None
Bij het leeren kenneu en uitspreken der medekinkers, die dadelijk van een der vijf klanken gevolgd werden, waren de volgende voor bijna allen ufterst moeijelijk : ha, ke, hOf koe^ het laatste als ko in ons kort; ta, te, ti, to, lo; voor ti werd tsi en tschi, en voor toe, taoe gezegd. Bij de poging om ti voort te brengen, ontstond veelal tei^ nit diep werd tsiep en teip^ en het duurde lang iilvoreus de verlangde klank ti tot stand kwam. & en ^ klonken als 9Je en sji (Hoogd. sehe, schi); ook ia Japansche woorden plegen ze, naar den tongval van Yeddo^ se en ai.als sje en yi uit te spreken. Tusschen b en d werd veelal geen verschil op gemerkt, hetgeen evenwel aan eene onderlinge verwisselnd der druk- letters te wijten was. M en n werden vrij wel uitgesproken, ook / en tr, maar de uitspraak der v was hun zeer moei- jelijk. De eerste pogingen om sch uit te spreken, kwamen op sk neer, vervolgens op Hoogd. sch, en eerst na veel oefening verkreeg men ons eek in sehip. De grootste zwarigheid echter deed zich in de Z en r voor. In het Japansch zelf ontbreekt de l, en als die klank in woorden uit vreemde talen overgenomen voorkwam, werd hij met de r gelijk gesteld. Eene en dezelfde Japansche letter gold voor twee klanken, die men voor eenzelvig hield ; een misslag van den kant der Japanners, die Euro- pesche taalkundigen op het denk. Behold heeft gebragt, als stond de tötigkeit r der Japansche reeks ra, re, ri, ro, ro tusschen r en l, en men heeft zelfs om dezen mede-kunkel af te behelden, eene uit r en i gecombineerde let-ter doen gieten. Het feit is echter dit, dat de tong van een pur sang Japaner uit Jedo onze l in het geheel niet kan uitspreken en een lange oefening noodig heeft, om een klank te uiten, die er eenigzins op gelijkt. In plaats van bij de I den tip der tong tegen het geheelte digt bij de bovenste rij tanden op te ligten, werd, bij onze gasten de tong, zonder ergens aan te raken door den mond geslingerd, terwijl bij de r de tong onbewegeld, scheen gehouden te worden, en ons ratelen bij die letter door hen niet kon worden voortgebragt De eigenlijk Japansche r heeft haren zetel achter op de tong even als de r in het Engelsche part. Het verdient opmerking, dat bij de Chinezen juist het omgekeerde Plaats heeft, en dat deze wel de l, maar volstrekt geene r kunnen uitspreken. De overige medeklinkers kap p, 8, z en t werden, als er geene t opvolgde, vrij goed uitgesproken. Om eenig overzigt te geven van de afwijkingen in de uitspraak, volgen hier eenige woorden met de uitspraak zoo als ze bij sommigen werd opgemerkt. Nederlandsche woorden. Uitspraak yan sommige Japaners. zal zal, zal, hoil, viel viel wolu ui, uel, ook loerl, hoog, goog, de g als in fr. garçon haak, gaak loom room, room, ook droom, rood, dood zien, sjien, ooor oolr of oorl duur, dioer schip, skip, ship of sjép, loop, lopf, oal. A in £ng. to VHÜk ril rel, fr, é ( 295 ) Nederlandsche woorden. Uitspraak van sommige Japaners baal daal weer wêr, fr. é wiel wêl poote zit, beet poote, zit-te, heet-te. Deze opmerkingen, die sommige eigenschaftigen van het Japausche spraakorgaan toelichten, werden, zoo als gedünstig is, bij een zestal Japenezen gedurende bet onderwijs, dat ze in de Nederlandsche taal ontvingen, gemaakt. Eene derde moeijelijkheid is voor de Japansche beoefenen der Nederlandsche taai gelegen in den klemtoon, waarvan dejenen, die het Nederlandsch alleen uit boeken kennen en niet van eenen Nederlandsch meester hebben leeren apreken, geene voorstelling hebben. Zij spreken zon der syllaben- f woord- en ziMoon; en geeft de afwijkende uitspraak van vele onzer klinkers en medeklinkers reeds eene onzekere voorstelling van hetgeen men zeggen will, de achterwegelating van den klemtoon heft den band tusschen de verschillende lettergrepen op, en maakt het verstaan schier onmogelijk. Dit gebrek wordt alleen verholpen door de aanwending van accenten, zoo als door oss geschied is. Nu heeft men een middel om regering te onderscheiden van régding. De Spreker meent z Jine mededeeling niet te mogen be-sluiten, zonder nog met een woord te reppen van het bestan van tongvallen der Japansche taal. Yolgens eene van den Heer fobkobtsi gbn itsiroo, Secretaris en tolk van het Japansche gezantschap, verkregene mededeeling, het bijna iedere provincie van het Japansche rijk een eigen 'tongval, en het verschil der tongvallen wordt grootter, naar gelang de provinciën meer "van elkander verwijderd zijn. Het is een feit, dat de inboorling van Nangasaki en die van Hakodate (in het noorden van Japan) elkander niet verstaan. De koopman of ambtenaar uit Jeddo kent den tongval van Nangasaki niet; men wordt door hem niet begrepen