring af, waarbij hij het bestuur overdroeg op zijn broeder T. Radja tam. Deze maakte in Augustusd.a v. zijne opwachting bij den Gouverneur te Koeta Radja, doch alvorens tot zijne aanstelling over te gaan, wenschte deze dat alsnog een nader onderzoek zou worden ingesteld, of de gee T. Lòtan gedane afstand werkelijk geheel vrijwillig had soa van de overweging, dat de afstand van Geudöng tot 174 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Lho* Seumawé niet meer dan 2 uren gaans is; dat het aantal weerbare mannen, die als zeer strijdhaftig bekend staan, er + 2500 bedraagt, zoodat Geudöng bij eene vijandige stemming ons te Lho* Seumawé moeite genoeg zou kunnen veroorzaken; dat de verhouding tusschen de z.g. verbonden oeléébalangs en Geudong in den laatsten tijd vrij goed was, zoodat wij op hunne medewerking tegen Geudong niet zouden mogen rekenen, en dat het derhalve van het hoogste belang voor ons was met Geudöng op een goeden voet te ver- keeren, werd T. Radja Itam den 29%" Mei 1593 te Koeta Radja plechtig beéedigd en geinstalleerd als oeldëbalang van Geudong. Kene feitelijke verandering in den toestand kwam hierdoor niet tot stand. Evenmin als vroeger had T. Radja Itam, die geregeld zijn hasilaandeel te Lho* Seumawé in ontvangst kwam of liet nemen, iets in zijn oelèëbalangschap in te brengen; Geudong was en bleef ons vijandig gezind. Hoofden en bevolking gaven daarvan bij verschillende gelegenheden blijk, o.a. in 1895 door deel te nemen aan den aanval op het scheepvaartétablissement en het ver- branden van de Chineesche kamp aldaar; in 1897 door te Bada Teungòh tusschen de Koewala’s Mamplam en Blang Lantjang ver- sterkingen op te werpen en van het zeestrand voorbijvarende stoom- schepen te beschieten; in 1898 door in Geudong een verblijfplaats te verleenen aan Toewankoe Mahmoet en door in grooten getale deel te nemen aan de Tapabeweging ter Oostkust, enz. Met het doel, in dezen door en door ongezonden toestand klaarheid te brengen, liet de Civiele en Militaire Gouverneur, toen deze zich in September 1898 met eene voor Peusangan be- stemde troepenmacht te Lho~ Seumawé bevond, T. Radja [tam weten, dat hij zich ter bespreking van de aangelegenheden van zijn landschap met zijne ondergeschikte hoofden binnen tien dagen te Lha’ Seumawè moest komen melden. Zooals te verwachten was, voldeed hij aan deze oproeping niet, voorgevende, dat bijna al zijne ondergeschikte hoofden ziek waren. Na afloop van de excursie naar Peusangan keerde de Civiele en Militaire Gouverneur zich tegen Geudong, waar een hevige tegen- stand geboden werd, weshalve aan Geudong eene boete van 10000 dollars werd opgelegd. Door het aanhouden van het hasilaandeel der hoofden en door het treffen van eene oorlogsbelasting op de in- en uitvoerartikelen werd deze boete geind. T. Radja Itam, die aan het verzet persoonlijk deel nam, sneuvelde daarbij. Met het oog op het naderend regenseizoen en de noodzakelijkheid 176 MEDEDEELINGEN BETKEFPENDE DE heid daartoe aanbood, verbrandden de nog geen jaar te voren door ons over de Pasérivier geslagen hangbrug en pleegden overal, waar zich onze troepen vertoonden, vijandelijkheden. Toen evenwel de Pretendent-Soeltan in de laatste dagen van Juni 1900 de Pasèstreek weer moest verlaten , werd de toestand wel minder ongunstig, doch liet hij toeh nog veel te wenschen over. Zoolang Geudong door onze troepen bezet is, wordt van geen enkelen vijand of roover eenige overlast ondervonden, tenzij in de bovenstreken , waar trouwens het verzet ook miet noemenswaard genoemd mag worden; doch ternauwernood hebben de troepen de hielen gelicht of de rooverbenden van T. Radja Meungkoeta maken het de he- volking, voornamelijk die der omliggende landschappen , weer lastig en vernielen zij de door ons gebouwde bruggen, waarvoor aan de Paséstreek al eens eene boete van 12000 dollars werd opgelegd. In hoeverre T. Radja Moeda en