Studies
129. Wie onder „zier' iets anders verstaat dan het Zelf kan niet zeggen dat de ziel onvergankelijk is. AUeen het Zelf kan absoluut genoemd worden. Maar het absolute is ddn en onveranderlijk. Waar dus veelheid is en verandering, daar is opheffing dier veelheid en eindiging der verandering mogelijk. Daar kan men dus de mogelijkheid niet uitsluilen van eeneinde. Wat wij ivergaanc noemen is nooit anders dan het einde van een toestand van het volstrekte Zijn. Maar dat Zijn in volstrekten staat alleen kan blijven, alleandere toestanden er van kunnen eindigen. 130. Hiermede is niet gezegd dat alles wat wij onder onze persooQ verstaan ook eindigt met den dood van het lichaam. Zeker is dat alles wat onmiddelijk en geheel van ons lichaam afhangt met den dood er van moet eindigen. Alle zintuigelijke gewaarwordingen moeten ophouden, voor zoover zij van de zintuigen afhangen. 131. Men kan niet met zekerheid aangeven welke gewaarwordingen geheel en al onafhankelijk zijn van onze zintuigen. Bijna alle gewaarwordingen verbinden zich met gezichts- voorstellingen en ^ensaties. In de meest kleurlooze en lichaamlooze gewaarwordingen van een droom is het geheel afwezig zijn van lichaamsgevoelens zelden vol- komen zeker. De meest zuivere emoties (gemoedstoe- toestanden) gaan toch bijna altijd gepaard met sensaties (lichaamsgewaarwordingen). Het mag voor de wijzen en gevoeligen onder ons door ervaring vaststaan dat 68 GRONDSLAG VAN. er emotie zonder sensatie is, men kan het geen alge- meen geldend feit noemen. 132. Daaruit volgt dat wij van geen gewaarwordingen zeker kunnen zijn dat zij zich na den dood nog zuUen voordoen. Dat is te zeggen, geen algemeen bekende gewaarwordin- gen. Wie gewaarwording gehad heeft van het tijdeloos Zijn, weet^ met volkomen zekerheid, zooals sommige \^erhelderden het wisten, dat die niets met dood of vergaan uitstaande hebben en altijd gelijkelijk zijn. 133. Maar met zekerheid kan men zeggen dat er geen gewaarwordingen geheel €n al van de zintuigen afhangen. Immers de zuiverst zinnelijke gewaarwording is niet een enkelvoudig ding, maar een resultaat, een effect van de werking en weer-werking van tweedingen, hetniet- ik en het ik. Dat een zinsindruk z66 is als zij is, en niet anders, hangt niet alleen van het zintuig af, maar 00k van het Zelf dat den indruk van het zintuig ontvangt. Wat een melodie is wordt niet alleen door het oor bepaald, maar 00k door het Zelf 134. Daaruit volgt dat van geen enkele sensatie alle componenten, of voorwaarden van bestaan, eindigen met den ondergang van het lichaam. Om dit in te zien bedenke men dat alle zintuigelijke gewaarwordingen kiinnen bestaan zonder dat het be- trokken zintuig werkt. Beethoven hoorde zijn muziek ondanks zijn doofheid. In droom en in hypnose, 00k door suggestie in wakenden toestand kan men alle denkbare sensaties voelen zonder dat de zintuigen wer- ken. Er zijn dan nieuwe voorwaarden van bestaan voor de gevoelde sensaties gevonden. Ongetwijfeld zijn VERSTANDHOUDING. 69 ook deze alle min of meer af hankelijk van de lichaams- structuur, maar wederomgeenenkele^M<?^/af hankelijk. 135, Daar wij nu weten dat sommige componenten der sensatie zeker blijven bestaan na vernietiging der lichaamsstructuur, terwijl de overige reeds gevonden kunnen worden bij geheele vernietiging of buiten- werking-stelling van het betrokken zintuig, zoo is er geen zekerheid dat alle onsbekendegewaarwordingenna de vernietiging der lichaamsstructuur onmogelijk zouden worden. Er is waarschijniijkheid dat zij mogelijk blijven. Dat nieuwe en onbekende waarnemingen van het Zelf niet uitgesloten kunnen worden is reeds betoogd (91, 92 en 113). Dat geeft echter geen waarborg dat onze persoonlijkheid na den dood zou kunnen blijven. Maar wanneer de ons bekende gewaarwordingen evenmin uit te sluiten zijn is de mogelijkheid gegeven dat onze individualiteit ook na vernietiging der lichaamsstructuur kon behouden blijven. ♦Ook beteekent dit, dat er na de vernietiging van het lichaam iets kan overblijven wat in iijd blijft voort- bestaan. Dit zou dan de bedoelde »onsterfelijkheidc zijn, die echter nooit tonvergankelijkheidc kan heeten. Deductief kan men alieen tot de bovenstaande weinig stellige conclusie komen. De zekerheid van een teniet- gaan der persoonlijkheid is er niet, de waarschijniijk- heid spreekt voor een blijven. De positieve ontkenning er van door sommige psychologen mist alien grond Omtrent den samenhang van hallucinaties met de lichaamsstructuur is zoo goed als niets bekend. Het voorkomen van verschijningen van stervenden of ge- storvenen is door honderde voorbeelden gestaafd, en van een logische of wetenschappelijke wederlegging is eenvoudig geen sprake, wat men ookmogebeweren. 70 GRONDSLAG VAN £r zijn nooit anders dan groote woorden tegen aange- voerd, bij totaal gebrek aan argumenten. 136. Uit 126 en 127 volgt nu dat leder persoon deel heeft aan het onvergankelijke en absolute (godde- lijkie), maar niet dat ieder er in gelijke mate deel aan heeft. Ieder individu is en kent het goddelijke in ver- schillende mate. Naar die mate is hij dus 00k onster- felijk, onvergankelijk, onveranderlijk. Uitvoeriger logische bespreking is onmogelijk en voert onmiddellijk in het ongerijmde. VII. 138. Aan de gradatie tusschen veranderlijk en onver- anderlijk beantwoordt eene tusschen actief (bewegelijk) en in-actief (onbewegelijk). Het meest veranderlijke is het meest actieve, het meest onveranderlijke het meest in-actieve. Deze gradatie is dezelfde als in .11. Alleen meet men oppassen voor de onzekere beteekenis van de woor- den »reeel« en >niet-reeelc. Ik noem daar het in- stabiele het meest reeele, het stabiele het niet-reeele. Met evenveel recht kan men het tegenovergestelde zeggen. Dat komt omdat> reeele een kenmerk is dat wij toekennen aan datgene wat ons het meest reeel schijnt. En wat ons reeel schijnt hangt af van onze wijsheid. Naarmate wij het stabiele beter kennen — beeldend gezegd >het goddelijke naderenc — wordt de schijnbare realiteit van het instabiele, veranderlijke, betrekkelijke, geringer, en kennen wij realiteit (beeldend VERSTANDHOUDING. ^ I gezegd: wezens-mAoud) toe aan wat wij abstract en niet-reeel noemden. De woorden >actie, daad, bewegingc en »veranderingc worden vaak afwisselend toegepast. De woorden zijn alien min of meer onbestemdenminofmeerbeeldend. Eenzelfde ding noemt men b. v. een gevoelsbeweging, een psychische actie, een wilsdaad, een ziels-verandering. 