als men in dezen tongval spreekt Te midden van De verschillende tongvallen heeft zich echter een als algemeene spreektaal doen gelden; het is de spreektaal van Jeddo, den zetel van het Gouvernement van den Taikoen; ieder wel opgevoed Japaner maakt zich met die taal bekend en ook in de scholen wordt zij onderwezen. Als voorbeld dezer algemeine spreektaal mogen de Winkelgesprekken dienen, die door Spr. in 1861 in het Houlandschy Engelsch en Japansch zijn uitgegeven en waar, an zich nu eene in dit jaar door r. âlcock uitgegeven reeks van Familiar Dialogues in Japanese with English and French translations aansluit. De Jeddotaal onderscheidt zich vooral door eene overmaat van beleefdheid, die ook op de onbeduidendste uitingen haren stempel drukt. De vraag, welken tongval de beoefenaar der Japansche taal dient te kiezen, is dus in dien zin beslist, dat de Jeddotaal de sleutel is tot het verkeer met het beschaafde deel der natie; terwijl de kennis van andere tongvalen hem in staat stelt, ook den gemeenen man  1. L I E 6. Bij een oderzook naar den dierenriem schijnt het, gelijk bij andere volken, ook doelmatig bij de Javanen en de overrige natiën van den Indischen Archipel de beiden en de amen der teekens van den den teekens van den onderscheiden, terwijl op Java en elders nog weder in beiden de oud-Hindoesche van de latere Mohammedansche zodiakaal-teekens verschillen. Afbeeldingen zijn van Java, zoo veel i k weet, alleen tot na toe uit de Hindoe-periode bekend. Twee daarvan zijn uitgegeven door batflbs in zijne History of Java. Lond., 1817. 4°. Vol. L p. 478 en Vol. II. p. 57. De eerste is onleend aan een oad HS. van Cheribon, waarvan de tijd Der vervärdiging niet is opgegeven, en stelt de 12 beiden in afzonderlijke verticale vakken voor. Naar de gelijkvormigheid der beide eerste figuren te oor-deelen, schijnen zij uit de Fcdak Boedha Kawi ontleend te zijn, die zich thans in een der HSS. van de Bibliothek der Royal Asiatic Society te Londen bevindt en waarvan, op verzoek van den Heer a. b. cohen stüart, onlang alleen de twee eerste ( 298) figuren en bijschriften in de Bijdragen toi de tacd-^ landen volkenkunde van Nederl Indie, VI® DL, 4® Stak. Amst, 1863| PL IX& en IX^ in steenârok zijn uitgegeven. Wegens de merkwaardigheid van eenige beelden en namen in det door baffubs gebraikte HS., is het jammer, dat ook de overige figuren en bijschriften, zoo die zich inhetLondensche HS. bevinden, niet mede in gemeld Tijdschrift zijn opgen omen de tweede, niet zeer duidelijke afbeelding, door RAFFLES uitgegeveu, is, gelijk al de andere tot dusver begende, ontleend aan een koperen vaas of beker, die, volgens hem, het jaartal 1861, Jav. jaart, draagt. Op dezen zodiakaal-beker staan, even als op al de andere mij bekende, boven de beelden van den dierenriem, nog twaalf andere figuren. Een' gelijksoortigen beker van het jaar 1243? deed john cbawfued, naar het schijnt niet geheel naanw-keurig, afbeelden in zijn History of the Indian Archipelago. Edinb., 1820. Vol. I. pag. 297, PI. 8. Een der de, van het jaar 1242 of 1249, werd mede niet geheel naanwkeurig aufgebeeld en door den Heer friedebich bekend gemaakt in de Verhandelingen van het Batav, Genootschap. DL XXHL Batav., 1850. Fl. 19 en bl. 81 der beschrijving. Een' vierden, naar ik meen met het jaarmerk 1282 (c. 1360 n. Chr.), die, afkomstig uit de schoonen en zoo jammerlijk verstrooide verzameling van den Couvemeur-Gêneraal yaun der capbllen, thans in bezit is van den Heer w. hesking jr. te Amsterdam, mag ik U, met toestemming van den tegenwoordigen eigenaar, hier verzameling van soortgelijke Merken is, dat de in gewone Javaansche letters gedrukte stukken op blz. 288 en 289 niet, gelijk Vir. 8. kbijzb meent, overeenkomen met de lithographische fac8imilé*8 op PI. IX* en IXb, maar veeleer Cüne soort van corrapto Javaanschc vertaling of verklaring der Kawi-bijschriften bevatten. Mondementen, volgens den Heer leemans, te Leiden bewahrgen, evenmin heb kunnen raadplegen, als die zich in den Haag en te Delft bevinden. Eene zorgvuldige vergelijking toch zou vermoedelijk nog eenige kleine merk-waardige bijzonderheden in deze gedenktenen der oud-heid kunnen doen opmerken of ophelderen. Daar het ontwälle, zeker is, dat de kennen van den dierenriem uit Indië naar Java is overgebragt, is het bij de vergelijking te betreuren, dat ons wel oude namen en beschrijvingen, maar geene afbeeldingen uit Indië bekend zijn, die met zekerheid tot vroege oudheid opklimmen. De eerste die, zoo veel ik weet, eene afbeelding gaf van een dierenriem uit een tempel in Madura in Zuid-Indië, was JOHN CALL, wiens afteekening, schoon wat onduidelijk, eenige merkwaardige bijzonderheden bevat. Zij is te vinden in de Philosophical Transactimê, Vol. LXH. Lond., 1772. 