T. Moehamat Alibasja geoordeeld moeten worden in staat te zijn, de benedenstreken van vijandelijke roovers gezuiverd te houden, is eene moeielijk te beantwoorden vraag. Aan den eenen kant kunnen zij jegens die z. g. moslemins niet te streng optreden, om reden zij op hunne onderhoorige bevolking, waarvan de groote hoop ons een slecht hart toedraagt, niet kunnen staat maken, terwijl zij aan den anderen kant door ons daartoe gedwongen worden, Blijkbaar is hun streven daarop gericht, oogen- schijnlijk zooveel mogelijk aan de eischen van beide partijen te voldoen en zich daardoor geen van beide tot volkomen vijand te maken. Eerst wanneer het aan onze troepen zal gelukt zijn T. Radja Meung- koeta, bij wien zich voortdurend personen uit Beneden-Geudong aansluiten, in handen te krijgen, of te noodzaken naar elders uit te wijken, zullen de toestanden in Geudöng in die mate kunnen veranderen, dat zij gunstig genoemd zullen kunnen wordeu, In tegenstelling met T. Radja Meungkoeta, die zich na afloop zijner strooptochten telkens naar het in het heuvel- en boschterrein gelegen Aloeë Ngàm terugtrekt, doet T. Lòtan, de eigenlijke T. Tji, nooit van zich spreken. Mag men de berichten gelooven, dan zou hij zich naar Lingga in de Gajò-landen begeven hebben, om daar on- gestoord een godsdienstig leven te kunnen leiden; in ieder geval oefent hij in den laatsten tijd op den gang van zaken geen invloed uit. Onder de bevelen van den oeléébalang wordt in Geudong het bestuur over de bevolking uitgeoefend door de toeha penét en de toeha lapan, van welke eerstgenoemde, als zijnde hunne instelling 7s MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Behaive Blang Reuma. Saroh Moba en Paja Ocleuc bevinden zich in Geudong nog een viertal gampongs, waarvan de hoofden noch aan de toeha peuét, noch aan de toeha lapan ondergeschikt nin, om reden gj bloedverwanten of leden van de oelèëbalangs- familie en zg. n. bibeuëh of vrrijheerlijk zijn. Deze zijn: 1. T. Tjoet Moehamat van Paja Teureubang, jongere broeder van wijlen T. Tji Nja Keadjroeën. Daar hij reeds te oud is om nch pag met bestuurszaken te bemoeien, geschiedde zulks in de laatste saren door T. Moeda Bramat, oudere broeder van zijne overledene vrouw Tjoet Léjhan. 2. T. Moeds Bolè van Tanjong Roeneug, wiens zoon T. Banta Toeet onlangs. terwzl hj van Oelèë Mearga in Samakoerù eene patrouille beschoot, door een onzer kogels in de dy ge- waad werd. 3. T. Abaih van Tanjong Kiing. 4. T. Adé van Oelèe Blang. Ook de keadé Geudong ressorteert onmiddellijk onder den oelée- balang. thans onder T. Radja Moeda, die in het bestaur over de keudè wordt bijgestaan door een Sjahbanda en een haré;a. Van de bovengenoemde hoofden bevinden allen van de ten Zuiden van Tanjong Awé gelegen gampongs rich bj den vijand, terwal van de benoorden Tanjong Meuseaz:: zelezen gampongs de meeste hoofden in onderwerping zjn. Hanze goede zerindheid laat eehter. mooals boven reeds werd medezedee:d. nag veri te wen- sehen over. De kadli van Geadiong is T. Meanssok Boeiot. een oelama van niet mer veel zerar. Een andere aclama ts T. Had-: di Bianz, berde wonen in Benedesa-Geaiseg. Kaeta-Rad:a. den 29°" Masrt 1901. Naschrift ait Kol. Versiag 1902. Daa: T. Raia Moeda he: Dessaar tezenwerkt tn zjn streven om tm een rasizen én ondelijkes Saat van raken te zeraken. werd hy in Petr. [90] gearresteerd. Zijn onzer broeder T. Moehamat Altsasaà werd njdelgk met het Sestcar Seia. maar week weldra ait. melier ponder et met vjarderijthaien in te „aten. I= Jaraa 1902 Kreer T. Badia Moeds verracstaz. na storting Var ett Waardencseem. caar KE and teraz te Keeren. 