Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Muntinghe deelde verder de regeering mede, dat De Groot in de oovenlanden «door de hoofden en het volk met alle teekenen van blijdsehsp is ontvanzen en verwelkomd”, zoomede dat tot zijne vreugde door hem op den dag dat Haslam zijn eerste bezoek aan boord van Muntinghe had gebracht. nl. den 25*, eene versterking was ontvangen van 30 man met den laitenant De Bouthmv. Hy betreurde ke: eczier, dat «ruim veertig goede soldaten” te Palem- bang hadden achter moeten blijven uit hoofde van het gebrek of athans van de moer.skheld in het bekomen van prauwen en prauw- volk sen dat. voezie Aij er schamper aan toe, «dit misschien eene reden, of athans esze verschooning te, dat geen der heeren officieren. die het oorsproage.y&e garnizoen van Palembang hebben helpen uit- maken. rich wnans alhier bevind: . Te lichtender was uit dien hoofde de houding van dez heer Fabristis, vCreiukkig acht ik mij daaren- tegen. Temehtte IV ie regeerizc. «Uwe Exeeilentiën met lof te 2 ver <n 22 eerzucht. waarmede de heeren Amers aluiet rresent. welerz op Zeden hunnen dienst verricht metoen [2 cer tureniter Reek ret Zaara onderscheiden de heer ksriein of gente liltensnt ter zee Fateicing. Deze brave officier, Wien UK WAN Ret logenT ig. iat te aTimoerinz van eene Engelsche FORET meer inwaanetypnice was, het bevel over de WAATTGIZER Tan Onze Dive orimer. mag ik vrijelijk zeegen, dal fish Wat fat Sogenl is cca. Sac mnoeh zacht rust gegeven heeft. om osigstis frre mlagt in tien staat ge brengen, dat indien zij te WAIST [let AGESIRT. CULKs a&tascttacis.ck roude kannen geschieden. in deze wenst is Ey cok met fver wesecondeerd door al de ovetice ofvenn. en ik Trt aten awtfei of Pet nuttige en doel- ‘ Reese fet volernien fag. tus fen Ait, ontving de commissaris VAART Remen val adelzowt SieFers ait Moeara Bliti. Deze PALEMBANG EN BANGKA IN 1816—1820. 469 had luitenant Faithful ten huize van den djenang aangetroffen. Het Engelsche detachement bestond uit 'n 80 man «die er zoo ellendig uitzien’, rapporteerde Steffens, »dat ik kans zie, zoo °t wezen moet, met 4 man ze te nemen’. Het dorp was overigens gansch ledig: «geen klapper of pisang is er meer te vinden”, meldde hij, ven de heer Faithful klaagt, dat hij niets heeft als droge rijst”. Terzelfder tijd, derhalve op dien oudejaarsdag van 1818, werd het inderdaad voor onzen commissaris belangrijke contract met Lewis afgesloten, waarover men reeds mondeling had overeengekomen. De éenige schaduwzijde daarin was, dat het Engelsche detachement wèl beloofde Palembang te ontruimen, doch dat dit, ingevolge het slotartikel 5, tot nadere beslissing geves- tigd zou blijven te Poeloe Getah, dat volgens Lewis vooralsnog niet onder Palembangsch gebied mocht gerekend worden. „lk hoop”, berichtte Muntinghe dd. 1 Januari 1819 aan de regeering , waarbij hij de conventie aanbood (a), vdat Uwe Excellentiën in de termen van deze overeenkomst zullen kunnen genoegen nemen. Het laatste artikel is wel niet volkomen naar mijn zin uitgevallen, dan daar de Engelsche kommissaris eene onoverwinnelijke halsstarrig- heid toonde, om iets schriftelijks te willen teekenen, indien ik er op bleef insteeren, dat hij zijn detachement verder terugtrok dan Poeloe Getah, waartoe hij verklaarde volstrekt geene bevoegdheid te bezitten, zoo heb ik eindelijk en nadat de onderhandelingen reeds tot diep in den nacht gerekt waren, vermeend, liever op dit ééne punt iets te moeten toegeven dan ailes wederom op losse schroeven te stellen, en het gevaar van vijandelijkheden te zien uitbarsten , op nieuw te doen geboren worden. Ik heb ook begrepen, dat gema- tigdheid en toegevendheid, gebruikt als middelen tot het bereiken van zulk een heilzaam doel, ons nimmer tot oneer konden strekken; en dat het misschien zelfs eene te groote hardheid zou hebben bevat, hen ook dezen laatsten stilstand op Poeloe Getah, als den eenigen dekmantal hunner schande te willen benemen.” Ook naar mijne opvatting deed Muntinghe verstandig hier- mede tevreden te zijn. Deze man zou waarlijk als een der eerste staatsdienaren uit de nieuwere geschiedenis van Nederlandsch-{ndië bekend en beroemd zijn gebleven, ware de straf voor eene afkeu- renswaardige inlandsche politiek niet zóo hard gevallen , als we nader zullen vernemen. Hij besloot met eene waarschuwing , die, hoe dikwerf (a) Zie de overeenkomst in bijl. 30. 