4^ Tab. X, pag. 585. Eene andere afbeelding, wel van nieu- weren oorsprong, gaf w. jones' in de Asiatic Researches, Vol. n. Lond., 1799. 4^ Tab. X, pag. 308. Eene Der deutschen, uit Car-Datica, met de beiden der planeten en naxatra's komt voor in de Transactions of the Royal Asiatic Society. Lond., 1835. Vol. lU. p. 31. Tab. I. Eene vierde in edw. moor's Hindu Pantheon, Lond., 1810., 4°. Tab. 88, ken ik alleen. Sedert had de Hoogleeraar t. roobda de goedheid mij een' soortgelijken beker in zgn bezit te doen kennen en daanran eene naauwkenrige afteekening te bezorgen. König anderen, weinig Terschillenden, maai goed bewaarden beker vond ik in het Koninkl. Kabinet vau Zeldzaamheden te'sUage en aan de Yorkomendheid van den Ueer A. A. VAN DE KASTEBUi, die steeds bereid is die verzameling diensthaar te maken aan wetenschappelgk onderzoek, heb ik het te dank En, dat ik eene afbeelding van dat stak kan geven (Zie op de plaat fig. II). Twee ond-Jav. bekers zag ik by den Heer o. l. baud te 'sGraven- hage. De een komt geheel overeen met dien van het Uaagsch Mnsenm; de ander, schoon bgna vergaan en hoogst ondaideiyk, is zeer opmer- kelyk wegens het groot verschil in de fignron en in de plaatsing der zodiakaal-tcekens. Het doet my leed, do toegezegde afteekening van dst stuk niet te knnnen mededeelen. { 300 ) uit de copij in: Religiona de Vantiquité de fbxd. cjusuzë&, trad. par j. d. güiqniaüt. Tome IV, 1« partie. Paris, 1841, 8^ Tab. XVir. fig. 94. pag. 18. Eene verzameling van vier reeksen Boeddhistische zodiak«figuren uit Ceilon, gaf EDWARD UPHAH, ^ iu Thc history and doctrine of Budhwn, Lond., 1829. T. pi. 9, 10, 11, 12 ad pag. 88. Eindelijk kunnen hier nog bijgevoegd worden de munten met beel« den van den dierenriem in Hindustan door den Saltan DJEHâNKÎii *), gelijk vroeger door andere vorsten in het Oosten, geslagen. Yoor de afbeeldingen van den Mohammedaanschen die- renriem meen ik, onder anderen, te kunnen verwijzen op REiNAüD, Description des monumens Musulmans du cabinet de M, Ie Duc de Biocos, Tome IL Paris, 1828, 8^ pi. X. pag. 404 sq., en Fundgruben des Orients, Wien. 1811. f. IP. Bd. S. 100. In deze astrologische afbeelding is vooral merkwaar-dig, dat, in navolging der bekende zodiakaal-medailles te Alexandria in het 8^ jaar van antoninus pius geslagen, en ten deele ook van den dierenriem te Palmyra (cf. wood, The ruins of Palmyra. Lond. 1753. T. pi. XIX, A), met de teekenen van den dieren ri(;m ook de beelden der plaeten verbonden zijn. Verder op de hemelglobe, in 1223 in Egypte gemaakt, door simon assemani beschreven in Globus coelestis CußcoÄrabicus Veliterni Musei Borgiani Benige ontwijfelbaar echte kon ik ait mijne Terzameling aan de Vergadering doen zien. Zij syn afgebeeld b|} tatkrnibb, Six Voyùgts, 2e Partie Paris, 1679. 8°. pag. 609. — a. bookstores, Historique Reiz-Amst., 1711. 4°. bl. 310. — bdw. moor, Narratio of the Operations of Capt. Little's Detachment etc. Lond., 1794. 4°. bij pag. 487. — o. 6. TOWNSEN, Introductio in rem numm, Muhammed. Rostoch. 1794. 8°. p. 207. Additam. Host., 1796. p. 78. — Musei Com, Vindobon, nvmi zodia-cales illustr. a P. paulimo a s. bartholomabo. Vindob. 1799. 4°. — Numismata orient, enodata opera jokab HALLENBERG. Parti post. Upsal. 1822. 8°. Tab. IV— VIII. — marsbv, Numism, Orientalia. Lond., 1828. 4°. pi. XL en XLI. N. 840 sq. — bonkbvillb, Traité des monnaies dor et dargent des differens peuples. Paris. 1806, f. pi. II. (301) äludratus, Patav., 1790. 4^ Een andere, in 1289 te Maggha vervaardigd, is verklaard door beigel in bode's Aslronomüches Jahrbuch voor 1808. Een derde, te Mansil gemaakt in 1275, is door Professor dorn opgehelderd in Transactions of the Royal Asiatic Society. Vol. U. Lond., 1830. 4^ pag. 371—892. Het über den oorsprong van de beiden van den de verschillende volken heeft vooral in deze euw eene rijke litteratur doen ontstaan,  Observ. crû. des repris. Zodiac. Paris, 1824 en Journ. des Sav. 1824. p. 898. — bvttuanm, Uther die Entstehung der Sternbilder auf der griech. Säire, in Abhandl. Berliner Akad, 1826. Berl. 1829. S. 19. 4«. — p. vow boblbn, Das all Indien. Königsb., 1830. 8*. Th. II. S. 232 fg. -r p. f. stuhr, Unters. Über die Ursprünglichkeit findet allerthümlichkeit der Sternkunde unter den Chinesen u. Indiër, Berl., 1831. 8°. — lbtromnb, Sur F origine grecque des Zodiaques prétendus égyptiens, in Revue des deux Mondes. Paris, 1837. 8®. — L. LOBBER, Ursprung des Thierkreises, in Abhandl. Berliner Akad. 1838. 4«. — j. b Biot, in Journal des Savants, 1839, p. 721—780. 1840, p. 27-41. 78-93. 