Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Intusschen verdient het opmerking, dat nog van eenige andere voorwerpen het gebrük als amuletten, op dergelijke wijze, uit den klank van den naam wordt verklaard (Zie: Matthes, Over de bissus of heidensche priesters en priestessen der Boegineen, blz. 9), en dit ook elders in den Archipel gebeurt. Zoo vermeldt de Heer Kreemer van de Javanen, dat houders van warnng’s of gaarkeukens een takje of stukje hout van den tjamôrô-boom (casuarina) plegen te bewaren, als eenar-penelariran, oen middel om veel te verkoopen. "Immers, zoo heet het, nog de aandacht vestigen op de gewoonte bij de Javanen, omonder stuwdammen, ten einde het bezwijken daarvan te voorkomen, een botje van eenen aap te steken 7!. Ook dit is zeker geheel onafhankelijk van het menschenoffer ontstaan. Botjes van apen worden toch dikwijls als djimat’s, als amuletten, aangewend 7?, zoodat het gebruik daarvan ter bescherming van bouwwerken geheel voor de hand In het voorgaande hebben wij trachten aan te toonen, dat het menschenoffer, resp. het koppen, slechts eene uiting is van de schedelvereering. Natuurlijk kan het echter ook eene offer-handeling in den strikten zijn. Zoo bij voorbeeld bij begrafenissen. Het leven hiernamaals is, naar de voorstelling van de naturvolken, eene voortzetting van dat op aarde. De afgestorvenen hebben dezelfde behoeften als de levenden, en in die behoeften moeten de nagelaten betrekkingen voorzien, willen zij geworden gevaar loopen van door de geesten verontrust en gekweldte worden. Uit deze beschouwing zijn de doodenoffers voortgekomen, in de eerste plaats de menschenoffers. Bij de begrafenis, vooral van hoofden en aanzielijken, is het dan ook regel, dat eenige slaven geslacht worden, opdat zij den overledene naar het schimmerrijk volgen en hem daar dienen zullen. Ook het koppennellen kan dikwijls op die wijze een doodenoffers zijn. De bezitter van den schedel heeft toch de ziel van hem, aan wien die sched El heeft toebehoord, in zijn macht. Evengoed nu als hij die ziel reeds in dit leven aan zich dienstbaar maken kan, door haar als schutsgeest te bezigen, kan hij haar ook na den dood als slaaf gebruiken. Werkelijk bestaat bij eenige volken de voorstelling, dat men de zielen van hen, die men tijdens het leven gedood en wier schedels men buitgemaakt heeft, in de andere wereld als slaven bezitten zal 7%, Vandaar dan ook het streven, om zooveel mogelijk koppen van Yaméré maakt men de verkorting méré, naderen, en zoo moeten de menschen dan wel, omdat men er deze djimat, amulet, op na houdt, naderen, aankomen. Teven de aantrekkingskracht van zoo’n ding kunnen zij niets doen (Kreemer, Teta over djimat’s, Mededeel. v. w. h. Ned. Zend. Gen., dl. XXXII, blz. 349). Zie de, in het slot van de voorgaande noot, geciteerde verhandeling van den Heer Kreemer, blz. 353. Kreemer, O. o., blz. 352. Zie Aanteekening III aan het slot van dit opstel. 18 „The opinion of the Idaan":, lezen wij onder anderen, vis that all whom they kill, in this world, shall attend them as slaves after death: (Journal of the Indian Archipelago, dl. III, blz. 556). Somtijds is het buitmaken van den schedel niet ING BIJ DE VOLKEN te bemachtigen. Hoe meer koppen men heeft, hoe rijker men zal zijn in het hiernamaals, hoe meer bediening men daar hebben zal. Het koppenfelden is dus in sommige gevallen een doodenoffer, dat men als het ware bij voorbaat zichzelven brengt. Doch het spreekt vanzelf, dat men van de zielen, die men dus in zijne macht heeft, an vrienden of bloedverwanten, bij hun vertrek naar het schimmerrijk, er eenige schenken kan. Zoo heeft er dan ook bij de Olo-Ngadju, bij het tiwah- of doodenfeest, eene plechtigheid plaats, waarbij ieder van het gezelschap achtereenvolgens opsomt, hoeveel menschen hij in den strijd gedood of bij het koppensnellen vermoord heeft. De helft dier verslagenen nu wordt in het zielenland slaven van den overledene 74. Meer echter pleegt men, bij dezen stam, zoowel als bij de overledenen Te geven, door bij de begrafenis opzettelijke sneltochten te ondernemen 7°. Niet alleen om overledenen bij hun vertrek naar het hiernamaals in het bezit van dienende zielen te stellen, doch ook ten behoeve van andere geesten of goden kan het menschenoffer, resp. het koppen-snellen, plaats hebben en dus in den strikten zin des woords eene offerhandeling zijn. Bekend is de geschiedenis van Admetos, koning van Pherai in Thessalië, die, door tusschenkomst van Apollo, van de Moirai de toezegging kreeg, dat hij zou blijven leven, mits op zijn doodsuur een ander het op zich nam, voor hem te sterven, waartoe, nadat allen voor dit ofter waren teruggedeinsd, zijne ge-malin Alkestis zich bereid verklaarde. Hetgeen aan dit verhaal ten grondslag ligt, vindt men ook bij andere volken, de voorstelling namelijk dat men het door den doodsgod of de booze geesten begeerde een vereischte. Zoo deelt Von de Wall mede, dat, toen hij naar de boven-landen van Koesan (Zuidoost-Borneo) op reis zou gaan, hij gewaarschuwd werd om voorzichtig te zijn met het eten, "daar de bergbewoners de gew." Conte hebben, vermächtigte te vergeven. Zij gelöden dat de op die wijze vermoorde personen in het andere leven hunne slaven worden (Overzicht van het rijk van Koetei, Indisch Archief, jaarg. 