Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Evenzeer was dit het geval met een in 1863 verschenen werk: „Over dichtmaat, versmaat en versbouw, inzon- derheid in de Hollandsche, Duitsche, Fransche, Grieksche en Romeinsche, Arabische en Oud- Indische poëzie.» Opmerkelijk is het dat dit werk, waar- voor Roorda zich zeer veel moeite had gegeven en waarin vele van de heerschende meeningen afwijkende denkheelden werden uitgesproken over het geheel weiuig de aandacht schijnt te habben getrokken. Wilg nog in het voorbijgaan de door hem met Weijers en Cor.ll uitgegeven Orientalia en de in later tijd verschenen Gericanentarius in Vaticinium Michae~, benevens de Prra>. ow g |... ff sa Ge aA’. ae minamef€anarwnrnundan ara va HERINNERING AAN DEN HOOGLEERAAR T. ROORDA. 825 een modern Christen» (1871) als vruchten van den arbeid van den werkzamen en veelzijdig ontwikkelden geleerde te heb- ben vermeld, keeren wij thans terug tot het meer eigenaardig gebied zijner studiën, die der Javaansche taal, welke in den tijd na de uitgave van zijne Spraakkunst volstrekt niet werden ver- waarloosd, Nadat reeds in 1850 was uitgegeven: » enige anecdo- ten en honderd leerzame verhalen van C. Schmid in het Javaansch vertaald door C. F. Winter Sr.n, volgde daarop in 1857 een: » Vervolg der anecdoten en verhalen”. Het eerste was voorzien van eene woordenlijst, tot aanvulling van het bestaande woordenboek en hetzelfde had plaats achter het mede in laatstgemeld jaar verschenen werk (met J. J. B. Gaal uitgegeven), »Adji Saka, uit de poézie in Javaansch proza overgebracht door C. fF. Winter St.” Zoo streefde Roorda er steeds naar de hulpmiddelen voor de studie der Javaansche taal gelijken tred te doen houden met de behoefte, daar vooral het woordenboek gedurig aanvulling en verbetering noodig had. Hen aantal woordenlijsten waren nu achter verschillende werken verspreid, en het bleek meer en meer wenschelijk te zijn die te vereenigen en daarbij nog een aantal later verkregen ophelderingen te voegen, ten gevolge waarvan in 1862 het »Snpplement op het Javaansch- Nederduitsch Woordenboek van Gericker in het licht verscheen. Hoewel hieruit reede genoegzaam de onvermoeide werkzaam- heid van Roorda voor de studie der taal, die door hem gedoceerd werd, blijkt, de mededeeling van het door hem verrichtte is hiermede nog lang niet ten einde. In de jaren 1858 eu 1859 hield hij zich een’ geruimen tijd bezig met de korrektie der tweede uitgave van het Nieuwe Testament in het Javaansch door Gericke, een arbeid die niet zoo geheel gemakkelijk was, dewijl hij zich met de vertaling van Gericke niet altoos kon vereenigen en dus menige verandering moest aanbrengen, In deze ~Bijdragen” verschenen nog van zijne hand: „Verhaal van den oorsprong en het begin vanden opstand van Dipa negara, volgens een Javaansch handschrift” met aanteekeningen (nieuwe reeks, deel III), en „Lotgevallen van Raden Pandji» (nieuwe reeks, deel VII). Dit laatste was bewerkt naar een der Javeanache wajang-verhalen omtrent dezen held van den ouden Wy. De 396 HERINNERING AAN DEN HOOGLRERAAR fT. ROORDA. tekst hiervan werd later door het Instituut afzonderlijk uitge- geven met twee andere wajang-verhalen onder den titel: „de Wajang-verhalen van Palisara, Pandoe en Raden Pandji in het Javaanschr (1869), voorzien van een aan- tal, volgens de gewoonte van Roorda naauwkeurig bewerkte aanteekeningen tot opheldering, waardoor menige onduidelijke zinsnede werd verklaard en nog een aantal bijdragen voor de lexicografie gegeven. Uit de methode van studie van het Javaansch, reeds vroeger besproken, laat het zich verklaren, dat hij, ter opheldering van woorden en uitdrukkingen, slechts uiterst zelden de toe- vlucht nam tot de verwante talen, en dat nu zij, die deze beoefenden, en door vergelijking met het Javaansch tot andere resultaten en meeningen kwamen, dit in hem afkeurden, is zeer natuurlijk, Vooral Dr. van der Tuuk bestreed hem op dit punt in: „Taco Roorda's beoefening van het Javaansch bekeken», waarop met eene „Bijdrage tot de Javaansche taalstudier werd geantwoord (Bij- dragen, nieuwe reeks, deel VIII). De meeningen, door hem voorgestaan, waren te veel de vrucht van ernstig nadenken om die te wijzigen, al liet hij zich dan ook op menig punt gemak- kelijker overtuigen, dan men misschien zou hebben gedacht. Het heeft steeds allen, die Roorda’s lessen volgden, getroffen met welk eene scherpzinnigheid hij de beteekenis van woorden uit een zette, en hoeveel zijne leerlingen voorde naauwkeurige kennis der taal aan hem te danken hebben. Hij rustte niet, voordat hij voor de beteckenis van elk woord de juiste uitdruk- king in het Hollandsch had gevonden, al was het dan ook door middel van omschrijving. Hij streefde er altijd naar dit zijne toehoorders als het ware te doen gevoelen, en dit maakte zijne lessen zoo leerrijk en was hij dan ook de man bij witnemendheid om, zoodra dit bleek noodig te zijn, eene nieuwe uitgave van het Javaansch woordenboek te bewerken. Hij was nu evenwel langzamerhand op een’ leeftijd gekomen dat hij er tegen opzag een werk te ondernemen, dat niet alleen veel inspanning — dit schrikte hem niet af — maar bovenal een langere tijdruimte zou vorderen. Daar hij evenwel zag, dat, zoolang hij leefde, men hem als den eenigen man daartoe geroepen beschouwde, aar- zelde hij niet langer en aanvaardde de taak met zijn bekenden ijver en volharding. Al ras verschenen dan ook de eerste af- HERINNERING AAN DEN HOOGLEERAAR T. ROORDA. 