139. >Bewegingf is een wel-omschreven begrip, maar onafscheidelijk van de begrippen: >tijd en ruimte.c Het is geen zelfstandige zaak, want het lean geen waarneming zijn. Wij nemen alleen dingen waar die zich bewegen, d. i. die veranderen van plaats, in tijd en in ruimte. Zooals tijd en ruimte geen zelfstandige dingen zijn maar wijzen van waarneming (Kant) zoo is beweging slechts een wijze van zijn. 140. > Bewegingc, toegepast op ruimtelooze dingen (gedachte, gevoel) is dus een beeldende uitdrukking. Van groot belang om hetgeen in 41 is gezegd. 141. > Verandering € is een zuiverder woord, meer abstract-symbolisch, minder beeldend (17). Het is een ofltleding van het begrip: beweging. Het is niet onaf- scheidelijk van het begrip: ruimte. Wij kunnen van » verandering c spreken zonder te denken aan verplaatsing. Evenwel gelukt dat ons nooit geheel, wij denken altijd aan een zekere onderlinge verplaat- sing van kleinste deelen. Het woord » verandering c toegepast op ruimtelooze dingen is dus nog altijd min of meer beeldend. " 142. Maar het begrip > verandering f kan niet afge- scheiden worden van het begrip >tijd€. Wij spreken niet van iveranderingc zonder te denken aan 72 GRONDSLAG VAN een vergelijking op verschillende tijdsstippen. Evenwel is er als men scherp oplet een verschil in 't gebruik van het woord verandering. Soms wordt het gebruikt zonder dat de tijds-idee insluipt. Als men twee verschillende tonen waarneemt, vangelijke hoogte maar met ander timbre, dan zegt men dat men, een verandering (verschil) constateert, bedoelende leen andere toestandc, zonder daarmee te zeggen dat ^/<?2^//if/<f toon is overgegaan in een andere, en zonder ook uit te.drukken dat mende twee tonen op verschillende tijden heeft vergeleken. Men kan ze gelijktijdig vergelijken. Het hooren van harmonien is zonder twijfel een ge- lijktijdig vergelijken. Afgescheiden van de tijdsidee reduceert » verandering c zich-in ivedheidc Men heeft dus -ibeweging^ verbonden aan tijd en ruimte, »z'^r- anderingt beweging zonder de ruimte-gedachte, ^veel- heid€ verandering zonder de tijdsgedachte. Maar het gebruik dezer woorden is vlottend en onbestemd en herhaaldelijk beeldend, Dat wil zeggen men gebruikt ze, verbonden aan de tijd- of ruimte-gedachte, om er iets mee uit te drukken wat vrij is van de tijd- en ruimte-gedachte^ Als men op deze wijze nagaat de groote onzekerheid, onbestemdheid en de subtiele wisselingen van zooeen- voudige en primitieve uitdrukkingen, dan wordt het duidelijk hoe ontoereikend en onzuiver systemen als het Kantiaansche stelsel moeten zijn. Kant maakt uitvoerige berekeningen en samenvoegingen van nog veel vager en samengestelder termen, zonder die steeds te toetsen aan den eenig mogelijken maatstaf, het gebruik. Hun waarde en beteekenis berust op de om- slachtig, maar niettemin stellig daarin uitgedrukte intentie. 143. Evenals >beweging«, worden ook de woorden VERSTANDHOUDING. 73 >actie€, >daadc, xloenc, minof meer beeldendgebruikt. 2k)o spreekt men wel van de schepping der wereld als een daad. Maar een daad die nooit zou begonnea zijn en nooit ophoudt. Dus tijdeloos, als iets waarvan onze menschelijke, in tijd of ruimte en-tijd volbrachte daden een beeld zijn. 144. Evenzoo wordt oarzaak in veischillende betee- kenissen en ook beeldend gebruikt. Zoo noemt men een bliksemstraal de oorzaak van een brand of een slag de oorzaak van den dood. Hier is het als een zuiver tijdelijke oorzaak bedoeld, een opvolging van twee gebeurtenissen (oorzaak en gevolg) in tijd en ruimte, waarvan de eene ophoudt als de andere begin t. Maar als men wrijving de oorzaak noemt van warmte of vuur de oorzaak van licht, dan bedoelt men wel een opvolging in tijd, maar een permanente oorzaak met permanent gevolg, waarbij de- oorzaak niet hoeft op te houden als het gevolg begint. Noemt men eindelijk kracht de oorzaak van beweging, dan is er geen sprake meer van beginnenofophouden, dan bedoelt men oorzaak in den zin van bestaansgrond, en dan verdwijnt gaandeweg de tijdsgedachte uit het begrip. Men kan dan niet zoo stellig meer ze^gendat men bedoelt dat beweging het gevolg is van kracht, dat kracht er €€x%\. is en daarna pas de beweging, dat kracht overgaat in beweging en zelf ophoudt. Als men zegt dat »deugd de oorzaak is van gelukc bedoelt men evenmin dat de deugd plaats maakt voor geluk en zelf ophoudt, terwijl het geluk begint. In dit laatste voorbeeld spreekt men dus van » oorzaak c zonder aan de ruimte en zonder aan tijd te denken. Maar dit laatste — de tijdsgedachte — kan men nooit geheel ^ 74 GRONDSLAG VAN loslaten. Men denkt: de deugd moet er eerst zijn, en dan komt geluk. Toch is ook die een beeldende uit- dnikkiDg^ waarbij men het woordje leerstc gebruikt als ecn aan den tijd ontleend beeld voor ieta watmen zonder tijd bedoelt. Men bedoelt dat onmiddellijk waar deugd is ook geluk zal zijn. Dit kan men niet anders uitdiukken dan beeldend door te spreken van leen gevolg, teweeggebracht door, of voorigevloeid uit«. Zoo is steeds de uitdrukking "eerste oorzaakt een aan den tijd ontleend beeld voor tijdelooze dingen. 145. Wat van beweging en oorzaak gezegd is, geldt ook voor het woord Richting. Het woord: »richting« niet -beeldend gebruikt, beteekent iets wat onafscheidelijk is van beweging in tijd en ruinate. Het kenschetst den aard eener beweging ten opzichte van een bepaalde plaats. Maar het wordt ook gebruikt voor dingen die geen bewegingen zijn en die geen ruimte innemen. Men spreekt van irichting van ont< wikkelingi >tevens-richting< enz. 146. Uit 140 — 145 volgt, in verband met 41, dat als men de ziel, of het leven noemt een beweging, met een oorzaatc en een richting, dat men dan met ieder woord een ncodzakelijke onjuistheid zegt. De verwaarloozing van dit inzicht is de bron van alle Tiijsgeerige verwarring, waaruit men zich als men er eenmaal ingeraakt is, door scherpzinnigste redeneeiing en uitvoerigste bespiegelingen niet redden kan. Geen metafysische beschouwing kan zich aan 't gebruik dezer woorden onttrekken, want bet zijn de meest elementaire termen , en nooil wordt gestadig, conse- quent, onveranderlijk in acht gehouden dat het alien beeldingen zijn, dat zij dus afwijken van wat zij ver- beelden moeten, en dat htm betrekkingen en vcrhon- VERSTANDHOUDING. 