1850, dl. III, blz. 465). Perelaer, Ethnographische beschrijving der Dajaks, blz. 250, en Hardeland, Dajakech woordenboek, i. v. Aarantong. Zie dit uitvoerig met voorbeelden aangetoond in onze verhandeling: Het ani- misme bij de volken van den Indischen Archipel, blz. 78 vv. Voor gooveel betreft de Dajaks, speciaal van het stroomgebied der Mahakam of Koetei-rivier, kunnen wij hier bovendien verwijzen naar de belangrijke mededeelingen van den Heer Tromp, in zijn opstel: Uit de salasila van Koetei, Bijdragen tot de T. L. en Vk. Nederl. Indië, 5e volgreeks, dl. III, bls. 67 vv. Zie ook van denzelfden schrijver: Eene reis naar de bovenlanden van Koetei, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., di XXXII, blz. 293. VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 113 leven kan behouden, door er een ander leven voor in de plaats te stellen. „When in Peru, aldus lezen wij, the Inca or some great lord fell sick, he would offer to the deity one of his sons, imploring him to take this victim in his stead. 7°. Van de Galliërs bericht Caesar, dat de degenen, welke door een ware zware ziekte waren aangetast of in den krijg trokken den wel andere gevaren te gemoet geringen, òf menschenoffers brachten, òf de gelofte aflegden dat te zullen doen 77, terwijl de Noorsche sagen van een zekeren koningen. Ook van den Indischen Archipel bezitten wij voorbeelden van dit gebruik. Zoo werden voorheen op de Philippijnen »wenn der Fürst im Sterben lag oder sehr schwer krank war, Sklaven Geschlachtet, da nach dem dort herrschenden Glauben alle Krankheiten von den Seelen der Vorfahren kamen und also die böse Seele, welche die Krankheit gebracht hätte, sich jetzt der Seele des Getödteten bemächtige und sich mit dieser begnüger 79. Bij de Javanen waren eertijds menschenoffers, wauneer men zich in gevaren bevond, bij voorbeeld in den oorlog, eveneens bekend. Een voorbeeld daarvan vinden wij in het bekende, aan het Indische Mahâbhârata onleende Kawi-dichtwerk Bhâratayuddha, waar, bij het verhaal van den strijd tusschen de Pandawa’s en de Kaurawa's, mede gedeeld wordt, hoe door ieder der partijen, vór den aanvang van den slag, een menschenoffer gebracht werd 8%, Daar nu deze episode 7 De bello gallioo VI, 16. | 78 Grimm, Deutsche Mythologie, blz. 40. — Daar men, gelijk wij zoveven gezien heeben, ook de beschikking heeft over de zielen van hen, die men in den strijdgedood heeft, kan men ook deze in ruil geven voor het eigen leven. "Es ist, zegt Lippert, Kulturgeschichte der Menschheit in ihrem organischen Aufbau, d. II, blz. 308, nein recht kannibalistischer Zug, irgend einem Geiste für seine Hilfeleistung die Seelen der zu erlegenden Feinde im voraus zu versprecheu, ein Zug, der in den dänischen Sagen öfter wiederkehrt. Als König Syward auf dem Krankenlager liegt, da erscheint ihm Einer, der ihm Genesung verheisst, wenn er ihm die Seelen aller derer weihen wolle, die er mit den Waffen erlegen werde. 79 Blumentritt, Über die Staaten der philippinischen Eingebornen in den Zeiten der Conquista, blz. 11—12. 8 De strophe luidt, naar de vertaling van Dr. Van der Tuuk (Bijdragen tot de T. L. en Vk. v. Nederl. Indië, 8e volreeks, dl. I, blz. 413): “Daarop verrichten zij allen eene offerande op het slachte; Rawan was de naam van het slachtoffer van den koning der Pandawa’s beginnende; het slachtoffer van den koning der Pandawa’s beginnende; het slachtoffer van den koning der gebroenen om met zijn gansche gezin in het gevecht te sterven. De verklaring van deze strophe stuit intusschen, zooals onder anderen door Prof. Kern (Eene Indische in het Sanskritsche origineel, in het Mahabharata, teneenenmale ont-breekt, mogen wij wel aannemen, dat wij hier met de beschrijving van een Javaansch gebruik te doen hebben. Ten slotte willen wij op de menschenoffers wijzen, die, bij de bewoners van de Solor-eilanden en de Balineezen, bij epidemieën voorheen plaats vonden. Bij de eerstgenoemden werd in dergelijke gevallen door den radja eene strook gronds. Op een naast het zijn gelegen gebied, aangewezen, waar dan tien tot twaalf personen moesten worden opgevangen en gedöck, wier hoofden van den romp gescheiden en binnen de grenzen van het eigen gebied gebracht werden. Nog heden ten dage gewaad, grootendeels ten gevolge van onze nog gebrekkige kennis der oude taal, op moeielijkheden, die het eenigszins twijfelachtig maken, of hier werkelijk een menschenoffer bedoeld is. De Javanen zel hebben dit er echter in gezien, zooals uit de moderne omwerkingen van het gedicht blijken kan. "Een menschenoffer, aldus het het in eene daarvan (Brôtô- Judô, uitgave met vertaling van Dr. Cohen Stuart, XII, 5), swordt door den vorst der Pandôw's geslacht: Rawan verstrekt het in eene daarvan (Brôtô- Judô, uitgave met vertaling van Dr. Cohen Stuart, XII, 5), swordt door den vorst der Pandôw's geslacht: Ook in de Maleische redacties van het verhaal wordt uit-drukkelijk van een menschenoffer Gesproken. Zie hierover noch 87 en 88 beneden. 