142-152. 227-254. 264-279. 1845, p. 39—54. 1859, p. 197-211. 271—289. 369-887. 401—418. 475—498. 580—584. 1860, p. 479—487. 596—611. 655-677. 763—785. 1861, p. 284-296. 325—842 420-487. 468—481. 573-585. 604-622. — Le Brok, in Journal des Savants, Aufd — Nov. 1889. 1840. Dez. Sur torigine du Zoologie d'un écrire et sur plusieurs points de furanographe et de la chronologie des Chaldéens. Paris, 1840. 4°. — A. w. von beobachtet, Über die Stempelbilder des Tierkreises im alten Indien, in Zeits. ßir die Kunde des Morgen. Bd. I. Gott., 1837. 8°. S. 334. — Dez. aldaar, Bd. III. Gott., 1840. S. 369 fg. — O. M. WISH en chb. lassen, aldaar, Bd. IV. Bonn, 1842. S. 802 fg. — STERB, in Getting, gel. Anzeigen. Dec. 1840. S. 2002. — A. AOLTZiiAVZf, Über den griech. Ursprung des Indischen Tierkreises, KarUr., 1841. 8°. — A. Wib. Indische Studien. Bd. II. Berl., 1853. S. 286 fg. 414. — Dez., Indische Skizzen. Berl., 1857. 8». S. 95 fg. — Dez., Die vedischen Nachrichten von den Naxatra, in Abhandlungen. Akad. 1860. 1861. — Wicht en b. buroess in Journ, Amer. Orient, So- TBRSL. BN UBDBD. AFD. LBTTBBK. DBEL VII. 21 (302) De beidenen en numen van den dierenriem en der plänen omvatten een veld van nasporing van verbazenden omvang. Hoeveel daarop ook reeds is onderzocht, zeer veel blijft daar nog te doen overig, hetgeen belangrijlc is te achten niet slechts voor de geschiedenis van den menschelijken geest op den weg der wetenschap en in zijne afwijkingen, maar ook voor de kennis van den vaak nog zoo duisteren band van onderlinge gemeenschap en mede deeling onder de volken in de vroege oudheid. Uit de erste beginselen van sterrekundige waarneming geboren, weldra tot nuttige tijdsbepaling, maar ook To geheimzinnige bedoelingen aangewend, met verschillende godsdienstige stelsels verbonden, in het oosten van vroegen tijd tot op heden door astrologie diep ingrijpend in het dagelijksch leven, in het westen, behalve in de sterrekunde, ook nog als rijke bron voor symboliek en heraldiek gebezig, overal onder den invloed der beeldende kunst, die den geheimen zin der hemelsche teekenen in aardsche vormen zoekt uit te drukken, heeft de kennis dier sterrebeelden de volken van het oosten naar bet westen met een band omstrengeld, niet minder uitge strekt, maar ook vaak niet minder geheimzinnig dan de schitterende gordel aan het hemelruim. Welk eene zonderlinge, oppervlakkig duistere metamorphose in beld en naam hierbij somtijds heeft plaats gehad. Toont ons welligt het best de Semitische korenaar, in het Aramesch K^1312^ *), citty, VIh Vol. bl. 141. vg,— LASSEN, /rK/.ül^tórM.Bd. I.S. 766. 823. Bd. IL S. 1122 fg. Bd. III. S. 88. Bd. IV. S. 841 fg. — max muller. O« ement Hindu Astronomy and Chronology, Ozf. 1862. 4<>. (Voorrede van het der Rig-Veda), " ) De overgang is welligt door letteromzetting van het Aram. jeVnin «i* »P^înai zoo »is i?pn = Vb^S 0^3 en dd:^ em. vergl. Rigt. 12, 6 en 11, 88» of uit het bygevoegde (planetarische of maand-geaias} yrouwenbeeld te yerklaren. Zoo komt de Maagd op het altaar van Gabiee en elders voor met de attriboten van Ceres (September). Cf. Musée du Louvre, viboonti» Monum. Gab, 16 en 17. db clabac. Musée de Sculpture, pi. 171. Hebreeuwsch rHsï^t die als ixâ/yç En Uapâhoç tot de Orie-keoi als Spica, Virgo, Siballa tot de fiomeinen is overge-snan, en als de Arabisch-Mohammedansche jüLvXm zelfs onder Maleiërs en Javanen in de eilanden van het verre Osten is doorgedrongen. In een vroegere mededeeling over den dierenriem op Bali kwam de Heer fbiederich door een zeker defect hand- schrift tot de zonderlinge gissing, dat voorheen de dierenriem aldaar, gelijk bij de oude Grieken, slechts de beiden zou gehad hebben. In zijnne laatste mededeeling heeft hij van deze gissing niet meer gewaagd en schijnt hij de ongegrondheid daarvan te hebben ingezien. Ten aanzien zijnner laatste mededeeling, zooveel ik die uit het gehoor heb kannen nagan, zou ik wenschen twee bedenkingen in het midden te brengen. Minder juist en door hem zelf reeds weerlegd schijnt mij namelijk de bewering, dat de Javanen en Balinezen geen figuren in deu dierenriem zouden ver- anderd hebben, maar dit eerst door de Mohammedan En zou zijn geschied. Ten anderen komt mij het besluit, om uit de meerdere eenvoudigheid dezer beelden op de oude Ja*avaansche monumenten ook de meerdere oorspronkelijkheid der beelden van den Indischen dierenriem boven dien der Grieken af te leiden, eenigzins vreemd voor. Want behalve dat de meerdere of mindere eenvoudigheid der beelden bij verschillende volken vaak van het doel of den smaak deskunstenaars afhangt, is het toch wel zeker, dat de Oriek-8che zodiaknamen en beelden in Indië