75 dingen niet noodzakelijk beantwoorden aan de be- treWtingen en verhoudingen der origineelen, waarvoor zij St aan. 147. Wij, menschen, zijn en kennen zoowel din- gen, die in tijd en ruimte worden waargenomen, als dingen die niet in tijd en ruimte worden waargeno- men (112) en deze dingen sluiten zich geleidelijk aan ^Ikander aan (n). Bij de eerste soort is de zekerheid geringer (54), de schijnbare realiteit grooter (7), de woord-representatie symbolischer (17), de logische be- handeling gem^kkelijker. Gradueel gaat deze soort over in de tweede soort waarbij de zekerheid grooter, de realiteit schijnbaar geringer, de woord-representatie beel- dender en de logische behandeling onmogelijk wordt. Wij spreken over de dingen van de tweede soort in beelden ontleend aan dingen van de eerste soort. Hier- door wordt dus de bespreking steeds onjuister, omdat het beeld hoe langer hoe minder kan gelijken op wat verbeeld wordt. De gradatie is oneindig en reikt tot in het absolute, het volkomen onbeeldbare. 148, De woorden doel en. afkomst beteekenen be- grippen die ontleend zijn aan waarnemingen in tijd en ruimte. Wij zijn en kennen dus dingen waarvoor de uitdrukkingen doel en afkomst nooit gebezigd kunnen worden, tenzij beeldend d. w. z. poetisch. * Het woord: »levensdoelf is dus evenzeer onjuistals: »le- vensrichting.c Poetisch kunnen de uitdrukkingen dien- stig zijn, mits men dan ook weer de ontoereikendheid van het beeld bedenke. Bedoelt men met idoelc iets waarbij verleden en toekomst, nu en aanstonds, vddr en achter te pas komen, dan kan men niet zeggen dat het leven doel of richting heeft. ^6 GRONDSLAG VAN 149. Hetzelfde geldt van het woord vrijheid en ort" vrijheid. Vrijheid beteekent — ongeveer — los zijn van verband. Wij hebben dus nooit andere dan schijnbare vrijheid waargenomen, en een absolute losheid van alle verband is voor elk onzer ondenkbaar. Wij impUceeren voor alle gedachten, en weten dus met de hoogst denkbare zekerheid dat alles in €€\x verband is (80). Maar wij gebruiken het woord vrijheid meestal in den zin van »los zijn van causaul verband c Dit begrip is ontleend aan tijd- en ruimtewaameming. In dien zin kunnen de woorden vrij of onvrij niet op alles van ons worden toegepast. 150. HetZelf, dat wat voelt, dat wat waarneemt, is vrij in den zin van >los van causaal verband c Men bedenke goed dat het woord » verband c indelaatste * beteekenis is het beeld van een beeld. » Causaal ver- band c is al een beeld, ontleend aan touwen of bouten, — en als wij spreken van het verband dat alles samen- houdt, 00k de niet-tijdelijke en niet-ruimtelijke dingen, dan is dit weer een beeldende uitdrukking, ontleend aan tijd-en-ruimte begrippen, voor dingen die tijd-en- ruimte te boven gaan. 151. Wanneer het Zelf gezegd kan worden actief te zijn, dan^is het ook vrij in zijn actie. Actie, toegepast op een tijd-en-ruimteloos iets, kan niet de beteekenis hebben die wij er gewoonlijk aan toe- kennen. Het is een beeld, maar toch kan het iets verzinnelijken. Maar wat het verzinnelijkt kan niet gebonden zijn aan de wetten van causaal verband, omdat wij causaal verband denken en bedoelen in tijd-en-ruimte. VERSTANDHOUDING. ^^ 1 52. Wat gewoonlijk onder wilsvrijheid wordt ver- staan kan dus op logischen grond niet ontkend worden. Het Zelf, dat wat voelt, dat wat waarneemt, kan 00k aangeduid worden als »dat wat wiU. Het spraakge- bruik gedoogt het en er is geen vaste terminologie voor nauwkeuriger onderschei'ding. Zulk een termino- logie is niet mogelijk en niet noodig. Het niet-actieve en het actieve Zelf is voor ons begrip ^dn. »He is wise among men, he is possessed of devotion and performs all actions, who sees in-action in action and action in in-action c (Bhagavad gitd, cap IV 29). 153. Deze vrijheid in actie van het Zelf heeft invloed op alle menschelijke daden. Het verband der dingen buken tijd-en-ruimte is weer in verband met het causaal verband der dingen in tijd-en-ruimte. a. Dit volgt daaruit dat alles in ddn verband is. De over- gang is gradueel en onmerkbaar. De materieele, tijd- en-ruimtelijke gebeurtenissen grijpen alien in elkaar, evenwel kunnen z& gewijzigd worden door den invloed van het vrije Zelf, het boven tijd en ruimte verhevene. Van een schending van de wet van 'tbehoud van energie is hierbij geen sprake, omdat de mate van energie, benoodigd tot wijziging, oneindig klein is, doch de invloed der wijziging oneindig groot. Het duidelijkst voorbeeld geeft de beweging van eengroote armee. De geweldigste eflfecten worden teweeggebracht door een psychische gebeurtenis in het hoofd van den veldheer, wier materieele energie tegenover de uitwer- king feitelijk nul is. £n de hersenwerkingen in het hoofd van den veldheer zijn weer onder den invloed van zijn tijd-en-ruimtelooze Zelf, dat de keuze van zijn bevelen bepaalt, en waarvan de > actie c ook yinactiec benoemd kan worden, daar het woord actie hier alleen 78 GRONDSLAG VAN beeldend en poStisch gebruikt kan worden. Aldus verliest zich de oorsprong van de geweldigste levens- gebeurtenissen en van alle daden voor ons oog in het ondoorgrondelijke en absolute. 154, Hieruit volgt dat de mensch zijn eigen leven kan richten en bepalen, zooals een veldheer de bewe- gingen van zijn troepen bepaalt. Hij moet rekening houden met de wetten van het causale verband, die hij niet veranderen kan, even als een veldheer rekent met de krachten zijner soldaten. Hij is evenwel vrij in zijn bestier, en verantwoordelijk voor hetgeen er gebeurt. a, Hiennede is toegelicht en verklaard (in den zin van »verhelderd,c niet mathematisch bewezen, wat bier een onmogelijkheid is) waarom en wanneer wij van ver- antwoordelijkheid spreken. Een krankzinnige noemen wij niet verantwoordelijk omdat wij begrijpen dat een verwarring, een min of meer materieele stoornis; de beschikkingen en het beleid van zijn eeuwige Zelf te niet doet en verijdelt. Dit kan geheel of gedeeltelijk het geval zijn, en zoo zijn er graden van verantwoor- delijkheid waartusschen geen scherpe grenzen te trekken zijn. Naarmate wij deze materieele (betrekkelijke, tijd-en-ruimtelijke, causale) stoornissen meer als zoodanig hebben leeren kennen, heeft zich het begrip verant- woordelijkheid verengd. Wij veroordeelen den erfelijken booswicht of dronkaard minder streng dan men het vroeger deed. Wij zien verder in dat een volledige kennis van het verband aller dingen, het begrip ver- antwoordelijkheid, zonde, schuld, zou doen vervallen i). Evenwel is zulk een kennis alleen bij God, nooit bij i) Tot dit inzicht kwam Multatuli, en de grootere Duitsche Multatuli Friedrich Nietzsche. Maar daar bleven ze staan, het onmiddellijk vol- gende hebben ze niet bereikt. VERSTANDHOUDING. 