81 De beschrijving moet echter eerst later in het dichtstuk zijn ingelassen. Dat toch niet van den oorspronkelijker bewerker van het Bhâratayuddha, Mpu Sédah, afkomstig is, blijkt reeds daaruit, dat op hetgeen daar verhaald wordt, in den loop van het gedicht verder niet de minste toespeling voorkomt (Zie: Kern, Eene Indische sage in Javaansch gewaad, blz. 27). Overigens ziet men (Dr. Brandes maakte er ons indertijd opmerkzaam op), bij eene vergelijking van de geinori-mineerde strophe (116) met de daarop volgende (117), hoezeer de eerstgenoemde geïnterpoleerd is. Het offer wordt in strophe 116 beschreven: beide partijen worden daarbij voorgesteld als op het slagveld aanwezig te zijn. Intusschen wordt in strophe 115 alleen de aankomst van de Kaurawa's daar ter plaatse vermeld, terwijl eerst in strophe 117 van het verschijnen der Pändawa's gesproken wordt. Eerstgenoemden, de Kaurawa's, hadden Hastinapura in hun bezit. Zij trokken de stad uit en rukten Wesbwa Onder het schallen van de krijsklaroenen, hetgeen den strijdlust bijzonder anwakkerde. "Toen zij dus gedaan hadden, aldus luidt de aanhef van strophe 117, wwelaan er worden dan verhaald van de Pändawa's. Ook deze verlieten hunne kuta en trokken in Oostelijke richtig, zoodat zij de slagorde der Kaurawa’s vór zich hadden. Niet minder strijdvaardig stelden zij zich op. Dat beide str ophen en doorloopend en aaneensluitend geheel vormen, is duidelijk. Strophe 116, waar-door de geregelde gang van liet verhaal zoo zichtbaar afgebroken wordt, moet dus erst later zijn ingelascht. Misschien dat dit door den eenen of anderen kenner van de oud-Javaansche gebruiken geschied is, die, wetende dat voorheen bij elken Strijd een menschenoffer noodig was, gemeend heeft, van deze handeling ook hier gewag te moeten maken. Inlasschingen komen trouwens in het Bhâratayuddha meer voor (Zie: Kern, Zang XV van het Bhâratayuddha, Bijdragen tot de T. L. en Vk. Van Nederl, Indië, 3e volgreeks, dl. VIII, blz. 158 vv.). 83 Kluppel, De Sulor-eilanden, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. XX, blz. 894 VAN DEN INDISOHEN AROHIPEL. 115 schieden dergelijke menschenoffers in schijn bij de Balineezen. In den avond van den 7 Maart 1875, aldus beschrijft de Heer Van Eck zulk een offer, was de bevolking van zekere desa, buiten de kom der gemeente, rondom een hoog opgerichte stellage verzameld, waarop, tusschen allerlei geslachte kippen, een man was nedergelegd. Eerst was het den Heer Van Eck niet recht duidelijk, wat dat lange witte kleed verborgen hield, doch na herhaald vragen werd hem eindelijk, zij het ook nog schoorvoetend, de waarheid verteld. Reeds sedert weken werd de desa door een epidemie geteisterd. In hare radeloos-heid had de bevolking zich tot den priester gewend, die haar, na het daarbij gebruikelijke gebed, bekend maakte, hoe de ziekte niet zou wijken, alvorens de gemeente een harer leden den goden ten Zu den erzählen. „En ziet u, mijnheer!” aldus werd den Heer Van Eck verder medeged, „dat geschiedt nur. Aan N.N., die daar licht, is de hooge eer te beurt gevallen van voor zijne medeburgers te mogen sterven. De goden zullen het echter alleen met onzen goeden wil voorlief nemen en hem ons straks levend teruggeven. Dan wordt N.N. naar de rivier gebracht, om zich te wijden, en keert hij naar den dorpstempel terug, waar hij gedurende drie dagen zich in gebed en boetedoening moet afzondereny. Later vernam de Heer Van Eck, hoe alleen ontzag voor de Hollanders het volk weerhield, om hunnen medeburger werkelijk ter dood te brengen, terwijl het bleek, dat op sommige afgelegen plaatsen in zulke gevallen ook feitelijk een mensch, al behoort deze niet altijd tot de gemeente, wordt ten offer gebracht 85. Het beginsel, om een leven te geven ten een anders, resp. het eigen, leven te behouden, vindt, het is noodig hierop nog de aandacht te vestigen, zijne uiting ook in het koppensnellen. Zoo heeft dit koppensnellen, bij de Dajaks van het stroomgebied der Koetei-rivier of Makaham, onder anderen ook plaats bij de geboorte van eenen zoon en bij het plechtig baden van een kind in de rivier. Van Eok, Schetsen van het eiland Bali, blz. 160—161. Over het voorkomen van menschenoffers op Bali, in tijden van rampen, spreekt ook Dr. Friederich. Zuo moet vroeger een vorst van Karang-Asem, die in den oorlog overwonnen was, een zijner slaven gedood, en diens licham toen, met kleederen bedekt, onder de tal- rijke offeranden nedergelegd hebben (Friederich, Voorloopig verslag van het eiland Bali, Verhandelingen v. bh. Bat. Gen. v. K. en W., dl. XXII, blz. 57). — Ook op het naburige Lombok schijnen dergelijke menschenoffers heden ten dagen nog voor te komen (Van Eck, Schets van het eiland Lombok, T J. Ind. T. L. en Vk., dl. XXII, blz. 351). 