Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Hoewel in de Ambonsche landtaal, evenals in alle Polyne- sische talen, geen scherpe grenzen te trekken zijn tusschen de verschillende woorden der rede, zoodat eene verdeeling in rede- deelen, zooals wij die in onze taal kennen, eigenlijk niet opgaat, daar de woorden dikwijls alleen logiesch van elkander onder- scheiden zijn, zonder daarom juist altijd in grammaticalen vorm van elkander te verschillen, is deze soortverdeeling toch door mij be- houden en wel om twee redenen: — vooreerst, omdat dit in de »bahasa tanah” toch niet zoo bijzonder consequent is als in andere Indische talen, zooals hieronder blijken kan (men denke slechts aan de bepaalde substantiefvormen aso, dio; ajo en Go in de dialecten van Saparwa en Nesalawi) en — ten tweede, omdat deze wijze van behandeling mij gemakkelijker viel. Wie mij nu hiervan eene grief wil maken, bedenke, dat ik, hetgeen trouwens reeds uit den titel van dit opstel blijken kan, geens- zins het voornemen had eene volledige handleiding by de be- oefening der Ambonsche landtaal of eene grammatica te leveren, doch slechts eene eerste schrede wilde doen op dien weg, daar mijn onderzoek, zooals reeds in de inleiding gezegd is, door omstandigheden, onafhankelijk van mijn wil, ontijdig werd af- gebroken. Ik geef hier dus slechts de resultaten van die nog onvolledige nasporingen, in de hoop, dat het door mij mede- gedeelde misschien anderen, die daartoe in de gelegenheid zijn, den weg zal wyzen, om myn arbeid te verbeteren en te vol- maken. NAAMWOORDEN. De sudstantiva zijn Of oorspronkelijke of zamengestelde. De eerste kategorie is evenwel het grootst en het getal der afgeleide 15 is uiterst klein. In dit opzigt verschilt de ,,bahasa” dus van andere Maleisch-Polynesische talen. Vooreerst worden zamengestelde zelfstandige naaniwoorden gevormd door bijeenvoeging van twee substantiva, bijv.: mate- hatail (Sap:), maa badil (N:), mata-kale (Har: Hil:) oogap- pel, bidji mata (Mal:). Hierbij. valt evenwel op te merken, dat bij deze vorming van substantiva de algemeene regel, die in andere Polynesische talen consequent is, nl.: ,,dat wanneer twee substantiva op elkander volgen, altijd het tweede in den genitief staat” hier niet door gaat, zoodat de Ambonees bijv. mata-waello (Sap:) traan, ajer mata (Mal:) en wael-matanno (Sap:) mata-ajer (Mal:) bron noemt. Zoo ook spreekt hij van: mamol-tainno (Sap:), mamol-tainjo (N:), mamol—tatns (Har:), taatas (Asil:) (Hil:), ijzerroest, tahi besi (Mal :) sasamata—lawn- so (Sap:) sasamaa—laenjo (N:), luik, dacn djandela (Mal:); seitosinno (Sap:), setosinjo (N:), sestésins (Har :), Spste—tes (Asil:), séite-¢ine (Hil:), lemmer, isi-piso (Mal:) ; daléma-haanno (Sap:) dalima-haanje; (N:), dalima-hwa (Har: Asil: Hil:), granaate appel, boewah dalima (Mal:) ; a@me-nanno (Sap:), aardworm; van @ome aarde en anno worm enz. enz. In de dialecten van Saparea en Nesalact worden substan- tiva gevormd door de uitgangen xo, lo, ajo en Yjo. Waar men deze vormen bij een woord aantreft, kan men zeker zeggen, dat men met een substantief te doen heeft. Dat deze vormen in de dialecten van Harwke, Hila en Asilale in no, ne, lo en vo veranderen, is boven reeds opgemerkt'. Zoo vormt men bijv. van adjectiva substantiva, m@an, gulzig, moanno (Sap:) macanjo (N:) gulzigaard; meko, gek, makollo (Sap:) een gek; meten, metesl (Sap:) mete (Har en Hil:) mite (Asil:), zwart, metenno (Sap:) mitene (Asil:) metene (Har en Hil:) een awarte lucht, een donkere wolk ; poro (Asil:) poko (Hil:), geel, pdrole (Asil:) pékero (Hil:) etter, eigenlijk iets wat geel is; matea, oud, metwallo (Sap:) mawal (N:) grijsaard. Ja zelfs worden soms op dezelfde wijze van verba substantiva gevormd poraé (Sap: N:), plakken, pawratol (Sap: en N:) gom; ta (Sap: N:) glinsteren, met den frequentativen en den substantief- 1 Enkele veréa eindigen in de dialecten van Saparma en Neesalacet ook op lo, zooals o. a, pailo, roeijen en ¢éalalo of tarcelo, zetten, plaatsen, doch ik vermoed dat dit niet de grondvorm is, doch eene Geliedende wife. — Positive zekerheid heb ik evenwel omtrent dit punt nog niet. 16 vorm #no, tta—itanno (Sap:) bliksem ; 4ada (Sap:, N:, Har:, Hil:, Asil:), dragen (aan een stok op den schonder) 4akalaxno (Sap:) hahalanjo (N:) hahkdlano (H:) hahdlane (Asil: Hil:) een draag- stok, een juk; Aacnno (Sap:) Aawnjo (N:)- stank, reuk, van haw rieken. Ook worden sxdstantiva van verba gevormd door ’t praefix maa (Sap: N: Har:), maka (Asil: Hil:). Biv. van waka of djaga oppassen, maawakal (Sap: N:) maadjage (Har:) makadjaga (Asil: Hil:) oppasser; van aroli (Sap:) alors (N: Har:) bedienen, maarolm (Sap) maalori (Har:) bediende; van néne, drinken. maanine drinker, enz. enz. Ook in "t Toawm- baslesch komt maka voor met dezelide kracht. ’t Geslacht wordt in de bahasa evenmin uitgedrukt als in andere Oostersche talen. Alleen wanneer het zelfstandig naam - woord van dien aard is, dat °t zoowel van mannelijke als van vrouwelijke voorwerpen gebezigd kan worden, bedient men zich ter nadere onderscheiding van de woorden manawal (Sap: en N:), malona (Har: Hil:) malana (Asil:), die man en pepinal, lear tol (Sap: en N:) mahina (Har: Hil: Asil:), die wrouw beteeke- kenen, evenals zulks in ’t Maleisch met Jaki-lakt en peram= pewas of in *t Makassaarsch met da@ranne en bainne het geval is. Ana manawal, malona of malana beteekent dus ces zoon, ana pepinal, lecetol of mahina, eene dochter. Ter onderschei- ding van ’t geslacht bij dieren bezigt men eveneens