The memorandum of Commissary J.A. de Mist, containing recommendations for the form and administration of government at the Cape of Good Hope, 1802
Photo Elliot. J. A. de Mist. THE MEMORANDUM OF COMMISSARY J. A. DE MIST CONTAINING RECOMMENDATIONS FOR THE FORM AND ADMINISTRATION OF GOVERNMENT AT THE CAPE OF GOOD HOPE, 1802. WITH AN ENGLISH VERSION BY Kathleen M. Jeffreys, B.A. of the Cape Archives. AND A PREFACE BY S. F. N. Gie, Ph.D. Professor of South African History at the University of Stellenbosch. VOORWOORD. DIE MEMORIE van de Mist verskyn hier vie die eerste keer in sy oorspronklike vorm en met die kanttekeninge. Die feit alleen, dat die klein aantal suiwer afdrukke van vol- ledige Hollandse bronne uit die Suid-Afrikaanse Geskiedenis met 66n vermeerder is, behoort reeds 'n buitengewone mate van belangstelling te verwek. Dit is 'n V. Verkwikkende teken van n nuwe en gesonde wetenskap in gesonde wetenskap in suid-Afrika sy jeugdige beperkinge ontgroei. Vroeer het die neiging dikwels bestaan om stukke uit die Hollandse periode slegs in Engels vertaal of verkort of andersins, "verbeter" an die publiek voor te le. Ek hoef slegs aan die werk van Leibbrandt te herinner, en ek mag tewens daarop attent maak dat die Memorie van de Mist ook reeds so 'n " verbetering" ondergaan het. Dit is in die Zuid-Afrikaansch Tydschrift in die jare 1835 tot 1837 afgedruk, maar sender die belangryke aanhangsels, in 'n gemoderniseerde skryfwyse en met weglating van de Mist self is! Sulke dinge is gelukkig nou onmoontlik, en ons nader die tyd, waarin by die uitgee van historiese bronne alle veranderinge, weglatinge en onnodige vertalinge ook in Suid-Afrika as heiligskennis sal beskou en vermy word. Afgesien egter van die metodiese waarde verbonde aan hierdie uitgawe, is die Memorie ook intrinsiek so belangryk, dat dit seker onmiddellik 'n ereplaas sal inneem orals waar die Suid-Afrikaanse Geskiedenis beoefen word. Dit sou moeilik wees om 'n bron te vind meer geskik as uitgangspunt vir die student, wat die politieke, konstitusionele en ekonomiese lewe aan die Kaap teen die end van die agtiende eeu wil ondersoek. Hy sal alles bymekaar en pragtig gerangskik kry, en die menigvuldige aanhalinge en verwysinge sal sy iv. Voorwoord. Voorwoord. Voorwoord. Dat dit feitelik in tot veroordeel word. Hy moet versigt wees en die neiging besty om alles te onderskrywe wat hy in die Memorie hieromtrent vind. Veel van die onverdiende blaam wat vandag nog op die Oos-Indiese Kie. rus moet toegeskrywe word an onkritiese kennismaking met beskuldigende stukke teen die Kompanjie gerig kort voor en na sy vaJ. Ons moet onthou dat die gees van daardie tyd deur-en-deur onhistories was. Ons verkeer in die periode, toe veral op konstitusionele gebruik oorlewer was, as verrot en verroes op sy te skuif en deur nuwe en redelike instellinge te vervang. Vir die voordele verbonde an die gestadige organiese ontwik. Kling van instellinge deur järe het, soos ons weldra sal sien, ook de Mist weinig gekoester, en hy was nie in staat om die historiese betekenis van die Kompanies-Regering aan die Kaap billik en juis te beoordeel. • Die geskiedenis van die tot-stand-kom van die Memorie kan afgelei word uit die aanhangsels en kanttekeninge. Daaruit blyk dat as gevolg van 'n besluit van die Staats- bewind van die Bataafse Republiek van 4 Desember 1801 dit aan de Mist, destyds " Lid van het Departement tot de Indische Zaaken," opgedra is om die Staatsbewind van advies te dien " omtrent den voet en wyze waarop de Regering van de Caab de Goede Hoop eventueel zal behoren te worden ingericht." Binne sewe weke was hy klaar met sy rapport — 'n verbasende kort tyd vir die opstel van so 'n degelike stuk werk. Die rapport of Memorie is blykbaar in sy geheel deur die Regering goedgekeur, en ons weet verder dat de Mist uiteindelik afgevaardig is om as Kommissaris sy eie aanbe- velinge aan die Kaap te gaan verwesenlik. 6ns het hier dus nie slegs die opvattinge van de Mist maar ook in grond- trekke die hele politick, wat die Bataafse Regering van plan was om aan die Kaap te vervolg. Dit maak die Memorie dubbel belangryk en dien tewens aan waar die sleutel tot 'n regte begrip daarvan le, n.l. in die persoon van die outeur self. Dit word dikwels beweer dat de Mist sy tyd vooruit was. Veel juister sou dit wees om te se, dat Suid-Afrika destyds op verre na nie tred gehou het met die geweldige geestes- strominge, wat gedurende die agtiende ecu oor Europa gegaan het nie en dat de Mist, 'n egte kind van sy Europese omgewing, dit hier moes kom ondervind. Weliswaar dra Voorwoord. v. Die Memorie, soos trouens ook die briewe van de Mist, die stempel van 'n sterk en interessante persönliche (ook hierop kom ons terug), maar die agtergrond van al sy uitinge is onverkenbaar die milieu waarin hy geleef het. Ons het hier die ontwikkelde Hollander van die revolusie-tyd, 'n interessante kompleks, en ons kan drie aparte elemente in sy wording onderskei. Daar is in die eerste pick voorhande by horn duidelike spore van die agtiende-eeuse rasionalisme. Hy is, wat politick en godsdiens betref, liberaal, en terwyl 'n juiste waardering van instellinge en idees, wat op historiese fondamente berus, by horn ontbreek, is hy byna naief in sy agting vir alles wat op redelike grondveste opgebou is. Dit spreek van self dat hy b.v. vas glo dat 'n hele maat-skappy Gelik kan gemaak word deur goeie wette. In die twede pick het de Mist veel van die gevoelsfilosofie van Rousseau