79^ den mensch. Daarom blijven wij schuld en verant- woording zien, en reageeren daarop met afkeer en verachting, overal waar wij het ruimte-en-tijdelooze deel van den mensch in zijn werking vrij achten, maar die werking gevoelen tegenstrijdig aan ons eigen tijd- en-ruimtelooze Zelf. Want wij achten de gevoelens van dat Zelf universeel en algemeen geldig (108, 53) met het woord tmoraalc en »moreele gevoelens* dui- den wij deze gevoelens aan. Zij komen natuurlijk bij elk individu voor, 00k waar ze nominaal worden ont- kend. Wanneer de stoornissen der krankzinnigbeid liggen op de grens vaQ het causale en het tijd-en- ruimtelooze spreken wij van insania moralis. De na- tuurlijke reactie hierop is een menging van afkeer en medelijden. Ook de hoogst staande wijze kan voor den boosaardigen, zelfzuchtigen, valschen, grof-sensu- eelen waanzinnige geen zuiver medelijden voelen. Er komt afkeer bij. 155. Gewoonlijk vfor Ai^geluk genoemd als het doel des levens. Het woord geluk is echter eveneens onbestemd. Het staat voor allerlei aandoeningen, in gradatie van de meest materieele en voorbij gaande tot de meest eeuwige en absolute. Bij de lagere aan- doeningen worden ook de woorden lust en genot ge- bruikt. In de hoogere zijn deze uitdrukkingen poetische beelding. Het woord geluk toegepast op de hoogste aandoeningen of toestanden is maar een beeldend woord^ evenals »licht€ of »vrede. c Het is duidelijk hoe hierdoor steeds verwarring en strijd ontstaan moest. Het einddoel van Stuart Mill >het grootste geluk voor 'tgrootste aantalc kan volkomen bespottelijk of volkomen juist genoemd worden, al naar men het in lager of hooger beteekenis verstaat. «0 GRONDSLAG VAN Wie de hoogere toestanden kent, en weet hoe het woord : »geluk« beeldend gebruikt moet worden verzet zich natuurlijk tegen de grove wijze waarop anderen het verstaan* (Men merke op hoe hier de woorden >hooger« en t lager « eveneens beeldend zijn.) 156. Zoo men wil spreken van een richting des levens en een doel, zoo kan men maar ^en doel noemen : God, het absolute, de eenheid en onveranderlijkheid (62.) Spinoza's term »in suo esse perseverare« is hiermede in volkomen harmonie, wanneer men aanmerkt dat er graden zijn van zijn (11) en dat het hoogste Zijn is het Absolute, aan alien gemeen. De richting naar dit doel is natuurlijk het Recht, de Rechtvaardigheid, het rechtvaardig zijn (doing right). Lust, genot is de aan- doening die vergezelt het voldoen aan begeerten. Valsch genot, slechte lust is de aandoening die slechte (onharmonische, ongecoordineerde) begeerten vergezelt. Het voldoen aan de allerhoogste begeerte (naar God) geeft natuurlijk het allerhoogste geluk. Evenwel be- geert men het hoogste niet, omdat het geluk brengt, maar men heeft geluk omdat men de hoogste begeerte bevredigt. Dit tdoelc heeft niet alle andere kenmerken van een doel. Want het kan niet gezegd worden v66ruit te liggen, of over een zekeren tijd bereikt te zullen worden. Het ligt noch v66r, noch achter. Het is tegelijk doel en oorsprong. SLOTWOORD. In het licht der bovenstaande beschouwingen wordt het duidelijk hoe elke redekunstige bespreking van ■ VERSTANDHOUDING. * 8 1 hoogere en diepere dingen moet uitloopen in absur- diteit, en hoe elke hoogere bespiegeling noodwendig moet wemelen van tegenstrijdigheden. Want de aller- eenvoudigste termen worden daar niet meer dan beelden. En als men b. v. de zon noemt >het oog des hemels, c dan zal men natuurlijk ook weer moeten zeggen dat de zon volstrekt geen oog is. Evenzoo moet men van de schepping zeggen dat zij een daad is, maar toch ook weer volstrekt geen daad, van het leven dat het doel en richting heeft, maar toch ook weer volstrekt geen doel en richting, van het zelf dat het actief is en toch ook weer volstrekt inactief. Dit is de grond der Augustinischeuitspraak: > Credo quia absurdum. € Evenwel kan er over al deze dingen wel gesproken worden, maar alleen in poesie. Want dan weet elk hoe hij de woorden te verstaan heeft, en er is geen gevaar, voor verwarring of ontheiliging. De redeneerende wijsbegeerte, die de beeldende, dichterlijke of muziekale kracht der woorden verwaar- loost, en hen gebruikt als teekenschrift, symbolisch of algebra'isch, om er aldus een wetenschappelijk stelsel van te maken, mag niet verder gaan dan het eenvou- digste, namelijk een voorloopige kritiek, behandelende den aard van ons kenvermogen en uitdruks-vermogen, de waarde der woorden en der daaraan door 't gebruik gebonden begrippen, zooals dat in de bovenstaande 156 stellingen beproefd is, ter beter verstandhouding. Elke poging, verder te gaan op deze wijze en ook den inhoud aller wijsheid zoodoende vast te stellen, bij wijze van wetenschap, is, zooals uit deze kritiek van 2elve volgt, een droevige bron van verwarring, een 6 82 GRONDSLAG VAN ontaarding, een intrinsieke onmogelijkheid, een ontzui- vering en verstomping van het gevoel. Over het hoogste en heiligste mag en kan alleen gesproken worden in poezie, wie anders beproeft bederft de taal en schendt het heiligste. Deze ontaarding is begonnen in het werk van elk dier wijsgeeren, die wij als de voornaamste hebben te beschouwen. Zij begint in den steeds redeneerenden Socrates, in den quasi-mathematischen Spinoza, in den quasi-wetenschappelijken Kant. Hun groote beteekenis wordt daardoor niet wegge- nomen, op hun werk wordt de wijsheid van onzen tijd gegrondvest. Het is de consequentie van hun kritiek zelf die leidt tot de verwerping hunner methode. De