deze woor- den, kerbaw manawal enz., een stier, kerbaw pepinal of ma- hina, eene koe, hetgeen dus verschilt met ’t Maleisch of Ma— kassaarsch in welke talen speciale woorden als djantan, beténa, gana en Jaki het geslacht bij dieren aanduiden. De eenige exceptie op dezen regel, die mij bekend is, is maxe-tearallo (Sap:) dat een Aaan beteekent van mane, een vogel of kip en ¢erallo, een hanekam. Het getal der zelfstandige naamwoorden wordt in den regel niet aangeduid en moet uit *t verband blijken. Er bestaat evenwel, "t geen in weinig talen van den Indischen Archipel het geval is, in de bahasa tanah een bepaalde pluralisvorm '. In de dialecten van Saparewa en Nosalact wordt deze uitge- drukt door 0, in die van Hareke, Asilele en Hila door a achter ’t substantief te voegen. ' In ’t Alfcersch van Boerce bestaat volgens den heer Wilken ook eet pluralisvorm met ro bijv. site, nétaro. ‘ 17 Saparea en Nesalact. Hareke, Asiloele, Hila. Singularis. Pluralis. Singularis. Pluralis. Latodl of Lacel late... 22 eee ee lates, (koning). . . latceo of lamo. | lema......... lomaa, lemal (huis). . lmao. pete: (Asil: Hil:) of pote: (Har:) potel (dag) . . potas. peteea of potes. ana (kind)... anao ANA ss + ee eo oe oe BNA. Wij merken op dat, waar in ’t dialect van Saparcea ’t sub- stantief in ’t enkelvoud op eene 7? eindigt, deze letter in den pluralisvorm wegvalt. De substantiva in ’t dialect van Sapa- roa, die in den singularis op 2so en J/o eindigen, werpen in den pluralis eene of ? weg en eindigen dus op zo en lo, wat dan niet, zooals in ’t enkelvoud or¢ maar eenigzins lang wordt uitgesproken: /aldnno (Sing:) weg, daland (Plur:); arénno (kain) aroend (Plur:). In de dialecten van Hareke, Asilele en Hila verandert dit no of nein na; laiano (Sing:) lalana (Plur:) lalane (Sing: Hil: en Asil:) /alana (Plur.) Wil men bepaaldelijk een singularis aanduiden, dan voegt men achter ’*t substantief ecn der woordjes sane (Sap:), sai (N°), sa (Har: Hil: en Asil:), die cen beteekenen, late sane, late sai een koning enz. De zelfstandige naamwoorden zijn niet onderhevig aan de- clinatie, en de naamval wordt aangeduid df door de plaats * dic het woord in den zin inneemt of door voorzetsels. Het subject staat steeds véér het werkwoord bijv: epe-i-ane pela (N:) mijnheer heeft reeds gegeten. latee-ni (na-t)-see (Sap:) de koning wil of zal drinken, enz. De genitivus wordt uitgedrukt door het woord, dat den eigenaar aanduidt, onmiddelijk te laten volgen op datgene wat de bezitting te kennen geeft. Bij de vorming van zamen- gestelde substantiva op dergelijke wijze, hebben wij boven ge- zien, dat de bahasa eene uitzondering maakt op andere talen van den Indischen Archipel. Doch in dat geval moeten der- gelijke woorden beschouwd worden als ééne zamengestelde uit- drukking en niet meer als ¢wee substantiva, die tot elkander in betrekking staan, hetgeen trouwens duidelijk blijkt, daar ‘slechts het laatste woord den substantiefvorm sso of Uo aan- neemt, bijv.: wael-matanno, mata-waello (Sap:); zie Loven. Wil men evenwel bepaaldelijk een genitief aanduiden, dan 4de Voxer. I, 9 18 wordt de algemeene regel gevolgd ; dema , lated (Sap: en N:) lema kémare (Hil:), het huis van den vorst; siatasera lama (Har:) matancle Joma (Asil:), de deur van het huis. Dik- wijls ook duidt men den tweeden naamval aan door sich, van het bezittelijk voornaamwoord te bedienen, bijv. : lata-us-lama, het huis van den vorst df de vorst zijn huis. Dergelijke wijze van uitdrukken wordt in de bahasa steeds gebezigd waar men zich in ’t Maleisch van ’t woord pesje of in *t Makassaarsch van patanss zou bedienen. De derde naamval wordt aangedaid door het voorsetsel wate, waowe (Sap: en N:) waw (Hil:) wake (Asil:) waa (Har:) dat de strekking der handeling te kennen geeft, biv.: ale-o-taé habar wae poe latel (Sap:) ale-o-pee habar wacwe epe lal (N:) ale-a-lope hdbare waa wpe late (Har:) ale-a- hala hdbare wae cepoka (Hil:) ale-a-hala hdbere wake ope late (Asil:), ,breng die tijding aan den vorst.” De vierde naamval volgt onmiddelijk op het verbum en staat, zooals wij uit het bovenstaand voorbeeld zien kunnen, steeds voor den dativus. De vocatief heeft steeds een tusschenwerpsel voor zich: He! latel (Sap: N:) Ae! late (Asil:) he! ebeka (Har:) hé! epeka (Hil:) O! vorst. Eigenlijke lidwoorden komen in de ,,bahasa tanah” der Am- bonsche eilanden evenmin voor als in het Maleisch, Men zou evenwel ’t aanwijzend voornaamwoord é¢ine (Sap:), sae (N:) eté (Har:) andé (Asil:) ma (Hil:), deze, dit, als depalend lid- woord kunnen bezigen. Zoo zou ook ’t telwoord eas, sane (Sap: N:) sa, sane (Har:) sa (Asil: Hil:) és, als onbepalend lidwoord gebraikt kunnen worden. Evenwel geldt als regel, dat de substantiva zonder artikels gebruikt worden. De adjectiva zijn in den regel oorspronkelijke woorden. In de dialecten van Saparca en Neescelacet eindigen zij dikwijls op #2. De ecenige afgeleide vorm van bijvoegelijke naamwoorden, die mij bekend is, is die met het praefix ¢aw (Sap:) aw@(N:) taka, ta (H: Asil:) ¢ee (Hil:), dat, evenals ’*t Makassaarsche en Bo- 1 Eigenlijk zou dit moeten zijn /emal of remal-late. Voor de eupho- nie, ni. om niet tweemaal denzelfden medeklinker te hooren, wordt eene ? w elaten. Veelvuldig sijn de gevallen in de landtaal, vooral in de © , dat n 1 ter wille van de welluidendheid soms zelfs grammaticale t. 19 gineesche ¢a als privans fungeert tahaisine (Asil:) ¢eeisi (Hil:) taisini (Har:), mager, eigenlijk zonder vieesch; tacmost (Sap:) aamost (N:) tapasomi (Asil: Har;) deepasomi (Hil:) onde- schaamd enz. Het adjectief wordt geplaatst achter het zelfstandig naam- woord, dat het bepaalt. Is het adjectief praedicaat, dan wordt e (Sap: N: Har?) of @ (Asil: Hil:) tusschen geschoven, wat dan de kracht heeft van ons koppelwoord 7s, lalanno-e-m@ara (Sap:), lalanjo-e-aara (N:), (dlane-a-makala (Asil:) of a-maala (Hil:) de weg is glib- berig. In ’t dialect van Harekce wordt deze e ook dikwils in dit geval achter ’t adjectief gezet, vooral wanneer dit op een vocaal eindigt, bijv. é/ano traé, de weg 8 groot. Waarschijnlijk is deze ¢ eene verkorting van ewehe, zijn. De adjectiva zijn niet onderhevig aan verbuiging of veran- dering. Grammatikale vormen om de trappen van vergelijking in de landtaal uit te drukken, bestaan niet. Om den vergelij- kenden trap te vormen, maakt men gebruik van ’t Maleische debeh.... lebe élake (Asil:) lebe clae (Hil :) debe-hehela (Sap: N:) lebe iva (Har:) grooter. Achter den comparatief volgt dan het woordje fee (Sap: N: Hil:), here (Har:), hele (Asil:) ons dan. De superlatief wordt in de dialecten van Asilele en Hile uitgedrukt door achter den vergelijkenden trap te voegen het woordje Jatne, dat keer of maal beteekent en in de dialecten van Saparwa, Nesalawt en Hareke door toevoeging van dew, dat de kracht heeft van andermaal, nog eens (van dit woordje komt met den transitiven vorm e Jee, herkalen) bijv. debe lake Jaine (Asil:) lebe ira lee (Har:) het grootste of eigenlijk nog cenmaal grooter. VOORNAAMWOORDEN. De persoonlijke voornaamwoorden zijn: hae (Sap:) jaw (N:) aw (Har, Hil, Asil:) ik; ale (Sap: N: Har: Hil: Asil:) gij; ide (Sap: N: Hil:) are (Har:) als (Asil:) Aaj of zi; ami (Sap: Har: Hil: Asil:) yams (N:) wy (zonder den aangesprokene) ; i¢o (Sap: en N:) ite (Har: Hil: Asil:) wij (met den aangesprokenc); ims (Sap: N: Har: Hil: Asil:) gijd:; sile (Sap: N: Hil:) sire (Har:) sing (Asil:) a4: 9% 20 Vroeger schijnt em of ema en nict ale de singularis van ims te zijn geweest, ten minste ’t komt nog voor in enkele oude gedichten. Late peti-a-mane ! Jace mane tela? em Late peeti-a-lena § Jac lena tela em Nos: 1 drijven, hier in den zin van caren * met * langs het zeestrand loopen. Als gij, blanke koning, over zee gaat Dan vaar ik met u; Als gij, blanke koning, langs het zeestrand loopt Dan loop ik met u mede. of met andere woorden: ,,[k zal den Hollander volgen en ge- trouw zijn te land en ter zee.” Dat wij hier bepaaldelijk met cen singudaris en niet met een pluralis majestatis of eene verbastering van tm te doen hebben, zooals het geval zou kunnen zijn, blijkt duidelijk uit het gebruik van ’t enkelvoudig hulppronomen a@ véér de verba lena en mane. Behalve de bovengenoemde op zich zelve staande prono— mina zijn er evenwel nog andere, die wij Aulppronomina zouden noemen. Deze zijn wa, o, & (Sing:) a, #, si (Plur:) (Sap: en N:) @, a, 7 (Sing:), mi, i, si (Plur:) (Hil: en Asil:) @, a, § (Sing:) ma, mi, s+ (Plur:) (Har:). In den eersten of twceden naamval worden deze hulppronomina nimmer afzonderlijk ge- bruikt, doch in den 84en of 4den wel. Zoo zegt men bijv. even goed aw-je-ce-lepa wae-t als ae- se-ce-lepa wac-tle (Hil:), ik zal met hem spreken, zoo ook even goed ale-a-heha-i leot als ale-a-heha-ile leoi (Hil:), roep hem hier. Naar ’t mij voorkomt zijn deze hulppronomina niets anders dan verkorte vormen. Dat zij soms te zamen met de eigen- lijke persoonlijke voornaamwoorden gebrnikt worden, dient al- lecn tot nadere versterking. De bezittelujke voornaamwoorden 21)n: @ (Sap: N: Hil: Hars) #e (Asil:) myn; moa (Sap: N: Har: Hil: Asil:) uw; ni (Sap: N: Har: Hil: Asil:) zijn, haar; ma (Sap: N: Har: Hil: Asil:) oms (zonder den aangespro- kene); 21 ko (Sap: N:) da (Har: Hil:) ra (Asil:) ons (met den aan- gesprokene) ; ms (Sap: N: Har: Hil: Asil:) wo; at (Sap: N: Har: Hil:) rz (Asil:) Aun. Van zaken wordt niet #3 maar aa gebruikt, in den pluralis ra, bijv. lema-na-matele. De bezittelijke voornaamwoorden staan nu eens vdéér, dan weder achzer de zelfstandige naam- woorden. Vaste regels zijn hiervoor niet te geven. In den regel wordt bij het bezittelijk ook nog het corresponderend persoon- lik voornaamwoord gevoegd tot versterking. hace of jace-ce-lateel, mijn koning ace-limake, mijn hand ale -me-lateluw i, S < ale-limame, uw__i,, F ile “Nie , Zin 4, s & ali-limani, ZIjn yy 3 ami ema- , ONZE 4, S g ami-ma- -lima, onze _,, 4 imi -mi- , uw e+, & imi-mi-lima, uw sy sile -si- , hun ,, sini-ri-lima, hun ,, ob of olo (Sap: N:) en ede (Har: Asil: Hil:) geeft aan de. bezittelijke voornaamwoorden eene zelfstandige beteekenis, bijv. hace—ceot of ceolo, het mijne, ale meeod of moo, het uwe, sile siol, het zijne enz. De vragende voornaamwoorden zijn se (Sap: N: Hil: Asils) seia (Har:) wie? en salio (Sap: N: Har:) sale (Hil: Asil:) wat? welk? ale sei of seia, wie zijt gij? ale-o—hehi sallo (Sap: en N:), ale-a—rié sallo (Har:), ale- a—reka sale (Hil:) ale-a—pakakdlié sale (Asil:) wat zoekt gij? lemal sallo, lama sale, welk huis? Van ses wordt het onbepaalde voornaamwoord alwie afgeleid, sei-seinno (Sap: en N:) manasia se (Asil: Hil:) ire seta (Har:). Botrekkelijke voornaamwoorden kent de Ambonees in zijne landtaal niet en hij voorziet door eene omschrijving in dit ge- mis, bijv. ,de hond, dien ik u gegeven heb” zal hij vertalen alsof er stond ,,de hond, sk heb hem u gegeven”’ asw-ac-ce-lope-t waa ale pela (Har:) enz. Ook in ’t Makassaarsch bestaat dit gebrek aan betrekkelijke voornaamwoorden (vergelijk Matthes: »Makassaarsche spraakkunst”, blz. 80). De