bekend waren lang voor den tijd, dat de Javaansche bekers vervaardigd zijn. Bovenal echter wensch ik op eenige bijzonderheden te wijzen, die voor mij duister zijn gebleven en die De lieer führerich met zijnne kennis en hulpmiddelen welligt bet best zal kunnen ophelderen. Daartoe zal ik kortelijk bij ieder der beelden en namen van den oud-Javaanschen dierenriem stil staan. De oud-Javaansche namen der sodiakaalteekens, door rafles en anderen opgegeven, zijn grootendeels de oade Sanskrit-namen, slechts gewijzigd naar het Javaansch orgaan, of die der oude Hindoes, welligt voor dat de Grieken de hünne naar Indië o verbragten, en komen reeds veel voor op de koperen bekers voor op inscription door den Heer friederich bekend gemaakt, zoo als de 5«, singha, de Leeuw, op een inscriptie van 843 of 853, de 6«, kanya, de Maagd, in een opschrift van 12 L 6. In de beelden daar-entegen zien wij eene merkwaardige vrijheid, die zich deels in wijziging, deels in geheele verandering en localisatie openbaart. Die vrijheid in voorwerpen van godsdienstige, astrologische kunst, zeker onder Den invioled en het tozig der priesters ontstän, is een zonderling en welligt kenmerkend verschönsel van de reeds oudtijds in -die eilanden heer-schende godsdienstige onverschilligheid en vermengingszucht. In het HS. van Cheribon heet het 1© teeken, volgens raffles, L p. 477, mésa oïmesdrai; de laatste naam is bij HAGEMAN, Bandleiding tot de kennis der gescAiedenie enz. Vivan Java, 2° Deel. Batavia, 1852. bl. 367, verder verbas-terd in Meeari' Den juisten vorm vinden wij in de Falstaff Boedha Kawi (Bijdragen tot de taaU^ land" en volkenkunde van Neerl. Ind* Dl. VI, bl. 288) r^iEAM^MSt welke vorm de transcriptie is van het Sanskriet même, het Ra m -te e- k e n. Dit rasjiy t e e e n, van waar de zodiacus in het Sanskriet: ra«;ï(;aÉra, teeken-rad of teeken-cirkel wordt genoemd, is door raffles juist geschreven in de Weegschaal: tulardeif en in den Schorpioen: priwitardsiy maar door haobban en anderen weder verbasterd in : todoeressi en priwitoressi. Bij verschillende volken heeft het eerste beeld verschillende namen van klein-vee ontleend, gedr agen, zoo als ram, schaap, lam, b. V. aries, xpioç, t)^^, It^h Jw«^l, *:\y\ (in de Bundehesch); of bok, geit, zoo als in het Sanskriet: mêia, adja^tjhâ- (805 ) ya ^). O&choon nu de ram den Javanen wel onbekend was, is de afbeelding van dit zodiakaal-ieeken toch doorgaans op de bekers tamelijk jaist. In het HS. van Cheribon ver-tooDt de figaor meer de gedaante van een geit, en daaruit schijnt het te verklaren, dat onder de windoe-nvLmen, die blijkbaar allen namen van de zodiakaal-teekeus zijn, ook mnda voorkomt. Gelijk de meeste andere figuren staat ook dit teeken op eu voetstuk ; in het Cheribonsche HS. nog tusschen arabesken of festonnen, blijkbaar om de figuur te individualiseren en van de anderen af te zonderen. Op de bekers heeft de kunstenaar slechts bij enkele beelden, blijkbaar om bepaalde redenen, het voetstuk weggelaten. Bij het 3^ en 5^ teeken ligt de oorzaak wel in den vorm en de grootte der figuur. Bij de We^schaal heben de bekers in figuur I en II en die bij Prof. T. ROORDA, RAFFLES CU CRÀWFURDcen voctstuk; juist er schijnt die op den beker bij fribderich weggelaten. Daarentegen het teeken voor den Boogschutter daar een soort van voet, die op al de anderen ontbreekt. Nog is op te merken, dat dut voetstuk bij den Bam en naar het schijnt bij de Maagd, van al de overigen afwijkt en eene schuitvormige gedaante het De overige voetstukken, schoon eenigzins verschillend (gelijk zijn Stier, Weegschaal en Visschen?), komen in vorm overreen met eene versiering, die beneden aan zuilen Heeft kunnen lezen _£&A )^) en dit Tertalen: artes fortia, want dan zon er immers moeten itaan. Rbnaii heeft in het Journal Asiat, 1862, Ayril, p. 296 gelezen _fluJ ]f^] 7 m^ar dit niet verklaard. Dat dit echter de j niste lezing is, biykt nit het schoone facsimile bg Dr. lahd, pi. XI. N. 58. M\j schjnt dit eenvoudig aldus verstaan te moeten worden : de Ram (schaap, l^m), Nisan, zoodat daarmede wordt aanguid, dat mee dit teeken de 1« maand Nisan en dos het jaar aanvangt. (306 ) in de tempels van EUora en elders iu Indië wordt gevonden. 2. De Stier, bij bapflas m'rüa of m'rüa, in de Falak-Boedha Kawi, U. bl. 289, m'rüa, in het Sanskriet wrèia, loréiabha, of rëiabha genoemd, draagt als winde-naam bij g&awfu&d, 1.1 p. 502, den Sanskriet baffelnaam maiaha {mahüa) *), De fignar op de koperen bekers ge-lijkt naar de Nandï of heilige balt-stier van Sjiwa. In de afbeelding uit het Cheribonsche HS. heeft hij fantastisch vier hoornen, in de afbeelding uit de Falak Boedha Kawi slechts drie Bij cbawïusd is de afbeelding van de twee erste en van eenige andere figuren blijkbaar onnaauwkeurig. 