verstandige begrijpt dat ik onder poezie niet versta uitsluitend metrische of berijmde taal. Poezie noem ik elk sterk en zuiver spreken, waarbij de taal kracht heeft niet alleen door haar abstracte beteekenis, maar ook door haar Idank, haar beeldende en muziekale uitdrukking. Zulk een taal behoeft geen vast metrum of rijm te hebben, maar wel altijd rhythme en wel- luidendheid of klankrijkheid. In zulke poezie zijn de heilige boeken der volken, hun wetten van menschelijke wijsheid, altijd grootendeels geschreven. Ook in het proza der meeste groote wijs- geeren of mystieken zijn altijd gedeelten of elementen van zuiver poetische werking. Maar in hun zoeken naar het onbereikbare, naar logische, mathematische of wetenschappelijken vorm, voor wat uitteraard daarvoor ongeschikt is, richtten zij hun bewusten toeleg verkeerd en verzwakten daardoor in taal en uitdrukking. Ter verduidelijking geef ik een enkel citaat. Wat ik VERSTANDHOUDING. 83 bedoel met het quasi-mathematische in Spinoza is diiidelijk genoeg, even bekend magikhetquasi-logische vandenPlatonischen Socrates onderstellcn, i) — wij volgen zijn redeneeringen met het gevoel dat hij juist redeneert en dat hij ook juist voelt, maar dat toch de juistheid zijner redeneering niet een bewijs is van de juistheid van zijn gevoel, dat er nog iets bijkomt dat door impressie werkt en niet door logica. Van wat ik Kant's quasi-weten- schappelijkheid noem geef ik het volgende voorbeeld. Bij de beschouwing van > het Verhevene c zegt Kant o. a.: >Denn da das Gefiihl des Erhabenen eine mit der Beurtheilung des Gegenstandes verbundene Bewegung des Gemiiths, als seinen Charakter bei sich fiihrt^ anstatt dass der Geschmack am Schonen das Gemiith in ruhiger Contemplation voraussetzt und erhalt, diese Bewegung aber als subjectiv zweckmassig beurtheilt werden soil (weil das Erhabene gefallt) so wird sie durch die Ein- bildungskraft entweder auf das Erkenntniss- oder auf das Begehrungs-vermogen bezogen, in beiderlei Beziehung aber die Zweckmassigkeit der gegebenen Vorstellung nur in Ansehung dieser Vermogen (ohne Zweck oder Interesse) beurtheilt werden, da dann die erste, als eine mathematische, die zweite als dynamische Stimmung der Einbildungskraft dem Objecte beigelegt und daher dieses auf gedachte zwiefache Art als erhaben vorge- stellt wirdf. (Analytik des Erhabenen § 24). Bij geduldige en aandachtige overweging en bij grpote vertrouwdheid met Kant's wijze van spreken vindt men i) Als typisch voorbeeld noem ik de plaats aan 't eind van 't le boek van de Republiek, waar Socrates aan Thrasymachos bewijst dat de onrechtvaardige onwetend is. 84 GRONDSLAG VAN VERSTANDHOUDING- hier gewichtige dingen uitgedrukt. Maar op een wijze die wetenschappelijk schijnt, en toch alle vastheid der wetenschappelijke uitdrukking mist, omdat bijna geen enkele der gebruikte substantieven een wel-bepaalde, onveranderlijke; zich in alle tijden en talen gelijkblijvende waarde bezit. Inderdaad is het citaat poezie, en wel van een zeer gebrekkige soort. Het lang-ademig rhythme, de sobere, droge klank is niet zonder werking, de hooge, neutrale ernst onmiskenbaar. Maar de beelding is uiterst zwak^ onzuiver en gecompliceerd en het geheel verliest alle waarde en beteekenis voor den lezer die zich niet door lange oefening de symbolische teeken-spraak, de gedachten-algebra van Kant heeft eigen gemaakt. Zulk een expressie, zulke poezie kan nooit geacht worden te zijn blijvend en universeel. Zij is beperkt en artificieel en kan nooit gemeen goed worden der menschheid. Bij vertaling in een ver van ons afstaande taal, b.v. Chi- neesch of Sanscriet zou zij totaal onherkenbaar en waardeloos worden. Terwijl, om een ander uiterste te noemen, soortgelijke, hoewel eenvoudiger dingen zijn uitgedrukt door liederen, door muziek of door parabelen. In dezen vorm nu is de uitdrukking veel vaster, blijvender en universeeler. Een melodie of een parabel wordt verstaan overal en altijd waar de menschelijke geest een zekere organisatie heeft bereikt en is veel meer onaf hankelijk van en onaantastbaar door reproductie. Maar er zijn eindeloos veel overgangen, volmaakte vastheid en algemeenheid is onbereikbaar, ma^r wordt dichter benaderd naarmate de beelding eenvoudiger en zuiverder is. 1893— 1897. TOELICHTING TOT „DE BROEDERS." STRUCTUUR VAN „DE BROEDERS." to. ti t2 t3 /♦ IS rs A. ZIEL-SFEER. I. Psyche en haarzusters in spel. 2 3 4 5 6 7 8 9 lo II 12 13 14 Psyche verdoold. B. HEMEL-SFEER. Satans komst in den Hemel. Satans verwijt aan Jezus. Darwin, Newton en Satan. Jezus' wroeging in Eden, Jezus tocht naar Hel. Stem van Satan en Jezus. Gericht, Jezus afval. Stem van Jezus en Satan. i6. Psyche gered. /De Duivelskapel. Breuk der De vlinders," Tijden. C. WERELD-SFEER. Iwan's vlucht in Siberie. Peters intocht. Pest te Moskou.. « Eudoxia redt Peter uit het graf. Eudoxia's zelfmoord. Eudoxia's stem. Iwan's dood. . De Breeders in dood vereend. / TOELICHTING TOT „DE BROEDERS." i) Ik heb het mijn plicht geacht, uw verzoek, mijn eigen werk toe te lichten, niet af te slaan. Het kan natuurlijk mija wensch niet zijn onbegrepen te blijven. En wat ik doen kan om begrip te verge- makkelijken, meen ik ook te moeten doen, zoolang er niemand anders is die het beter doet. Maar om veel redenen ware het mij liever geweest als ik u had kunnen verwijzen naar wat een ander over het werk gezegd heeft. Vooreerst is het een schrijver onaangenaam over zichzelf en zijn werk in verhandel-toon te spreken. Wat hij te zeggen had heeft hij op zijn manier zoo goed mogelijk gezegd. Het is pijnlijk te bemerken, dat zijn manier, de artistieke manier, niet voldoende is, maar dat men uitleg verlangt op een povere, en naar zijn idee veel minder doeltreffende wijze, in een betoog. Ten tweede is het voor den schrijver zelf bijna onmo- i) Gegeven in den vorm van een voordracht, te Groningen, op uit- drukkelijk verzoek, met d&ar aan toegevoegde vragen. 