in horn opgeneem. Hy is 'n filantroop, erken die natuurlike regte van alle mense, en word byna hiesteries sentimentel as hy aan die mishandling van "onnosel" barbare dink. Daar is egter nog 'n derde element wat by de Mist verteenwoordig is, en wat lynreg teenoor die twee voorafgaande staan. Die Franse Skrikbewind en die mislukte revolusionere staatsteorie, wat tot grondslag gehad bet die onbeperkte burgerlike vryheid van die individu, het in Europa 'n reaksie laat ontstaan. Die gelof aan die nood-saaklikheid van 'n sterk regering het weer grond gewen, en oook d6 neiging vind ons by de Mist. Dit sou ons te ver voer, as ons moes probeer Om al hierdie punte in die Memorie an te toon. Dit sou ook onnodig wees, want hulle le voor die hand. Op enkele wil ons egter verder let. De Mist se konstitulie rasionalisme deurloop die hele Memorie. Hy begin feitelik met 'n ecrasez I' infame en wil alles an die Kaap kom hervorm met " een geheel nieuw Chartre." Ou historiese instellinge moet afgeskaf word. Die distrikte moet nuut opgesny word, en wel volgens redelike geografiese beginsels. Selfs die ou name van die distrikte moet plek maak vir nuwes, of beter nog moet vervang word deur nommers, "I, 2, 3, enz." Die grondoorsaak van sosiale entwederheid is — die gebrek aan goeie wette: "Eene geheele maatschappy is nimmer ontevreden, of er zyn redenen voor dit ongenoegen aanwezig. Men maak die maat-schappy eerst gelukkig door goede en billyke wetten en ingtigten en straff e dan de overtreders." Van die tiepiese Rousseau-ag Tige mensliewendheid van de Mist kom ook veel voorbeelde voorbeelde voor. Dit is hierdie gees wat horn laat skrywe : "De ingezetenen (die Koloniste) hebben recht om een Regering over zich te vorderen, die hen niet altyd en altyd en altyd en altyd en derden maar vi. Voorwoord. voornaamelyk en in de eerste plaats naar vaste beschrevene billyke wetten (alweer!).... ter bevordering van hunne eigene welvaart.... bestuurt ; " en dit is ook dieselfde gevoeligheid en billikheid-sin wat horn so maklik daartoe bring om alles te glo, wat Barrow oor die mishandling van die gekleurdes neergeskrywe het, en om in 'n Jeremiade daaroor uit te bars. Vir die bewering dat de Mist gedeeltelik altans konstitu-sioneel-reaksionair was, sal waarskynlik bewyse gevorder word. Ter-loops kan dan daaraan herinner word, dat hy beslis anti-re volusionair was. — "Wy verfoeien die daaden (opstand) ten hoogste," skryf hy. Maar veral op die regeringsstelsel wat hy aan die Kaap wou invoer en ten dele ook ingevoer het, moet in hierdie verband gelet word. Hy was ten gunste van 'n sterk gesentraliseerde bestuur. Op die benoeming en die besluite van sy hoogste regeringsligaam, die Goewerneur met sy Raad van vakmanne, kon die koloniste konstitutionsel geen invloed uitoefen nie. Dit mag nie verswyg word nie dat de Mist, deur die afskaffing van die Burger-Senaat, d.w.s. die ou Kollegie van Burgerrade, die enigste konstitutionselle. Kanaal, waarlangs die koloniste sedert onheuglike tye gewon was om hulle belange en eise voor die Regering te le, afgesny het, en daarmee ook 'n end gemaak het aan 'n histories ontwikkelingsproses, wat waar-skynlik op 'n werklike representativ stelsel sou uitgeloop het. Dit verander egter niks aan die feit nie, dat algemeen beskou hy in sy Memorie 'n regeringsisteem ontplooi, wat die van sy voorgangers en onmiddellike op volgers ver oortref. Tot so ver het ons de Mist as 'n tiepiese produk van sy tyd probeer waardeer, maar hy was natuurlik veel meer as 'n tiepe. Hy was ook 'n man van selfstandige karakter en oordeelskrag. Hy was beslis geen blinde aanbidder van teorie nie. Hy het 'n ope oog vir die werklikheid besit. Toe hy in Holland die Memorie opgestel het, het hy gevoel dat sy planne eers getoets moes word aan die aktuele om-standighede in Suid-Afrika, en hy het dit ook duidelik uitge-spreek. Dit is dan ook besonder leersaam en interessant om na te gaan hoe hy later sy oordeel oor baie dinge gewysig het. Ook hierop kan nie ingegaan word nie, maar op die belangryke omslag in sy beskouing omtrent die naturelle-vraagstuk, wat hy in Holland nog alleen deur die brille van Barrow kan bekyk, moet tog gewys word. Daar is oomblik in die lewe van die navorser, wat horn die ure-lang deurlees van stoffige foliante ruimskoots vergoed. So 'n oomblik het die skrywer hiervan beleef, toe hy by die meergemelde smartkreet oor die gruwelike mishand. Ekleid van die gekleid van die Koloniste die volgende kanttekening Voorwoord. vii. In de Mist se eie handskrif gevind het: "Deze Jeremiade schreef ik, voor dat ik de Kaap zelve doorkruisd had, op het gezag voornaamlyk van Degrandpré en Barrow. Ik dagt toen niet dat het mooglyk was, uit enkel nationalen nyd zu veele lasteringen te kunnen uitbraken. Indien men de helft daar van terstond afsnydt, een vierde voor twyffelachtig houdt, en het laatste door goede inrigtingen verbetere, zullen de Hottentotten nog gelukkiger zyn, dan een Meyer-eysche kleine boer." Die van Riebeeck Genootskap het 'n groot diens bewys an die historiese wetenskap deur hierdie belangryke bron allemen toeganklik aan studente te maak, maar ook die groter lesende pub Le kal seker met voordeel en genot daarmee kennismaak. Dit is vol vrugbare gedagtes en is die soort van lektuur waarvan ons staatsburgers en wetgewers — behoort te hou. S. F. N. GIE. Stellenbosch, September, 1920. NOTE. The transcription has been made by the Honorary Secretary of the Society from the original manuscript numbered C. 1198 in the Cape Archives. It has not been considered necessary to translate the Notes, which, in the manuscript, are in the handwriting of de Mist himself, the List of Contents or the Preface. The references in the notes bear the following meanings: — A, B, C, D, E, F, G, refer to the volumes in which are collected "Bylagen": Verslag van Nederburgh en Frykenius." [Cape Archives C. 257, 258, 259, 499, 501]. S. refers to the Sluysken papers [Cape Archives C. 246, 247, 248]. p.v.