116 IETS OVER DE SCHEDELVEREERING BIJ DE VOLKEN Waarbij dit dan tevens voor het een koralen halsketting om- gedaan wordt, gewoonlijk op den leeftijd van vier of vijf jaren **. De reden hiervan ligt voor de hand. Gedurende de eerste levens- en is het kind, niet alleen aan tal van werkelijke, doch ook aan verschillende vermeende gevaren blootgesteld. Booze geesten en daemonen belagen het, en niets natuurlijker dus dan dat men, voor het door hen begeerde leven, een ander leven in de plaats geeft, or iemand te dooden. Op dezelfde wijze kan ook het koppensnellen bij het intreden der puberteit en bij het huwelijk verklaard worden. Het ligt toch voor de hand, dat men, na eene gelukkig volbrachte kindsheid en bij het intreden van een nieuwe levensperiode, zich de gunst en de bescherming der goden zal hebben trachten te verzekeren door een menschenoffer. Kenigermate komt dit nog uit. Tromp, Uit de salasila van Koetei, Bijdragen tot de T. L. en Vk v. Nederl. be volgreeks, dl. III, bls. 73, en Eene rem naar de bovenlanden van Koetei, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. XXXII, bis. 293. “4, E dierenoffer, dat men dikwijls bij dergelijke gelegenheden gebracht ziet, is n ijk op deselfde wijze te verklaren. Zoo komt bij de Alfoeren van de hasa, onder de benaming wojor si-okki, eene plechtigheid voor, waarbij de jo ‘boreme naar het water gebracht en daar plechtig gebaad wordt. Hierbij worat er echter niet als uij de Dajaks van de bovenlanden van Koetei een menschen offer gebracht, doch een varken geslacht. Alvorens moet het wicht, aldus lesen wij, "met de vo" etjes dit dier driemaal aanraken, hetgeen de moeder op vele plaatsen ook doet, opdat de goden zouden weten, dat het varken ten behoeve van het kini zal geofferd worden" (Graafland, De Minahasa,  gegeven, hetzij dat van eenen mensch of een dier. Bekend is het echter, ten einde dit hier neg volledicheidshalve op te merken, dat men het selfde tracht te bereiken, door, met toepassing van het bij de offers veelvuldig geldende beginsel “pars pro toto, een deel van het eigen licham af te staan, waarvan onder meer het haaroffer bij geboorten, het intreden van de puberteit en huwelijken, en evenso het uitbreken van een of meer tanden, reap. de meer verzachte vrm daarvan, de tandvijling, bij derwelijke gelegenheden, zoovele bij de bewoners van de Mentawei-eilanden. De groote feesten bij huwelijken worden namelijk in den regel met eenen sneltocht besloten, daar zulks „zwar nicht für unumgänglich nötig erachtet, aber doch als Glück bringende Zugabe angesehen wird 84, Bij de meeste volken is echter deze beteekenis geheel verloren gegaan, geldt het koppensnellen in dergelijke gevallen nog alleen om een bewijs van moed te geven, vooral om op die wijze bij de vrouwen in anzien te k. omen. Bij sommige volken van den Archipel is dan ook het buitmaken van eenige schedels in zooverre noodzakelijk om te kunnen trouwen, dat geen meisje hare hand zal geven aan iemand, die niet ten minste een afgesneden hoofd als teeken van zijne dap- perheid kan vertoonen 85.  Müller (Reizen en onderzooken in den Indischen Archipel, dl. I, blz. 258), ge- opperden twijfel, het bericht dat dit gebruik bij de Dajaks bestaat, niet sonder grond is (Zie: Veth, Borneo's Wester-Afdeeling, dl. II, blz. 277 vlg.). Hetgeen wij bij de latere schrijvers vermeld vinden, heft alle onzekerheid dienaangaande op. De Heeren Perelaer (Ethnographische beschrijving der Dajaks, bls. 48 en 171 vlg.), Bock (Unter den Kannibalen auf Borneo, blz. 247 vig.) en laatstelijk vooral Tromp (Uit de salasila van Koetei, Bijdragen tot de T. L. en Vk. v. Nederl. Indië, 5e volgreeks, dl. III, blz. 78, en Eene reis naar de bovenlanden van Koetei, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. XXXII, blz. 295) hebben duidelijk doen uitkomen, hoe-zeer het huwelijk onmogelijk is voor mannen, die nog niet gesneld hebben. Nog van andere volken vinden wij het koppensnellen vermeld als vereischte voor denjongeling om te kunnen trouwen. Zoo bij de Alfoeren van Ceram, bepaaldelijk van de omstreken van Amahei op de Zuidkust (Eybergen, Iets over Ceram en de Alfveren, Bijdragen tet de T. L. en Vk. v. Nederl. Indië, nieuwe volgreeks, dl. I, blz. 82) en bij de bewoners van de Minahasa (Graafland, De Minahasa, dl. I, blz. 317). Volgens Mess (Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. XXVI, blz. 96) zou oek bij de Mentawei-eilanders het verplichte koppensnellen bij huwelijk nur nog alleen eeu middel zijn, om bij de vrouwen in aanzien te komen. 