470 PALEMBANG EN BANGKA IN 1816—1820. ook herhaald, niet in goede aarde zou vallen, namelijk : «De on- rustige geest nochtans van het Gouvernement van Fort Marlbrough, welke nog steeds in de handelingen van deszelfs agenten blijft doorstralen, zal, hoop ik, Uwe Excellentién overtuigen, dat mijne begrooting van het Palembangsch garnizoen voor de twee eerst- volgende jaren — bij missive van den 3lsten October jl. gemaakt (bl. 425) — niet overdreven is geweest; en dat daar nog wel een paar veldstukjes en een paar houwitsers mogen worden bijgevoegd.” Na het sluiten der overeenkomst zetten de onzen, ten getale van 01 man, den tocht tot Moeara Bliti voort, waar ze door de be- volking naar genoegen werden ontvangen. NIV. Muutinghe’s verblijf te Moeara Bliti: aanvang Januari 1819 tot 19 Maart d. a. v. Elders deelde ik mede, dat de wederwaardigheden van onzen commissaris gedurende zijn tweede verblijf in de bovenlanden en den daaropvolgenden «opstand der Maleters”, zooals Muutinghe zich bij voorkeur over de bewoners van Menangkabou uitdrukt, ten einde te kennen te geven, dat hij zieh omtrent den geest van de Pelemtau:rsehe bevolking nooit vergist had, nog geheel onbekend waren door het genus aan de archiefstukken er over (u). Het depar- tement van Koloniën had de welwillendheid ze uit Buitenzorg op te vragen, en aldus kwamen inderdaad uiet onbelangrijke stukken ter cuijner beschikkinw, waarvan ik gedeeltelijk reeds in het vonge hoofdstuk gebruik maakte. Niet alle rapporten echter door den commissaris tn dien tyd naar Batavia geschreven, zijn te Buitenzorg vevonden, v. a. twee gedagteekend 15 Januari en 15 Maart, waardoor wellteht mijne mededeelingen over den tocht der onzen van Soeroe nase Moeara Blitt, de terugmarseh der Eingelschen van Blitie naar Poeloe Getah, coomede de bijzonderheden van Muntinghe’s verblijf te Blin neg cemyszins onvolledig zijn. Maar tk heb niet den indrak gekregen, dat we er veel aan verliezen, omdat een lijvig verslag berde Fel USN NIN, PALEMBANG EN BANGKA IN 1816—1820. 471 gedagteekend Moeara Bliti 15 Februari, waarin de brief van 15 Januari als het laatst voorgaande genoemd wordt, en verder een van Palembang 15 Juni, waarin de missive van 15 Maart als de laatstvoorgaande vermeld staat, de leemten schijnen te dekken. Vol illusiën omtrent den dageraad eener schoone toekomst, die voor Palembangs berglanden stond aan te breken, waren Muntinghe’s stukken slechts één juichtoon over den goeden geest der bevolking. „De uitbundige blijken’, schreef hij o. a. dd. 15 Februari, “van hulde en eerbied naar ’s Lands wijze, waarmede wij bij onzen optogt naar de Moeara Bliti, in elk district benedenwaarts de Klingi gelegen zijn , ingehaald en verwelkomd, en de aanhoudende bijstand, welken de ingezetenen van die districten nog steeds aan de opkomende vaar- tuigen en manschappen van het Gouvernement blijven bewijzen, maken het onnoodig in eenige verdere bijzonderheden te treden, om Uwe Excellentién te overtuigen van de goede gezindheid der ingezetenen.” Te vergeefs ook deed de naar Poeloe Getah terug- getrokken Engelsche commissaris moeite om door geld en goede woorden de bevolking der Redjangsche districten, in naam van den verjaagden Achmad, tot zich te trekken. „Trouwens, ver- volgde Muntinghe zijne mededeelingen zwelke andere uit- komst had men mogen verwachten, in een land, waar het hoofd van een district, de pangerang van Semangoes, mij, bij de eerste ont- moeting te voet vallende, en handen en voeten zoenende, zeide: ‘Been en vel hebben wij nog, maar vleesch en bloed is ons ont- zogen’; en waar de veel bezadigder pangerang van de Moeara Kati mij niet dan na een lang verkeer, verhaalde, dat hij, in de laatste tijden, ziende dat zijne onderhoorigen, de lasten, die hun werden opgelegd, niet meer konden dragen, eindelijk vermeend had zich tegen de buitensporige aanslagen van de ¢iban en toekong onder raden Madin te moeten verzetten, en hem dus bij eene uitdeeling van die gelden en goederen (a) verklaard had , dezelve niet te kunnen aannemen; dat deze toen de spitsen van twaalf pieken te gelijk tegen hem had doen rigten; dan dat hij niettemin, den raden Madin, meester latende om met zijn leven te doen wat hij verkoos, standvastig was blijven weigeren om tot het totaal bederf van alle zijne ingezetenen mede te werken, en daardoor eindelijk zoowel de hardnekkigheid van den raden Madin overwonnen, als de ondragelijke verhooging van de ¢iban en toekong voor zijn district (a) Zie de toelichting in noot a, bl. 373. 472 PALEMBANG EN BANGKA IN 1916—18S20. had ontweken. In een land op deze wijze gekweld en uitgemergeld,” — luidde verder het teleurstellend betoog aan de geldbehoevende regeering — «behoef ik voor het regtvaardig en menschlievend oog van Uwe Excellentién (u) niet te verbergen, dat een gevoel van mededoogen met den staat van ellende en algemeene verarming, die daaruit is geboren, alleen genoeg zoude geweest zijn, om, onafhankelijk zelfs van een vreemden inval, tot eene korte ver- poozing van belasting te doen besluiten. Dan even plegtig verklaar ik voor Uwe Excellentiën, dat ik aan dit gevoel nimmer zoude hebben toegegeven, indien ik niet vermeend had, op gronden van rede en gezond verstand te mogen stellen, dat de ware en duurzame belangen van het Gouvernement door zulk eene handelwijze veel meer dan door een tegenovergesteld gedrag zouden worden behartigd.” Muntinghe had dus den economischen staat der bevolking ellendig genoeg gevonden, om voorloopig de bovenlanden niet aanstonds met belastingen te bemoeilijken; doch hij liet inmid- dels wegen, d. w. z. voetpaden, aanleggen, en hij vermeerderde door voortgezette onderzoekingen de kennis van land en volk (3). Echter was dit niet de reden, dat hij zoo lang te Moeara Bliti, immers ruim twee maanden, vertoefde. Het plan namelijk bestond om verder ‘Zuid-)Westwaarts langs de