8. Het derde teeken is wel een der merkwaardigste en zonderlingste van allen. Rafflss geeft twee Namen op nCfMna of m^nkaga. De eerste is de gewone Sanskriet- naam ndtkoena. Of die naam oorspronkelijk Sanskriet is, zou ik schier betwijfelen, daar de wortel niet duidelijk aan- wezig schijnt Gewoonlijk verstaat men daaronder een paar wezens van dezelfde soort, maar van verschillend geslachl, zoo als een jongen en een meisje, man en vrouw, en van daar durkt het begrip van zamenvoeging en vereeniging uit. Deze voorstelling, zoo afwijkende van de overige een- voudige, uit de natuur en het dagelijksch leven ontleende beelden, heeft blijkbaar bij vele volken groote moeijelijkheid gegeven en verscheidenheid in naam en figuur doen ontstaan* Nu eens zijn het twee kinderen van dezelfde grootte, {^ai, ^c Ju/MC, gemini Dans zijn het twee belden, V^a^v^aS^i gelijk bij den Syrisehen Bardesanes; dan een paaré een jongeling met een knods (gada) en een meisje met de luit (vîhâ) f); dan Dezelfde venrisseling BchQnt voor te komen by de figuren van den voet-afdnik Tan Sj&lga, waar ook Terscbillende zodiakaal-namen voorkomen. Cf. b. buhnout, JA Lotus de la bonne Ui. Paria, 185<i. 4^. pag. 637, N. 51. t) Cf. Zeitachrift fw dit Kunde dts Mi>rgenlandt8, B. IV S. 805, 84é. ( 307 ) weder een vrijend paar> en op een der Boeddhistische afbeeldin- gen van Ceïlon gelijkt het paar precies naar een oad*Hollaud- sche boeren boerin. CL üphau, l.U pi. 12. In Egypte duidt de naam in het demotisch schrift twee plantenstengels aan. Naar mij voorkomt, heeft de fantasie zich hier groote vrijheid veroorloofd en het begrip steeds über zoeken uit te drukken, 'Zoo is het teeken der Tweelingen op den zodiak uit Zuid- Indië» door j. call medegedeeld, uitgedrukt door een man, die op de luit speelt en waarschijnlk daarbij zingt. Evenzoo vertoont de afbeelding uit Ceilon bij uphak I.e. pi 9 eene zittende vrouw, die op de luit speelt, en toch draagt deze voorstelling, die wel het idée van harmonie, zamenstemming uitdrukt, ook daar den naam van mühoena. Op Java zien wij nog grootere vrijheid. Het HS. van Cheribon duidt de Tweelingen aan door het beeld van een tweevleugeligen vlinder. Op die figuur doelt zeker de naam door baffles opgegeven: nC Krikaga, the Butterfly, door hagbman l.L ver-taald: botervlieg! Waar echter die naam m'rikaga te huis behoort, wat die eigenlijk beteekent, heb ik niet kunnen ondekken. Zooveel ik weet, komt dat woord alleen voor in het Javaansch en Nederduitsch Woordenboek van p. p. BOO&DA VAN SYSINOA, Kampen, 1835. 8"., maar daar look hij : „ Mrikogo, Kawi, de botervlieg (het hemelteeken de weelingen)'' schrijft en al de andere namen van uaffles met dezelfde fouten geeft, geloof ik, dat hij alleen uit de lijst van raffles heeft geput. Of het woord met kdga, een groote vogel (Skr. een kraai, raaf), of khaga (Skr. een Gjptisch-Grieksch sodiak-fragment Toorkomt, dat te Rome in 1705 ge Tonden, door biahchmi is bekend gemaakt Cf. ffütoiré de PAead. royale des JSeitncea. Année 1708. Paris. 1709. 4^. p. 110. Deze figuar schont my de gissing van albîbobnÎ (by bbikaüd, Mém, sur finde. Paris, 1849. 4*. p. 364) minder aannemeiyk te maken, dat het beeld der Tweelingen by de Hindoes is verward of verwisseld met het beeld van Orion. Sprinkhaan zamenhangt, weet ik niet. Aan het Sanskr. rnar-kaia, markaiaka een spin, of het Jav« ^insk^x en vi-rtêat^y een witte mie r^ schijnt om de daarvan zo geheel afirij-kende figaur tot verklaring van den naam nCrikaga niet gedacht te kunnen worden. Daar de gewone Jav. naam voor een vlinder koepce, Soendâsch : koekoepoe, Maleisch : koepoe-kae' poe, râma-râma is, vermoed ik, dat hierin een vreemde naam schuilt of wel een bijzondere soort van vlinder door dien naam wordt aangeduid. Daarentegen komt op de zodiakaal-bekers altoos het schaald I voor, dat in het Javaansch, volgens rum-PHius, jyAmboinsche Rarüeüskamer. Amst., 1741, fol. bl. 21 sq. pL Xn, mime en mimi, bij de Maleiers ba^ langkaa, ^^.Siib » ^^or hem Cancer Perversus, door anderen Xiphosura en Limalus Moluccanus wordt genoemd, en waarover onze vaderlandsche geleerde j. van der hoeven, in zijne uitstekende Redierches sur Uhistoire naturelle et tanatomie dea limules. Ley de, 1838, fol. eene hoogst leerrijke monographie heeft geleverd. Wat bumfhiüs verhaalt l.I. bl. 22: „men vindt haar meest op de binnen of voorzijde van Java, daar moerassige en vlakke stranden zijn, altijd twee en twee bij malkander, te weten mannetje en wijÇe, en het wijQe moet het mannetje, 'twelk altijd kleender is, op den rugge draagen," is