18 _ IETS OVER DE SCHEDELVEREERING BIJ DE VOLKEN Iutsgeest optreedt, doch dat men, door die ziel te schenken aan e godheid, van wie men eenig gevaar te duchten he eft, deze tot evendheid stemt en zich van hare hulp en van haren bijstand erzekert. Niet altijd echter is het even duidelijk, met welke van eide voorstellingen men te doen heeft. Zoo bij voorbeeld bij het iervoren besproken menschenoffer bij de Javanen 86. Naar de ewoordingen van eene der Maleische bewerkingen van het Bhârata- uddha, zou dit offer door de Pändawa's en de Kaurawa's voorhees egin van deu slag gebracht zijn als een pémals, als een middel er afwending van rampen en ongelukken en van den kwaden in- loed van daemonen 7. Dat men daarbij zich de ziel van het htoffer rechtstreeks als een schutsgeest heeft voorgesteld, op de ijze van de pangulubalang bij de Bataks, is zeer wel mogelijk. ‘och kan het ook zijn, dat het hier eene offerhandeling in den gewöhnlichen zinnen is geweest, waarij de verlangde bescherming rachtens het do ut des werd verkregen, het bedreigde leven ehouden werd door het leven, dat men er vrijwillig voor in de laats gaf 88. Ook van het bouwoffer kan het niet altijd met venveel zekerheid gezegd worden, of het eene uiting der schedelereering is, dan wel als eene eenvoudige offerhandeling moet worden eschouwd. Dat het toch dit laatste ook kan zijn, wenschen wij nu ook met enkele woorden aan te toonen. Ook, om dit hier op te merken, bij het koppensnellen bij geboorten, huweijken, enz. Zooeven verklaarden wij dit als eene offerhandelinp, krachtens het beinsel, een leven te geven ten een een anders, resp. het eigen, leven te be-ouden. Echter kan het evengoed in sommige gevallen een uiting zijn van de shedelvereering. Zoo kan het snellen bij de geboorte van een kind ten doel hebben, it in de ziel van hot slachtoffer een schutageest te bezorgen. Ook hij die trou wen, en eigen gezogen dus vestigen will, zal vanzelf er op bedacht wezen, zich eenige huis-n, eenige penaten, te verschaffen onder den vorm van schedels. Vergelijk ook noot 84b hierboven. 87 Zie: Van der Tuuk, Kort verslag van de Maleische handschriften, toebehoo-ende aan do Royal Asiatic Society te Londen, Bijdragen tot de T. L. en Vk. van federl. Indië, 3e volgreeks, dl. I, blz. 412—413, en Geschiedenis der Pandawa's, een Maleisch handschrift der Royal Asiatic Society, Tijdschr. v. Ind. T. L. In Vk. dl. XXI, blz. 27. De bedeutende plaats luid in laatgenoemd handschrift: Mss Ales wy) ss Des: of) r Gale aen En 5) We FIC a, on Se eee | Bh Aw we Jy! Ge) Jp J, 88 Deze opvatting heeft blijkbaar de Maleische bewerker van de Pandjatandaran, VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 119 De godheid, aan wie bij het oprichten van eene nieuwe woning geofferd wordt, om bescherming en afwending van rampen te erlangen, is òf de aarde-zelve, natuurlijk anthropopathisch opgevat, als denkend, gevoelend en willend, òf de eene of andere locale geest. Zoo worden bij de bewoners van de Watoebela-eilanden, bij deu huizen-bouw, als de gaten in den grond gegraven zijn, vier pakjes met stofgoud of goudvijlsel gereed gemaaakt, die men met eenig sirihpinang en tabak op eene zeef doet, en aan de aarde aanbiedt, end het uitspreken van de woorden: „Vorstin Aarde! maak gebrüik van uw goud, uwe rijst; mijne woning wordt hier geplaatst, b ewaak mij, dat ik niet ziek worde; laat mij, handel drijvende, veel winnen; laat geene rampen in het huis komen. In elk gat wordt nu een pakje van het klaargemaakte offer gelegd, en de opening goed dichtgemaakt *®. Ook op Ceramlaet wordt, wanneer men een meuwe woning bouwt, een offer aan de aarde gebracht, of, zooals hat het, het deel aan den grond gegeven °°. Hetzelfde gebeurt op Leti-Moa-Lakor en op Kisar. Op de eerste eilandengroep worden er, voordat de middenpalen in den grond gelaten worden, in de daar-voor gemaakte gaten, eenig sirih-pinang en een stuk vleesch zoomede hat hart en de lever van eenen kip gedaan. „O Vrouw Aarde!/ zoo luidt het daarbij gebezigde formulier, „neem de hoofdpalen in uwen schoot, zorg dat deze goed blijven en het beheer voeren over de andereny ®', Soms is, zooals reeds werd opgemerkt, het offer voor den eenen of anderen plaatselijken geesten vereeren On der nam van danhjang 9%. Aan deze nu wordt, bij het oprichten die in eene toespeling op deze episode in het Bhâratayuddha met zoovele woorden zegt, dat het offer geene zonde is, dewijl het beter is dat éen sterve dan dat velen te gronde gaan. De plaats luidt (Pandjatandaran, ed. Van der Tuuk, blz. 89 Riedel, De sluik en kroesharige rassen tusschen Selebes en Papua, blz. 200 9 Riedel, O. o., bls. 161. 91 Riedel, O. o., bls. 380 en 428. 9 Zie onse verhandeling: Het animisme bij de volken van den Indischen Archipel, bls. 343—244, 20 IETS OVER DE SCHEDELVERING BĲ DE VOLKEN an de stijlen eener nieuwe woning, geofferd, terwijl de pudjonggé, e persoon die als deskundige de werkzaamheden, in de eerste plaats le daarbij in acht te nemen religieue gebruiken, leidt, de bede vitspreekt: „Danhjang, die deze plaats onder uwe bescherming hebt, k bied u dit offer aan! Ik verzoek om uwe bewaring! Moge ik toch 7él slagen in het oprichten van dit huis, en dat er geen ongelukken laats hebben met al hetgeen verder naar de hoogte gaat!