=pagina versa. Each page is numbered on one side only. §i. Korte Geschiedenis. Inleiding en Algemeene beschouuring der volkplanting. Oogmerk waartoe deze Colonie werd opgericht. Van een ververschingsplaats is de Kaap een Landbouwende Colonie gew. Het Gouvernement moet zich thans de belangens dezer Colonie aantrekken. Veele dringende omstandigheden maaken dit Noodzakelijk. De evenredigheid tuschen Producten en vertier is verlooren. Landbouwers en Colonisten maaken beide schulden. Gebrek aan Koorn. Politieke gevolgen hier van en van andere bij koomende oor- zaaken, Staat der Colonie bij de komst van Commis : General in 1792. Finantieele beschouwing van het Etablissement aan de Kaap. Besluit uit alle voorgaande Consideration getrokken. TWEEDE AFDEELING. Voorafgaande Algemeene bedenkingen. De Kaap een gedeelte der Bataafsche Republik. 15. De O : Maatschappij komt alleen in een tweede aspect. 16. De Kaap behoort niet Langer onder het Indisch Gouverneur. 17. Men moet vaste en blyvende Ingeseetenen aan de Kaap lokken. Alle middelen kunnen noch zullen even prompt werken. Commissarissen derwaarts te zenden. Copie dezes aan Com: of Gouv: voor Secrete Instructie mede te geeven. Geheimhouding noodzakelijk. Provisions hier geene Ambtenbegeeven. Generale Amnestic. Troepes derwaards te zenden. Dietige Vreede. Bevolking der Colonie. Zal men de Bevolking encouragieren. Generale beschouwing van Colonien. Bijzondere redenen voor de aanmoediging van de bevolking van de bevolking van de Kaap. Zwarigheden daar tegen opgeheeven. Uit Locaale Reden. Uit Politique Reden. Middelen van voorkooming. Consent vraagen tot De Huwelijken afteschaffen. 34. Besluit. xii. Inhoud. Blad. Godsdienst, Opvoeding, Beschaving. 35. Algemeene beschouwing daarvan 36. Toepassing op de Kaap. 37. Kerkgenootschappen aldaar. 38. Schoolmeesters derwaards te zenden. 39. Goede schoolboeken. 40. Kosten daartoe nodig. 41. Opvoeding der Jeugd aan de Kaapstad. 42. Hernhutters. 43. Kunsten en Weetenschappen. 44. Drukkerij. Landbouw, Wijnoogst, Veeteeld, Jacht, Vischereijen, Peltereijen, Producten. 45. Generaale beschouwing. Producten van den grond. Wijnen. Jacht. Jacht. Vischereij. Generaale opgaave van Producten. Middelen van Verbeetering. Boschen, Timmerhout, Brandhout. Gebrek aan Hout. Sörten en overvloed van Hout. Gorsaaken en gevolgen van gebrek aan brandhout. En Timmerhout. Schadelijke wijze van Houthakken en aanvoeren  60. Togt töt ondekking der Mijnen ondernoomen in 1685. 61. Een derde in 1762. 63. Zwarigheden tegen het bearbeiden. 64. Moeite om kundige en eerlijke bergwerkers te vinden. 65. Middelen daartoe. Politick bestuur der Colonie. 66. Verandering daarin noodzakelijk. 67. Form van het toekomstig bestuur. 68. Raaden. 69. Secretaris. 70. Tractementen. 71. Van den Gouverneur. 72. Raaden en Secretaris. 73. Rekenkamer. 74. Justitie. 75. Collegia van Weesmeesteren. 76. Bank van Leening. Bestuur der Kaapstad. Azonderlijk bestuur der Kaapstad. Pointen aan desselvs zorge aan te beveelen. Inhoud. xiii. Blad. Erectie van een Raad der Gemeente. Door wie te kiezen. Desselfs Ministers en Rang. Bestuur der Buiten Districten. Andere verdeeling in de Districten te maaken. Hoofdregeling der Nieuwe verdeeling. Bestuur  gevolg. Noodzakelijkheid eener grondige reform. Nadere aangetoond uit het Appel naar Indien. Van den independentie van den Kaapschen Fiscaal. De Inconvenienten van den Ind : Fiscaal vooruitgez : en gevo: onder het vorig Bestuur. Generaal Besluit. Raad der Justitie...... 94 95. President, zes Raaden, Procureur Generaal, en Secretaris. 96. President. 97. Raaden. 98. Procureur Generaal. 99. Secretaris. 100. Rang Tractementen. 101. Instruction voor den Raad. 102. Instructionen voor den Procureur Generale. 103. Justitie aan de Kaapstad en in de buiten Districten. Commercie, Vrijen Handel, Fabriken, Trafiquen 97 104. Verband tuschen Producten en Commercie. 106. Proven van overvloedige Producten. 106. Benodigdheden in Retour uit het Vaderland 107. Benodigdheden in Retour uit Indien. 108. Benodigdheden in Retour uit Indien. 108. Commercie met de Kaffirs. no. Commercie op de Indische zeeen. in. Generale Reflection deswegens. 112. Trafiquen. 113. Fabriken. Slaaven, Inboorlingen, Nabuurige Volkeren 109 114. Slaaven aan de Kaap onnodig. 115. Zij worden daar echter beter dan 114. elders behand. Langsame afschaffing der Slaven aan de Kaap: zeer mogelijk. Inboorlingen, Nabuurige Volkeren. Bosjesmannen. Bosjesmannen. De ververemding deser Natie is aan de Colonisten selve te wijten. Getuigen van Commissarissen General. Inhoud. Blad. Militairen Staat, Fortificatien, Defensie, Hospitalsen, e.a. General bedenkingen. Franschen en Engelschen kennen thans beide het zwakke der Kaap. Landwaarts in. Landwaarts in. Dit is voor ons Redelijk onmooglijk. Dit is voor ons Redelijk onnooglijk. März  Inkomsten, etc. 131 135. Generale Regelen van Finantie op de Kaap niet appli- cable. 136. Voorigen Omslag kan niet tot basis genoomen worden. 