88 TOELICHTING TOT „DE BROEDERS. M gelijk de bescheidenheid te bewaren, die men als maat'^ schappelijk persoon tegenover zijn medemenschen be- hoort in acht te nemen. Een kunstwerk is onpersoonlijk en bescheidenheid komt er niet bij te pas. Maar een betoog is persoonlijk, en het lijkt mij zeer moeilijk hier tegen u over een kunstwerk te spreken, dat ik toevallig zelf gemaakt heb, met de onpartijdige aandacht en de groote belang- stelling die een criticus past — zonder den schijn van ongepaste aanmatigmg. Ten derde is een schrijver volstrekt niet de beste uitlegger van zijn werk. Gij vraagt mij een redekunstige, dialectische verkla- ring van wat spontaan en intuitief geworden is. Gij vraagt een vertaling in abstracte denktaal van wat ge- schreven is ih levende gevoels-taal Wie zegt u dat ik hiervoor de geschikte persoon ben? Ik heb dit boek niet bedacht, maar gevoeld. Ik kan u niet vertoonen het schema waarnaar ik gewerkt heb, noch de constructie van abstracties die als stellaadje heeft gediend bij den bouw. Van een vooraf beredeneerd plan, een gedachte-schema, ben ik mij niets bewust. Ik heb het opgeschreven, acte na acte en regel na regel, volgend wat ik zeer goed wist en voelde, zonder het ooit geformuleerd te hebben. Voor samenhang en een- heid zorgde de vastheid van mijn gevoel, zonder opzet- telijke toeleg. Wie mij zegt dat die eenheid er niet is, antwoord ik: ze is er wel, want ik weet en voel ze. Maar tot nu toe heb ik nooit gepoogd ze in abstracte woorden te formuleeren. Ik vind ze veel beter uitge- drukt door het werk zelf. Daarom is het mogelijk dat een toelichting, door een TOELICHTING TOT „DE BROEDERS. 89 groot criticus, voor mij zelf verrassend en instructief zou zijn. Wat Kloos over De kleine Johannes en Van Deyssel over Ellen gezegd heeft, trof mij als de verwoording van veel wat in mijzelf onbewust gebleven was. Maar over dit boek is tot nu toe niet door een groot criticus geschreven, al mag ik mij volstrekt niet bekla- gen over gemis aan waardeering. In de uitvoerige studie er over van Dr. van Deventer vindt men de scherpe dlalectiek en de zuivere theorie, die al het werk van dezen geleerden schrijver kenmerkt. Maar Ik mis den inhoud der theorie, den diepen gevoelsfactor, zonder welke men ondanks scherpste redeneering in mijn werk een ordeloos en onsamenhangend complex moet blijven zien. >Want in aandachtigheid alleen ontbloeit hun diepre harmonie.c Versta dit wel, over gemis aan gevoel beklaag ik mij niet, maar dit is het merkwaardige in ons dat redenee- ring het gevoel verdooft, omdat ze de aandacht ver- stoort. Het is een vicieuze cirkel, wij redeneeren om ons gevoel te bestendigen en mee te deelen, maar al redeneerende verliezen wij het, omdat onze aandacht wordt afgeleid. Daarom zijn groote critici zoo zeldzaam en is kritiek zoo moeielijk. De slechte criticus loopt ons achterna als een custos in een museum of een koster in een kerk, en verstoort al onze aandacht door zijn kraak- laarzen en zijn uitlegstem. Hij meent ons te helpen en wat hij zegt is geen leugen, maar hij bederft al ons genot, omdat hij niet merkt dat hij koud blijft bij wat ons treft. Het is echter daarom nog met billijk 90 TOELICIITING TOT „DE BROEDERS. >> te zeggen dat die man geen gevoel heeft. Hij heeft het tijdelijk weggepraat. Zoo is het ook zeer goed mogelijk^ dat ik zelf, aaa 't redeneeren slaand, geheel onjuiste dingen ging zeggen en mijn werk te kort deed. Zoodat een ander, later geheel nieuw en frisch er voor staande, zou kunnen zeggen: »man, je hebt je eigen bedoelingen krom- geredeneerd, zoo en z66 meende je het. c Want het beredeneerde is lager maar bestendiger, het intuitieve is hooger en dieper maar kan verduisteren en aan onze aandacht ontglippen. Ik wil uw verlangen niet weigeren, maar vergeef mij, als ik er gebrekkig aan voldoe. En denkt vooral niet alle begrip van uitleg en verklaring te mogen ver- wachten. Kunt gij iemand uitleggen wat kleur is? of een muziekstuk verklaren? Wei zijn in een woorden- kunstwerk me^r bewegingen door abstracte termen.aan te geven dan in een muziekstuk. Maar de inhoud van alle redeneering blijft gevoel, en wie kan dat brengen waar het niet is? Het eenige wat ik omzichtelijk kan trachten te doen is het verwijderen van misverstand en het vrijmaken der aandacht, noodig tot verstaan. Er zijn mij een aantal vragen voorgelegd. Waar het mogelijk is zal ik ze beantwoorden. Eerst zal ik u een overzicht trachten te geven van de structuur. De handeling valt voor in drie sferen, die ik ter ver- duidelijking zal onderscheiden als deziel-sfeer,de hemel- sfeer, en de wereld-sfeer. i) i) Zre het schema op pag. 86. TOELICHTING TOT „DE BROEDERS. pi In de ziel-sfeer ligt de geschiedenis van Psyche, die van hare zusteren, bij 't zoeken van den dageraad, door speelschheid afdwaalt, verdoold raakt tot aan de grenzen van Hel, door Jezus wordt teruggebracht, en in de laatste acte den rechten weg vindt. In deze sfeer liggen drie acten, de eerste, de laatste en de lode. Ze overspant het geheele werk als een groote dubbele welfboog, en houdt het samen. In 't midden, de loe acte, raakt zij aan de tweede sfeer, de hemel-sfeer, waarin Jezus en Satan spelen. Hier steunt de dubbele boog, en verbindt de tweede en eerste sfeer. In de laatste acte, komt zij, door den vlinderzwerm, even in contact met de beide andere sferen. Deze eenvoudige handeling, het afdwalen en terecht- komen van de dageraad-zoekende Psyche, is de.essens van het geheele werk, en heeft de diepste beteekenis van al het geschrevene. Ze verzinnelijkt het Recht, als zijnde niet een vol- strekte entiteit, evenmin een attribuut Gods, maar een tetrekkelijk iets, een beweging, de rechte richting van het levende, de eenige weg voor al wat God zoekt. Een weg, waarvan men afdoolt, zoodra verbroken wordt •de harmonic, het verband tusschen alle deelen van *s menschen wezen. De tweede sfeer, de mythologische, speelt in den Jiemel der Christelijke conventie, Hier gebeurt de belangrijkste, de meest tragische handeling. En wel de vervreemding van Jahwe en Jezus, Vader en Zoon, als •onvermijdelijk gevolg van het optreden van Satan. Hier ligt de kern van 't werk, de meest gewichtige actie. 