„ 95 Eene nkele maal is het de voorstelling, dat het offer dienen moet, om len plaatselijken geest, den eigenaar der plek, schadeloos te stellen,ypdat deze zich niet op hen, die hem in zijn bezit gestoord hebben, wre König de houtwerken gereed, dan plaatst, onder anderen bij de Völker van de Minahasa, de huisheer een mand met rijst en een bord yp de bouwplaats, onder het uitspreken van de woorden: „Met deze save wordt door mij gekocht het erf van de émpung’s ®*, waarop aijn huis gebouwd wordt, en ofschoon hier allerlei slechte invloeden rerkzaam mochten zijn, zullen ons gekocht is geworden 95. Het streven, om bij het oprichten van eenen of anderen plaatselijken eest te verzekeren, heeft dus vanzelf tot het bouwoffer geleid. Niet tijd behoeft echter dit offer, gelijk in de zooeven geciteerde voor-elden, uit zaken, spijs, drunk en versnapering, goud of zilver, z., te bestaan. Ook menschen of dieren kunnen daarvoor gebruikt vorden. Werkelijk schijnt, bij enkele van de hierboven genoemde olken van den Indischen Archipel, het menschenoffer bij den huizen-ouw op die wijze cen offer aan eene bepaalde godheid, en niet eene uing van de schedelvercering, te zijn. Bij de Milanau’s in het Noordwesten van Borneo bij voorbeeld, wordt het dooden van eene lavin, door haar onder den hoofdpaal te verpletteren, gezegd va. Wurden (Zie onze verhandeling: Het animisme bij de volken an den Indischen Archipel, bl. 227). Letterlijk: "En ofschoon hier aanwezig mochten ziju slecht gras, slechte hout n slechte wortels, zullen door het undampen daarvan ons geene ziekten en amen treffen, omdat de grond door ons gekocht is geworden" (Zie: N. P. Wilken, lijdragen tot de kennis van de zeden en gewoonten der Alfveren in de Minahasa, dedeelingen v. w. h. Ned. Zend. Gen., dl. VII. blz. 139—140. Vergelijk ook e verhandeling: Statistieke aanteekeningen over de residentie Menado, Tijdschr. Nederl. Indië, jaars. 1840, dl. I, blz. 119, en Riedel, De Minahasa in 1825, jäs. v. Ind. T. L. en Vk., dl. XVIII, blz. 503 en 559, aanekening 54), sacrifice to the spirits, te zijn 96, terwijl wij van de Amboneen uitdrukkelijk medegedevinden, dat de schedel, die onder den stijl van eene in aanbouw zijnde woning begraven wordt, eene offergave is aan Ina Ume of de Moeder Aarde ®7. Hetzelfde wordt on van de Timorlaoet-eilanders vermeld. Het menschenoffer bij den huizenbouw dient, zooals het het, om den grond koel te maken, dat is om de aarde, die ook bij hen als eene godheid vereerd wordt, gunstig te stemmen 9®. Ook de Alfoeren van de Minahasa moeten hier genoemd worden. Volgens sommigen toch zouden de zielen van hen, wier schedels bij den huizenbouw onder de palen gelegd of die levend daaronder verpletterd worden, bestemd zijn, om de émpung’s, de geesten der voorvaderen, in Kasendukan, het godenverblijf Te bedienen en te vergezellen. De plechtigheid zou dan mede ten doel hebben, van die empung’s de beschikking over den te bebouwen grond te verkrijgen. Het laat zich hoore dat, waar het menschenoffer dit karakter heeft, het ook lichter dan waar het bekan worden vervangen. Bij de Amboneen en de bewoners van de Timorlaoet-eilanden zien wij hoe zelfs, in plaats van dieren, allerlei zaken ten offer gebracht worden, bij de eerstgenoemden een stuk zilver of lood, bij de laatsten een stuk goud en eenige pitten van den kémiri (aleurites triloba), soms slechts een weinig water waarin deze voorwerpen een poosje gelegen hebben!00. Eene dergelijke substitutie is natürlich daar, waar het menschenoffen of derrenoffen gebracht wordt bepaaldelijk om zich in de ziel van het slachtoffer een schutsgeest te verschaffen, niet wel mogelijk. Spenser St. John, Life in the forests of the far East, dl. 1, bla. 35. Riedel, De sluik en kroesharige rassen tusschen Selebes en Papua, blz. 63. Het offeren van een bord en een mand met rijst, zooeven bedoeld, zou dan later in de plaats van dit menschenoffer gekommen zijn (Riedel, De Minahasa in 1826, Tijdschr. v. Indië, dl. XVIII, blz. 503 en 559, aanteekening 54. Zie ook de verhandeling: Statistieke aanteekeningen over de residentie Menado, Tijdschr. v. Nederl. Indië, jaarg. 1840, dl. I,  op groote kruiken of vazen, en zijn van buiten met eekeningen van draken en andere gedrochtelijke figuren voorzien. Overigens ijn zij zeer oud en van vreemden oorsprong, doch uit welk land en in elken tijd zij op Borneo zijn «angebracht, is niet met zekerheid na te gaan. Jeze potten nu worden beschouwd als met toovermacht begaafd te zijn. ulk een voorwerp verzekert zijnen bezitter welslagen in den handel, een jeden oogst, voorspoed op de jacht en de vischvangst, wendt ziekten en aan hem af en verdrijft alle booze geesten van zijne nabijheid. Bij e stammen van de Wester-Afdeeling en van Serawak en Broenei, kent men self aan het water, dat in deze potten gestaan heeft, eene wonderdadige n heilzame kracht toe, waarom het soms onder de leden van den stamerkocht wordt. Het is duidelijk dat aan de tëmpajan’s, om de macht welke aaraan wordt toegekend, ook goddelijke eer bewezen wordt. Is men — ook wordt ons van de Dajaks van de Zuidooster-Afdeeling bericht — door ankoop in het bezit gekomen van een t&mpujan, dan wordt die gedurende sven dagen en nachten door balian’s en basir’s, vrouwelijke en mannelijke lamanen, zingend en dansend bewaakt. Een paar nachten later geeft men ende godsdienstige ceremonie. — De vereering van de t&mpan’s is dus, oouls uit het hier aangestipte blijkt, eene zuiver fetistische. Intusschen is et niet onwaarschijnlijk, dat