137. Nieuw Tarif van uitgaven te maaken. 138. In het Politik bestuur. 139. In den Militären Staat. 140. Reflectien omtrend dit Tarif. 141. Voorige Inkomsten. 142. Kunnen verhoogt en door anderen vermeerderd worden. 143. Fiducie op de gewilligheid der Ingeseetenen. 144. Administrate deser Finantien. 145. Petition tot Support. Muntzpecien. Goodz. : en Nuttigh : de Inwoon : hiervan ten sped : kennis te geeven. Papiere Geld. Hoe veel daarvan nog in rouleering was en Kan blijven. Administrate van alles wat den O : I : Handel en Scheep : betreft. De O : I : Handel blijft een afgesonderd etabliss : aan de Kaap. De Administrate van dit Etabliss : staat in verband met de beslissing der vraagen in de voorige opgegeeven. Den omslag kan dan merklijk minder sijn. Het een en ander aan Commissar : te Demandeeren. Besluit. English Version............ Extract uit het Register der Besluiten van het Staats Bewind der Bataafsche Republik voorhe?Land Vrijdag den 4. December 1801. No. 61. Nun er vergadering geprooneerde door de Commission van Marine en Colonien is na gehoudene deliberatien beslooten : ran het zele E Raac* Äer Asiatische Bezittingen en Colonien aan te schryven en te gelasten zo als geschied by dezen om het Staats Bewind te dienen van Consideratien en Advvis, omtrent den voet en wyze waar op de Regeering van de Kaap de Goede Hoop eventueel zal behoren te worden ingericht, met byvoeging tevens van eene Concept Instructie voor den Gouverneur van gemelde Colonie, en voordragt omtrent de bezoldiging van dien post. En za' Extract dezes aan den Raad der Asiatische colonien. Bezittingen en Colonien worden gezonden tot informatie en naricht. Accordeert met voors.e register, (was geteekend) S. DASSEVAEI.L. (in dor So stond in handen van het Dept. tot de Indische Zaken om consideratien en advis. In Amtr. den 10 Decembr. 1801 (was geteekend) SMISSAERT. Memorie over de Caab. Rapport van het Departement tot de Indische zaaken, nopens het eventueel bestuur van de Kaap de Goede Hoop. Het Departement tot de Indische Zaaken, vond zich, by Ul. Resolutio commissoriaal, van den loden decembr. des afgleopen Jaars 1801, gelast, om te dienen van consideratien en advys: "Op een, ten dage, ingekomen besluit van het Staatsbewind, van den 4den dec. daar te vooren, gequotischen No. 61, houdende aanschryving en last aan den Raad, om hetzelve Bewind te dienen van consideration en advys, omtrent den voet en wyze, waar op de Regeering van." Caab de Goede Hoop, eventueel zal behoore te worden ingericht, met byvoeging tevens van een concept Instructie voor den Gouverneur van gemelde Colonie, en voordragt omtrend de bezoldiging van dien post." En het is ter voldoening aan dien last, dat het voorsz. Departement de eer heeft, by dezen den Raad aan te bieden: het resultaat van deszelfs onderzös, en, niet dan na ryp overleg te blade gebragte denkbelden, over een materie, die, hoe zeer in weinig woorden by het opgedagt g'eerbiedigd Staatsbesluit uitgedrukt, doch echter uit der zelver aart van het grootst belang is, en niets minder inhond dan het con-cipieeren van een geheel nieuw Chartre voor deeze aangelegene Volkplanting. Het Departement vleid zich, dat het noemen alleen, van dit volzinnig en veelbevattend woord, aan hetzelve ligtelyk verschooning zal doen verwerven, voor den langeren tyd, die tot het verwerden van dit Rapport is gebezigd georden. Wanneer alle de Leden van Ul. Departement tot de Indische zaaken, door eene Lange offenning, en regelmatige corres- N.B. — Dit Rapport, ten gevolge van het Commissoriaal van den Raad der Asiat. Bezittingen van den loden December 1801, door Als Lid van het Departement tot de Ind. Zaaken vervärdigt zijnde, is den i Febr. 1802 in den Raad gebragt en den 6den February by Missive van den Raad aan het Staats-Bewinding geworden, waarop gevallen is de Resolutie van Welgem. Bewind van den 8 Maart 1802. J. A. DE MIST. Rapport van 't Dept. tot Ind. Zaaken. 3 pondentie met de Ministers aldaar, eenen grooteren voorraad van eigene ondervinding — plaatselyke kundigheden, en eene naauwkeurige onderrichting van den tegenwoordigen staat van  nach dem dezen het beste te kiegen, gekost heben. Dan alles werkte hier te samen, om hunnen arbeid te verdubbelen en moeilyk te maaken. De, sederd de laatste vyf en twintig jaaren in die Volk-planting ontstaane, en, niettegenstaande de menigvuldige, daar tegen beproefde middelen, telkens weder vernieuwde oneenigheden, scheuringen. desordres, en woelingen van allerlei aart, hebben de papieren, tusschen het Gouvernement aldaar, en het voormalig Bestuur der O.I. Comp. hier te Lande, gewisseld, en de daar over hinc in de geformeerde Memorien, Rapporten en Missiven, om van geene vroegere Registers te gewaagen, tot eene Collossaale massa doen uit-dijen. De verslagen van de Commissarissen Generaal, Nederburgh en Frykenius, met derzelver bylagen, houdende hunne bevindingen, handelingen en verordeningen, geduurende derzelver aan de caab, van midden Juny 1792, tot midden Sept. 1793, maaken een ander aan. Al folianten uit, Waarvan de lecture, en het noodwendig uitrekken der be- langrykste zaaken uit dezelve, in zulk een bepaald tydbestek, niettegenstaande de onafgebrokenste applicatie, eenen zeer moeilyken taak heeft opgeleverd. Maar het ongelukkigst van alles, is : dat de intusschen, met den aanvang van den Jaare 1793, uitgebarsten oorlog, eerst met de Franschen, en daar na met de Engelschen, de correspondentie met de Caabsche Volkplanting, in den beginne zeer