92 TOELICHTING TOT „DE BROEDERS. M De psychische sfeer is als een klare, simpele omlijsting, een rustige omranding. De tweede, mythologische sfeer omvat de heftigste woeling der botsende ideeen, de eigenlijke tragiek. En door deze sfeer onder de eerste te plaatsen, is roedc uitgedrukt, dat al deze figuren zijn verzinaelijkte ideeen, of wezenheden, wier bestaan ligt in de enkele menschenziel alleen. Eindelijk, de derde aardsche sfeer, speelt op een aarde, niet onze aarde, maar een soortgelijk. Dit is het fondament, de grondslag van het gebouw, Hier is een reeks wereldsche voorvallen, een verloop van dramatische levensgebeurtenissen, zeer analoog aan wat de wereldhistorie heeft vertoond. En dit aardsche drama steunt de hemel-tragedie, met een systeem van alterneerende welfbogen. Zonder deze derde sfeer, zonder deze wereldgebeurte- nissen was al het beweeg der mythologische figuren ijdel en zonder grond. De hemellingen zien steeds omiaag naar wat op aarde gebeurt. Daar is hun be- staansgrond. Deze dramatische wereldgebeurtenissen nu zijn niet essentieel voor de tragedie. Ztj zijn door Satan uit- gekozen, zooals hij zegt tot beeld en steun van mijn beweren, en tot aller leering. Maar hij kiest ze met het oog op zijn welbewust doel, het brengen van tweespalt in den hemel, het scheiden van Vader en Zoon, het tot zijn domeinterug \ TOELICHTING TOT „DE BROEDERS." 93 voeren der zaiigen. Deze tweespalt en scheiding is het eigenlijk tragische motief. Deze toeleg gelukt Satan. Maar zooals Zeus tot hem zegt : »het is zijn aard beschaamd door winst le staan, geslagen door triomf.« Satans wezen is zelfvernietiging. Zijn schijnbare over- winning voert tot plotselinge neerlaag, bij den breuk der tijden,' {iS^^ acte), wanneer het onvergankelijk principe van Goed, dat leeft in alle kwaad, alleen overblijft. De drie figuren in het werelddrama, Peter, Iwan en Eudoxia, vertegenwoordigen drie graden van rechtvaar- digheid. Hierdoor wordt uitgedrukt het betrekkelijke in alle rechtvaardigheid. Peter is de voortreffelijke heerscher, die zijn land groot gemaakt heeft, maar de slechte, grove man, zelf beheerscht door ruwe hartstochten. Zijn werk is de voltooiing van het materieel heil der volken. Dit doet hij, ondanks zijn menschelijke onvolkomen- heid, beter dan Iwan, die rechtvaardiger is. Peter is sterker in de actie, Iwan in aanschouwing en begrip. Iwan is de dweper, de idealist. Hij is een rechtvaar- diger, hooger en edeler natuur dan Peter, hij is wijzer, dieper van begrip. Maar zijn werk is ijdel, omdat hij zijn vermogens Vferkeerdelijk meet, en de harmonie van zijn wezen niet beheerscht. Peter doet datgene waartoe hij deugt, en hij doet het goed. Iwan wil veel meer en veel beter dingen, maar hij richt niets uit. Ook niet voor zichzelven. 94 TOELICHTING TOT „DE BROEDERS. It Hij is te wijs voor een leve'q van actie, en niet wijs genoeg voor een leven van aanschouwing. Hij wil de goede profeet zijn voor zijn volk en het volk is niet van hem gediend en verkiest den harden^ schitterenden keizer Peter. Hij wil de zachtmoedige wijze zijn voor zichzelf, maar ook dat gelukt niet, want haat enbitter- heid verwinnen hem en hij pleegt wraak en moord. Dit alles nu is Satan tot vreugd en toelichting. Het bewijst, schijnbaar, dat een beter mensch volstrekt niet beter is dan een slechter. Dat de meerder rechtvaar- digheid niets baat, want noch voor de wereld, noch voor zichzelf bereikt Iwan meer dan Peter, hoewel Iwan zonder eenigen twijfel de rechtvaardigste en vroomste is. Maar even als overal in het stuk eindigt ook hief Satans schijnbare triomf in een plotselingen nederlaag. Want Iwan, hoewel zich gansch en reddeloos verdoemd wetend, pleegt voor zijn dood de uiterste zelfverloochening door uit te roepen: „Mijn Liefde doet ook nood en buigt niet. 'k Blijf U loven in diepste verdoemenis." En hier stuit Satan op den innerlijken kern van Goed, waartegen hij machteloos is. Eindelijk is Eudoxia de rechtvaardigste van de drie. Zij is menschelijk, maar het voorbeeld van Christelijke deugd, geduldig, edelmoedig, zachtzinnig, zelfopofferend, meester van haar hartstochten, vroom en wijs. Zij is rechtvaardig, zoover een mensch rechtvaardig kan zijn. Hierop is Satan's voornaamste hoQp gevestigd. Haar leven en toekomst moeten zijn sterkste argument vormen. Dat Iwan*s rechtvaardigheid niet baat zal misschien de hemellingen nog niet doen wankelen, maar als ( TOELICHTING TOT „DE BROEDERS. 95 Eudoxia geoordeeld wordt dan zal zijn pleit gewon- nen zijn. En 00k Eudoxia wordt geoordeeld, want haar deugd is onvolkomen en haar eind is misdaad. Zij voelt zelf dat in haar verhevenste en door de menschen hoogst genoemde daden en begeerten een element van slecht- heid, van zonde schuilt. Een mensch kan niet volmaakt rechtvaardig zijn^ zoolang hij mensch is, zoolang hij leeft in het betrek- kelijke, in den waan, in de zonde. De zonde^ die, zooals het Christelijke dogma het reeds heeft uitgedrukt, is erfzonde, waarin alien geboren worden en sterven. Satan wint zijn pleit. Maar terwijl Iwan hem slechts weerstond, in 't laatste oogenblik, door een plotselinge verheldering van inzicht^ brengt Eudoxia, die vromer en wijzer was dan Iwan^ het verder, zij overwint Satan en zij redt de Broeders. Bij den breuk der tijden is^ zij het, die 't eerst in Satans domein dringt, en zij breekt „den weg door wanden van den Dood." En deze haar meerdere kracht heeft zij, zooals- door de Vox Matris wordt gezegd, door haar meerder deemoed. Het gevoel van het eigene, de persoonlijkheid is de dichtste en zwartste schaduw van onze verblinding. Hierdoor te breken met verheldering van inzicht is het aller-moeielijkst, en alleen mogelijk in den dood van het.eigen, de diepste deemoed. Dit geeft de hoogste wijsheid, en maakt daarom het aller-rechtvaardigst. Bij Peter was van zulk een verbreken der persoon- ^6 TOELICHTING TOT „DE BROEDERS. II lijkheid geen sprake. Trots lag op al zijn wegen, en verblindde al zijn gedachten. Bij Iwan brak ze, en hij was in 't eind machtiger dan Satan. Eudoxia was ondanks haar veroordeelingnimmer in Satans macht en zij overwon hem en ontnam hem wat hij veroverde. Toch is in 14 en 15 zeer duidelijk uitgedrukt dat 00k in de beide Breeders, in Peter zoowel als Iwan iets was, wat zich aan Satans macht onttrekt. Dit is symbolisch, of eigenlijk allegorisch verzinne- lijkt door het wegtrekken der vlindertjes »naar 't andere onbekende land.