aanwijzende voornaamwoorden zijn tine (Sap:) sue (N :) eté (Har:) aendé (Asil:) ma (il:) deze, dit en etimono, enans (Sap:) eimono (N:) e¢oo (Har:) neemani (Asil:) Ze (Hil:) die, dgt. Zij staan ackéer de zelfstandige naamwoorden, bijv. dema and (Asil:) dit huis; ¢etane de (Hil:), die landtong. | 22 Het wederkeerig voornaamwoord is aisa (Sap: N: Har:) isa (Hil:) késa (Asil:) zelf. Het wordt tusschen het persoonlijk en bezittelijk voornaamwoord in geplaatst, bijv. haw, jaw of aw- aisa- (Sap: N: Har:) ik zelf, ale-kisa-me (Asil:) gij zelf, sre-aisa-ns, hij zelf. VEBRBA. De verba zijn grootendeels stamwoorden en de bahasa is niet zoo uiterst rijk aan afgeleide vormen als andere talen van den Indischen Archipel. Evenwel ontbreken zij niet geheel en al, en in enkele gevallen worden door prae- of affixa verba ge- vormd. | *t Praefix pa', geeft aan werkwoorden eene causative be- teekenis, bijv.: #ele (Asil:) eZe (Hil:) ofo (Har:) staan, wordt pakele, paele en padlolo, doen staan. Zoo ook worden van ad« jectiva door toevoeging van pa causative verba gevormd bijv. maniea, schoon, zuiver Pamanisaé opruimen, Pamosié (Sap: en N:) ,,beschaamd maken” van mosi, beschaamd. In de dialec- ten van Saparwa en Nesalact heeft *t praefix @ dikwijls de kracht van pa. Misschien is ’t er ook wel eene verkorting van amata (Sap:) amaa (N:) pamata (Har:), dooden, van mata of maa, dood; atepa doen zitten, van ¢epa, zitten; aakia, kwaad doen, van ahia, kwaad; Ameo scherp doen zijn, slijpen, van moc, scherp; ja zelfs worden soms van substantiva door voor- voeging van @ verba gevormd, hoewel dit toch zeldzamer plaats vindt, bijv.: sdeea proppen, sluiten van dasa, prop, stop. Werkwoorden met frequentative beteekenis worden zeer dikwijls gevormd door reduplicatie bijv.: pae-pae (N: Har:) tee-téele (Asil: Hil:) stamelen, stotteren; kiri-kirt (Sap: N :) kittelen; tolo-tolo (N:) deka-leka (Har:) rota-rota (Asil :) kota- kota (Uil:) schctsen; asasasa (Sap:)ttuisteren. TA oO 1 Daar ’t prdtix pa in verscheidenc andere talen van den 1 Indischen Archipel dieyé om eene causative beteekenis aan de woorden te geven, is *t dus aagd omtrent de betcekenis of afleiding van dit praefix lets zekers te Avillen * vaststellen. Evenwel dient het vermelding, dat pama (waar- van pa éene verkorting zou kunnen zijn), in de meeste dialecten der-Am- bonsche landtaal en met name in ’t oude Hoamohelsch de beteekenis heeft van maken, doen zijn. 23 In enkele gevallen kunnen substantiva als werkwoorden fungeren, ten minste bij enkele verba, die een toestand te ken- nen geven, is dit het geval; bijv.: zwanger zijn haw of jaw- teha-@ (Sap: N:) aa-tia-kw (Asil: Hil:) ale-tia-me (Har:) ik of gij zijt zwanger van deka, tia, buik; haw-serekaa-o (Sap :) ik heb den hik of ik hik van serekaa, hik ; hace-amala-@ (Sap :) awe—letasele-kos (Asil :) ik heb dorst, enz. Dat een bijzondere vorm bestaat voor passive verba, zooals in ’t Maleisch en andere talen het geval is, is mij niet ge- bleken. Wil men bepaaldelijk een passief aanduiden, dan moet men dit doel door eene omechrijving bereiken. De transitive verba eindigen in den regel op e bijv.: pes (Sap: en N:) geven; Aafaé (Sap:) rangschikken, ordenen ; hanié iets verbergen (Sap:) ; Zikté (Sap:), rikiis (N:) trekken; loew% (Sap: en N:) opstapelen; dit (Sap:) schenken; sapit (Sap:) aantoonen. Er zijn evenwel ook uitzonderingen op dezen regel tawak (Sap: en N:) awat (Har:) komen; Astolo® (Sap:) Aiolo (N:) wéloé (Har:) opstaan, (bijv. van een stoel), Wederkeerende werkwoorden worden gevormd door plaatsing van ’t hulppronomen (waarover in een ander hoofdstuk is ge- handeld) achter ’t verbum Aaw-henié-c, tle-henié-i (Sap:) ik verschuil mij, hij verschuilt zich, enz. *t Werkwoord zelf ondergaat geen vervoeging of verandering, en toch bestaat er eene eigenaardige manier om de verschillende personen uit te drukken, nl, door tusschen de op zich zelve staande pronomina en ’t verbum de hulpvoornaamwoorden te voegen, zooals hieronder wordt aangeduid. PRAESENS, Asilele. Hila. Sap: N: Harcoekes. ace-ce- pahoi. | ace-ce- wahoi.| jace (N:) hace (S;:)-wa-lepa. | ace-ce- laleres. ale-a- , | ale-a- pahoi. ale -0- w | alea w« ali-i- ile-i- ile -i- , |irei- ami-mi- , | ami-mi- # ami “an # |ami-ma- # imi-i imi-i- # imi “ie y | imi-mi- , sini-si sile-si- «# sile “si o | sire-si- 2 ee” a Di net net —~Pbaad, enz. ik spreek, enz. ik beef, ens. Begint het werkwoord met een vocaal, dan wordt in den 24 eersten persoon, om der wille van de euphonie, de @ door # vervangen, bijv. @@—wot voor aa—e-ot (Har:) ‘k ga aw-wee ,, aw-w-ee (Asil:) aa-waka ,, aw—w-ahe (Har:) ik roei. Eveneens voor de welluidendheid ondergaat dikwijls in de dialecten van Asilele en Harwekew de aanvangsmedeklinker van ’t verbum in den 2° persoon enkel en meervoud en in den 8en persoon enkelvoud verandering ; zoo worden de ¢ en ¢ door en & vervangen, bijv. Harakes. Asilole. ace—e—toapa, ace——-sal ik roel. ale~a— kcepa. ale-a— rai f gij roeit. ire—i— kcepa. ali-i- rai {hij roeit. ‘ik ait — gij zit — hy at. imi-i- rai ] gijl. roeit. Wordt in plaats van een pronomen een substantief gebezigd, dan worden de hulppronomina van den 84e0 persoon eveneens gebruikt, bijv. data-t-lepa, de koning Ay spreekt; Jatwo (Sap: en N:) datea (Asil, Hil, Har,)-si-/epa, de koningen zt spreken. Even als zulks in vele andere talen van den Indischen Ar- chipel het geval is, wordt ook in de bahasa tanah bij het verbum nog het een of ander woord gevoegd, als men duidelijk te kennen wil geven van welken tijd