327 Handwoordenbhoek, die menige nieuwe proeve van zijne scherpzinnigheid en geleerdheid gaven. In dezelfde tijd werd nog een tweede uitgave van de » Kitab Toehpah » (de eerste ‘was van de hand van wijlen Mr. S. Keyser) door hem uitgegeven , - benevens eene „Beknopte Javaansche spraakkunstr, welke laatste reeds sedert eenigen tijd voor de pers gereed lag. Het levensdoel van Roorda was nu evenwel zamengevat in de bewerking van het nieuwe woordenboek, waaraan met rus- teloozen ijver werd voortgearbeid. De taak was dan ook voor een belangrijk gedeelte afgewerkt, ja het einde voor hem reeds in het verschiet te zien, toen hij in November 1873 door een noodlottig toeval op het ziekbed werd geworpen en dus zijn arbeid moest laten rusten. Ilard was die beproeving voor den zoo werkzamen man en herhaaldelijk traclitte hij, niette- genstaande de pijnen, die hem zoo. zeer kwelden, zich weêr aan de schrijftafel te zetten. Het mocht evenwel niet meer zijn dat hij het Woordenboek, hetwelk hij zelf als zijn laatste werk scheen te beschouwen, ten einde bracht. Den 5den Mei 1874 ontsliep hij zacht en kalm. Met Roorda is de eerste wetenschappelijke beoefenaar van de Polynesische taalkunde, en van het Javaansch in het bijzonder, ten grave gedaald. Onuitsprekelijk groot is de verplichting die de beoefenaars van dit vak aan hem als hunnen wegwijzer hebben. Met dankbaarheid zullen allen voorzeker zijne lessen gedenken en zijn’ naam in herinnering houden. Door zijne betrekking aan de Academte van Delft was zijn invloed bij de opleiding der Ambtenaren zeer groot, en veel heeft de Staat en ook Indië in dit opzicht aan hem te danken. Dat. hij geruimen tijd dienaangaande de meeningen van J. C. Baud voorstond, kan niemand verwonderen, die bekend was met de vriendschappelijke verhouding van beide mannen. Toen in 1864 een geheel andere toestand m dit opzicht in het leven werd geroepen, ging Roorda zelf naar Tseiden aan de nieuwe In- stelling voor Onderwijs in de Indische Taal- Land en Volken- kunde. Met eene merkwaardige aanspraak over de beoefening der Javaansche taal, waarin zijne heele methode van onderwijs werd blootgelegd, opende hij aldaar zijne lessen en mogt er bijna tien jaren onafgebroken werkzaam zijn. Als men het voorrecht had Roorda nader te leeren kennen, erkende men in hem niet alleen den taalgeleerde , maat bemerkte dan ook over welk een uitgebreid dec) der menschelijke keur 328 HERINNERING AAN DEN HOOGLEERAAR T. ROORDA. nis hij had nagedacht en eene gevestigde meening had ver- kregen. In elke levenshandeling , zelfs van de geringste beteekenis, stelde hij zich ten doel, die zoo goed te verrichten als in zijn vermogen was; en evenmin was hij tevreden met eene oppervlak- kige kennis der zaken, dit stelde hij gelijk met niet weten. Een uitnemend geleerde is met hem heêngegaan; zijne wer- ken zullen van hem getuigen ! Delft, J. J. MEINSMA. 14 Nov. 1874. re, * LEESTAFEL. KOLONIALE BIBLIOGRAPHIE. II. Toen wij in het vorig deel dezer # Bijdragen» beloofden onder bovèngenoeimnden titel van tijd tot tijd verslag te geven van hetgeen op koloniaal bibliographisch terrein wordt uitgegeven, nog kan en moet verricht worden en tegelijkertijd eene eerste proeve daarvan gaven, dachten we niet ze zoo spoedig door een tweede, straks zelfs, gelijk we ons voorstellen, door een derde te moeten doen volgen. Bespraken we in ons vorig opstel een drietal verschenen merkwaardige catalogi van koloniale geschriften, ditmaal moeten we ons verslag aanvangen met de dankbare vermelding van het feit, dat er zich eene klimmende belangstelling openbaart om ons bekend te maken met ‘t geen over onze koloniën en bezit- tingen is en wordt uitgegeven, meer bepaald ook zoowel met de geschiedenis der Indische drukpers in ‘t algemeen als met het- geen zij achtereenvolgens geleverd heeft en nog levert. Zoowel in Indië als in Nederland is dit verblijdend verschijnsel waar- neembaar. De uitzichten, die ons geopend werden, en de ge- schriften, die onlangs ’t licht zagen, geven ons recht daarop te wijzen. Vooreerst mogen we de aangewende poging niet onopgemerkt laten om ons op de hoogte te houden van de Nieuwste uitgaven in Nederlandsch-Indië. Werd vroeger wel eens met recht de klacht geuit, dat men m ons overzeesche rijk er zeer weinig belang in schim te stellen om de vruchten der Indische pers wt voederland hee 3930 LEESTAFEL. kend te doen worden, thans kan dit niet meer worden gezegd. Althans nevens den fondscatalogus van de H.H. van Dorp en Co. ! kan men daartoe eene gedrukte lijst van den heer F. H. Kroon, boekhandelaar te Batavia, raadplegen, en wie deze laatste in ons land niet machtig kan worden, daar zij niet algemeen ver- spreid is, hem wordt tot kennismaking daarmeê eene welkome gelegenheid aangeboden door de Redactie van het » Nieuwsblad voor den boekhandels, die in haar orgaan (zie de n°. 