< Dit zijn niet goede daden, niet goede persoonlijke eigenschappen, het zijn de rechte bewegingen, de be- wegingen in rechte richting, dus naar God, die zich in deze beide levens hebben voorgedaan. Deze vlindertjes hebben alle kleuren, maar ze zijn te samen wit. Zoo bewegen zich de droppels van een stroom in alle richtingen, maar zij vormen toch 66n rechten gang naar den oceaan. De vlindertjes mengen zich onder elkaar, van Peter «n van Iwan. Ze zijn onpersoonlijk, niet aan dezen of genen eigen. Het is het onsterfelijke, onaantastbare wat van beiden overblijft. En deze vlinderzwerm, gaande naar God, is het die Psyche leidt. En zoo is 00k gezegd — dat een bewust onsterfelijk zijn alleen gegeven werd aan Eudoxia, die hooger rechtvaardigheid kende, en het eeuwige leven gevoelde v66r haren dood, terwijl het onsterflijke der twee anderen is onbestemder, zonder inzicht tijdens 't leven. Daarom TOELICHTING TOT „DE BROEDERS. 97 blijft Eudoxia's stem bij den breuk der tijden, maar van Peter en Iwan blijft alleen de stomme, vilt-zacht fladderende vlinderzwerm. En nu rest mij u aan te wijzen waarin gij vinden kunt het geheim van Satans macht, de reden van zijn triomf, bewerkend scheiding van God en Jezus en afval aller zaligen^ maar tevens de reden van zijn eindelijken neerlaag en vernietiging. Dit schijnt de grootste moeielijkheid opgeleverd te hebben, en toch heb ik getracht het zoo scherp en duidelijk aan te toonen, van den aanvang af. Maar ik geef toe het betreft een der moeilijkste dingen in ons leven. De valstrik, waarin ons zoekend denken telkens weder verward raakt, zelfs als wij meenen haar, klaar ontdekt te hebben en ons zeker voelen haar dit maal wel te ontloopen. Al het gebeurde in de mythologische sfeer speelt namelijk in den tijd en in de ruimte, Dus in mensche- lijke conditien en relaties. Dit nu, is niet anders mogelijk, waar men handeling heeft, en voorstelling, Handeling, beweging, verandering is ondenkbaar zonder tijd. Voorstelling is ondenkbaar zonder ruimte. Zoodra wij dus de wezenheden der mythologie, den Vader, den Zoon, Satan, de zaligen, ons denken als ge- stalten, als handelende, van elkander in ruimte geschei- den wezens — en anders kunnen wij ze ons niet voor- stellen — zoodra 00k krijgen zij alien iets van het betrekkelijke, zijn ze in ruimte en tijd. Dit is onvermijdelijk, en altijd zoo gebleken. Homeros' 7 98 TOELICHTING TOT „DE BROEDERS. 11 Goden en Heroen, de gestalten uit Dante's Groddelijke Comedie, uit Milton's Paradijs, uit Vondels Lucifer — het zijn alien wezens, die als wij zich bewegen in tijd en zich voordoen in ruimte. En zoo ook heerschen in de Hemelsfeer van de Broeders de wetten van ruimte en tijd. Natuurlijk hebben de groote dichters, die ikzooeven noemde, geweten welk een hopelooze tekortkoming dit aan hun beelden en voorstellingen gaf. Voor twintig, dertig eeuwen was het inzicht er reeds, en nooit is het verloren gegaan. De Rigveda zegt: »geschieden von disem Himmel und diser Erde, ge- schieden von den asurischen Gottern, ist was ist,« In Plato's Timaeus wordt gezegd dat de demiourgos het eeuwige aanziet, en dan er een beeld van maakt in het tijdelijke, niet eeuwige. En dat Homeros en de tragici het niet allcen wisten, maar ook gevoelden blijkt uit de Anangk^, het noodlot, dat zij stelden boven hun Godengestalten. En nu is dit het merkwaardige, waarop ik de aan- dacht vestig, dat, wanneer er in de Grieksche mytho- logie een aequivalent is voor den Christelijken Satan, dan is het de Anangk^ uit Plato's Timaeus. De zoo scherpdenkende en diepvoelende Grieken ver- gaten nooit dat hun goden niet vrij waren, dat er iets machtigs, onnaspeurlijks, ondoorgrondelijks was wa^r- door zij in hun handelen en voordoen werden beheerscht. Dit was de wet van het tijdelijke en betrekkelijke, waarvan niets vrij kan zijn dat handelt en zich beweegt. En dit mysterie drukten zij uit door de nimmer ver- beeldde, nimmer vertoonde of verpersoonlijkte macht, TOELICHTING TOT „DE BROEDERS. ' 99 Anangk^, die somber en oppermachtig, onbegrijpelijk en onweerstaanbaar troont b6ven Zeus en zijn vroolijke, schoone Godenwereld. En dieper of meer wijsgeerig voe- lende dan latere mythologen, plaatsten zij het kwaad, het beginsel van het booze, van zonde en ellende, in Anangk^. Er is niet een booze God, volgens de Grieken, vijand van de Goede Goden, maar de betrekkelijkheid aller dingen, daarin ligt het booze, dat is Satan. En daaraan is alles on- derworpen wat beweegt en handelt, wat in tijd en ruimte bestaat, — dus 00k het bonte beweeg der godengestalten. Hetzelfde vinden we terug in de Oostersche en de Noorsche mythologien. In het Brahmaisme ontbrak de God der duisternis, van het booze, evenals in de Grieksche reh'gie. Er waren ongunstige, slechte invloeden, maar geen booze Grod, in strijd met den Goeden. Alles kwam uit Brahma, de onnoembare, onbeschrijfelijke, die Een is. Het kwade begint waar veelheid, verandering, beperking^ en tijd is. Eerst in Perzie ontstond, als een ontaarding van het Vedantisch Godsbegrip, het duah'sme tusschen Ormazd en Ahriman, den Goeden en den boozen God. i) In de i) James Darmesteter „Ormazd et Ahriman, leur origine et leur his- toric" 1877. Zie 00k Max Mailer, Psychological Religion, pg. 185. Volgens Zara- thustra's oorspronkelijke opvatting van kwaad en goed, was er een goede gezindheid (vohu mano) en een kwade (akem mano). Die w^aren twee- lingen en bestooden zoowel in Ormazd als in den mensch. Ze waren de bewegende oorzaken van 't heelal en vereenigd van den^beginne. Later is door verkeerde interpretatie er van gemaakt dat Ormazd was het goede en Ahriman het booze beginsel (Dr. Haug). Dit harmonieert geheel met de woorden van Jacob Boehme (pg. XI4). Zie 00k Grondsl. v. Verstandh. 51, het onderscheid tusschen ,,Gott soviel er Gott heisst" en „der Zorn Gottes". lOO TOELICHTING TOT ,,DE BROEDERS/' 5e eeuw na Christus was er nog een secte in Perzie, de Zervaniten, die een Godheid, Zerva, vereerden als den oorsprong van Ormazd en Ahriman. Zerva betee- kent Tijd, of Noodlot. In de Noorsche Mythologie is de tegenstelling tusschen goed en kwaad verpersoonlijkt in Loki den vijand van Balder, en hater en plager van alle Goden. En ook hier is het betrekkelijke en tijdelijke der Godengestalten begrepen en uitgedrukt door de sage van Ragnarockur, de Godenschemering, waarin alle Goden, ook Odin, moeten ondergaan. 