precair en onregelmatig gemaakt, en daar na, geheel en al gestremt heeft, waar door het Indisch Bestuur hier te Lande, volmaakt onkundig gebleeven is, van het effect der verschillende goede verordeningen, en pogingen tot demping der locaale twisten, die door welgem. Commis- sarissen General aldaar ingevoerd en te Werk gesteld waren. De successive veranderingen sederd 1795, in het Indisch Bestuur, hier te Lande, voorgevallen, hebben al mede gesteld, om, door eene telkens veranderde inzichting, hebben onderzook in de zo menigvuldige en tallooze chartres en papieren, moeilyker te maaken. En voegt men by dit alles de onzekerheid, of liever de totteale ignorantie, waar in de Raad, en deszelfs Departement tot de Indien verzeert, omtrent de inrichtingen, veranderingen, of verbeteringen die door de Engelschen, geduurende hunne intermediaire possessie van den Caabschen Uithoek, aldaar in alle takken van Politie, Justitie, Burgerbestuur, Commercialie, Landbouw, enz., enng., waarschynlyk zyn geintroduceerd, en die gewis alle voordduurende zorge, en aanmoe-diging van het nieuwe bestuur mogen verdienen dan zal het Ul. niet mogen verwonderen, dat het aan Uw Departement tot de Indische zaaken, eenen genii men tyd heeft gekost, om zulk een onmeetbaar veld, ook maar ter loops, te kunnen overzien, dat het zich op de Zeer gebrekige, en zeker in-officieele berichten, dezer Engelsche verbeteringen niet heeft mogen verlaaten, en de situatie der Caab, noch heeft moeten beschouwen, als die was in de laatste jaaren, voor de overgave : en dat het zele eene groote maate van voorzichtigheid heeft nodig gehad. om in dezen doolhof van byzondere begrippen, verouderde vooroordeelen, en individueele belangen, die zich overal aanboden, schoorvoetende eenen meu weg te betreden. Uw Departement erkent echter, dat het om deze laatstangevoerde onzekerheid en ignorance, nopens het bestür der Engelschen aan den Caabschen Uithoek, zo veel mooglykte suppleeren, met succes gebruik gemaakt heeft, van eene, niet langgeleden, uitgegeven belangryke reize van John Barrow, zo hy zich noemt, geweezen Secretaris van Lord Macartney, en der Engelsche Gouverneurs aldaar, en Auditeur Generaal van de Kamer der Reekeningen aan Caab de Goede Hoop die in de jaaren 1797 en 1798, de binnenste en afgelegenste deelen dier Volkplanting, met een Staat-Hülshouden en Naturkundig oog heeft doorgekruisd, en welke reize uit het oorspronklyk Engelsch in het fransch vertaald, en met aantekeningen is verrykt, door L. de GrandpreX zee officier in franschen dienst. Die in de jaaren 1786 en 1787 eene diergelyke reize gedaan, en in drück uitgegeeven heeft, uit welke, zu wel als uit die van Kolbe, Damberger, Vaillant, Sparman, Stavorinus en anderen, en ongeacht de menigvuldige, daarin-voorkomende dwaalingen, vergrootte voorstellen, en scherpe gispingen, aan nationaalen trots en naaryver toeteschryven, Uw Departement doch echter, zu verre de tyd zulks heeft toegelaaten, het nodige, ter zyner instructie, geput heeft. Het heeft dus wel niet aan Stoff ontbrooken, maar veel er heeft Uw Departement, en inzonderheid de steller van dit Rapport, zich verlegen gevonden in de keuze der veel-vuldige belangrijke materien, over welke het noodzaaklyk toescheen deszelfs Consideration met den minsten omslag, en op de Kortste En eenvouwigste wyze, zoude behoore te worden vervat, ten einde, met agterlaating van alien omslag, in dezen niet direct ter zaake dienende, toch egter het vol- Rapport van 't Dept. tot Ind. Zaaken. 5 Strekt nodige te zeggen, en door een succincten en verständigen voordragt de attentie van het Staatsbewind immers op de Hoofdpointen, te doen vestigen, en teffens deszelfs kostbaaren tyd te eerbiedigen. De forme generär afzonderlyke Memorie, en de behandeling der verschillende materien, by afgescheiden Capitelen en paragraaphen, is daar toe de verkieslykste gescheenen, en heeft is deze Memorie, die Uw Departement de eer heeft, thans voor deszelfs rapport over te leggen, omtrend welke heer verzoekt eens vooral te willen in 't oog te houden : Dat dezelve doorgaands alleen voordraagt, de korte resultats, van langduurige en voorgegaane, zeer omslagtige und erzogtige en lecturen van alles, wat, zo in de Registers van den Raad, als in gedrukte stukken, belangryk over de Cab de Goede Hoop, te vinden is, terwyl men zich, daar zulks niet volstrekt noodzaaklyk was, opzetlyk onthouden heeft van een toediens en veelal nutloos verhaal, van de details der geschieden. Ens, en der successive verordeningen, zu wel als van die, der veelvuldige schadelyke gebreeken en misbruiken, in het bestuur van die Volkplanting, met welke men alleen een geheel boekdeel zou hebben kunnen vullen. Dat Uw Departement begrypt, dat zy, die van wegen het Gouverneur, als deszelfs Commissarissen en als toekomstig Gouverneur, naar derwaards zullen vertrekken, zich voor af met alle die details zullen behooreren te famillairizeeren, en tot dat einde zullen moeten vraagen, en behooreen te obtineeren, visie en Copy van de voornaamste stukken, uit welke de stoffe tot deze Memorie is genomen, en die Uw Departement vaardig is, dezelven, des gevraagd, aan te wijzen, en hen daar in de nodige handleiding te geeven. Dat voords Uw Departement zich Aanbied, en reserveert, om over alle pointen, omtrend welke, of door den Raad, of door het Staatsbewind eenige meerdere opening of opheldering, of ook aanwyzingen der authoriten, uit welke de byzondere data, by deeze Memorie voorkomende, geschept zyn, mogt worden gevorderd, dezelve ten alien tyde te mogen geeven. Terwylten laatsten, het Departement, verre verwendet van het denkbeld, om aan het, hier navolgend Concept van eene verbeterde form van Regeering aan de Caab de Goede Hoop, eenige volmaaktheid toe te schryven, hetzelve wenscht beschouwd te hebben, als eene gebrekkige schets, die kundiger mann en mischien op den weg zal kunnen helpen, om van dezen kostbaaren, en door de natur, zo gezegenden, doch te lang miskenden Uithoek, een nuttig Etablissement voor 6 Memorie over de Caab. het Moederland te maaken, en het zal zich gelukkig achten, daar toe, ook van verre, lets te hebben kunnen bydraagen. En als zodaanig een schets, ondenverpt het deze Memorie, an Ul. beter oordeel. Van wegen het voorn. Dept. (was get.) 