79 en 80 van dit jaar) een aanvang heeft gemaakt uit de vermelde lijst des heeren Kroon de titels mede te deelen van de »nieuwste uitgaven in Nederlandsch-Indié,” ’t geen maandelijks zal worden vervolgd. Bij inzage daarvan en van Van Dorp's catalogus zal men, naar we ons vleien mogen, de bewering gelogenstraft vinden, welke we cens van eene zeer bevriende zijde mochten hooren 2, dat namelijk de Indische pers, buiten tijdschriften en dagbladen, niet vele litterarische en wetenschappelijke werken zou leveren. Veeleer zal men over hun aantal tamelijk tevreden kunnen zijn, vooral wanneer men daarbij in aammerking neemt èn de betrekkelijk geringe Europeesche bevolking, voor welke men arbeiden moet, èn het niet licht te tellen feit, dat Patria voor een niet gering deel in de behoeften van het koopend publiek voorziet. Het juiste aandeel van Indië aan de litteratuur zou intusschen, we zeiden ‘t reeds vroeger. eerst dan kunnen worden bepaald, wanneer we eene nauwkeurige koloniale biblio- graphie voor ons hadden liggen. Missen we deze laatste nog steeds, aan pogingen om zulk een arbeid te leveren, heeft het echter niet ontbroken; en hebben ze tot dusver altijd schipbreuk geleden, gelukkig wordt ons thans ’ uitzicht geopend, dat in die meermalen aangewezen leemte weldra zal worden voorzien. Ter loops wijzen wij op eene aanteckemug, welke we vonden tm de voorrede van de onlangs verschenen „Bibliotheca juridica. Catalogus van alle boeken sedert 1837 in het Koningrijk der Demen ' Catalogus van Javaansche on Malerische boekwerken, gedrukt bij en uitgegeven door G. C. T. van Dorp & Co. te Samarang. Samaraug G. ©. T. van Dorp & Co: in 8vo. 3 Verg. 't artikel des heeren Gualth. Kolff, over « Nadruk van Neder- landsche en uitgaaf van oorspronkelijke boekwerken in Nederlandsch Indië,» geplaatst in het Nieuws van den Dag van 10 Maart 187%, naar aanleiding van ons opstel: « Twee rechtmatige eischen», in het Tijdschr. v. N. 1, Jan. 1874. Zie ons antwoord daarop in bet Nieuws v, d. Dag re Wd aor ee LEESTAFEL, 831 Nederlanden verschenen over staatswetenschappen, wetgeving en rechtsgeleerdheid. 's Gravenhage, Mart. Nijhoff, 18747 , en welke ons meldt, dat de geschriften over koloniale politiek en wetgeving daarin niet zijn opgenomen, omdat men zich voorstelt eerlang eene algemeene bibliographie onzer koloniën uit te geven, waarin deze hunne plaats zullen vinden. | Verraste ons deze onverwachte mededeeling, van meer belang achten wij eene andere omtrent een soortgelijken arbeid, waar- aan de heer Mr. J. A. van der Chijs, te Batavia, zijne krachten. had gewijd en dien hij ook reeds. vervuld heeft. Was sedert lang de mare daarvan tot ons gekomen, in de „Notulen van de Algemeene en Bestuurs-vergaderingen van het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen.r Batavia, 1874, Deel X1, blz. 171, lazen we het verblijdend bericht, dat aan het Genootschap door gemeld Bestuurslid ter uitgave was aan- geboden eene door hem bewerkte Proeve eener Nederlandsch-Indische bibltoyraphie over de jaren 1668 — 1870. Terecht nam het Bestuur van het Genootschap aan, dat de arbeid van den heer van der Chijs te gemoet komt aan een ook door velen van ‘sfienootschaps leden gedeeld verlangen, terwijl hij tevens in eene lang gevoelde behoefte zal voorzien. ‚ Verdient daarom het besluit om de aangeboden proeve in de Verhandelingen der instelling op te nemen met sympathie te worden begroet : met niet minder groot verlangen zal de uitgave daarvan worden tegemoet gezien; hoe onvolkomen zij ook zijn moge, -- wat wij onzerzijds niet durven onderstellen noch ver- wachten met ‘t oog zoowel op den kundigen bewerker als op de plaats der samenstelling, waar uit den aard der zaak de vereischte bouwstoffen meer voor de hand liggen en bereikbaar zijn dan hier te lande —, zal zij toch hare waarde hebben, „daar op dit gebied niets anders bestaat.» Nevens dezen belangrijken arbeid, in Indië ondernomen, mogen wij weldra een niet minder gewichtigen aanwinst op koloniaal bibliographisch terrein verwachten. Gelijk bekend is, worden er door de # Vereeniging tot bevordering van de belangen des boekhandels» prijsvragen van bibliographischen aard uitge- schreven. In de algemeene vergadering, den Mee Augoetas \\. gehouden, mocht de commissie yan beoordeeling der daarop A 932 LEESTAFEL. ingekomen antwoorden ‘t voorrecht genieten een stuk, dat zij ter mededinging naar den uitgeloofden eereprijs had ontvangen, ter bekrooning voor te dragen , met welk advies de vergadering zich vervolgens eenstemmig vereenigde. Bij opening van het ingezonden billet onder de zinspreuk van Tuafontaine: Et si de Pagréer, enz. bleek de bekroonde te zijn de heer P. A. M. Boele van Hensbroek, te 's Gravenhage, terwijl zijn werk, volgeus het uitgebracht verslag, Eene systematische naamlijst van boeken over en in Aziatische talen in Nederland en zijne O. I. Bezittingen verschenen tusschen 1800 en 1874 bevat, waarbij tevens gevoegd zijn de stukken, welke over die talen in Hollandsche tijdschriften voorkomen. Uit den aard der zaak zal deze arbeid, waarbij de schrijver in hoofdzaak aan al de eischen der bibliographische wetenschap moet voldaan hebben, veel bevatten, wat we ook in “t werk des heeren van der Chijs mogen verwachten; doch ze zullen elkaâr, naar we one vieien, ongetwijfeld aanvullen en, vereenigd, eene alleszins welkome bron tot de kennis der koloniale htteratuur opleveren. Loodra beide deze geschriften “t licht hebben gezien, — wij hopen dat 't spoedig zal zijn —, stellen wij ons voor daarop nader terug te komen. Waar we ze nu reeds aankondigen, hebben we daarmeé slechts ten doel het bewijs te geven, welke toenemende belangstelling de koloniale bibliographische weten- schap zoowel in Indië als hier te lande gemiet. Daarvan getuigen ook nog andere feiten. In de eerste plaats eene uitgave, waarvan de aankondiging in deze w Bijdragen» helaas! te lang is achterwege gebleven, doch waarvoor ter ver- ontschuldiging mag worden aangevoerd, dat de inzage van den geleverden arbeid bij ons telkens met een weemoedig gevoel vergezeld ging. Immers ’t geldt het Repertorium op de koloniale litteratuur waarvan we den juisten titel hieronder afschrijven !. Een reus- t Repertorium op de koloniale litteratuur, of systematische inhouds- opgaaf van hetgeen voorkomt over de koloniën, (beoosten de Kaap) in mengelwerken en tijdschriften, van 1595 tot 1865 uitgegeven in Neder- land en zijne overzeesche bezittingen. Door J.C. Hooykaas, in leven Com- inies bij het Dep. van Koloniën. Ter perse bezorgd daor Dr. W. N. du LEESTAFE!, 983 achtige arbeid, welken wijlen de ijverige en verdienstelijke ambtenaar bij het Departement van Koloniën, de heer J. C. Hooykaas, wèl voltooien, doch waarvan hij de uitgave zelf niet leiden noch beleven mocht. Het handschrift, vrucht van jaren- langen, onvermoeiden arbeid, werd aan het Kon. Instituat voor de taal-, land- en volkenkunde van Ned.