ook, volgens mededeeling van ons medelid Prof. HOFFMANN, bij V. D. HOEVEN 1.1. pag. 38, door Japansche naturkundigen opgemerkt. Naar een oud Chinese volksverhaal, is het wijde blind en moet zij door bet mannetje geleid worden; als zij hem verliest, moet zij sterven. Niet vreemd is het dus, dat in de nieuwe ja-vaansche letterkunde mimi-minioenà tot vergelijking dient voor een paar jonggehuwden, die gestadig bij elkander blijven, en de Javaansche dichter zegt: „zij gaan hand aan hand, als twee zeekrabben," *) maar vreemder is het, dat deze veranderde en gelocaliseerde figuur toch den ouden Sanskritmaam miAoena behouden heeft. De afbeeldingen, Osmochon niet zer uaauwkeurig, schijnen het dier van de onderzijde voor te stellen, waardoor dus het kleiner mannetje op den rug der tnitni niet zigtbaar is, terwijl overal, hetzij uit gebrek aan ruimte, of liever omdat het dier gewoonlijk op de markt dit ligchaamsdeel mist, de lange, regte doomstaart ontbreekt. Duidelijker welligt dan op de uit- gegeven afbeeldingen is de figuur zigtbaar op den beker van het Haagsch Museum. De Kreeft heeft bij raffles weder twee namen, kalaklak of iitoZa kc^i. Het eerste, zoo het juist is geschreven, is wel uit het Sanskriet karkaia ontstaan, welke naam ook c&AWFURD, IL p. 303, opgeeft. Daaruit zijn verder de Ka-wi-vormen -^tg^tiçis en Mem^py voortgekomen. Den anderen naam bij baffles weet ik niet te verklaren; misschien is daarvoor het vrouw, karkalti te lezen. Opmerkelijk is het, dat onder alle figuren van den dierenriem deze bij ver-schillende volken in alle tijden wel het minst gewijzigd is. Slechts bij de Egyptenaren is de scarabeus soms daarvoor in de plaats gekomen. Yermoedelijk als symbool van den achteruitgang in de daglengte, of in  dngha) en een anderen naam çrigréwn. Omgekeerd dan bij No. 3, stemt hier het Cheribonsche für. Met den eersten naam overreen en vertoont ons bet ietfwat fantastisch beeld van een zittenden leeaw. Op al de mij bekende bekers daarentegen wordt dit teeken aangeduid door een gedrochtelijk fignor, met horens, dierenpooten, gespleten hoeven en een langen staart, een dier monsters, waarmede de Oostersche verbeelding het gebied der bhoeta's en ràxasa's of daemonen bevolkt. Op dit beeld ssal nu wel die naam grigrison, moeten doelen, maar wederom sweet ik dat woord niet zeker te verklaren. De Maagd heeft weder bij baffles twee namen, kanyd, den ouden Sanskriet-naam, en kangerdsn. Het laatste is mij weder duister, maar ik vermoed, dat het een dmkfout is voor kanyd'fdsi, het teeken van de Maagd. In bet HS. van Cheribon is het beteilige een naar Ostersche wijze op de knieren zittende vrouw, gelijk de meeste belden in dat HS. regts gekeerd, met een onzeker werktuig, een schepter, wapen of weversspoel? in de linkerhand. Op de bekers zit zij links gekeerd en is mede het voorwerp, dat zij in de regterhand houdt, onduidelijk; het meest gelijkt het, naar een sikkel {arit of ant-oni). Op de Indische monumenten houdt zij een vrucht of bloemen in de hand, of ook als de oude Cres, korenhalmen en een lamp f), en zit zij somtijds in een vaartuig. Haoemak II. schrijft: gngeson; waarom, blijkt niet. Uoorda tah BT8IH0A, de eenige, die het in sijn Woordenboek heeft opgenomen, verklaart het : ^grigrison, K. krab, (het hemelsteeken de Kreeft)," en heft dns slechts rafflbs geyolgd. In het Sanskriet draagt dit teeken nog de namen mrëgarâdj (rex venatlonis, qnadmpednm s. doreadun), mrigêfidra en Aart (equns, leo; nomen Visnos). Welligt is de naam gn'greson, als eigennaam van Sjiwa op te vatten en een afgeleide vorm nit Sanskr. karkasfa^ hard, wreed. Vgl. het *lav. ßtun'f^i^tn^ K. N. by T. BOOBDA, Jav, Wooräenb, bl. 689. Of kan het uit tènk {Jav. Woordenb. bl. 175) en rdsi ontstaan Zu spänkte haben, Manual of Buddhism, Lond. 1838. S^» p. 28. De Weegschaal heeft bij räffliche alleen den bekenden Sanskritan: tola of tukhrüd. De vorm van de weegschaal is niet alleen op de Javaansche, maar ook op de Indische monumenten gelijk. Slechts komt daar, even als bij de Grieken en Egyptenaren, nog doorgaans een persön bij, die de weegschaal opgeheven houdt. Van den Schorpien geeft raffles weder twee namen: mri'chika of priwüaardêi. De eerste is wel uit het Sanskritan werstjika ontstaan. In den tweeden naam komt weder rdsi voor, maar priwüa is mij niet als naam van dit dier bekend. Welligt is het uit het Sanskr. panowita, een visch, silorus, te verklaren. Bij de üindoes heet de Schorpioen, behalven all ook nakra, krokodil. Onder de dieren van de winde-jaren komt nog een, naar het schijnt, oude naam van den Schorpioen, traa (garnaal?) en behalve witjüra {fnoerijitâf)t tjaljing, ook die van de verwante