Klingi via Oedjan Panas ‘ay De commissie-generaal was echter destijds reeds ontbonden. ih De commissaris liet door een ondergeschikte van den assistent-resident Du Bois, den heer E. Francis, het distriet Redjang opnemen en in kaart brengen. Francis was door Du Bois met een gouvernementspakket naar Muntinghe gezonden. De jonge man had de gevaarvolle reis door de binnen- landen van de Lampongs en Palembang gemaakt, doeh toen hij de hvofd- plaats bereikte, bleek de commissaris reeds zijn toeht naar de binnenlanden te hebben aangevangen. Francis hervatte nu weder zijne reis en ontmoette Muntinghe te) Moeara Bliti. Inplaats van den brenger weer naar huis te daten gaan, legde hij beslag op zijne als zeevaarder verkregen kennis van opnemingen, door hem te verbieden terug te keeren, alvorens Redjang in kaart zou zijn gebracht!! Zie Francis’ .. Herinneringen” dl. (1856), bl. 10S vv. — Wat er niet staat, doeh ik in de Van de Graaff-papieren aantrof verg. bl. SiG noot ar, is, dat Francis ten hoogste op Muntinghe was verbitterd, aod, dat hij liever zijn ontslag uit 's lands dienst wilde nemen, dan ander- inaal onder hem gesteld te worden. — Opmerkelijk, dat Francis op zijn tocht door de binnenlanden naar Palembang reeds zulke ongunstige indrukken over de stemming der bevolking kreeg, dat Du Bois hem verlof had gege- ven, desverkiezend zijn reis niet voort te zetten. De jonge man zal hiervan voor Muntinghe wel geen geheim hebben gemaakt, doch de commissaris was omtrent dit punt niet goed te spreken. Dat klopte geenszins met de over- Winnins van „het reeht”. PALEMBANG EN BANKA IN 1816— 1820. 473 en Kesambi, d.w.z. door de Redjang naar Benkoelens grenzen op te gaan; dat was dus nog een gansche tocht, daar Moeara Bliti zoowat op het midden tusschen Moeara Rawas en Kesambi ligt. Men beoogde hiermede om aan hoofden en bevolking, tegenover de gebeurtenissen der laatste maanden, te toonen, dat wij er het gezag hadden; doch ook vooral, omdat die Engelsche heeren steeds tot bezorgdheid aanleiding gaven. De Redjangsche hoofden zelven hadden anders ook reeds door hunne opwachting te Moeara Bliti bij Muntinghe te maken, getoond, dat ze van de Engelschen niet gediend waren. Dit scheen nu wel een goed teeken, maar van Poeloe Getah uit werd nog steeds door geïntrigeerd; bovendien heette het, dat Lewis daar wel ’n 500 man zou hebben, en dat hij bovendien te Kesamli, in strijd met de overeenkomst, eene macht van 6 Sipayers had achtergelaten. Muntinghe ergerde zich hierover te meer, omdat hij uit Malakka had bericht gekregen, dat van Calcutta de afkeuring was gekomen omtrent Raffles’ hande- lingen, ten aanzien van Palembang en Padang, zoodat de Engelschen reeds als een gevolg daarvan, meende hij, dienden terug te trekken. Alvorens echter van de toestanden door plaatselijke aanschou- wing zich beter op de hoogte te kunnen stellen, had er eerst op levensmiddelen en troepen van Palembang gewacht moeten worden; toen den 15" Februari Muntinghe hierover berichtte, was het lang verwachte eindelijk gekomen, en wel de militairen onder kapitein Eye en luitenant Vroome; er waren daardoor ’n 191 man- schappen bijeen. Zoo kon men nu verder tegen de Engelsche troepen te Getah optrekken met eene macht -»welke’, schreef Muntinghe, zhun alle hoop van succes beneemt en hen den tegen- zin en afkeer der ingezetenen om ze in eenig opzigt ten dienst te staan, doet gevoelen”. Doch alweder herhaalde hij den aandrang van zijn bij vorige gelegenheden reeds gedaan verzoek om het garnizoen van Palembang, althans voor een tijd, te brengen op dien voet als daarbij is beschreven”. — Ook vestigde hij de aandacht der regeering op het bericht, dat Engelsche soldaten zouden zijn geplaatst te Kesamdi-, hetwelk, gelijk ik boven mededeelde, onze commissaris als eene schending der overeenkomst van 31 December beschouwde, zoodat hij wilde vorderen òf het verlaten er van, òf de ontruiming van Poeloe Getah. Doch meer dan eischen en protes- teeren kon hij voorloopig bij gebrek aan macht niet, zoodat hij alsnog militaire hulp van Batavia inriep, waarbij dan tevens de machtiging der regeering verzocht werd betrekkelijk het inbezit- 47 4 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. nemen der Redjangs. „Hoe gering deze post ook zij,” luidde het in zijn rapport van 15 Februari over de Engelsche bezetting van 6 Sipayers te Kesambi, „vermeen ik echter het plaatsen derzelve niet anders dan als eene schending der overeenkomst van den 31 December jl. te kunner beschouwen; en onder welke voorwend- sclen men deze daad ook moge zoeken te verschoonen, hetzij door ze te beschouwen als een voorpost en gedeelte van de be- zitting van Poeloe Getah of als anderszins, zal ik, zonder daarover voorloopig te klagen, het regt aan mij voorbehouden, om op dien grond of de vervulling te vorderen, of de vernietiging te verklaren der overeenkomst van den 81 December jl. en alsdan ook op de verlating van Poeloe Getah aandringen. Om echter tot de laatste vordering over te gaan en om dezelve met vrucht te doen, zoude het te wenschen zijn, dat wij intusschen nog door de aankomst van eenige militaire versterking