-Indië aangeboden, dat - tevens uitgenoodigd werd het onder zijne bescherming het licht te doen zien, terwijl van regeeringswege eene subsidie werd — toegezegd ter tegemoetkoming in de groote kosten, daaraan verbonden. Onverwijld werd er eene commissie benoemd, die na een grondig en nauwlettend onderzoek tot een negatief resultaat kwam. Om verschillende redenen meende zij de uitgave van het Repertorium vanwege het Instituut te moeten ontraden, welk advies vervolgens werd opgevolgd. De lezers dezer #Bijdragen» kunnen de geschiedenis van een en ander daarin getrouw op- geteekend vinden. Moesten we dit besluit eerbiedigen, leed zou ‘t ons gedaan hebben, zoo niemand zich toen het lot van dit koloniale wees- kind had aangetrokken. Spoedig echter verraste mijn hoogge- schatte vriend, Dr. W. N. du Rieu, ons met het bericht, dat, toen de Historische Commissie van de Maatschappij der Nederlandsche letterkunde te Leiden, die met groote ingeno- inenheid den reusachtigen arbeid van den heer Hooykaas had gadegeslagen”, de bezorging der uitgaaf, haar daarna voorge- steld, niet op zich kon nemen, hij zelf, hoewel vreemdeling op kolontaal gebied, daartoe zijne krachten zou beproeven, steunende op de belangstellende medewerking van de mannen, wier kennis de taak uitvoerbaar zou maken. Geenszins zag hij de betrekkelijke verdiensten zoowel als de gebreken daarvan voorbij; integendeel ze werden door hem aangewezen in eene korte, doch zaakrijke voorrede, waarin hij tevens het ontstaan en de inrichting van ITooykaas’ arbeid mededeelde, met opgaaf ook van het aandeel, dat hij met anderen, met name de heeren P. A. van der Vath, A. C, Vreede, Prof. W. F. R. Surmgir, W. Marschall en niet het minst de hoogleeraar P. J. Veth, in de uitgave heeft gehad. Dat aandeel is inderdaad niet gering geweest. Naar zijne meêdeeling werden de 24,000 titels, die de heer Hooykaas bij het afschrijven reeds in 104 groepen had ingedeeld, van elkaÂr geknipt en geordend naar tijd of plaats, op de letter of op welke wijze het “t doe\matiget scheen: eu toen men ze ter perse zou zenden, bleek het dob exne ge we a - - A” Sa 334 LEESTAPEL. inkorting van eenige overbodige bijvoegselen en samensmelting van overeenkomstige artikels eene vereenvoudiging zou teweeg brengen, die plicht was en waardoor het boek in bruikhaarheid slechts kon winnen. Dr. du Rieu onderwierp daarom ’t geheele handschrift aan eene revisie, en als resultaat daarvan deelt hij ous meê, dat veel weggelaten werd van hetgeen de heer Hooykaas om der wille der volledigheid had bijgevoegd, dat aan den inhoud, der stukken ontleend is, als rang en stand der schrijvers, en wanneer dit reeds genoegzaam blijkt wit de titel en de aanhaling, ook dag en plaats wanneer en waar zij schreven; verder de namen der schepen en der cominandanten , waarmede de reis is gedaan. Verzwegen wordt ook wie een uittreksel uit een brief mededeelt, op welken maatstaf een kaart is geteekend, wie ze uitgaf, als de vervaardiger wordt opge- geven ; zooveel mogelijk werden de woordelijk afgeschreven ellenlange prijsvragen bekort, de telkens voluit afgeschreven jaarlijks terugkeerende titels vereenigd, enz. Kortom, men zou het. Repertorium geven, „zooals de bewerker het. had ontworpen, maar gemakshalve vereenvoudigd in woord en vorm.” „Het eerste stuk daarvan ligt thans voor ons, dat, na opgaaf van de alphabetische lijst der geraadpleegde tijdschriften en andere werken, welke 29 blz. vult, eene aanwijzing bevat van de bijdragen en verhandelingen, van berichten en mededeelingen betreffende Azië, Australië en Afrika in ’t algemeen en van de landen en eilandengroepen van den Indischen Archipel in ’t bijzonder: allen hebben ze betrekking tot de reizen door en naar, en de natnurkundige aardrijksbeschrijving en de natuur- lijke historie van die verschillende gewesten. Ken drietal andere stukken volgen nog: in *t tweede zullen de bijdragen worden opgenomen betreffende de bevolking, haar zeden en gewoonten, nijverheid en handel; het bestuur der kolomén in Kuropa en in Indië met al zijne onderdeelen zal ’t onderwerp zijn van de derde afdeelmg, terwijl het vierde stuk de titels bevatten zal betreffende de godsdienst-wetenschap, het onderwijs, de kunsten en wetenschappen, geschiedenis en drukpers. Met een alphabe- tisch register van personen, plaatsen en zaken en eene lijst der dagteekeningen van besluiten, publicatién, plakkaten, tractaten en andere officiëele stukken denkt men het geheel te besluiten. Blijkt hieruit, van welk een grooten omvang de arbeid van wijlen den heer Hooykaas zal zijn, het ons door Dr. du Rieu ) ? R LN i a A 1 aX a2 Qa 1 ra LEESTAPEL. $35 ‘¢ hem vergund moge worden met de revisie en uitgave van het vervolg niet te vertragen. Al moge daaraan, naar zijne meening, ondanks al de inspanning, die hij zich met anderen daarvoor getroost heeft, veel gebrekkigs blijven kleven; al mage hij zelfs