180 MEDEDEELINGEN BETREFPENDE DE Simpang Oelém in veiligheid gebrachte en door roof verkregene goederen terug te krijgen. Telkens en telkens bleek de onmacht van den door ons erkenden radja, aan wien tegen wil en dank de onmogelijke taak was opgedragen een landschap te besturen, waarvan alle inwoners hem als usurpator beschouwden, terwijl de zoons van het laatste wettige hoofd op de Keudé Simpang Oelém woonden en alles te vertellen hadden. Toen in 1893 het stoomschip ~Rajah Kongsi Atjéhv nabij Dia- mantpunt was afgeloopen, vonden de roovers met hun buit en gevangenen alweer een veilige schuilplaats bij de beide bovengenoemde broeders, en toen het bestuur in het oneindige en altijd door vruchteloos bij T. Moeda Lamkoera aandrong op terugzending der gevangen gehouden passagiers, begon het dezen eindelijk te ver- velen, en deed hij afstand van het bestuur over Simpang Oelém. Het was nu voor iedereen duidelijk, dat men niet maar willekeurig iemand tot hoofd van dat landschap kon aanstellen. Wilde men daar een toestand van rust en orde voorbereiden, waarbij het Gouver- nement daadwerkelijk wat te zeggen zou hebben, dan was de eenige goede oplossing om den door de adat en door alle inwoners aan- gewezen man als oeldbalang te erkennen, en dat was T. Moeda Nja Malim’s oudste zoon T. Moeda Oesoeih. Van zijn kant begreep deze ook niet te lang te moeten blijven volharden bij zijne vijandige houding, waarom hij als bewijs van toenadering de nog gevangen gehouden passagiers van het stoomschip «Rajah» naar Idi terugzond. Het gevolg hiervan was dan ook, dat hij na eenige onderhande- lingen door het bestuur als oeldthbalang van Simpang Oe!ém erkend en als zoodanig in 1895 te Koeta-Radja plechtig geinstalleerd werd. Zijn half-broeder T. Moehamat Hanafia wilde voorloopig nog niets met het Gouvernement te maken hebben.en vestigde zich te LhoS Nibong. Nadat zijn vestiging aldaar in 1898 was vernield, trok hij zich in de Paséstreek terug, waar hem door onze militaire excursie’s in 1899 en 1900 niet veel rust werd gelaten; toen hij daarop ook met den Pretendent-Soeltan persoonlijk onaangenaamheden kreeg, onderwierp hij zich aan het bestuur in Mei 1900. De in 1895 door T. Moeda Oesoeih beöedigde verklaring in 18 artikelen, regelende zijne verhouding tot het Gouvernement, werd evenals de verklaringen der andere oelètbalangs vervangen door eene korte verklaring, waarbij T. Moeda Oesoeih den titel van Hoofd of Oeldébalang kreeg en beloofde alle bevelen van het bestuur te zullen opvolgen. 182 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE en Tandjong Seumantò” geblokkeerd en kon niet ter wille van een twijfelachtigen nieuwen bondgenoot opengesteld worden, en in de tweede plaats twijfelde men wel eenigszins aan de zelfstandigheid van Djoelo* Tjoet, Die twijfel werd echter ongegrond bevonden, en toen de Ara- koendoer opengesteld kon worden en Panglima Prang Nja Hakim in 1876 zijn opwachting bij den Militairen en Civielen Bevelhebber van Atjeh gemaakt had, werd hij als zelfstandig oeléébalang erkend en beéedigd. Door zijne dochter uit te huwelijken aan het Hoofd van Idi Rajeu* en van dezen belangrijke geldsommen te leenen, waarvoor nieuwe peper- en notenmuskaataanplantingen werden aangelegd, wist hij zijn aanzien te verhoogen; ofschoon hij moest toestaan , dat een ge- deelte van zijn hassil aan het Hoofd van Djoelo~ Rajeu” werd toegekend. In December 1898 overleed Panglima Prang Nja Hakim; zijn zoon Teukoe Arifin werd waarnemend oeléébalang, en ofschoon hij noch door ijver, noch door verstand uitmuntte, werd hij het volgende jaar definitief als zoodanig aangesteld; door hoofden noch bevolking waren klachten tegen hem ingebracht en een geschikter candidaat, met evenveel rechten, bestond niet. Den 28ster December 1899 onderteekende en beëedigde hij de korte verklaring van souvereiniteitserkeuning en gehoorzaamheid, Door de verbanning van den Oeléébalang van Djoelo* Rajen, Teukoe Béntara Peukan, kort te voren, verdween elke schijn van afhankelijkheid aan dat landschap; ten overvloede werd echter bij die gelegenheid bepaald, dat geen schatting meer aan Djoelo~ Rajeu* zou worden uitgekeerd. Het landschap Djoelo* Tjoet voert een onbeteekenende hoeveelheid peper en wat notenmuskaat uit. De rijstbouw, hoewel vooruitgaande, levert niet genoeg op voor de behoefte der hevolking; de veestapel is vrij groot. Aanzienlijke hoofden of patocha’s zijn er niet. Koeta-Radja 6 October 1900. XXVIII. Djoelo Rajeu’. Dit landschap, een der oudste nederzettingen van de onderafdeeling Idi, wordt begrensd ten Noorden door het landschap Djoelo* Tjoet, ten Oosten door de straat van Malaka, ten Zuiden door het land- schap Boegeng en Bagò’, ten Westen door de Gajo-landen. 