van Java mogten worden verrast. Trouwens daar het opvoeren van onze beide veldstukjes, zoo niet ondoenlijk, althans eene oneindige moeite zoude kosten, en aan het verlies van dezelve, daar zij de eenige bruikbare op Palembang zijn (sic), bovendien te veel zoude gelegen zijn, zal de geheele magt, welke van hier kan optrekken, op niet meer dan 100 man infanterie kunnen begroot worden. De magt der Engel- schen, waarmede zij alhier de Moeara Bliti verlieten, bestond daarentegen uit 120 man. Deze zijn, volgens de laatste berichten van Benkoelen, weder voltallig gemaakt. Bij dezelve moeten ge- voegd worden 2 veldstukjes, welke zij op Poeloe Getah hadden ach- tergelaten, en misschien nog meerdere versterking, welke hun van Benkoelen kan zijn toegevoegd. Het is derhalve niet te denken, dat de Kngelschen op de bloote vertooning van onze militaire magt hunne positie zullen verlaten. De vordering om dit punt te doen, zoude dan ook waarschijnlijk vruchteloos zijn, en om geweld te gebruiken, alleen tot het doen verlaten van Poeloe Getah, en wel met een onzekeren uitslag, en zonder zoodanig eene beslissende overmagt, waardoor zulks zonder slag of stoot als ‘t ware, zoude kunnen geschieden, kan ik mij niet voorstellen, dat met de inten- tiën van Uwe Hxcellentiën zoude overeenkomen. En daar het intusschen niet waarschijnlijk is, dat ons zoo spoedig deze beslis- sende overmagt zal geworden, zal er misschien geen veiliger uit- weg open blijven, dan om het alternatief van de vervulling der overeenkomst van 31 December jl. Muntinghe’s terugtocht naar Palembang door de opgestane Maleiers: 19 Maart 1819—20 Mei d.a. v. Van den aanvang der reis had de commissaris in zijne vele rapporten er op gewezen, dat zoo in het algemeen de geest der bevolking voortreffelijk was, men daarvan behaorde uit te zonderen , gelijk hij o.a. in zijn bericht van 81 October 1818 schreef, weene zekere klasse van menschen op de uiterste grenzen van het district Rawas woonachtig, bekend onder den naam van Jfaleiers, doch inderdaad nog onderdanen, of afstammelingen ten minste, van Menangkabou, en die niet zoozeer als vaste ingezetenen, dan wel als handelaren in dat district kunnen aangezien wor- den, doch welker trouw vooralsnog als wankel wordt beschouwd, evenals men zegt, dat in de onmiddelijke nabijheid van Oedjong Panas eenige hoofden door vrees, beloften of geschenken zouden zijn gewonnen”. Op dit volk en in die streken had nog sultan Badroedin, sinds zijn verblijf aldaar in de jaren 1811 en 1812, een gewichtigen iuvloed, en ondervond er Muntinghe dientengevolge „geheime tegenwerkingen”. Een van ’s vorsten gunstelingen, zekere kjai ronga Wira Nandita, door den commissaris eerst aangewezen om de bevolking van de Rawas en de Roepit, over de nieuwe toe- standen in te lichten, maakte er het Nederlandsche bestuur ver- dacht, doch werd er in bedwang gehouden door het inlandsche hoofd Bandar di Redjo, die naar Muntinghe’s meening op onze hand was en ‘on 1000 tal gewapenden onder zich vereenigd had. Nochtans ook Ge Volgr. VII. 31 476 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. met deze macht achtte de commissaris niet voldoende ons gezag verzekerd, zoodat hij, niet enkel te Bliti, maar ook te Moeara Rawas eene Europeesche bezetting noodig achtte; wèl een bewijs, dat hij den toestand aldaar lang niet rooskleurig inzag. Hij bleef echter ook in de latere rapporten herhalen, dat dit niet de inlandsche bevolking gold, maar de Maleiers, welke uit het Menangkabousche naar de Rawas plachten te stroomen. „De bevolking van Menang- kabou”, schreef Muntinghe dd. 15 Februari, „levert een gespuis op, hetwelk te lui zijnde om te werken en binnenslands, zoo het schijnt, geen bestaan kunnende vinden, van alle zijden naar buiten als het ware overvloeit. Bij troepen van 50, 100, ja 200 man tegelijk, plegen deze rondzwervers, vooral onder het ellendig bestuur van den sultan Achmat Radja Moedin, de grenzen van Palembang binnen te vallen en de streken van de Lakitan, de Moesi, de Batang Leko, de Bonyo-Ayoe te ontrusten Niets van zichzelven bezittende of medebrengende, leven zij geheel ten koste van de zwakke en armoedige bevolking des lands, die zich tegen hunne woeste en half gewapende benden niet durven verzetten, hen binnen hunne desa’s toelaten, waar zij zich dan met hun eenig bedrijf, het dobbelen, hanenvechterijen en het schuiven van amfioen hezig houden, totdat al de rijst en voorraad verteerd is, wanneer ge- woonlijk hunne bezoeken in twisten en geschillen eindigen, die dikwerf tot het verbranden der kampongs en het berooven en plunderen der ingezetenen aanleiding geven. De bevolking van Menangkabou, waarvan dit het laagste en bedorvenste gedeelte schijnt uit te maken, moet zóo talrijk zijn, dat men zegt, dat niet alleen eenige honderden , maar eenige duizenden van dit gespuis , op onze grenzen zouden kunnen te samen rotten.” Muntinghe heeft echter niet verwacht, dat de beweging zulk eene vaart zou loopen, dat al de vruchten van zijn anders roemrijk optreden te Palembang op de treurigste wijze zouden verloren gaan. Den 19" Maart begon de tocht »om’’, zooals hij