ten volle overtuigd zijn van de onvolkomenheid van deze bijdrage op bibliographisch gebied: elk heoefenaar van onze koloniale litteratuur, die daarmeô heeft kennis gemaakt, zal ongetwijfeld met ons de daarin aangeboden hulp geenszins versmaden, doch veeleer met dubbel verlangen naar het toegezegde vervolg uitzien. We durven zelfs vertrouwen, dat hij met ons den naam van Hooykaas in eere zal houden als dien van een welkomen gids win den uitgestrekten doolhof van koloniale geschriftenr, die, bescheiden als hij was, met opzicht tot zijn werk schreef: Neem het zooals het is, Niet zooals het wezen kon. Heeft men derhalve eene goede daad verricht door er voor te zorgen, dat de verdienstelijke arbeid des heeren Hooykaas ten gevolge van zijn dood voor de wetenschap niet verloren ging: haar wordt elders een niet minder goede dienst bewezen. Vooral ook door wijlen onzen voorganger, Mr. P. A. S. van Limburg Brouwer. In ons Verslag van den staat en de werk- zaamheden van het Koninklijk Instituut over 1872/8 teekenden we reeds aan, dat deze geleerde Orientalist bij testamentaire beschikking zijne verzameling van indologische boekwerken aan de Koninklijke Bibliotheek had vermaakt. Konden we toen reeds vermoeden, dat het een beduidend legaat zou zijn, den omvang daarvan kan men thans nagaan uit het openbaar gemaakt, doch niet in den handel gebracht Verslag van de aanwinsten der Koninklijke Biblio- theek gedurende het jaar 1573. Uit de inzage van de verschillende titels der geschonken boekwerken, welke men daarin van blz. 99—121 opgeteekend vindt, blijkt voldoende, dat ons hier niet eene uitgebreide indologische bibliotheek, min of meer volledig in haar onder- deelen, aangeboden werd; doch men zal niet kunnen ontkennen , dat reen groot aantal belangrijke, hier zeldzaam voorkomende en ook daardoor kostbare boekwerkeur naar de Ilaagsche boek- verzameling is overgebracht geworden. We stellen ous geen partij ten aanzien van veler meemng, dek { > 836 LEESTAFRi., het eigenaardiger zon geweest zijn, zoo ‘t legaat ware geschonken aan de bibliotheek der Leidsche Hoogeschool, tevens die van de Rijks-inrichting voor onderwijs in de Indische taal-, land- en volkenkunde, of wel aan de boekerijën van het Koninklijk Instituut of het Indisch Genootschap, verzamelingen, waarin men zich meer uitsluitend op het bezit van’ indologische ge- schriften moet toeleggen dan het geval is in de Haagsche, die heiaas! dank zij haar gering jaarlijksch budget, op dat terrein zich niet naar eisch kan uitbreiden. Maar wat hiervan zij, zeker zal het doel, waarméé Van Limburg Rrouwer zijne Indische verzameling aan de Haagsche boekerij ge- schonken heeft, worden bereikt, het vergemakkelijkeur namelijk „van het onderzoek naar den godedienst, de maatschappelijke toestanden, de geschiedenis, de taal- en letterkunde van het Oosten, voor zoovelen in den lande als de taak op zich zouden willen nemen, waaraan hij een gedeelte van zijn zeer werkzaam leven heeft gewijd en waarin hij alleen door den dood kon ge- stuit worden. We zeggen het den Directeur der Komimklijke Bibliotheek na: „Deze onbekrompen mildheid, dat schragen van wetenschappelijk onderzoek kan, dunkt mij, niet hoog genoeg gewaardeerd worden.” Vooral waar openbare verzamelingen en ook die van vele bijzondere vereenigingen en genootschappen zoowel door geldgebrek als om andere redenen niet in staat zijn voldoende hulpmiddelen voor de studie der verschillende vakken van wetenschap aan te bieden. In de leemte van eene eenigszins volledige koloniale bibliotheek tracht een hier ter stede gevestigd genootschap te voorzien , voorzoover althans zijne fondsen het toelaten. Getuige wederom de uitgave van het Supplement op den catalogus der bibliotheek van het Indisch Genootschap. Mochten we in 1869 elders ! den toen uitgegeven, opnieuw bewerkten catalogus van de boekerij dier mstelling bespreken, gedurende de verloopen vijf jaren heeft er door aankoop en geschenken eene zoodanige vermeerdering plaats gehad, dat het eene goede gedachte was van den ijverigeu secretaris en hiblio- thecaris, den heer J. Boudewijnse, om tot de uitgave van een supplement over te gaan. Men zal daaruit zien, dat „die uit- breiding zich heeft uitgestrekt over genoegzaam alle rubrieken, LEESTAFEL. $37 waarin de catalogus verdeeld werd.” Hoewel dit dankbaar zal worden erkend en gewaardeerd, zal hij echter, die van de bibliotheek van het Indisch gênootschap gebruik maakt, aan- stonds de droevige ervaring opdoen, dat daaraan eene nog grootere uitbreiding moet warden gegeven, eer zij gezegd kan worden aan rechtmatige eischen van het wetenschappelijk publiek te kunnen voldoen. Men raadplege o. a. slechts den catalogus der bibliotheek van wijlen den hoogleeraar Roorda, welke onlangs (30 Oct. en vig.) onder den hamer van den bekwamen auctio- naris, M. Nijhoff, is geweest; meer dan tientallen van ge- schriften zal men daariu vermeld vinden op het gebied van den Mohammedaanschen godsdienst en de rechtsgeleerdheid, de taal- en letterkunde van den Indischen Archipel, welke men nog te vergeefs in den boekenschat van het Genootschap zou zoeken. Aan velen zal daarom het bericht welkom zijn, dat het, voor zooveel doenlijk, die gunstige gelegenheid tot verrijking der boekverzameling niet heeft laten voorbijgaan. Menig hier te land zeldzaam voorkomend geschrift is daarvoor aangekocht, onder meer een groot aantal te Batavia gedrukte werken, in de eerste plaats ook het eerste en eenige deel van Lieidekker's Maleisch en Nederduitsch woordenboek, van welk