184 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE en het gemakkelijst deed hij dat door de Keudé Bagò“ te bezetten, welke keudé dientengevolge eenige malen verbrand is. Daardoor toch had hij den afvoerweg van de Oeléé Gadjasche peper in zijn bezit en kon hij innen wat aan den oeléébalang van Bagò* behoorde. Door ons zwak optreden vroeger was het uiterst moeilijk voor het bestuur om den oelèöbalang van Bagd* telkens weer in zijn bezit te herstellen. Twaalf jaren heeft dit bedrijf ge- duurd, maar toen het in 1899 wederom bleek, dat Tenkoe Bentara Peukan, een voormalig hoofd van Oelòt Gadja, Teukoe Oesén, sinds eenige jaren de grootste onruststoker ter Oostkust van Atjèh , niet alleen stennde, maar in zijne koeta ontving, was de maat vol. Te Idi zijnde, werd hij gearresteerd, en bij gouvernements besluit de dato 21 November 1899 N° 25 naar Ternate verbannen. Daar hij geen zoons heeft, werd na overleg met de weinige patoeha’s zijn halfbroeder Teukoe Radja Amat als oeléébalang van Djeulo® Rajeu erkend, na op 28 December 1899 de korte verklaring van erkenning onzer suzereiniteit en gehoorzaamheid aan onze bevelen te hebben geteekend en beëedigd. Tevens werd bepaald dat Djoelé* Tjoet, Boegéng en Bagd* en Idi Tjoet voortaan geen cijns meer aan Djoelo* Rajeu* zouden betalen. Tot dusver heeft het bestuur alle reden van tevredenheid over den nieuwen oeléébalang, die met weinig hulpmiddelen veel doet en o.a. eenige gevaarlijke sujetten uit het landschap heeft verjaagd, en een in de bovenstreken verblijvenden roover heeft overvallen en gedood. Voor wegen en cultures interesseert hij zich, en bevelen van het bestuur worden behoorlijk opgevolgd. De economische toestand van het land is overigens niet zeer gunstig. Uitvoer van peper en pinang is gering, ofschoon het laatstgenoemd gewas nog al wordt aangeplant. Ook de rijsteultuur breidt zich uit en hand aan hand daarmede de veestapel. In de bovenstreken worden eenige boschproducten verzameld. Behalve de beide volle broeders van den oelèëbalang, met name Teukoe Radja Itam en Teukoe Adib, zijn er geen invloedrijke patoeha’s. Koeta-Radja, 29 Maart 1901. XXIX. Boegéng en Bago*. Dit landschap, ingesloten tusschen Djoelo* Rajeu* ten noorden, Idi Tjoet ten zuiden, de zee ten oosten en de Gajo-landen ten westen, werd voor het eerst outgonnen door Panglima Prang Nja 186 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE trok nagenoeg de geheele Oeléé Gadja’sche bevolking op aanstoken van T. Oesoeih tegen Idi op, als straf waarvoor de woning en eenige andere bezittingen van dezen Teungkoe door militaire macht ver- nield werden. Door het overlijden van T. Oesoeih in November d. a. v. werd het treffen van een beteren toestand mogelijk. T. Béntara Moeda werd eenig en alleen Oeldébalang van Bago’ en Oeldé Gadja; voor laatstgenoemde landstreek werd Teukoe Oesén, neef en schoonzoon van |, Oesoeih, als gemachtigde aangesteld, en tevens werd bepaald dat Teukoe Béntara Peukan zich alleen op verzoek van T, Béntara Moeda met de aangelegenheden van diens landschap macht bemoeien. Kenige jaren bleef het landschap nu rustig, kleinere roof- en moordpartijen daargelaten; maar toen T. Béntara Moeda een indo- lent en aan opium verslaafd persoon bleek te zijn, die niet altijd betrouwbaar was, begonnen de intrigues tusschen Teukoe Béntara Peukan en Teukoe Oesén op