dd. 15 Juni schreef, “VAN HET LANDSCHAP REDJANG BEZIT TE NEMEN, EN ONS TE PLAATSEN TEGENOVER DE ENGELSCHEN oP PorLoE GETAH”. De opvaart werd reeds den 21" gestuit bij de desa Tatak Pingang, gelegen tusschen Moeara Bliti en Oedjan Panas. Een Maleier, die, gedurende de jaren 1811 en 1812, dat Badroedin in de Rawas steun vond, zich jegens den vorst verdienstelijk had gemaakt en als beloouing daarvoor door hem a/s kind was aangenomen , belette aan het hoofd van een hoop rasgenooten den voortgang. Zonder dat de onzen PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 477 eenig verlies leden, werd dat de aanvallers door de soldaten betaald gezet, gelijk Muntinghe schreef, ~door eene hevige fusillade in den namiddag van denzelfden dag aan de desa Tabak Dyentk:, waardoor zij eenige hunner hoofden verloren, zonder dat het echter mogelijk was hun eenig aanmerkelijk nadeel toe te brengen, doordien zij hunne positie gekozen hadden-aan de overzijde van de Klingi, die op die plaats door onze troepen niet waadbaar werd bevonden” (a). Het detachement kon nu weder doorgaan en bereikte in twee dagreizen Oedjan Panas. Nauwelijks was het daar aangekomen, of het bleek, dat de Maleiers langs een omweg de onzen waren vooruitgetrokken, en zich in eene sterke positie gevestigd hadden op den weg tusschen Oedjan Panas en Kesambi, m. a. w. op den weg naar Redjang. Daarop liet de coinmissaris den klerk Van de Wetering Buis, die met eenige manschappen zich oostwaarts in de binnenlanden ophield (verg. bl. 464), nog hooger op den weg naar Poeloe Getah post vatten, zoodat de Maleiers van twee zijden door de onzen bedreigd werden. Dit had ten gevolge, dat de vijanden langs denzelfden omweg terugkeerden, dien zij genomen hadden, en zich weder te Tabak Djeniki vestigden, waardoor Mantinghe hen andermaal in den rug had, terwijl ze bovendien ons beroofden van twee draaibassen en eenige goederen, die naar Oedjan Panas werden opgesleept. Muntinghe, nu teruggaande, voerde °n 4 & 500 half gewapende inlanders, onder dekking van 10 Europeesche soldaten tegen Djeniki aan, waarop de Maleiers als te voren hun heil in de bosschen zochten, tot geheel naar Selangit, gelegen ten noordwesten van Bliti en ten noordoosten van Oedjan Panas aan den top van een gelijkbeenigen driehoek, waarvan de weg Bliti—Oedjan Panas de basis uitmaakt. Van de Wetering Buis werd te Oedjan Panas met 250 inlanders geplaatst om de teragkomst der invallers te beletten. Daarna trok de commis- saris nog verder op den afgelegden weg terug, namelijk tot Moeara Bliti, ten einde ook dezen post nader te versterken. De positie van de onzen was op den 3" April, blijkens een brief van dien dag uit de desa Tabah Djeniki door den commissaris geschreven aan den te Palembang met de dagelijksche zaken belasten Valckenaer, dat er gesteld waren: 40 man te Moeara Bliti onder luitenant De Sturler; 80 te Oedjan Panas onder kapitein Motte en luitenant Donker; 60 te Ayerlar onder luitenant Vroome; terwijl de com- ee an eee on (a) De desa’s Tabah Pinjang en Tabah Djeniki niet op Stemfoort's atlas. 478 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. missaris zelf toen weder te Tabah Djeniki post had gevat met 10 Europeanen, 8 Boegies en 240 gewapende inlanders. Over de Maleiers maakte hij zich nog op dat oogenblik niet bovenmatig ongerust. „De noodzakelijkheid van de Redjangsche districten te bezetten’, schreef hij toch Valckenaer, ~»veroorlooft mij niet de macht, welke ik hier heb, tegen de Maleiers op de Moesi af te zenden. 1k gelast UKd. derhalve al de militaire macht, welke met mogelijkheid op Palembang kan gemist worden, van den kapitein Ege te requireeren, en dezelve tegen de Maleiers op de Moesi af te zenden.” Ook de luitenant t.z. Fabritius had te voren gerust- stellende berichten te Palembang komen brengen. Derwaarts namelijk, evenals kapitein Ege (verg. bl. 473), teruggekeerd (om welke reden hij dd 14 Maart vertrok, weet ik niet) had hij de hoofdplaats den 1e April bereikt en van den staat der bovenlanden verteld, dat aldaar alles rustig was, vexcept eenige kwaaddoeners, welke daar rondzwerven en trach- ten eenige dieverijen te plegen, doch hetwelk van geene aangelegen- heid kan gerekend worden’, gelijk commandant Bakker aan den con- mandant der Marine Wolterbeek dd. 1 April 1819 rapporteerde. Uit Muntinghe's bericht naar Palembang van 8 April zien wij alzoo, dat hij zich toen nog in staat achtte de Redyangs in bezit te nemen ; maar over het tijdvak van 6 weken, dat nu volgde, is de commissaris, anders zóo uitvoerig, hinderlijk, zéer hinderlijk, beknopt. Den 15" Maart 1819 was zijn laatste verslag aan de regeering geweest; daarop schreef hij eerst weder, toen hij zich sinds 20 Mei te Palem- bang terugbevond, namelijk den 15" Juni. »Hoe zouden Raffles c. s. triomfeeren!”, schreef dd. 13 December 1319 minister van Koloniën Falek uit Weenen, waar deze een congres bijwoonde, aan oud- comm.