hoogst zeldzaam werk er ‘nog slechts drie exemplaren bekend moeten zijn. Kan het Indisch Genootschap, waar het tot vervulling van billijke eischen gedrongen wordt, met grond aanvoeren, dat het, alleen steunend op particuliere krachten, doet wat in zijn vermogen is: men zal tevens erkennen, dat het vooralsnog niet bij machte is te verhinderen, dat kostbare oostersche verzame- lingen, die in een onzer openbare rijksboekerijën moesten kunnen worden geraadpleegd, doch tot aankoop waarvan men in ons land ter nauwernood eenige honderde guldens beschikbaar zou willen stellen, in den vreemde aan gretige koopers worden aan- geboden. Een gevoel van weemoed maakte zich van ons meester, toen we inzage hadden genomen van den Catalogus van Oostersche handschriften en boeken, verkrijgbaar bij Maisonneuve en C°, te Parijs. Zelden zagen we in het buitenland zulk eene beduidende verzameling van Oostersche handschriften en boekwerken, be- paaldelijk met betrekking tot de taal- eu letterkunde van onzen Indischen Archipel, en voor een overgroot deel aldaar en in ons vaderland gedrukt, ten verkoop aangeboden, ale hens vane 338 | LEESTAFEL. wege de Parijsche boekhandelaren-nitgevers Maisonneuve en CC. geschiedt in hun keurig bewerkten en met aanteekeningeu voorzien „Catalogue de livres de luiguistique anciens et modernes en — vente aux prix marqués. N° 8. Langues Anciennes et Modernes des Indes Orientales avec tous leurs Dialcctes. Langues Dravidiennes. Langues Qcéaniennes, Polynésiennes et Australiennes. Paris, 1874. in 8vo.r We weten niet op welke der zes afdeelingen, waarin de catalogus gesplitst is (1. Langues Indiennes en général. Recueils. Ouvrages sur le Bouddhisme. Antiquités. Droit indien. 2. Langues Anciennes de l'Inde. 8. Tangues et dialectes de YInde moderne. 4. Appendice aux langues Indiennes. Langue des Cigains ou Bohémiens. 5. Langues Dravidiennes (y compris le Singalais). 6. Langues Océaniennes, Polynésiennes et Austra- liennes) wij bij voorkeur de aandacht moeten vestigen; de eene rubriek bevat, onder meer gewone, even belangrijke ge- schriften als de andere. De beide laatsten intusschen verdienen neer onze belangstelling. Enkele handschriften en tal van be- kende, doch ook zeldzame werken op het gebied der verschil. lende talen en letterkunde van ouzen Archipel worden daarin vermeld; op meer dan éen taalgebied is de collectie tamelijk volledig; daarenboven vindt men seriën van geschriften, voor- namelijk van godsdienstigen en stichtelijken aard, leer- en leesboeken, catechismen , uittreksels uit de bijbelsche geschiedenis, enz,, welke uit de dertig À veertig laatste jaren dagteekenen, en in de Oostersche gewesten, in onzen Indisenen Archipel zijn gedrukt. Tal van Bataviasche, Samarangsche of Sucraba- jasche drukwerken worden er aaugeboden, waaronder die hier moeielijk te verkrijgen zijn, althans zelden in catalogi voorkomen. Voorts enkele nommers, ook elders dan op die drie genoemde plaatsen gedrukt: ziehier een paar daarvan, zooals zij in den catalogus beschreven worden. No. 2909. Hardeland (Aug). Pirä pirä njanjian akantara Hatalla. Borneo, injurat hong Pulautelo, 1845, in 12°. 20 pages. Impression d'une grande rareté et peut-être unique. L’encre employée est de couleur bleue. No, 2910. Hardeland (Aug.). Dua tamparae sombajang; aw August Hardeland, pandita. Borneo, lam bagan hong lewu bintang Pulopetak, 1845, in 8°, 10 pages. Impression également fort rare et exemplaire peut-être unique, couverture rouge avec une priére en dayak au verso. LEESTAFEN. 339 dik, katoer dateng tiejang kang ngadjeng hangugoelarie hing- karah hardjauing, hawasoekmanie. Pégou, s. a. in 120. 42 pp. Tel est le titre, en caractères latins, d'un traité religieux publié par G. Bruckner en javanais (Krama ou langage cérémoniel) et imprimé en caracterés arabes à Pégou. Ce petit volume est ~ d’ane extrême rareté, il provient de la collection du prof. Millies , qui le considérait comme unique. No, 2956. Paroles du prophéte Moïse se rapportant a Jésus- Christ, en javanais (par Buckner?) Bandjarmasin, in 18°. 101 pages. No. 8007. Evangile de S. Jean en malai, caract. arabes. Ben- coulen, 1873, in 8°. Lmpression fort rare. No 3022. ND at jd zeke Conseils venus de l'autre vie. In 80, Traité religieux qu'une note manuscrite dit traduit et imprimé par N. Ward a Bencoolen. 40 pages. C'est une curiosité ty pographique car elle a du précéder l'année 1820, époque à laquelle on fixe l'introduction de l’imprimerie dans \'île de Sumatra. No, 3031. Gericke (Aug.) Pengadjaran agama mesehhij. 7er- tara-di- Ambon, 1884, in 12°, 88 pag. Doctrine chrétienne en malai, caractères latins, imprimée 4 Amboine. Fort rare. No. 3042. Heymering (G.), Anugarah deri pada pengaschan janh mesehhij bagi? Anakh-aénakh. Tertara-di-Timor-Kupang , 1838—39. 