sprake is. Zoo wordt het Perfectum gevormd door toevoeging van de woordjes sea, pea, pga, wsia, pela, welke de kracht hebben van *t Maleische sedah. Zij staan evenwel niet, zooals in “t Maleisch uber, maar achter ’t werkwoord, bijv.: haw-waesoli=peja of nea (Sap:) jac-wa-seesece-pela of nea (N:) | ik heb gebaad. ace-ce-wahoi-cesia (Hil :) ire-i-oi-pela (Har :) ves ali-i-kece pea (Asil :) hij is gegaan, In ’t dialect van Haereke wordt ook soms ’t woordje pe- laja gebezigd, wat nog sterker dan peda een verleden tijd schijnt uit te drukxen. Het /uturum wordt gevormd door plaatsing van de woordjes na (Sap: en N:) ia (Har:) je (Hil:) en dake (Asil:) vdér ’*t werkwoord, bijv. 25 ace-ia-ce=hoka § (Har:) ik zal vertrekken. acw-je-w@-wahoi (Hil:) ). ac-lake-ce-pahoi (Asil:) tit zal baden. In de dialecten van Sapar@a en Nesalact heeft men op te merken dat 2a zamengetrokken wordt met de hulppronomina a,0,3 en a bijv.: Saparaa. Nasalact, hosa-na-soli voor na-wa-soli Jace-na-scescec voor Da- Wass. ale-no- ,, 4,» Da-0- ,, ale-no= ,, 4, D&O- ,, illeenie ,, 4, Dale ,, amicnae , », Daea- ,, enz. imi-ni- , ,, Daei= ,, sili-naesi-soli _ ‘ -- —— ik zal baden, enz. Qok wordt soms in de dialecten van Saparwa en Nosa- baat tot versterking van “t futurum nog ’t woordje mister bijgevoegd, hetgeen waarschijnlijk ’t Maleische mis# is. haw—mister—na~hoka ON. y jaco-mister-na-hoka ik moet of zal vertrekken. *t Verdient semidiog dat als twee verba, die tot elkander in verband staan, op elkander volgen, of waar wij in ’t Hol- landsch om te zouden bezigen, dit s@ herhaald dient te worden wik ga binnen om te slapen”, jaw—na—nase sa—moowre (dial. N:) In den Imperatious bezigt men ’t werkwoord in den gronde vorm met eenvoudige voorvoeging van ale (singularis) en im (pluralis) tot nadere versterking. ale soli (Sap:) ale pakot (Asil:) baad of baad gij, ale ot (Har:) ga. De Vetatief wordt gevormd door de woordjes esa, esae, tesa, teha (Sap: en N:) ole (Asil:) e&e Hil: en (Har:) die de kracht hebben van ’t Maleische djangan of *t Makassaarsche téya of éyang, bijv. esae lawa, ehe lawa, ole lawa, loop niet weg. "t Verleden deelwoord wordt in den regel gevormd door toevoe- ging van was aan “t werkwoord, bijv. watkart, omgekeerd; wathadt gescheurd ; wathoha, uitgetrokken (Sap: Har: en N:) van hari, hahi, hohe; watnisaé, uitgetrokken, wathérake gee 26 pend (Asil: Hil:) van nisaé, hérake. Leer dikwijls als de aan- vangsconsonant van *t verbum eene ¢ is wordt ’t verleden deel- -woord gevormd door voorvoeging van t@, ta, te, wat dan de kracht heeft van “t Maleische er of van ¢a in ’t Ambonsch- Maleisch, of liever door reduplicatie der eerste syllabe, bijv. : tetepa, gezeten, tetewa, geweten, ¢atene geroost zijn, enz. *t Heeft evenwel niet uitsluitend plaats als ’t verbum met een ¢ begint, ook in enkele andere gevallen treffen wij reduplicatie der eerste syllabe aan, bijv.: Jalata, afgebroken, van /ata, af. breken (Asil:) 2a” sasasa@ (Har:) ,,gerookte visch’”’ van sasa, rooken. | | Voor ’t tegenwoordig deelwoord bestaat geen bepaalde vorm. Wil men dus zeggen ,,de koning is slapende”, dan zal men moeten vertalen alsof er stond ,,de koning slaapt” Jata—i—tele (Asil:), of anders tot eene ‘omschrijving zijn toevlugt moeten nemen, bijv. apa-i-wehke-t-matere of wepe-t-weke-ane-jo (Sap:) ,mijnheer is, hij slaapt” of ,,mijnheer is, hij eet.” De vragende wys wordt evenmin door een bijzonderen vorm aangeduid en moet alleen blijken uit den toon van den spreker zoodat: @pa mataena-t—mono (Sap:) zoowel beteekenen kan ,,is de njora er?” als ,,de njora is er.” THELWOOBDEN. De hoofdgetallen zijn sane, eas (Sap: N:), sa, sane (Har:), sa (Asil: Hil:) één; Zewa (Sap: Asil: Hil:), rawa (N: Har:) twee; tole, tore (Sap:), ore (N:) tore (Har:) ¢ele (Asil: Hil:), drie; Aaa (Sap: N: Har:), a¢@ (Asil: Hil:) vier ; Zéma (Sap: Asil: Hil:), rima (N: Har:) vijf; oo (Sap: N: Har:), nena (Asil: Hil:) zes; Ait (Sap: N: Har:), éé@ (Asil: Hil:) zeven; wale (Sap: Hil: Asil:), ware (N: en Har:) acht'; stwa (Sap: N: Har: Asil: Hil:) negen; hasane, hetwsane (Sap:), hawsas (N:), hasa, hesane (Har:), hesa (Asil: Hil:) tien; Awsalane (Sap:) hecsailanjo (N:), hasat dlae (Har:), hosa ane (Asil: Hil:) elf; hoesa-la-loewa (Sap:), hoeoesai-la-roowa (N:), hasalewa (Asil: Hil:), Aesat-la-rawa (Har:), twaalf; hesa-la-tole (Sap:), 1 Vooral in de telwoorden zien wij sterke overeenkomst tusschen de Am- bonsche landtaal en de dialecten der Samoa en Toxga eilanden. 27 hecsat-la-orcee (N:) hesai-la-tore (Har:), hosa-la-tele (Asil: Hil:) dertien enz.; hate Jawa (Sap: Asil: Hil:), haw rewa (N:), Awte rewa (Har:) twintig; kote lewa lane (Sap:), hearawalanjo (N:), hatw rewa élae (Har:), hate lewa dlane (Asil: Hil:) een en twintig; hate tole (Sap :), haw ore (N :); hetore of hete torw (Har:), hete tele (Asil: Hil:) dertig enz.; @tonno (Sap:). wtonjo (N:), atanele (Har :), etene (Asil : Hil:) honderd of liever een honderdtal wegens den substantief- vorm #n0, jo, ne; w@tonno ela lewa (Sap:) etonjo la rewa (N :), atonele rewa (Har:), etane elawa (Asil: Hil:) honderd en twee; oetoenni-loewa (Sap: N:), etn rewa (Har:), &tena dewa (Asil: Hil:) twee honderd ; dihaenno (Sap :) Uuheenjo (N:), éeeate (Hil: Asil:), @satele (Har:) duizend; Jalanno (Sap), dalanjo (N:), rthanele (Har:), wsate-hwsa (Asil: Hil:) tien- duizend ; te¢inno (Sap:), tetinjo (N:), kétine (Har:) sate ceteene (Asil: Hil:) honderdduizend. Jnma, vijf, beteekent oorspronkelijk and en is zeker zoo genoemd naar het aantal vingers der