nieuw, terwijl van bestuurswege hoe langer zoo meer de verhouding tusschen Oeléé Gadja en Bagò* ver- keerd werd voorgesteld. In 1897 kwam het tot eene nieuwe uitbarsting. Teukoe Oesén en Tenkoe Béntara Peukan verbrandden Boegéng en Bagd* en belegerden T. Béntara Moeda in zijn koeta, Door de hulp van Idi, gesteund door Peurala, werd laatstgenoemde uit zijn benauwde positie ontzet, waarna Teukoe Oesén en zijn geheele aanhang uit Oeléé Gadja werden verdreven. Die landstreek werd nog eenigen tijd bezet gehouden door volk van Idi, maar toen ook dit terugtrok, was het eenige jaren vroeger bloeiende en goed bevolkte Oelèë Gadja een onbe- woond land geworden, welks rijke pepertuinen totaal onbewerkt bleven liggen. Zoolang Teukoe Oesén, die na zijne verdrijving meestal in de Pasé-streek heeft verblijf gehouden en van daaruit met zijn vriend, den roover Nja Mamat Peurala, Oeldé Gadja van tijd tot tijd be- zoekt, nog leeft, zal wel niemand te vinden zijn, die de peper- tuinen opnieuw wil ontginnen, ook al omdat, zooals boven reeds gezegd is, de oeléébalang van Bagò* alles behalve een goed oeléé- balang is. Om eenig denkbeeld te geven hoe groot het verval is, door jarenlange oorlogen en onlusten over de landschappen Bago’, Boegeng en Oelèë Gadja gekomen, moge vermeld worden dat de peperproductie in 1887 ruim 740 kojang bedroeg tegen ruim 28 in 1899. Den 26° October 1899 teekende en beëedigde Teukoe Béntara 188 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE werden alle zaken beheerd door zijn oudsten zoon Radja Nago, den tegenwoordigen oeléébalang. Toen Panglima Prang Nja Boegam in 1894 overleed, was het bestuur zoo overtuigd dat Idi Tjoet eene onderhoorigheid van Djoelo* Rajeu* was, dat Radja Nago door T, Béntara Peukan be- noemd werd tot Hoofd van Idi Tjoet, onder goedkeuring van het bestuur. Bene verklaring in 18 artikelen is dan ook niet door Radja Nago geteekend. Eerst nader onderzoek heeft de bovenomschreven toedracht van zaken aan het licht gebracht, en toen T. Bentara Peukan ver- bannen werd, werd beslist dat de bovengenoemde cijns niet meer door Djoelo® Rajeu* behoefde opgebracht te worden, De korte ver- klaring van erkenning onzer souvereiniteit en gehoorzaamheid aan onze bevelen werd door Radja Nago op 25 October 1899 geteekend en beëedigd. Radja Nago heeft, zoowel gedurende zijn regentschap als na den dood van zijn vader, in zijne familieleden onaangename en lastige onderdanen gêhad. Zijn oom Tjoet Lamba werd reeds boven ge- noemd: tot aan zijn dood in 1899 heeft deze nooit een Buropeaan willen zien; vooral in den eersten tijd onzer vestiging te Idi werden tal van moord- en roofpartijen hier door hem ontworpen of gesteund. De zoons van Tjoet Lamba, T. Amat Radja, T. Mach- moed en Nja Samsari zijn niet veel beter; de laatste is eerst eenige jaren naar Bandjermasin verbannen geweest, en na terugkomst wegens tal van rooverijen tot dwangarbeid veroordeeld (1899). Radja Nago’s broeder, Radja Boekit, is ook al een schavuit, die door de groote royaliteit van eerstgenoemde, die hem de helft zijner hassil afstaat, eenigszins getemd is; kleine quaesties komen nog herhaaldelijk tusschen hen voor. Het is onnoodig te zeggen, dat bij de Idi'sche onlusten in 1889 en 1890 al die familieleden met hart en ziel de partij des vijands aanhingen, voornamelijk met het oog op den te behalen buit. De mindere patoeha’s volgden voor het meerendeel hun voorbeeld, Des te meer is het in Radja Nago te waardeeren, dat hij nooit aan- leiding gegeven heeft om hem van heulen met den vijand te verdenken. De patoeha IV van Idi Tjoet, nl. Teukoe Ladang Toeha, Nja Hasan, Teukoe Paja en Nja Teungo, hebben weinig invloed; meer de Sjahbandar Nja Amin, een bedaard en fatsoenlijk man. Radja Nago is een der weinige oelèëbalangs dezer onderafdeeling, die een goed financier en in handelszaken betrouwbaar is. Voor 190 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE landschap Idi Rajeu* daardoor onder onze suzereiniteit kwam. Nadat goed- of kwaadschiks ook aanrakingen met andere land- schappen ter Oostkust was verkregen, werd de noodzakelijkheid ingezien om voor de politieke aanrakingen daarmede, aldaar een ambtenaar van het Binnenlandsch Bestuur te plaatsen, waarvoor als standplaats Idi werd uitgekozen, terwijl eene militaire bezet- ting voor de veiligheid zorgde. Hiermede was een groote stap ge- daan voor de snelle opkomst van het landschap. De verwachtingen, die men algemeen koesterde, zoowel omtrent de vruchtbaarheid van den bodem als van de veiligheid van per- sonen en goederen, deden zelfs zeer spoedig na onze eerste vestiging eene op Huropeesche wijze beheerde tabaks-onderneming in het binnenland vestigen, die helaas na kort bestaan, moest gesloten worden. Het bleek toen, dat de veiligheid nog niet zoo groot was, als men geloofd en gehoopt had. Intusschen begonnen de door Panglima Prang Nja Sien aan- gelegde peper-aanplantingen rijke vruchten af te werpen, en T. Tji was zoo verstandig, een belangrijk deel van zijn daaruit ver- kregen inkomsten te besteden aan uitbreiding dier aanplantingen ; bij zijn dood in 1892 bedroeg de jaarlijksche productie van peper alleen uit het landschap Idi Rajeu~ ongeveer 3000 kojang d. i. ruim 60000 pieol. Die belangrijke uitvoer had een evenredige invoer ten gevolge, de wel niet groote, maar toch bij andere kust- landschappen gunstig afstekende veiligheid en rechtszekerheid had- den de vestiging van Chineesche en andere handelaren tengevolge ; en toen in 1883 of 1884 voor de Oostkust van Atjeh een regeling werd getroffen en uitgevoerd, waarbij Idi de eenige haven werd, waar stoomschepen mochten laden en lossen, eene regeling, die in 1892 onder den naam van wscheepvaartregeling» wettig gesanc- tionneerd werd, werd Idi het middelpunt van den geheelen handel op de Oostkust van Atjeh en daarmede verreweg de gewichtigste plaats. Het spreekt van zelf, dat deze welvaart spoedig de afgunst opwekte van naburige hoofden, en verschillende omstandigheden werkten mede om het landschap Idi eenige malen tot het terrein van niet onbelangrijke onlusten te maken. Kleine Atjehsche oor- logen, ja zelfs aanvallen op onze militaire versterking, hadden reeds meermalen plaats gehad, maar in 1889 en in 1890 namen die onlusten grootere afmetingen aan. Benden uit de ten noorden en ten zuiden van Idi gelegen landschappen, ja zelfs uit de Pasè- streek, begonnen de prang sabil, voor menigeen tevens een uiterst, 192 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE kort, tal van omstandigheden werkten samen om den aanleg van nieuwe tuinen te verhinderen en het onderhoud van bestaande moeilijk te maken. De productie van peper is dan ook van 3200 kojang in 1894 gedaald tot 740 in 1899. ‘Tegenover dezen achter- uitgang mogen de volgende voor de economische ontwikkeling vau het landschap gunstige feiten gesteld worden. In de laatste drie jaren zijn de peper-aanplantingen door de ge- vestigde bevolking uit eigen beweging uitgebreid, voornamelijk als gevolg van de zeer hooge prijzen van het product; de pinang- en rijstcultuur, zoomede de veestapel, zijn eveneens zeer toegenomen. Daarenboven is vergunning verleend tot mijnbouwkundige exploi- tatie van het landschap, en worden pogingen aangewend om nogmaals eene op Europeesche wijze gedreven landbouwonderneming te openen. De tegenwoordige oeleëbalang T. Tji Hasan Ibrahim is een indolent jonkman, die zijn tijd met niets doen of met vrouwen doorbrengt, en wien het bestuur van zijn landschap weinig interes- seert. Invloed op zijn ondergeschikte hoofden heeft hij niet, zooals in 1898 duidelijk bleek bij de Tapa-onlusten, toen bijna alle Idische Patoeha's dien bedrieger steunden. Het doen vermoorden van den gouvernementstolk en zendeling Mat Said in 1898 en het niet tegengaan of zelfs indirect steunen van