2 part. m So. 110 et 78 pages. Impression de toute rareté faite à Koupang. No, 3043. Ileyinering (G.) Akan gombâla bûjik. Tertara-at- Kúpang, 1838, in 80, 54 pages. No. 3107. Pseaumes, O10 ust Je) lS, The book of Psalms. Padang, 1827. in So. 247 pages. Impression d'une extréme rareté et presque inconnue. No, 3116. Robinson (W.), Catechism of Geography for the use of the Sumatra native school (in the Malayan language). Bencoolen, 1826, in 8°. Impression fort rare. No. 3116bis, Roepa-roepa Tahlil atau njanjian orang kristen bagi allah. Bandjarmasin, 1855, in 12°, VIIT et 117 pages. Recueil d’hymnes imprimé eu lettres latines, 4 Banjarmassin dans \'île de Bornéo. Eindelijk No. 3118. Eene kostbare en merkwaardige verzameling van 150 stukken in het Maleisch, grootendeels van godsdienstige strekking, welke met de grootste zorg en moeite door wien den hoogleeraar Dr. H. C. Millies bijeengebrach\ ie, gelijk ook de Volar. IN. ar ye a J apres al zer ~ 840 LEESTAFEI. uit eene vergelijking van den catalogus der bibliotheek van dien Oosterschen geleerde met de thans voor ons liggende lijst blijkt, dat met een niet gering “deel der nu ten verkoop aan- geboden geschriften “t geval is.. Jammer inderdaad, dat zulk een rijke schat van oostersche werken in den vreemde verkrijgbaar is kunnen gesteld worden; niet dat wij den vreemdeling die eer misgunnen, maar, wanneer- we hetgeen nu in ’t buitenland aangeboden wordt, vergelijken met. hetgeen daarvan bij ons zelven, in ‘slands openbare bibliotheken , zelfs in die, welke meer bepaald koloniale boekverzamelingen heeten en moeten zijn, aanwezig is, dan wordt men inderdaad treurig gestemd, dat men den vreemdeling heeft afgestaan , wat een sieraad van onze eigene collectiën moest zijn , afgestaan zelfs: wat een vaderlandsch geleerde gedurende zijn werkzaam leven niet dan met vele opofferingen had bijeenvergaderd met het doel, onder meer, om het intellectueele leven in den Indischen Archipel te leeren kennen. Wellicht dat men, op de begane fout gewezen, trachten zal ze te herstellen door den aankoop van hetgeen ons nog ontbreekt. Maar wat hiervan ook zijn moge , wij twijfelen er niet aan, of de catalogus van de heeren Mai- sonneuve en Co, zal met belangstelling worden ter hand ge- nomen als eene bijdrage te meer tot de kennis der geschiedenis van de Oostersche tvpographte, inzonderheid ook van die in Neêrlandsch Oost-Indië, terwijl de inzage daarvan ook hen, die nog altijd meenen , dat de particuliere pers in ons overzeesche rijk betrekkelijk niet veel heeft opgeleverd, zoo niet tot andere gedachten zal brengen, dan althans tot nader onderzoek aansporen. Daartoe mag ook Dr. H. Kiepert wel worden uitgenoodigd, waar hij bij het bespreken van het aandeel, t welk de Neder- landers aan de ontdekking van Afrika hebben genomen, zijnen landgenooten verkondigt: ~Auflallender noch ist das negative Verhalten zweier kleiner Nordeuropäischer Völker (Denen en Hollanders), die auf afrikanischen Boden Jahrhunderte lang nicht unwichtige Besitzungen inne gehabt haben, ohne diesen Vortheil für Erforschung auch nur des nächsten Binnenlandes. auszunutzen.” ! Terecht meenden de hh. Prof. P. J. Veth en 1 «Erlauterungen zu der die Entdeckungen des 19 Jahrhunderts dar- stellenden Karte von Afrika» van H. Kiepert, gevoegd achter het werkje van Dr. W. Koner «Der Antheil der Deutschen an der Entdeckung und Erforschung Afrika's. (Beiträge zur Entdeckungs-geschichte Afrika’s. Heft bd Rr Ber a LERSTAFEL. 341 C. M. Kan, dat die woorden -geen in alle opzichten juist denkbeeld gaven van het aandeel, 't welk de Nederlanders door hunne reizen en litteratuur aan de ontsluiering der geheimen van Afrika hebben genomen;” het was daarom, naar hun gevoelen geenszins overbodig te achten, ween zoo volledig mogelijk over- zicht der werken van Nederlanders over Afrika bij een te za- melen,” en, de daad bij ‘t woord voegende, boden zij ons weinige weken geleden eene door hen bewerkte Proeve eener bibliographie van Nederlandsche boeken , brochuren, kaarten, enz. over Afrika aan. In een 29tal blz., gesplitst in zes afdeelingen (1. Afrika in het algemeen; 2. Nijlgebied; 3. Noord-Afrika; 4. West- Afrika; 5. Oost-Afrika; 6. Zuid-Afrika), wordt de litteratuur over Afrika meégedeeld. De geleerde bewerkers zijn er zelven van overtuigd, dat hunne proeve nog verre van eene volledige Afrikaansche biblio- graphie heeten kan. Moge daarom ook hun verzoek, vervat in hun gedrukten brief, dien zij bij de toezending van hun arbeid hebben gevoegd, om dien, ddr waar noodig is, aan te vullen en te verbeteren, bij velen weerklank vinden, en terwijl we onzerzijds door aankondiging daarvan in deze »Bijdrageny en straks ook door schriftelijke mededeeling onzer aanteekeningen aan een der geëerde bewerkers blijk geven van onze belang- stelling, uiten wij tevens den wensch, dat zij in staat worden gesteld om eerlang hunne bibliographie zoo volledig en nauw- keurig mogelijk definitief te doen afdrukken, en later rnaar aanle'ding daarvan eene schets te leveren van ’t geen door Nederlanders van den vroegsten tijd af voor de kennis van Afrika gedaan is.» Door zulk een werk zal men ongetwijfeld „het aandeel der Nederlanders aan de ontdekkingsgeschiedenis van Afmka meer naar waarde doen schatten.» Den Haag, D e TT. C. L. W N ‚EN, 1 December 1574. r IJNMALEN BIJ DRAGEN TAAL- LAND- EN VOLKENKUNDE vAn NEDERLANDSCH-INDIË, BIJDRAGEN TOT DE TAAL- LAND- EN VOLKENKUNDE VAN NEDERLANDSCH-INDIE. UITGEGEVEN DOOR HET KONINKLIJK INSTITUUT ‘VOOR DE TAAL- LAND- EN VOLKENKUNDE VAN NEDERLANDSCH-INDIE DERDE VOLGREEKS. TIENDE DEEL. 'S GRAVENHAGE, MARTINUS NIJHOFF. 1875. GEDRUKT BĲ H. L SMITS. INHOUD. Biz. Naamlijst der leden van het Instituut . v 158ste Bestuursvergadering, 23 Mei 1874 xI 159ste Bestuursvergadering, 19 September 1874 XV 160ste Bestuursvergadering, 30 October 1874 xx 161ste Bestuursvergadering, 80 Decemher 1874. XXIII 162ste Bestuursvergadering, 26 Februari 1875 . XXVII 163ste Bestuursvergadering, 17 Maart 1875. . . … XXXV Algemeene vergadering, 25 Maart 1875 . . . XXXVII Verslag van den staat en de werkzaamheden over 1874 . XL De reizen der Nederlanders naar Nieuw-Guinea en de Papoesche eilanden in de 17e en 18e eeuw. Door P. A. Leurs. Inleiding eee eee ee ee 1 Eerste gedeelte: De reizen langs de Zuid- west- en Zuidkust van Nieuw-Guinea. 