deze fetistische vereering uit eene spiritistische voortgekomen is, dat de t&mpujan’s namelijk oorspronkelijk slechts vediums zijn geweest, wanurvan men zich hediende, om met andere geesten, epaaldelijk met de zielen der afgestorvenen, zich in betrekking te stellen. Hetgegen alle erst opgemerkt moet worden, is dat werkelijk het gebrnik an potten of soortgelijke voorwerpen, als mediums bij den voorouderenst, in den Indischen Archipel voorkomt. Zoo vermeldt Semper van de 'atalanganen, een der stummen van de Philippijnen, dat zij de zielen der afgestorvehen verteren onder de benaming van anito. „Es sind”, aldus gaat de schrijver voort, „Hausgötter, wabre Laren und Penaten. Hier steht in einer Ecke des Hausinnern eine Art Topf, der an und für sich nichts Auffallendes hätte; aber man sieht leicht, dass die Glieder der Familie diese Ecke mit grosser Ehrfurcht behandeln. In dem Topfe hat einer ihrer Anito’s seinen Sitz’ (Semper, Die Philippinen und ihre Bewohner, blz. 56). Verder zien wij hoe de bewoners van het Westelijk van Ceram gelegen eilandje Boeano kleine vaasjes of urnen, buli-buli, gebruiken, wanneer zij zich in betrekking willen stellen met de geesten der afgestorveneu. In die buli-buli toch worden deze geesten nanwezig gedacht (Zie onze verhandeling: Het animisme bij de volken van den Indischen Archipel, blz. 174). Iets der gelegenheiten wij op de Watoebela-eilanden. Hier worden niet zoozeer potten, dan wel bijzondere schotels, digan geheeten, welke op den zolder bewaard worden, als verblijfplaatsen van de zielen beschouwd en als mediums bij de vereering gebruikt. Alleen bij deze schotels kunnen dan ook de offers, welke voor die zielen bestemd zijn, gebracht worden (Animisme, blz. 174—175). Gelijk men ziet vervullen de schotels, vaasjes en potten, op Watoebela, Boeano en de Philippijnen, dezelfde rol als elders de beiden. De verklagring ligt voor de hand. Het is namelijk nan te nemen, dat zij oorspronkelijk slechts bewaarplaatsen van relieken zijn geweest. Eene bevestiging hiervan kunnen wij in het hierboven (blz. 105) medegedeelde omtrent de Timorlaoet-eilanders vinden. Evenals bij de bewoners van Watoebela, worden toch ook bij de Timorlaoet-eilanders, bij den voorouderendienst, schotels gebruikt; terwijl echter bij de eerstgenoemden deze voorwerpen zelve reeds mediums zijn, dienen bij de laatsten de schedels van de afgestorvenen daar-voor, en zijn de schotels er alleen, om die schedels er op te plaatsen. Overigens kan hier nog op het feit gewezen worden, dat op het eiland Marinduque, ten Zuidwesten van Lugon, groote vazen gevonden zijn, waarin zich doods-hoofden bevonden (Zie: Marche, Lugon et Palaounn, blz. 239—240, waar men ook eene interessante afbeelding vindt van zulk eenen zu met eenen schedelijk, zoudat de gissing zeker niet gewaagd is, dut de potten, die bij de Catalanganen als verblijfplauten van de zielen der ufgestorvenen gehouden worden, oorspronkelijk mede reliekbergers zijn geweest. Volgens de zooeven gemaakte onderstelling, moeten de heilige potten, de t&m-pajan’s, balanga’s of djawet’s, der Dajaks oorspronkelijk als mediums bij de veering der afgestorvenen gediend hehben. Vór dien tijd zullen zij dus ook reliekbergers zijn geweest. Werkelijk hebben wij verschillende berichten, waaruit blijkt dat het bewaren van menschelijke overblijfselen in potten bij de Dajaks vroeger bestond en nu nog bij enkele stummen wordt aangetroffen. Een voorbeeld daarvan hebben wij hierboven (blz. 109) reeds ontmoet bij de Tundjung-Dujaks en de Olo-Lowangan, die immer de schedels, resp. de schedels met de overige beenderen, hunner dooden in potten plegen op te bergen. Zoo lezen wij ook van een der Dajaksche stammen in Noord-Borneo, dat een arme bij zijn overlijden in den grond begraven wordt. „If a rich man, his body is buried in a valuable old jur. The value of some of these old jars Very great, amounting in some instances to hundreds of dollars (El-ohinstone Dalrymple, The Tawaran and Putatan rivers in North Borneo, Journal of the Straits Branch of the Royal Asiatic Society, No. 13, lz. 271—272). Volgens Chineesche schrijvers orden de Ming-dynastie 1368—1643) had voorheen hetzelfde plaats in het Zuiden van het eiland, in het undermasinsche. „They also like very much earthen jars with dragons outside”, lezen wij in de door den Heer Groeneveldt uitgegeven verzameling ran Chineesche berichten omtrent den Indischen Archipelago, „when they die, they are put into such a jar and buried in this way” (Groeneveldt, Notes in the Malay Archipelago and Malacca, compiled from Chinese sources, Iz. 107). Dat hier niet aan een begraven in den gewönen zin des woords, loch meer aan een bewaring van de relieken, op dezelfde wijze als zulks nog jij de Olo-Lowangan plaats heeft, moet worden gedacht, is niet onwaar-tijnlijk. Verder kan hier er nog op gewezen worden, hoe bij de Dajaks, lie de lijken plegen te verbranden, de gewoonte bestaat, om de asch te verzamelen en in potten te beware Gelijk dit onder anderen van de Ot-Danom van den bovenloop der Kahajan