het heffen eener zware extra-belasting door een zijner patoeha IV en 1899, zijn af keurenswaardige feiten geweest, waartegenover hij tot nu toe niet veel goeds kan stellen.. T. Tji's jongere halfbroeder (T. Oebit) bezoekt de gouvernements- school te Koeta Radja, en toont reeds nu zijn spilzieken. aard ; zijn oom Panglima Prang Banta is een eerste opiuinschuiver ; onder de Atjehers van hooge positie in Idi Rajeu* moet voorts genoemd worden de Sjahbandar T. Glanggang, een bejaard en bedaard man, die door zijn ijver en zijn rechtvaardigheid wel eens overhoop ligt met den oelòöbalang. De patoeha ampat zijn vrij onbeduidende menschen ; voorname geestelijken zijn er niet. Koeta- Radja, 29 Maart 1901. Naschrift uit Kol. Verslag van 1902. T. Tji Idi vertrok in Mei 1901 om gezondheidsredenen naar Penang, maar keerde na herstel niet terug, vermoedelijk uit vrees wegens verschillende verdachte handelingen. T. Oebit is thans (Dec. 1901) aangesteld als zijn tijdelijke ver- vanger, onder toekenning van een deel zijner inkomsten. 196 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Peureula* zich ook zijn oeléébalangsrechten eu het is niet te ver- wonderen dat, hoewel T. Sajet Djapa in principe zijn ondergeschikt- heid toegaf, talrijke twisten en moeielijkheden. ontstaan uit of gevolgd door moord en roofpartijen niet uitbleven. — Om hieraan een einde «te maken en zoowel de rechten en verplichtingen van T. Tjif Peureula* als van T. Sajet Djapa behoorlijk te omschrijven , werd in 1888 een contract opgemaakt en onderteekend door beide partijen en den Wd. Assistent-Resident van Assen, en bekrachtigd door den toenmaligen Gouverneur van Atjéh, waarbij T. Sajet Djapa zich als ondergeschikt hoofd van T. Tji Peureula® erkende, en dezen , behalve een cijus, ook aandeel in de rechtspraak in zijn gebied toekende. Het valt niet te ontkennen dat na het tot stand komen van dat con- tract de toestanden veel verbeterden; de kibbelarijen en kleine oorlogen hielden op en toen in 1890 een voornaam Peutoeha van Peureula‘. T. Tiban, zijn wettigen oeléébalang beoorloogde, kwam T. Sajet Djapa zijn verplichting om zijn leenheer gewapend te steunen, op Atjéhsche wijze trouw na. Toen in 1897 de verschillende politieke contracten met de oeleé- balangs gewijzigd moesten worden in dien geest, dat die hoofden hanne rechten om mijnbouw-concessies uit te geven aan het Gou- vernement afstonden, kwam de eigenaardige toestand van Soengòt Raja aan het licht, en bleek de noodzakelijkheid om het met de vroeger door de Regeering gesanctioneerde onafhankelijkheid van Soengdé Raja strijdige contract van Assen te niet te doen, dan wel zoodanig te wijzigen, dat de Regeering aan T. Sajet Djapa eene acte van erkenning en bevestiging in den gewonen vorm kon doen uitreiken. Vermoedelijk onder den indruk van ons militair succes ter Oostkust van Atjèh in 1898 verklaarde T. Tji Peureula‘’ zich dadelijk bereid die tien jaren vroeger gesloten overeenkomst met Soengdé Raja te verbreken; slechts werd onderhands bepaald dat aan T. Tji $ 10 per kojang peper van het landschap Soengòt Raja zou uitbetaald worden. maar T. Sajet Djapa werd als volkomen zelfstandig oelèëbalang erkend. Onder die omstandigheden teekende laatstgenoemde den 25*« Jul: 1899 de inmiddels ontworpen korte verklaring in drie arti- kelen, waarop hij onder dagteekening van 3 Febrnari 1900 een acte van erkenning en bevestiging ontving. Was aldus de politieke verhouding tot het Nederlandsch-Indisch Gouvernement opnieuw afdoende geregeld, de binnenlandsche toe- stand was in de laatste jaren achteruit gegaan. 