't JOOSTINK. M EMORÉ, houdende de consideratien en advys van het Departement tot de Indische zaaken, omtrend den voet en wyze, waarop de Regeering van de Caab de Goede Hoop, eventueel zal behooren te worden en ingericht. EERSTE AFDEELING. Inleiding en algemeene beschouwing der Volkplanting. Hoe zeer men er zich op toegelegd heeft, deeze Memorie zu kort en in eengedrongen te maaken, als de aart van het underwerp, en de belangrykheid der byzondere pointen, die den aandagt van het Gouvernement verdienen, maar eenigszints gedoogen, kan het doch geene berisping verdienen, dat men, voor en aleer den voet en wyze eener toekomstige regeering over eenige Volkplanting te bepaalen, voor af doe gaan, eene algemeene beschouwing over de ligging en uitgebreidheid, van het land zelve, voor het welk deeze regeering zal moeten dienen, zo wel, als over het primitif oogmerk van de stichting der Volkplanting daarop, van de veranderingen door de tijd en omstandigheden, daar in ongevoelig aan-gebragt; van deszelfs volkrykheid; van den aart Zeden, handteeringen, commercie, behoßen, en laatst bekenden inwendigen toestand der Ingezetenen; van deszelfs nabuuren; middelen van deszelfs nabuuren; middelen van deszelfs nabuuren, en wat dies meer zy. Men viele zich, in de volgende paragraphen te hebben saamgetrokken, al het geen, de zekerste berichten daaromtrend, aan de hand geeven. § 1. Korte Geschiedenis. De geschiedenis leert ons, dat geduurende een reeks van jaaren op het einde der i6e. en het begin der 176. eeuw, de Engelschen, in gelykheid van Portugeezen en Hollanders, de Caab, als een ververschings plaats gebruikt hebben; dat in den jaare 1620, de Engelschen formelle possessie van de Saldanhabaai genomen, doch ook die possessie alras verwaarloosd, en gering geacht hebben, tot dat de Holl. O.I. Compie die in het begin der 176. eeuw, omtrend de Tafelbaai reeds eene rustplaats geetablisseerd had, onder Van Riebeck, omtrend het midden dier eeuw, op dien uithoek, eene Volkplanting gevestigd heeft, die gelyk altyd, in deu beginne wel gering, doch echter al ras tot eene aanzienlyke hoogte opgeklommen is, en die zy, door alle de menigvuldige opgeklommen is, en die zy, door alle de menigvuldige opgeklommen, altyd heeft geconserveerd, tot dat zy, door een samenloop van ongelukkige omstandigheden, maar vooral ook, door de onkunde, niet samenstemming en lacheteit van veelen der Hoofd Bevelheberen, om hier van, by antici patie, niets meer te zeggen, op den 15den. Sept. des jaars 1795, dezelve aan de overmagt der Engelschen he eft moeten eeden. § 2. Lagging, Uitgebreidheid. De Ligging en Uitgebreidheid der Caab, voor zu verre men in zulk een onmeetbaar Land, eenige, zogenaamde grensscheidingen nodig heeft, of ten naasten by will be-paalen, heeft men in geene kaart, beter aangetroffen, dan in die welke gevoegd is, agter het tweede deel van Barrow's reize; deeze is de nieuwst bekende, als zynde van de jaaren 1797 en 1798, en waarschynlyk gevolgd naar eene, zeer exacte kaart, door wylen de Kollonel R. Gordon, naar eigene vroegere opmeetingen geformeerd, waar van men de existentie weet, doch die nimmer te vooren in drk uitgegeeven, en nu waarschynlyk in handen van deezen schryver gekommen is. Dit zu, zo het wil, een ieder Die zich de moeite will geeven dezelve, met alle andere bekende karten, teekeningen en beschrieben van dien Uithoek te vergelyken, zal moeten erkennen, dat zy ook van alien, de naauwkeurigste is. De grootste zuidelyke breedte van de Uitgebreidheid der Volkplanting is daar by bepaald tusschen de 30 en 35 graaden, in een uitgestrekteid van, na genoeg, 80 a 100 uuren, en de grootste lengte tusschen den 18 en 28 graad Oostwards van Greenwich, het welk eene regte linie, na genoeg van 180 a 200 uuren uitmaakt. Eene immense vierkante oppervlakte voorwaar! in een climaat, gelykstaande aan de beide boorden der middel-landsche zee, het zachste, gezondste en vruchtbaarste, op den geheelen aardbodem. Sluisken noemt het in een climaat, en door de Voorzienigheid zo beginstigd Land. Burgerraaden zeggen (26 Junij 1794) dat de Kaap op gevuld is met I. Lands-Producten, waarmede de goede Voorzienigheid steeds niet ophuld dat gewest te zegenen — doch die zy niet konden afzetten, noch ruilen SI. II D, Pol. 164-167. Commiss. van het Koorn Magazyn dito. ib. 181. Besluit der Reg. daar op ib. 184. N.B. — De Advysen van alle Raadsleden, Besluit, en Publicatie van Septbr. 1794 over het ontvangen van overvloedig Koorn, SI. Brieven II D, Fol. 184-206. Overvloed van Wyn ib. Ill, 40, I. 4. Notabele Miss, van Sluisken over deze geheele materie en den vryen handel I. D. 252 seqq, zie ook hier agter [Section 104, note]. Algemeene Beschouwing der Voklaying Planting. 