hand. In ’t Makassaarsch en Beegineesch is zulks trouwens ook het geval. Van feie, tien, wordt met den substantiefvorm gevormd heetoenno (Sap:), l@enjo (N:), Acetone (Asil: Hil:) hé&t@ele (Har:) een troep, een viugt bijv. van vogels manw hetenno. Het telwoord staat niet zooals in ’t Maleisch véér, maar achter het zelfstandig naamwoord: Jatwo lewa (Sap:), latwa rawa (Har:) lemaa tele (Asil:). ' Evenals in vele talen, zoowel van den Indischen Archipel (’t Javaansch, Maleisch, Makassaarsch enz.) als van andere streken, worden ook in de ,,bahasa tanah” bij ’t optellen van dieren of stoffelijke voorwerpen verschillende woordjes gebruikt, die overeenkomst hebben met ons stwks en welke dienen om den aard der getelde voorwerpen nader aan te duiden. De voornaamste dier woordjes zijn ina (’t Mal: thor); hata, hace, steen (’t Mal: date of bidji); Aawa, vrucht, (’t Mal: dewah) en daw, blad (’t Mal: dawn), Zij worden geplaatst tusschen den naam van ’t voorwerp en ’t telwoord in. Kerbaw—ina—ni-siwa (Sap: en N:) kerbaw—ina—re-siwa (Asil: Hil:) negen runderen; asa—ina—re-tele (Asil: Hil:) drie hon- den. Bij ’t optelien van visschen wordt evenwel niet iza@ maar hates gebruikt tan—hate-i-tore (Har:) drie visschen. Pelor— haiew—ra—tele (Asil: Hil:) drie kogels. Kaela—hawa-re-ata (Asil :) vier pisangs ; s@rato—law~i-haa vier brieven (Har :) s@rate— 28 lam-re—tele dre brieven (Asil:}. Men merke op dat ’t zelf- atandig naamwoord zyn singularisvorm behondt. De vermenizeuldiends telwoorden wordeu gevormd met dai (Sap:), fawas (N:), deine (Asi: Hil), waiai, laini (Har:); lat tors (Sap:), Aswat ora (N:) driemaal, latee tele (Asil: Hil:); waint of fains moo (Har:) zesniaal. Een bijsondere vorm voor rasgschikkende lelwoorden, zooals in ’t Maleisch met fa of in *t Makassaarsch met maka, ka be~- staat in de bahasa niet. Alieen is er een byzonder woord voor ye eerste” ated (Ast: Hi), lo¢emino (Sap: N: Har:) eigenlijk de voorete. Kvenmin weet de Ambonces door eenvoudige vormverande- tring gedruées yeéadles te vormen. De 4delfé beteekent ahatsl (Sap: en N:), 4uaéid (Har:), diene (Asii:), léine (Hil:). Wil hij kleine onderdeecen aanduiden, dan neemt hy xyn toevlugt tot eene omschrijving en bedient sich dan van de woorden Avia, Aaa (Sap: N: Har: Hil), sama (Sap: Asil: Har: N:), Zama (til) dic svovew, spliylem of verdeetem beteckenen, bijv. dala Avia cima, een vijide van cen steen of eigenljk ,een steen in Vijven yextoofd”, iaa—stumu—Jea (Har), een vierde van een visch of lever , eeu visca in vieren gedeeld” enz, Oubcpaalde teiwoorden aya oa. a.: lepur reel (Sap: N: Har: Asal: thil:) Zoo (Sap: Har: N:) peapea (Ast!:) asst (Hil:) ellen, it fuy wordt evenwel munmer gonder "t bezittelyk voornaam- wourd ala aanbechtsel gedesigd, bijv. faremao deoroz (Sap:), alle lhutavn, goo ook gasi—Jouma (Sap: Har:) wij allen, imi—dcomr gij - wllon (Saas thar: Ns) séde—dousi (Sap: N32) ssre—foost (Har:) zi) wllin, eb wages ch eed 18 dit evepwel niet het geval, smi fed Qed, BY allen ens. PII WOORDE N. li Lywourden au Of oorspronkeljke, of afgeleide. Hoe de luuiol. gevutmd worden zal voldoeude wit het onderstaande blyheu. Kywourdes van tid aiju kuadine, niniaa (Sap:) amanae, amacna }y Bhudicw (tLar:), watede (Asi':), ada/de (Hil:), heden, (Sap: Ns Har: Hiiz) denapefar (Asi':) giste- (Sap: N:) Jenapefae-renwe (Asi: Hil:) 29 eergisteren — kakas (Sap:) kina (N:) ewa-awai (Har:) ral (Asil:) Aika, kawa (Hil:) morgen — poteo-rewa, petea lewa overmorgen en zoo vervolgens potw@o~tore enz. — kai-halemeri (Sap: N: Har:) en kakoi halemeli naderhand — herawai (N:) kelewat (Sap:) manaati of manahatii (Har:) zoo even — kdwae (Har:) kaw—-kacw (Hil:) potehdlia (Asil:) kina (Sap: N:) *s morgens — ’s middags, lewawata (Sap:) lepatai (N:) alawata (Har: Asil: Hil:) in de laatste twee dialecten drukken de woorden leamata-rite en leamata—Mie nog beter het begrip van mid- dag uit — ’savonds poopopoo (Sap:) popopoé (N:) alamasa (Har:) pos—pos (Hil: Asil:) — van pote! (Sap:) pow! (N:) pote (Har:) pete (Asil: Hil:) dag wordt gevormd pote—potao (Sap:) pow- powo (N:) pote-potea (Har:) en pete-petewa (Asil: en Hil:) dagelijks — van zalol (Sap: en N:) nalo (Har:) male (Asil: en Hil:) jaar komt nalo—natoo, nalo-naloa en nale-nalea jaarlijks. Op de plaats hebben betrekking: heetine, hejeke (Sap:) heesne (N:) ge (Asil:) waalé (Hil:) waat?, waaténe (Har:) hier — henama, heinama (Sap: N:) waatoo, heeto (Har:) wise (Asil: Hil.) daar — kale (Sap: N: Har: Asil: Hil:) ginds, vooral in zamenstellingen, bijv. Aalemert daarachter, dale sawa (Har:) daar ginds in zee, — mas (Sap: N: Har: Hil:), maa (Asil:) hierheen — heetimono (Sap), heeimono (N:), waatand (Har:) waamd (Hil:) maise (Asil) daar- heen — hione (Sap:) swone (N:) wao, waone (Hil: Har:) napaa (Asil:) waarheen — (Wij vestigen even de aandacht op de vor- ming van bijwoorden door zamenstelling met de aanwijzende voornaamwoorden tine, ine, etimono, eimono, evenals zulks bijv. in *t Makassaarsch met anjdjo en antoe ’t geval is.) Uiterst talrijk zijn de voorbeelden van vorming van bijwoorden van plaats, door middel van de voorzetsels hee, here, ,,van uit” (’t Mal. deri) loto, dete ,,in, te” bijv.: Aeeracemas (Har:) ,,van uit zee herwaarts” heeria’ van de landkant en Jotomina (Sap:) lete- mena (Asil: Hil:), ,,van voren” — Jlotokaka (Sap:) letehaha (Asil: en Hil:) ,,van boven, bovenop.” Voorbeelden van bywoorden van hoedanigheid en van verschil- Lenden aard zijn; —,,hoedanig, op welke wijze” (’t Mal. bagi- mana) amaone (Sap: N:), akad (Har:), akela (Asil:) mela (Hil:); te vergeefs” dalaz (Sap: N:) parasadja, partjama (Har: Hil: Asil:); niet, geenszins” taw, tawa, (Sap:) aw (N:) éa, taka (Asil: Har) tee (Hil:); ,,waarom” omela (Sap: N:), mamela (Har: Hil:) mane akela (Asil) enz. Soms treft men reduplicatie aan in biywoordelijke uitdruk- 30 kingen, evenals zulks in andere talen van den Archipel het geval is, bijv.: ¢afeli-tafel (Asil:), at@é-akeé (Har:) ,,waarlijk, inderdaad” enz. De bijwoorden van tijd staan in den regel odér het werkwoord, of liever nog men begint er den zin mede, bijv.: poteo-lewa haw-xa-lawae mono amanno (Sap:) ,,ik zal overmorgen in de negorij komen” — atola-le ac-je-w-sai lawkaha (Hil:) ,,ik zal heden nacht naar zee gaan.” De bijwoorden van plaats staan in den regel ackier ’t werk- woord ale-oi-mas, kom hierheen (Hil:) ale-02-waone (Hil:) waar gaat gij heen? enz. enz. VOOBSZETSELS. Evenals zulks in *t Makassaarsch met het voorzetsel rs en in *t Alfoersch der Minahasa met sija en scifoe het geval is, wordt ook in de dialecten der Ambonsche landtaal het voorzetsel Ace (Sap: N:), Acre (Har:), dele (Asil: Hil:) gebezigd, om, soowel eene beweging vax ecne plaats als eene rust op eene plaats uit te drukken. In ’t eerste geval wordt dit hee echter gelden afzonderljk gebezigd; doch steeds in verbinding met eon der woondjes ria, landzijde; dew, zeezijde; oko, beneden; Aaka, boven; Aele, ginds ete., al naar gelang van de ligging der plaats waar wen zich bevindt ten opzigte van de plaats, waarvan de beweging uitgaat, bijv.: Aeleria zaamgetrokken tot Aelia; Avchoho; Acrehale of kehkale, als de plaats, waar men zich bevindt ver verwijderd is, enz. Ook komt dee voor in de be- tuskenia van aaayaaade, wegens. Dat kee gebruikt wordt na vorgelghingen en dan de Kracht heeft van ons daz of ’t Ma- luisuhe dvd is reeds vermeld toen wij over de trappen van ver- yvlybing der adjectiva bhandelden. Wone beweging aaar eene plaats wordt op verschillende wij- ecu witgedrukt, lao de dialecten van Saparcea, Nossalacet en Marwhi door de woordjes aw, ver (als subst: zee) en dale, plude, bijve: sae-wacviedale damal of law Nesalae ,,ik zal waut huts of nawe Nesalacet gaan’ In de dialecten van Ha- yuk vu thie words dit daa dikwijls verkort tot de, terwijl van Asilwlw dit d@ weder met wijziging van den mede- 31 klinker tot da verbasterd wordt, bijv.: Jate-jet-oi la Bore (dial. Hila), ,,de vorst zal naar Boros gaan” Jate:-lake-i-kew da Bere (dial. Asil:) Verder duiden doto (dial. Sap: N:), lete (dial. Har: Hil:). naise (dial. Asil) eveneens eene beweging naar eene plaats aan, hoe- wel dete en doto toch ook soms weder een zijn of vertoeven op eene plaats te kennen kunnen geven, zoodat ete hena z200~ wel beteekenen kan im als naar de negorij, hetgeen uit den zin blijken moet. —- In de dialecten van Saparea en Neesa- lact wordt ook veelvuldig wat gebezigd, watria naar het strand, watlaw naar zee, watkale daarheen, enz. V6ér een complement van indirect object of derden naamval bezigt men het voorzetsel wa, waowe (Sap: (N:), wae (Hil:) wake (Asil:), waa (Har:), ook wordt het soms gebruikt om de betrekking aan te duiden, waarin de eene persoon tot den anderen staat zoo als o. a. in de bekende pantoen siwa lesi wae latewa jea enz. (zie mijn werk ,,Ambon en de Oelidsers”’ blz. 109). Het woordje sala heeft in alle dialecten de beteekenis van tot aan of tot toe en komt dus overeen met ’t Maleische sampe ; waeljo kala makana xala ale aw bole-o-sesee (N:) ,,er is een sterke stroom of Jdandjir in de rivier, zoodat gij niet baden kunt”; ale-a-pape: nala kika ,,wacht tot morgen” (Hil:), VOEBEGWOOBDEN. Voegwoorden zijn in vroegere tijden in de Ambonsche land- taal meer in gebruik geweest dan tegenwoordig. Thans zijn zij bijna alle door Maleische verdrongen. Dergelijke in onbruik geraakte voegwoorden, die nog wel eens in oude gedichten worden sangetroffen, zijn: zapo, indien, pata (Sap:) sake (Asil:) opdat niet, aisapa, mits enz. De Maleische voegwoorden in de bahasa ’t meest in gebruik zijn, 0. a. sebad, halow, sopaja enz. °t Voegwoord, mo (Sap: N:) go (Har: Asil Hil:) maar, doch, wordt nog heden gebezigd. Ook de regtstreeks verbin- dende voegwoorden ke (Sap: N: Har:) p(fJz (Asil: Hil:) of en tewa (Sap:), ela (N:), tela (Hil:), dake (Asil:), Aera (Har:) tevens, em komen nog voor. In de oude pantens vindt men in *t dialect van Nesalawt ook tela voor ela, Ook wordt 82 in de pantoens nog in alle dialecten ra gebezigd voor ex, welk ra oorspronkelijk in ’t dialect van Hoamohel tehuis behoorde. INTERIJECTIES. De voornaamste interjecties zijn sio/ ach! uitroep van smart of medelijden; dit ook wel verbonden met ’t woordje soxa tot nadere versterking eiokona/, ’t heeft dan de kracht van ’t Ma- leische kasian! Hel o! gebezigd bij ’t aanspreken van iemand he! late? o! vorst. Io, helo (Sap: N:) ole (Har:) poo (Hil: Asil:) ja! als ant- woord van een aangeroepene bijv.: ofe/ apa (Har:) ja! ‘mijn. heer, soms zaamgetrokken tot dlap. 0é beteekent eveneens ja! doch dit is eene minder beleefde wijze van antwoorden en wordt alleen tusschen minderen ge- bezigd. Over de woordvoeging is reeds het noodzakelijkste medege- deeld bij de behandeling der rededeelen. Ik geef hier evenwel nog eenige vertalingen in de verschillende dialecten van een- voudige volzinnen uit het dagelijksch leven, opdat de woord- schikking daaruit nog nader blijke. De eerste kolom is Am- bonsch-Maleisch, dat evenwel geen nadere verklaring behoeft, en, desnoods na raadpleging van mijn ,, Vocabularium van Ambonsche- Maleisch’’, gemakkelijk verstaan zal worden. 