gezegd wordt (Schwaner, Borneo, U. II, blz. 76). Ook in het gebied der Kapoeas-rivier werden vroeger te Jepauw vele potten met asch en beenderen gevonden, en de Heer Van Kessel rezekert dat er voor 50 à 60 jaren het verbranden der lijken en begraven er asch in kleine vazen nog algemeen was, en dat dit in verder van de ivier verwijderde streken nog gedaan wordt (Veth, Borneo’s Wester-Affeleling, dl. II, blz. 269). — Wij zien dus dat het gebruik van potten tot überging van relieken vrij algemeen verbreid is bij de Dajaks. In enkele revallen hlijken die potten werkelijk témpajan’s te zijn. Behalve dat dit (zie oven blz. 109) van de Olo-Lowangan uitdrukkelijk gezegd wordt, is zulks üok op te maken uit de zooeven geciteerde mededeelingen betreffende de Jajaks van Noord-Borneo en de bewoners van Bandjermasin. — Aanvanelijk — dit is dus de conclusie waartoe wij komen — reliekbergers, werden e témpagnis later, als verblijfplaatsen van de zielen der afgestorvenen, eilig gehouden en misschien wel als mediums gebruikt, tot dat eindelijk ook it begrip verloren ging, en men tot de vereering kwam van het voorwerp m zichzelf, als een muchtig wezen, gelijk dit nu nog het geval is. II. (Zie bl. 105, noot 50a). Op eene lijn te stellen met de pangulubalang is wel de lip-amulet, een ing vervaardigd van de lippen van iemand, die opgegeten is, en om den ovenarm gedragen als een krachtig toovermiddel. Onder de voorwerpen uit le Bataklanden, door Dr. Hagen ter Koloniale Tentoonstelling van Amsterdam n 1883 ingezonden, bevond zich zulk een krachtig toovermiddel (Zie: Catalogus der Afdeeling Nederlandsche Koloniën, Groep II, blz. 43). Ook vinden wij gewag remaakt van een waaiervormig stuk been, afkomstig uit het schouderblad ran eenen in den krijg gevallen vijand, dat als amulet, door mannen in den oorlog, om onkwetschaar te zijn, en ook door zwangere vrouwen, gedragen wordt, terwijl er ook van tooverbeelden wordt gesproken, die „nach Be- handlung mit verschiedenen zauberkräftigen Mitteln, z. B. dem Mund eines totgebornen Kindes”, het vermogen verkrijgen van te spreken en met eene zachte stem de nabijheid van dieven en de nadering van vijanden, bij nach- telijke overvallen, aan te kondigen ( Katalog der Batakkerammlung von C. Meissner, blz. 8—9). — Dit laatste herinnert ons vanzelf — opdat wij dit hier nog opmerken — aan hetgeen wij van andere volken vermeld vinden, die het een of ander lichaamsdeel van ongeboren of doodgeboren kinderen als een amulet, een toovermiddel, aanwenden. Zoo de Soendaneezen. Onder de benaming dumm-orok verstaan deze „eene djimat of amulet, bestaande uit een gedroogd kindje, doodgeboren op Vrijdag bij een een eerste bevalling. Het volksgeloof zegt, dat men ontvangt, wat men er ook aan vraagt. Om de opgraving van zulk een kind door dieven te voorkomen, laten lieden, bij wie zich zulk een bevalling heeft voorgedaan, het graf zeven dagen en zeven nachten bewaken” (Coolsma, Soendaneesch-Hollandsch woordenboek, i. v. orok). Iets dergelijks wordt ons van de Javanen medegedeeld. „Het bezit van het van een ongeboren wichts, dewijl het den bezitter he Vermogen mededeelt van in de donkere toekomst te kunnen zien en dingen waar te nemen, die een gewon mensch niet opmerkt. De betrekkingen eener zwangere vrouw, die sterft vóor zij heeft gebaard, achten zich daarom verplicht het graf, dat haar lijk bewaart, zorguldig te bewaken, opdat dit laatste niet gestolen en ontvoerd worde’ (Mededeel. v. w. h. Ned. Zend. Gen., dl. IV, blz. 126. Zie ook: dl. XXIII, blz. 230, waar de Heer Poensen eveneens van een daimat, eene amulet, uit het vel van een foetus bestaande, gewag maakt). Verwant hiermede is het geloof bij de Dajaks in het Zuidoosten van Borneo, dat het branden, bij heilige afzonderingen, van een kaars, verwalndigd uit was en katoen, geweekt in het bloed van een kind, hetwelk tot dat einde vermoord is, rijkdommen doet verwerven, door tusschenkomst van den geest van het slachtoffer. Nog den 7 Jannari 1866 werden, door den Landrand te Amoentai, twee personen ver- oordeeld, die zich aun zulk eenen moord hadden schuldig gemankt (Indisch Weekblad van het Regt, No 201, blz. 72). Men weet dat soortgelijke amu- letten of toovermidd elen ook in Europa veelvuldig, voor al door dieven, nangewend worden. Zoo gelden in Bohemen „die Finger eines im Mutter-leibe verstorbenen oder ungeborenen Kindes im getrockneten Zustande für die hesten Kerzen der Diebe; wenn sie mit einem solchen Lichte einbrechen, so bleiben sie unsichtbar und es wacht Niemand im Hause auf” (Ploss, Das Kind in Brauch und Sitte der Völker, dl. I, blz. 109). Mannhardt mächt vok van het bestan van dit bijgeloof in andere streken van Uuitachland gewag. „Der Nürnberger Scharfrichter Meister Frank”, aldus lezen wijonder anderen, „erzählt, dass er 1577 zu Bamberg einen Mörder gerädert, der drei schwangere Frauen aufgeschnitten habe. Im Jahre 1601 richtete derselbe zu Nürnberg einen Mörder, der zwanzig Personen ermordet hatte, darunter auch mehrere schwangere Frauen, die er hernach aufgeschnitten, den Kindern 