9 De geographische afdeeling van de vier Hoofddistricten der Volkplanting, als: Caapdistrict, Stellenbosch, Zwellen- Dam en Graaf Reynet, met de tegenwoordige verblyfplaatsen der naaste Buurvolken, de Namaaques, Bosch jesmannen en Caffers, zyn op deeze kaart, met eene toereikende naauwkeurigheid door punten.... afgetekend, en het is van deeze, dat men zich, by het voorafgegaan onderzoek en onder het stellen deezer Memorie, doorgaands heeft bediend. § 3. Oogmerk, waar toe deeze Colonie wierd opgericht, enz. Wy kunnen niet verbeteren het Tafreel, dat, nopens het oogmerk der stichting deezer Volkplanting, derzelver opgevolgende verandering, en de denkbelden der Colonisten overhunne eigen situatie, kort voor den laatsten oorlog is opgehangen, in een allerbelangrykste Memorie, door den Raad van Politic aan Commissarissen General overgegeven, den 12 Oct. 1792, en wy neemen daar uit de volgende, alle ookomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomokomok estig, om aan dezelve eene Colonie opterichten, het zy daar mede niets anders bedeck, als het bezit van eene welgesitueerde plaats, om haare, zo naar Indien bestemde, als van daar repatrieerende schepen, met der-zelver equipagien, op deeze lange en moeilyke tochten, van t nodige, en wel voornaamlyk van ververschingen en prosisien, voor de verdere reis te voorzien, en dus ook de workzaamheid van de successivelyk herwaards gezondenen planters alleen bepaald by het bouwen van Koorn en Peulvruchten, — den aanleg van Wyngaarden, Moestuinen, Houtbosschen, ende Veefokkery; mitsgaders tot het oefenen van zodanige Ambachten, als tot het exerceeren van deze takken van gewin onontbeerlyk kwamen te zyn, terwyl zy voor 't overige door haar. Gunstiglyk wierden voorzien, van al 't geen, 't welk de Colonie, zo tot Weeding en andere noodwendigheden, als tot het vervaardigen van gereedschappen, kwam te benodigen, en zulks tot zegen, waar toe de Maatschappy door de voorspoed, welke zy, door Gods zegen, sints haar begin, tot die tyd toe, onafgebrooken had mogen genieten, in staat was gesteld, zonder dat door haar, in vergelding voordbrengsels dezere Colonie te worden voorzien. En te genieten de tiende der graanen, welke door de Colonisten van hunne, voor niet, in eigendom verkreegene Landereien wierden geogst en ingezameld. De zo even gemelde werkzaamheden, zyn ook zekerlyk toereikend geweest voor de uitgebreidheid welke de Maatschappy zich zal hebben voorgesteld, aan deze Volk-planting te geeven, dewyl geduurende een geheele reeks van jaaren, de gezamemente in- en opgezetenen van dit gewest, by de opgegevene takken van Landbouw, de Visschery, eenige weinige Ambachten, en eenen geringen Handel (als welke te dier tyd zich meest bepaide om 't geene waar van de Maatschappy, deze Colonie verzorgde, en de producten van het land te bewerken, en in detail te verkoopen hunnen welvaart, oogschynlyk hebben be Vorderd, en zulks wel voornaamentlyk door dat de Maat-schappy, welke reeds zo veel schatten aan deeze Volkplanting had aangewend, om den bloei en welvaart van de Bewooners noch meer te bevorderen, aan hun vryheid gaf: het overschot van de voortbrengsels hunner Landreien, na dat de Compagnie daar van behoorlyk zo wezen voorzien, aan vreemdelingen te mogen verkoopen, zonder daar voor eenige geregtigheden te betaalen." Dat wy hier een ogenblik by stil staan! deeze voordragt schetst naar ons inzien de ware bedoeling der O.I. Maat-schappy met het oprichten deezer Volkplanting, — het aanleggen naamentlyk, van een eenvouwige ververschingplaats voor haare schepen, en het plaatsen op, en aan dezelve van zeveol Colonisten, als in sta At en toereikend zyn zouden, die ververschingen, door cultuure van den grond, en hunnen bykomenden handen arbeid, altyd in voorraad te kunnen bezorgen. Het noch geringe getal handen kon ook niet veel meer producten leeveren, dan de telkens uit, en thuis vaarende schepen, het een jaar door het andere benodigd waaren. Het jaarlyksch vertier, stond dus in eene vry welbereekende evenredigheid, met de jaarlykschen oogst en insaam, en schoot 'er al, by een extra goed gewas, iets over; of was de vordering der Nederl. O.I. schepen, of voor de Indische Volkplantingen, eens wat minder dan gewoonlyk, dan konden de Colonisten zich van dit overschot met voordeel aan de vreemdelingen ontdoen, zonder daar voor eenige uitgaande rechten te betaalen, die men, in dien stand van zaaken, ook niet behoefde. Eene comercieele Regeering (men vergeeve die uitdrukking) dat is, een bestuur, 't geen tot zyn primair doelwit stelt, geld te winnen, en het meeste by te draagen  einde de Jaarlyksche uit- deelingen, en daar door de prys der actien van Inlage, 20 hoog mooglyk te doen klimmen. Eene Regeering, die het wel of kwalyk gaan der Colonisten, alleen in een verwyderd. en vry onverschillig adspect beschouwd, en in dezelve alleen 20 veel deel neemt, als by de uitcyffering blykt, dat 2y aan die Handelmaatschappy vobrdeel kunnen aanbrengen, om- trend 20 als de deelgenoten in een postroute, de welvaart van een herbergier beschouwen, in welker stal hunne postilions, 2ich, en hunne paarden onderweegs ververschen, en een wyl uitrusten. Zulk eene Regeering, 2eggen wy, kon in den beginne, als toereikend geoordeeld worden, toen het getal der Colonisten noch Gering was, — toen men die in de daad niet anders beschouwde, noch behoefden te beschouwen, dan als de Casteleins der Indische Zeeherberg, die men belang had, tot 2yn eigen