33 "O78 -sue-aef quqos ‘a8 ~su-eoef offoum 09] ‘ofueierm 9a0ly BBY videos ofutroy ofury dByiea ofuroy ofure ‘eyrem rury *[eidar-a ayoT-I8 “BBM UDMsSOp [ey 07188 [eH *UBM} OMO -BM [BY 9QU}-vM-Ove ZO1188 gid-e —SOulsoy Teul 10-0, *(T@MB} “I,) ve@mulsoy ove g {08 OTY "PFOD[OSOAT "e(9) 81 -BUI8-Gvy quqos ‘908 -BU-GBY OT[AVAi 997 “OUUDIIM 9OIY ‘easy wid “OJ OUUITIOY OUUTY ¢ Uyiva ouuryey OUDIG ‘B]I@M IUTY *Terdo] “O-Ovy OYO]-18-v} TW -0} “‘uDsOp [eT Z°O1188 [FH ‘UBMO} CBA [ey veyx—eM~coeyy 2 °[[88 osod (eyofey) oulozoy TeOr-10-91V *(cor0d 24) oyjedeg ouy gie8 oT “‘paoundns *(eoidesiz) cogored “ov qeqos ‘oulu-w» 81-8 OjovM odory e ‘OIOULJUIM VOY “BBY vided oULI9Y S[OULY gB1IM BiddI oULIDY Q[oule “BIIM IUIY "wlduy-d Oyolels UNMSOP [BH d°r8s [PH "UBMD} SUM [BY THOM-D-DY ZOT[8S - euod vem 10-0[V ‘OUpOT DY {vies oTy *DYSOAD ET *09] 9880] Qeqos DUI-D -of-coe ova odory ‘ayeUEyes Dyooy "ByU eidal ouljaq Ys-ly goods out] -OY OUIG ‘BIT D1-1V *eido] “0 OY9]-1s-vTISMULUL OTB] sua UH 29188 [8H “UTM D} DUM [BY VpBy-D-oy ¢ 978s Budd 9[eM Iv] oly ‘OUT OY d8 OV OnH “OHO 198 -B}9] BUBIBY DUlU-0 -948[-He [vm odo'y "O[OUBVU DOD ‘uy8 eideor eul[9y Bs-1Y¥ gBUly oul] “9 alu ‘UI D1-TY “etd uy-0¥ B[VJe1S-vL1saUVUL ‘UT “oy sem OfO4 [VY 29188 [8H "UBMD} Dy VA [VY Bl By-0-DY 3 °[88 vue of Bul Doy-21V ‘OOsy OY d108 OTY ‘OOUSy "BBY BJoq BUBIVyY WOU vjoq avd safe wey 4, ‘ojuid day, -s1denx qedure uoyod DBS jesiey efuad uoyod }E6s udaraq uup uoyod edeseg “sus U0U -od vfuad vjaq JUBqe} Susio ‘uosop [Bp gvde vieylog "UBM? Jed ]8] Bavg oval 2}0g jude urylq TUIsIp Susyep wO *(fx0Z0u Jop wiveu)Zavi0 vyog geduis 080 "YOS a0 34 Maleisch. Tinggal berranti sampe bisog baharcs beta kasi akan. Malam beta mac pergi ka laet ma- ngail dan tjahariikan par beta pcenja bini dan anaq penja ma- kan. Boleh ose tra den- gar, sedang beta sen- diri sodah djandji par ose. Apa korang ose lari, ose tra dengar Jang beta panggil? Mengapa tra datang lekas kamari ? Beta misti pcelang, sebab mace heedjan besar, Asilocloe. Ale-a-papei nala rali, baharce ace-ce- lope. Hoolamitelé ac. lake-ce-sai lacehaha ce-panahoe pahakolié fane wakoe mahina- ko anaa-si-ane. Bole ale taha pa. nene, sedang ade. kisa-ce patanetos wa- koe ale pea. Mane akeela ale- a-lawa, ale taha panene ac heha ale? Mane akcelaale-ta- ha-keco.maa malali? Aw-lake-ce-mceli sebab calane lake. hesa aela. Fila. Ale-a-papei nala ki- ka bahar ac-ce- lope. Atolw-16 ace-je- ce-sai-lacebaha o-pa- nahos seka jane wae c-mahina ce-anaa- 81-2. Bole ale tee pa- hanene, sedang ace- isa-ce patanetce wa ale cesia. Mameela _alc-a-la- wa, ale tee pahanene ace heha ale? Mamola ale tee leoi malalif Ace-j&c-leoi sebab e@lanela. Harcekee. Ale lalari nala ka- wa nata ace-c-lope. d e e Amiteo at-1a-(@-sal lahaha, ce-walawa cerié jano waa ma- hina kora ce-anaa- sl-ane, Bole ale ta panono, sedang ace-aisa-c nachdae waa ale pela. Meeraene ale-a-la- wa, ale ta panono ace-Apa le (apae ale)? Moeraene ale ta- lai samalari maa? Ace-ia-ce-huri sebab ceraue ira (ceranira) isnainame. Saparoa. Ale-o-pepei nala kai, ena hac-na- pee. Poinno hace-na-sal lacshaha naz-ali hehi Janno wae o-le- mapoenjo tola o- anao-si-ane. Bole ale tace (taso)- cenoé, sedang hace- alsa-o3 atarcee wade ale peja. Amone ale-o-lawa, ale tace cenoé hace- wa-apae ale? Omela ale taso- o-joi molari mai? Hace-na-hari me- lari sebab kial ilail ni-tawae. Nossalacet, Ale-o-pepei nala ki- na, ena jace-na-pee. TIenapoo jace-na- sai lacshaha na-lawa hehi janno waowe ce-reemapoenjo oela 2-anao-si-ane, Bole ale aso-poenee, sedang jace-aisa-c atarcee waowe-m@ pela. Omeela ale-o-lawa, ale aso-pcenee jac- wa-apae ale? e Omeela ale aso-o- oi molari mai? Jac-na-bari mola- ri, sebab kial djail ni-tawae. Kalow kitorang se- dah langgar tandjong disana, kitorang dapat laboehan jang tecoh. Ose sceroh beeka lajar besar dan djaga kamoadi bajiq bajiq, sebab kitorang mac menjabrang ka-tanah besar (Ceram). Ose pelang kasi ta- hee par towan Radja jang loesa beta mace datang di negori po- kol bea. Siapa dari orang orang jang sceah tra mampoe lagi par ba- jar kceepang bea oleh sebab sakit sosiri atow mentah darah, atow sebab scedah tcewah, dija boleh datang ka- mari bawa dija penja kabaratan par beta pariksa. Asileelee. Kalow ite-ko-ling- gare tétoone ne@mani pea, ite-lake-seape némane malina. Ale-a-naceke si-ni- sa lale élake loke a-djaga léhite kakaiae, sebab ite-lake-ko-lehi da Heale-élake. Ale-a-neeli a-hala haé- bare wakce epee latoe nala petoea loewa ace- lake- w@- lai namani hena o-tcelise bea. Mancsia sei taha méimpoe tea i-reli pise bea, sebab kcta- keta-ni sosiri atawa i-loewae lala, atawa sebab 1-mancewai pea, bole kisa ni i-kece maa hala kabaratan wake aw, ac pa- riksa. Hila. Kalow ite-ko-léng- gare tétoene-1é cesia ite-je-keepoe n&mane malina. Ale-a-paneha si-lihi lale élae keela a-djaga léhite ia-ia, sebab ite-je-ko-lehi la Nas sa-ina. Ale-a-oi-jaama a-ha- la hibarc wae epa- ka nala peteea lewa ace-je-co lai wa Amanc ce-tealié bea. Maneesia sei tee m&mpoee ena, i-keli pise bea, sebab ke- sce-koescei, = sosirl atawa sebab i-lowa lala atawa sebab i- Mancewai esia, bole isa-i-oi waa lc, i- hala kabaratan wac- ace, ace-isa-Co par riksa Harakea. Kalow ite-i-lang- gar tolceraini taria pela, ite-i-koapo né- mano marinae. Ale-a-paaneha si- haka Ifilo fraé kora a-djaga léhito mae- mae sebab ite-ia-i- lehi ria Noegsa ina, Ale-a-hari a-hoa waa po late nala potea rowa ac-ia- ce-tawae loto (hale) Qua ) &mano e@-toérié bea. 