klabang {kola -j- abtxng), kladjengüng en laewing voor *). Het beeld is op de verschil-lende monumenten meestal gelijkvormig; bij fbibdbrich is de figuur regts, op al de andere bekers links gekeerd, het-geen opmerkelijk is, omdat bij dien stand uit de scharen geen nieuw beeld, dat van de Weegschaal kon ontstaan, noch de Weegschaal door den Schorpioen kon verdrongen word En, bet-geen men meent, dat in den oud-Griekschen dierenriem zou ge-schied zijn. Bij cawfurd vertoont het beteilige, vier-koppige slang, wat wel aan onduidelijkheid van het origineel, of aan de fantasie van den afteekenaar te wijten zal zijn. 9. Voor den Boogschutter vermeldt bapfles weder twee namen, dónu of wdnolu De eerste is de oude Sanskrietnaam dhanoe, ook dhanoes, b o o o g, in het Jav. p ij 1; de andere zal voor panah, Ng. pijl (in het Soendâsch en Maleisch ook boog) staan. Alleen de beker bij feibdbrioh vertoont een enkelen pijl of pijlspits, eigenlijk meer de spits van een hellebaard. Op al de andere bekers zijn pijl en boog vereenigd, even 11. p. 802. Tijds. N. L 1852. U, bl. 847 sqq. 429. als op den dierenriem van Madura in Indie en op pi. 13 bij UPHAM II. In andere afbeeldingen is het of een man met boog en pijl, of komen soorten van centaaren-figuren voor, gelijk ook de Sanskritanam dhanoerdhara den boogschutter aanduidt. De figuren bij üpham 1. 1. pi. 10 en ly met het bovenlijf van een mensch, die een' boog in de linkerhand houdt, en het onderlijf van een paard, komen geheel overeen met de astrologische beschrijving van JÂWANÊSJWABA in Zeitschriß för die Kunde des Morgen. IV'. Bd. S. 346. De figuur bij crawfued gelijkt naar die op den beker van den Heer w. hbkkikg. Op de beker bij baffles, van Prol t. boorda en het Haagsch Museum is de pijl sch. Uins links naar boven gekeerd, blik haar uit gemis aan ruimte ; in het Cheribonsche HS. heeft de pijlspits drie tanden. Dat ook elders de boog of de pijl alleen werd afgebeeld, of althans het voornaamste deel van het sterrebeeld werd geacht, blijkt zoowel uit abatüs, die naar het schijnt in vs. 664 réÇoit boog, voor ToÇmç boogschutter zegt, als uit den Egyptischen naam van dit teeken in demotisch schrift (pijl) en uit den meest gewo-nen Arabischen naam (^^) de boog. 10. De Steenbok is weder een der merkwaardigste beelend, die bij vele volken de fantasie heeft opgewekt en verschillende figuren heeft doen ontstaan. Bij baffles draagt hij den gewonen Sanskriet-naam makara (Skr. makara), als urindoe^ndOLm nog meer naar polyuesische uitspraak gewij/zig mangharh Of ook die naam makara oorspronkelijk Sanskriet is, meen ik te moeten betwijfelen, en het zijn vooral de namen en beelden van mühoena^ makara en welligt mina, die mij doen vermoeden, dat ook de oude Indiërs de beelden van den derenriem van elders ontvangen hebben. anduid. 313 (lien naam makara is bij de oude Indiërs geen vast en dui-delijk begrip verbonden, gelijk dan ook dit teeken in het Sanskrit nog de namen draagt, die den Steenbok aanduiden : mrëg, mrëgasya, mréffadrëy, éfiadrësj, êha, Wilson verklaart makara van een zeemonster, gewoonlijk roet den krokodil en den haai verward, maar eigenlijk een fabelachtig dier; als een visch zou men kannen vermoeden, dat het de gehoornde haai of een schönen visch zou men kannen vermeiden, dat het wordt, gelijk in de af-beeldingen van den dierenriem, dikwerf geteekend met den kop en de voorpooten van de antilope en het ligchaam en de staart van een visch en. Zoo wordt de Steenbok niet slechts op Egyptische monumenten, b. v. op Den den temperen van den tempel van Esné (Ihèonpt. de VEgypte, Antiq. pi. 87), maar ook op een Babylonischen agaat afgebeld bij j. LANDSEER, /So^ean i2««6arcAe5. Lond. 1828. 4^pag. 288. Zoo komt de makara ook voor in de zeker jonge zodiak-figuren door w. JONES uitgegeven in de Adat. Researohes, Vol. II. p. In de afbeelding uit Carnatica in Transactions of the Royal Asiatic Society, Vol. III, PI. I, p. 31, is het een krokodil. Uit de tempels van Znid-Indië gaf J. call twee figuren, een steenbok en de naar het schijnt oudere figuur van een zaag- of zwaardvisch. Cf. Phüos. TranaacU Tol. LXII, pag. 353. Dat sohleobl's opvatting van makara als priailiB dus grond heeft, blijkt uit de Indische monumenten. Maar gelijk irpionc van w/b&cv enyden, vaak is verward geworden met Kptiortç van irphâw blazen f), zoo komt ook zonderling genoeg onder de Boeddhistische figuren een waterspuitende visch, of soort van walvisch voor. Cf. Ufhak. Men aan n"i:iD M»g (fiâxai/ï«), r^ snijden, of aan ^^oa^ rostrum, scalprum, kannen denkon. t) Cf. L. IDBLBR, üniersuchunyen über den Urtprung und die Bedeutung der Stemnamen, Berlin, 1809. 8«. S. 208 fg. 