8 Tweede gedeelte: De reizen langs de Noord- kust van Nieuw-Guinea . 176 Derde gedeelte: De reizen naar de Papoose eilanden . . 202 Met 3 kaarten: 1. Kaart + van “de reis van Joh. ‘Carstenss., … in 1623, door Arent Martensz. de Leeuw, opperstuurman op de Pera. — 2 Kaart van de reis van Johannes Keyts in 1678, waarop mede voorkomt de trak van de reis van Augustijn Dirkss, in 1679. — 8. Overzichtskaart van Nieuw-Guinea en de Pa- poesche eilanden volgens Melvill van Carnbée en Gregory. Heilige voetsporen op Java. Door Dr. A. B. COHEN STUART 168 Cankara âcâryas commentaar op de Aphorismen van den Vedanta. Vertaald door dr. A. Brurnine . . 818 | Leestafel . . 171, 873 A, C. Vreede, Handleiding tot de beoefening der Madurecache taal. — J. L. van Hasselt, Allereerste beginselen der Papoesch- Mefoorsche (Noefoorsche) taal. — Spel- en leesboekje voor de scholeu op Nieuw-Guinea, — N. Rinnooij, Eenige Psalmen en Gezangen in de Papoesche taal (Noefoorsch dialect). Door dr. INHOUD. Bis. H. Keen. Blz. 171—173. — De Maleische Atlas van den heer W. F. Versteeg. Door dr. J. PiJNaPPEL. — De Papoea's van Nieuw-Guinea. Door C. B. H. von :Rosenserc. — Toe- lichting en aanmerking van dr. A. B. MxyrEx op een referaat, in de Bijdragen, X, le stuk, blz. 172—178, en Naschrift van dr. H. Kern. Blz, 373—892. Koloniale Bibliographie, III. Door dr. Tu. Cu. L, WISNMALEN. Blz. 898. Varia . … 1. 1 we ew eee ee oe 174 Ken Javaansche jongeling naar Holland gezonden ter opleiding in de theologie. iar ™, NAAMLIJST DER LEDEN VAN HET INSTITUUT. (4 APRIL 1875.) Het getal leden bedraagt 229, waarvan in Nederland 6 Donateurs en 122 ge- wone Leden, en in de Koloniën 89 gewone leden. Met 40 wetenschappelijke instellingen staat het Instituut in betrekking en telt 12 buitenlandsche leden BESCHERMHEER : Z. M. DE KONING. BESTUUR: __ Shr. Mr. w. T. GEVERS DEYNOOT, Voórsitter. . . . . - se « « 1878. Mr. L. A.  « « « « 1876. A. D. VAN DER GON NETSCHER, Penningmeester , . . . …. « « + « « 1877, P. J. B. O. ROBIDE VAN DER  . …  … ew ew ew ew « 6 « … « « … « «… 1878. Mr. p. 3. Baron MACKAY . . . 1. … 6 ee ee tw … … « … « … 1879. J. M. OBREEN . oa eee eee ee ee ee « « « … … 1878. Jhr. Mr. 5. K. W. QUARLES VAN UFFORD . . … & « « « e … « « … 1879, Dr. B. SCHLEGEL . . . 1 1 1 ee ee ee eee ee ww « 4877. J. BOUDEWIJNSE, Adjunct-Secretaris. Vi . NAAMLIJST. WETENSCHAPPELIJKE INSTELLINGEN, WAARMEDE HET INSTITU IN BETREKKING STAAT. Koninklijke Akademie van wetenschappen te Amsterdam. ; Vereeniging van Statistiek te Amsterdam. Indisch Genootschap te 's Gravenhage. Maatschappij tot bevordering van Nijver- heid te Haarlem. Koninklijk Instituut van Ingenieurs te ’s Gravenhage. Maatschappij der Nederlandsche Letter- kunde te Leiden. Historisch Genootschap te Utrecht. De Konink). Bibliotheek te ’s Gravenhage. Statistisch en Historisch Bureau te Ba- tavia. ° Genootschap van Kunsten en Weten- schappen te Batavia. Maatschappij van Nijverheid in Nederl. Indië, Royal Asiatic Society. Londen. Royal Geographical-Society. Londen. Het Tijdschrift The geographical maga- zine. Redacteur de heer Clements B. Markham. Londen. Société de Géographie. Parijs. Commission des monuments et documents historiques et des bâtiments civils. Bordeaux. Muséum d'histoire naturelle. Parijs. Société de géographie Commerciale de Bordeaux. Gesellschaft für allgemeine Erdkunde. Berlijn. Kaiserl. Konigl. Academie der Wissens Berlijn. Deutsche Morgenlandische Gesel Leipzig. Academie der Wissenschaften. M Academie der Wissensc Weenen. La Société anthropologique. Wee L'Université roy. de Norvège. Chri Reale Instituto Lombardo di Sc Lettere. Milaan. Tijdschrift Cosmos. Redacteur « Guido Cora. Turijn. Le real Academia de Ciencias. Lis: Académie royale des Sciences, des et des beaux Arts, Brussel. Académie impériale des Scienc Petersburg. La Société impériale géographi Russie. St. Petersburg. American geographical Society. Ne: Smithsonian Institution. Washing The American Academy of Ar Sciences. Boston. Sociedad Mexicano de geografia distica. Mexico. Ceylon branch of the Royal Asiatic! Ceylon. Asiatic Society of Bengal. North China branch of the Royal Society. Shanghay. Public library. Melbourne. Royal Society of Victoria. Melbou BUITENLANDSCHE LEDEN. ED. DULAURIER, Parijs. Prof. CHR. LASSEN, Bonn. L. A. SEDILLOT, Parijs. W. W. HUNTER, Calcutta. Prof. MARTIN HAUG, Munchen. Prof. ANGELO DE GUBERNATIS, Flo Dr. REINHOLD ROST, (Indian office Library), | T. J. HOVELL THURLOW, Londen. Londen. Dr. H. G. DALTON, Demerary. Jd. W. PLOOS VAN AMSTEL, Melbourne. Dr. J. Muir, Edinburg. Prof. Dr. ALBREOHT WEBER, Berlij NAAMLIJST. Wil NEDERLAND. DONATEURS. 2 K.H. Prins HENDRIK der Nederlanden, | Mr. H. J. VAN BUREN, Rotterdam. LK. H. Prins FREDERIK der Nederlanden. | Mr. A. J, DUYMAER VAN TWIST, Deventer. De Nederlandsche Handelmaatschappij. CONTRIBUERENDE INSTELLINGEN. Het Nederlandsche Bijbelgenootschap. Het Nederlandsche Zendelinggenootschap. GEWONE LEDEN 9.3. B. C. ROBIDE VAN DER AA, ’s Gravenhage. Jhr. D. F. VAN ALPHEN, ’s Gravenhage. Mr. P. 5. BACHIENE, ’s Gravenhage. Mr. 5, E. BANCK, ’s Gravenhage. Dr. a. BAUDUIN, ’s Gravenhage. Mr. on. BETH, ’s Gravenhage, A. H. BISSCHOP GREVELINK, ’sGravenhage. Dr. P. BLEEKER, ’s Gravenhage. B. J. B. BOOL, Amsterdam. J. F. R. S. VAN DEN BOSSCHE, Valkenburg (Limburg.) Mr. W. & BRAKEL REIGER, ’s Gravenhage, Dr. A. BRUINING, Etersheim. Mr. c. J. E. Graaf VAN BYLANDT, ’sllage. Mr. E. J. A. Graaf VAN BYLANDT, ’s Hage. FP. D. COCHIUS, Rijswijk. 