voordeel, te conserveeren ; toen men niet dagt dat deen vruchtbaaren Uithoek door den tyd, op 2ich 2elve, en afgetrokken van alle relation met de O. I. Maatschappy, een aangelegen en ryke bezitting voor den Staat von kunnen worden; toen men er misschien mede von gespot heben, wanneer men op dien Uithoek voorspeld had, de aanbouw van een aan2ienlyke Stad, vermogende Ingegetenen, Uitgestrekte Dorpen, overvloed van Koorn, Wyn, Runderen, Schapen, en wat dies meer is. Maar nu die Stand van zaaken door een verloop van 150 Jaaren, geheel en al veranderd is, nu men hier voorich heeft, eene welgevestigde Maatschappy, of Maatschappyen, van meer dan twintig duizend zielen, 2onder de dienstbaare persoonen, of oude lands inboorlingen daar onder mede te tellen; nu kunnen de maximes eener 2odanige regeering, als 20 even omschreeven, niet langer van toepassing zijn; de voormalig weinig geachte Herberg is in een aan2ienlyke Stad, en omliggende Dorpen herschapen ; de Ingezetenen, 2ijn mede Ingezetenen geworden van een gedeelte der Bataaf-sche Republik, en hebben recht om een Regeering over 2ich te vorderen, die hen niet altyd en alleen ten voordeele van een derde, maar voornaamentlyk, en in de eerste plaats naar vaste, beschreeven, en billyke wetten, en op redelyke, door den Souverain te sanctioneeren voorwaarden, ter be-vordering van hun eigen welvaart, en dan verder ter bereiking van een mutueel en weerkeerig geluk bestuurt. Van hier ook dat van den beginne aan een verscheidenheid van belangen tusschen de Burger-Ingezetenen en Compie. Dienaaren heeft plaats gehad. G. BYL. I. i, 20ditisA. Dan, hohen wy, de Raaden van Politik verder sprechen: "Alle deze weldaaden en faciliteiten, door de Maatschappy, aan de eerste Planters dezer Colonie bewegen, geworden by een zagte Regereringsform, en de zekerheid, om, in een gezonden en vruchtbaar Land, eigendommen (waar na toch alle stervelingen haaken) niet alleen voor niet te verkrygen, maar ook noch alle adsistentie te vinden, om dezelve te ontginnen, en vruchtbaar te maaken, lokten ook welhaast in die zorglyke tyden van vervolging, en oorlog, waar in de Republik, als de algemeene beschermöder der verdrukten wierd beschouwd, naar dit Land, een aanzielyk getal akkerlieden, die, 't zich alien op" de voorn: takken van landbouw hebben toegelegd, en de kinderen, welken zy in menigte verwekten, ook byna niets anders als den landbouw doen leeren, waar door dus de Colonie met rassche schreeden, zodanig is uitgebreid geworden, dat men reeds in den beginne van deze eeuw (d.i. de 18de) heeft ontwaart, dat de middelen van bestaan aan dezelve toegekend niet toereikend waaren. § 4. Van een Ververschwärtsplaats is de Caap, eene Landbouwende Colonie geworden. Den Caabschen Uithoek, dan oorspronkelyk alleen tot eene Ververschingplaats bestemd, is, by toeval, ongevoelig, en misschien tegen de gedagten der eerste oprichters, in eene aanziellen landbouwende Colonie veranderd. En deze veranderd van het Gouvernement, dubbel waardig. § 5. Het Gouvernement, kan, mag, en moet zich tham de belangen dezer Colonie, direct aantrekken. Met opzet zeggen wy : thans, dat is, nu, meer dan ooit te vooren. Hoe zeer wy doch, met alle welmeeende Lands Ingezeten, de rampen, verliezen en verneringen betreuren, die ons, den nu geeindigden oorlog berokkend heeft — hoezeer Memand meer dan wy, een afschrik kan hebben, van alle, zogenaamde revolutionaire maatregelen — zo is dit echter een, zo niet het eenigst gelukkig uitwerksel van staats omwenten, en van de groote epoques van oorlog en vrede, dat men, by zulke tyden, als ware het door eenen electrischen slag, zaaken veranderen, en verbeteringen daar stellen kan, waar toe vyftig jaaren, in rust en vrede doorgebragt, anders ontoereikende zyn. Tot aan September 1795, was de Caab onafgebroken geweest in het bezit, en onder het bestuur der O. I. Maat-schappy. De form der administratie was toen noch dezelve, als die eenw te vooren geweest was; alleen was den omslag, het getal der Dienaaren, en de kostbaarheid van onderhoud, hoe zeer wel nu en dan gemodificeerd, successivelyk tot eene verschriftlyke en collossaale grootte opgeklommen (want, na genoeg 700 Comp. politike Dienaaren en 600 Lyfeigenen, met derzelver vrouwen en kinderen, die, volgens de monster-lysten, in den jaaren 1795 aan de Engelschen zyn overgegeven, behalven den geheelen Militauren Staat, acht men met recht collossaal te mogen noemen, in evenredigheid van bet getal der overige Ingezetenen, en van den veel minder, nodigen, omslag). Het belang dier Ambtenaaren om hunne posten te behouden, het belang en de eerzucht van hen, aan welken zy hunne bevordering te Danken hadden, om hunne vrienden, naastbestanden, of geprotegeerden daar in te maintineeren, of by vacature, anderen daar in te kunnen plaatsen, de, omtrend tot niet gebragte, verantwoordelykheid, in een bestuur van byna honderd Bewindheberen, Hoofd-participanten, en Ministers de moeilykheid om oude paalen, in een republikeinsche regeeringsvorm, door middel van persuasie, en de gewoone wegen van delibereeren en besluiten, verzet te krygen, de schrik, om zulk een nieuw werk aan tepakken, en zich den haat, verzekt en tegenwerking van veelen op den hals te laaden; dit alles te saamen genomen, maakte de daarstelling van zulk eene radicale verandering en verbetering, als wy in het caabs bestuur volstrekt noodzaaklyk houden. Voor den Oorlog, en zonder het verlies aan, en weder overname van den Vyand, zedelyk onmooglyk. 