200 ' MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Nederlandsch-Indi is daarenboven vergunning verleend tot het doen van mijnbouwkundige onderzoekingen in Langsar, welke onder- zoekingen met energie zijn aangevangen en worden voortgezet. ! Behalve de bovengenoemde hoofden van onderhoorigheden zijn voorname personen T. Moeda Ali van Paja Bili, T. Moeda Laté, respectievelijk neef en volle broeder van T. Moeda Lamkoets. Koeta-Radja, 6 Januari 1902, XXXV. Kloeang. Als oudst bekend bestuurder van dit gebied wordt Pahlawan Sjah genoemd, wiens bestuur in het begin der 16% eeuw moet geplaatst worden. In Veth's Atchin, pagina 61, lezen wij dat Daja door een Atjehschen vorstenzoon werd onderworpen. Kloeang deelde dit lot en maakte deel uit van het groote rijk Daja, dat zich onder Pòten Meureuhom Daja tot ver in het zuiden uitstrekte [- 1525]. Door bedoeld vorst werd Kloeang georganiseerd en kreeg het twee meuseugits, waardoor eene territoriale verdeeling in twee Moekims ontstond. Na den dood van Pòten Meureuhom viel het rijk uiteen en wist Pahlawan Sjah zich weder in Kloeang als hoofd te doen erkennen. Wie sedert achtereenvolgens elkander opgevolgd hebben is thans niet meer met zekerheid na te gaan, wel blijkt uit de zoogenaamde wetten van Meukoeta Alam. dat een grootwaardigheidsbekleeder aan het Atjehsche hof met de inkomsten van Daja werd begiftigd. Ook in Langens: „De inrichting van het Atjeh’s staatsbestuur onder het sultanaat» treft men onder $ IV sub 9 eene dergelijke bepaling aan en dit blijkt tot 1861 geduurd te hebben, althans in Veth's Atchin, pagina 114, wordt nog de grootwaardigheidsbekleeder met name Radja Oedah na Lila als machthebbende in Kloeang vermeld. Als achtereenvolgens of gelijktijdig elkander voortdurend bestrij- dende, werden door den Soeltan met het bestuur over Kloeang begiftigd: Teukoe Nja Malem, Teukoe Nahoeda Nja Agam, Teukoe Radja Oedah [1861] Teukoe Ladong Baro, Teukoe Miro, Teukoe Lam Reuloh in Teukoe Lam Paseh. | ' Bij telegram van 24 Februari 1902 meldde de Gouverneur van Atjeh en Onderhoorigheden dat in Paja Bili, Langsar, eene spuitende petroleumbron is aangeboord. 202 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE nakomelingen, doch waarschijnlijker is het, dat die er wel geweest maar in vergetelheid geraakt zijn, en men al hunne daden heeft geconcentreerd in den persoon van Pòten Meureuhom. Later viel het rijk uiteen en wist een oelama, belast met de rechtspraak en daarom Teukoe Hakim geheeten, een gedeelte van het gebied voor zich te reserveeren. Sedert leverde het geslacht der Hakims de hoofden van het land- schap. In 1877 kwam het Hoofd van Daja in onderwerping, doch destijds werd geen overeenkomst met hem gesloten. Bij het overlijden van T. Hakim was diens zoon Teukoe Nja Banta, alias Teukoe Rajeu* , nog minderjarig, en bestuurde diens oom Teukoe Hakim Dawot dat gebied. Thans heeft Teukoe Rajeu* zelf het bestuur in handen genomen , en is hij met den titel Teukoe Hakim te beschouwen als het door ons erkende Hoofd van dit landschap, dat een 400-tal weerbare mannen telt. Koeta Radja, 6 October 1900, Naschrift uit Kol, Verslag van 1902. Het hoofd is ons zeer goed gezind. XXXVIL Koeala Lambeusoé, Oorspronkelijk behoord hebbende tot het door Pòten Meureuhùm Daja georganiseerde rijk, wist zich zekeren Pò Lamba, van Meulaboh afkomstig, aldaar in het begin dezer eeuw eene volkplanting te stichten. Na den dood van dezen volkplanter werd het bestuur gevoerd door zijn zoon, Keudjroeën Adam, die in een oorlog tegen Potjoet Sarong een deel van zijn gebied verloor, waardoor het tot zijne tegenwoordige grenzen werd teruggebracht. Na het overlijden van Keudjroeen Adam volgde zijn tweede zoon, Teukoe Moeda Koeala geheeten, hem op, aangezieu de oudste dermate aan opium ver- slaafd was, dat de bevolking hem niet wilde. Teukoe Moeda Koeala onderwierp zich in 1877 aan het Neder- landsch-Indisch Gouvernement; doch kon niet verhinderen, dat in Juli 1884 de sloep der »Benkoelen» in zijn gebied werd afgeloopen. In 1882 werd hij door de dreigende houding der hem onder- geschikte hoofden genoodzaakt naar Lho~ Kroeët uit te wijken; later keerde hij met behulp van het Bestuur naar Lambeusdé terug. 