-gen. C. T. Elout, destijds te 's Gravenhage, waarin de minister o. a. zijne bekommering uitdrukte over Palembangs onbekend lot. pls er iets nadeeligs gebeurd; is Muntinghe apparent buiten schuld? Maar ik houd hem voor zeer berispelijk, zoo niets is voorgevallen. Waarom Capellen zoolang in ongerustheid gelaten?” (a) En ook in dat verslag van 15 Juni, lezen we slechts, dat Mun- tinghe met de zijnen den 13" Mei Moeara Bliti verliet, om naar Palembang te gaan, zonder alzoo in bijzonderheden mede te deelen, wat er tusschen 15 Maart en 13 Mei gebeurd is. Derhalve enkel op de mededeelingen van 15 Juni aangewezen zijnde, geef ik weder het woord aan den schrijver zelf, die, na (a) Bl 246 van Falck’s Brieren, 2° uitg. (1561). PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 479 medegedeeld te hebben, dat hij (in Maart) op Bliti was terug- getrokken, om dit te versterken, aldus vervolgt: »Met deze gebeurtenissen zoude de insurrectie der Maleiers in de bovenlanden zijn afgeloopen, ware dezelve niet eensklaps overgeslagen tot de streken van de Rawas, waar men zeide, dat de Maleiers zich met het volk van Blida, en de hoofden van de Rawas hadden vereenigd tot een getal van twee À drie duizend man. Hoezeer ook dit getal waarschijnlijk zeer vergroot zij geweest, was echter deze vereeniging van muitelingen weldra toereikend , om ons op de Moeara Bliti alle gemeenschap met Palembang te beletten. Alle goederen en voorraad, die ons van daar werden aangevoerd, wierden aangehouden, geplunderd en geroofd ; Chineezen , oppassers en anderen wierden aangehouden, mishandeld en bedreigd, en zelfs een paar van onze zieke militairen op eene moorddadige wijze vermoord. De stremming hierdoor in de correspondentie met Pa- lembaug teweeg gebragt, was zóo volslagen tot mijne terugkomst alhier op den 20° Mei jl., dat van een brief, die in quadruplo door mij was afgezonden, niet meer dan een enkel exemplaar teregt kwam, en er naderhand niemand meer gevonden wierd, dien men met veiligheid met de overbrenging zou hebben kunnen of durven belasten. Daarbij kwamen geruchten, dat de zoon van den sultan van Djambi met eene magt van 1000 à 1500 man reeds op weg was, om zich bij de muitelingen aan de Moeara Rawas te voegen, dan wel om langs een anderen weg over de Roepit en de Lakitan naar de Moeara Bliti af te zakken. Niettegenstaande deze omstan- digheden, zoude ik echter van oordeel geweest zijn, dat de be- langen van het Gouvernement vorderden om de standplaats op de Moeara Bliti te blijven behouden, met de eene helft van onze troepen, en de andere te gebruiken om de correspondentie met Palembang te herstellen. Tot dit plan had ik ook werkelijk reeds met overeenstemming van den kapitein-commandant Motte be- sloten, . . (2)... . Dan toen ik des avonds tot dit besluit was gekomen, vertoonden mij es anderen daags de gezamenlijke offi- cieren van het garnizoen van de Moeara Bliti, den gevaarlijken toestand, waarin wij ons aldaar bevonden, uit hoofde van de geringe hoeveelheid van ammunttie, waarmee elk soldaat voorzien was, (a) Muntinghe verwijst hier naar een brief door hem over dit onderwerp aan Valckenaer geschreven en die als bijlage werd overgelegd. Daar evenwel de Buitenzorgsche copiist der op bl. 470 vermelde brieven geen afschrift nam van de bijlagen, is de inhoud mij onbekend. 480 PALEMBANG EN BANKA IN 1916—1820. als niet te boven gaande een getal van dertig schoten voor ieder, en waarvan nog een groot gedeelte was beschadigd, terwijl bovendien de voorraad van levensmiddelen, die werkelijk nog voorhanden was, niet voldoende strekte, en de toevoer ook dadelijk zou zijn afgesneden, indien wij door een overmagt van inlanders werden omsingeld. „Vermeenende aan dez: redenen te moeten toegeven, besloot ik met de gansche magt, welke toen op de Moeara Bliti aanwezig was, naar Palembang af te zakken. Wij verlieten de Moeara Bliti op den 13" Mei jl. en bereikten de Moeara Rawas op den 17? daaraanvolgende.”’ Intusschen had men te Palembang eenige dagen, nadat Bakker zijn gunstig rapport van den l?® April had ingezonden (bl. 475), in toenemende ongerustheid over het lot van den commissaris en zijn gevolg verkeerd, doordien men iu de laatste weken geen enkel bericht van hem kreeg , zoodat de brievenpost ongetwijfeld door muiters werd onderschept , terwijl onderscheidene prauwen met levensmiddelen en andere goederen, die de kolonel naar Moeara Rawas afzond, werden aangehouden en geplunderd. Onder een eskorte van 5 man vertrokken toen weder eenige prauwen met vivres, goederen en kruit. De Maleiers vielen er andermaal op aan, doch werden met een verlies van twee prauwen teruggedreven. Bakker had nu alle gezonde militairen van het fort — niet meer dan 29 man! — bij elkaar doen trommelen, en ze den 7" April mede de Moesi op gezonden, teu einde de muiters te achterhalen en de prauwen verder tot Bliti te begeleiden. Sinds dien tijd werden ’s avonds aan den wal eenige posten bezet door mariniers van de Eendracht. Een week later, namelijk den 14" April, ontving Valckenaer den op bl. 477—47S vermelden brief van Muntinghe, die den 3" t. v. werd geschreven. Het was echter het friplicaat , terwijl Valckenaer het origineel, noch duplicaat had ontvangen (a). Natuurlijk dat dit de ongerustheid vermeerderde. De bode vertelde bovendien. dat er ‘n 500 4 600 Maleijers eu” 12 groote prauwen op de Rawas verzameld waren, met het stellige voornemen den commis- saris op te lichten. De commies zag het volle gewicht dezer tijdingen in. Dadelijk zond hij, onder mededeeling zijner gevoelens, een afschrift van Muntinghe’s brief aan kolonel Bakker. Hij wees (a: Dat zal wel dezelfde brief zijn. Waarvan ook het quadruplicaat , blijkens de vorige bladzijde, niet terecht kwam. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 481 er op, dat de commissaris rin lange nog niet met den waren staat van zaken alhier bekend is’. ~Verder’’, berichtte hij, „moet ik UEdGestr. ook te kennen geven, dat men hier vrij algemeen en luid zegt, dat Z. H. de Sultan in deze onlusten deelt, ja zelfs er de aan- stoker van is, en, ofschoon ik nog geene overtuigende bewijzen heb , dat dit zoo is, zoo bevestigen mij nogthans de dagelijksche berichten meer en meer dit vermoeden. Zonder eene spoedige versterking van Java, welke eenig respect inboezemt, zoude het dus zeer wel mogelijk zijn, dat er op Palembang iets voorviel, *t welk van onberekenbare gevolgen zoude zijn, en ofschoon de Zelips ook arriveerde met 75 koppen, zooals men zegt, zoo geloof ik, dat dit nogthans van weinig hulp zijn zoude, daar niet alleen de streken van de Rawas eene militaire macht vorderen, maar ook in de Oeloe Kommerijn , alwaar die van Passoemah daaglijks eenige gehuchten en tatangs afloopen , en wat hen wederstaat vermoorden, niet minder eene expeditie vereischt wordt. Uit inliggende copie-missive zult UwEdG. ontwaar worden het verlangen van den heer Koinmissaris over Palembang en Banca, om den heer kapitein Fabritius aan het hoofd eener expeditie naar de Rawas te zien; dan daar er thans geen een militair alhier op Palembang is, vervalt dit vooreerst; dan zoodra er eenige ver- sterking alhier mogt aankomen, twijfel ik geenzins of UEdG. zult wel aan dezen wensch willen voldoen, aangezien het gewigt, welke hieraan verknocht is.” Onder overlegging van dit schrijven, zond Bakker dd. 22 April rapport naar Batavia (a). De rondzwervende inlanders, schreef hij, groeiden dagelijks aan; het gansche bovenland wapende zich tegen ons; de bewoners langs de Moesi, die zich voor ons gouvernement hadden verklaard, werden door de Maleiers tot afval overgehaald. Alom was de leuze, dat sultan Badroedin ons den oorlog zou aandoen. nMen twijfelt geenszins’, luidde verder het onrustbarend bericht, wof alle die handelingen en ontrustingen in de bovenlanden zijn gegrondvest op orders van den ouden sultan, welke een goeden aanhang heeft gevonden. Men weet ook zeker, dat alle de goederen van den ouden sultan en van zijne pangerans uit den Kraton zijn en bij kleine gedeelten naar de bovenlanden zijn verzonden om (a) Daar kolonel Bakker over geene gelegenheid naar Batavia beschikte, zond hij zijn rapport aan den commandant van het station voor Banka, kapitein- luitenant A. Dekker, met verzoek voor de meest spoedige doorzending zorg te dragen. Het is mij echter niet duidelijk, waarom de missive betreffende Valcke- naer’s bericht van 14 April eerst door den kolonel dd. 22 d. a. v. werd afgedaan. 452 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. gereed te zijn bij een onverhoopten aanval, zonder eenigen omslag in de bovenlanden te retireeren.” Het was reeds laat in den avond van den 15? Mei, toen Wolterbeek, als commandant der Marine, deze slechte tijdingen ontving. Hij ijlde er mede naar den Gouverneur-Generaal, die nog van niets bleek te weten. Reeds den 19" vertrok een gehuurde koopvaarder, de Zlisabelh, kapitein Pakes, met 8 officieren en 202 man onder majoor Tierlam naar de bedreigde hoofdplaats (a). Verder werd ingetrokken een aan Bakker gegeven last om met de Eendracht terug te komen, ter aflossing waarvan het oorlogskorvet Ajar, luitenant Fuchs, den 18" Januari naar Palembang was gezeild. Kolonel Bakker had trouwens reeds uit zichzelven het bevel tot terugkeeren niet opgevolgd. Ook gaf hij bij de verzending zijner missive van 22 April via Banka, te Muntok van den benarden toestand kennis. Zoo was de staat der zaken ter oore gekomen aan den in de wateren van Riouw zich bewegenden kapitein Elout, ntoevallig met de korvet clips op de hoogte van Muntok zijnde”, rapporteerde kolonel Bakker. Deze adjudant van den Gouverneur- Generaal was namelijk met wat soldaten naar Linga gezonden, om ° er het inlandsch bestuur aan zijne verplichtingen op vreedzame wijze te herinneren (4). Hij stond onmiddellijk 40 flankeurs af; zij kwamen den 5" Mei te Palembang aan. Intusschen had men, sinds de ontvangst op den 14" April van Muntinghe's tripicaat-missive, niets meer over 's commissaris’ weder- varen vernomen, terwijl Bakker over geene militairen tot hulp kon beschikken. Zoodra zetten dan ook die 40 flankeurs niet voet aan wal, of het detachement vertrok den 13" Mei op verschillende prauwen onder luitenant t.z. Fabritius naar Bliti; zij werden vergezeld door een paar vaartuigen, bemand met gewapende inlanders en met eenige voor de bediening van ’n drieponder en ‘n paar kleinere stukken aangewezen matrozen. va) Data betrekkelijk Tierlam's loopbaan in dl ID bl. 221 noot 1 van Louws Java-oorlog (ISV). (b) Zie bl. 41—-42 M. R. Ik maak van deze gelegenheid gebruik om eene hinderlijke fout aldaar, reg. S v. b. bl. 412, te herstellen. Er wordt gezegd dat Elout, die in Mei 181% te Linga kwam, „dd. 7 April 1820" een contract met den onderkoning van Riouw sloot. De datum van dit i 1819 gesloten contract is mij eehter niet bekend; voor mijne memorie had ik op het MLS. oor- spronkelijk gesteld, dat het Elout-verdrag gewijzigd werd door Wolterbeek dd. 7 April 1820. gelijk ik dit ook op bl. 73 heb medegedeeld. Abusievelijk ix die datum echter mede op bl. 42 afgedrukt geworden. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 483 Deze hulp bleek nu echter overbodig. Gelijk ik mededeelde, had de commissaris den 17° Mei Moeara Rawas bereikt met ’n 253 man, waar hij op ‘n vijf à zesduizend Maleiers stuitte. In ’n twee À drie kwartier, verhaalt hijzelf, werden deze op de vlucht gedreven. Het aantal gedooden schatte men op 'n 40 & 50; de onzen leden geene verliezen, doch gevangenen maakten ze evenmin Men ver- meesterde echter vijf draaibassen en eenige prauwen, waarmede men nu terstond de rivier verder naar Palembang afvoer, totdat men zoowat halverwegen Moeara Rawas— Palembang, namelijk te Banjoelangoe (een weinig ten oosten van het op bl. 448 vermelde Kajoe Aoe), het detachement van Fabritius tegenkwam. Gezamenlijk keerde men naar de hoofdplaats terug; men bereikte haar den 20" Mei 1819. — Al de vrnchten van Muntinghe’s moeitevol streven oor de vestiging van het Nederlandsche gezag in de binnenlanden ven Palembang waren verloren; nog erger zou het bovendien worden. XVI. De vernietiging van ons gezag: 20 Mei 1819 — 19 Juni d. a. v. Sultan Badroedin had al die onrust gestookt. De commissaris behoefde cat nochtans niet te weten en bij de zwakte onzer macht was het om belang geweest om, althans tijdelijk, voor het verraad de oogen naar te sluiten. De vorst had reeds lang zijne hulde te Batavia voar zijne herstelling op den troon moeten doen bewijzen, doch, niettegenstaande den aandrang van ons bestuur te Palem- bang was het maar steeds uitgesteld. Nu echter lag zijn schip, de Eyle, gereed, dat vop heden van hier vertrekt’, berichtte dd. 16 Mei kolonel Bakker in een der naar Batavia medegegeven papiern. Op dit vaartuig zou een gezantschap gaan, bestaande uit ‘svorsten tweeden zoon, een schoonzoon, een neef, een broede. en verder uit eene menigte demangs, ronggo’s en ngabeh’s. Hoe kwam het, dat het vertrek toen ook al weder niet gschiedde, gelijk dan toch vast bepaald was? Vermoe- delijk peelde de sultan steeds comedie, daar hij de Zagle, bij wijze vn ballast, had gewapend met veertien zwafe stukken! In het hieonder vermelde besluit van Muntinghe werd den sultan 484 PALEMBANG EN BANKA IN ]816—1820. te kennen gegeven, dat deze het vertrek van het gezantschap zoo- lang had uitgesteld -totdat het jaargetij om Batavia te bereiken geheel is verloopen en men met regt mag veronderstellen, dat het voornemen van Z. H. geweest is, dit gezantschap een geheel anderen koers uit te laten stevenen’. Ook lezen wij in een bericht van Bakker aan Batavia dd. 6 Juni: »De terugkomst van den heer kommissaris Muntinghe, had ten gevolge, dat de order omtrent het schip de Eagle, toebehoorende aan den ouden Sultan , hetwelk gereed lag te vertrekken ter overbrenging van eenige rijksgrooten , zooals ik de eer had in mijne missive van den 16" Mei te melden, wierd ingetrokken, waardoor die kommissie kwam te vervallen” Heet van den rooster, in helle drift tegen den verrader, die dan toch zoo vriendelijk op den troon was geholpen , sloeg de com- missaris nog den eigen dag zijner terugkomst een woest besluit, waarin hij feitelijk Badroedin den handschoen toewierp. „Il oubtis ainsi’, zegt de geschiedschrijver van een geheel ander macht- hebbende, doch dat hier treffend juist van toepassing is, que c'est donner une grande preuve de sagesse et d'habilité, que de xe pas eéder & ses rancunes; du moment qu'on s'y abandonne, on en descend rapidement la pente (2). — Nu, het ging wel hier holde- bolder naar beneden in letterlijken en in figuurlijken zin. Bij Muntiughe's besluit van 20 Mei werd o.a. van sen vorst geëischt om diens oudsten zoon, den kroonprins, overgens ook een rakker, die voor een der hoofdschuldigen aan den noord van 1811 werd gehouden, aanstonds als gijzelaar voor ‘s vorsten nader goed gedrag uit te leveren, ten einde dezen als gevangene naar Batavia te kunnen opzenden !! (4) Maar nu vraag ik u dan toch, terwijl we zóó swak waren, niet slechts in troepen, doch ook wat ammunitie canging dat kolonel Bakker dd. 5 Februari 1819 naar Batavia rapporteerde: „Daar het magazijn van deze hoofdplaats (Palembang natuurlik) van geen genoegzame voorraad van buskruit is voorzien en de veorraad aan boord van mijn onderhebbenden bodem door de dageyksche consumtie sterk begon te verminderen, heb ik uit dien hodde ge- durende de maand Januarij ll. geen wagtschoten laten den, om bij voorkomende gelegenheden aan dat gewigtig artike, geen dadelijk gebrek te hebben.” Wel was er met de Zelips, die ‘n (a) Ch. Woeste: „Le Second Empire”. La Revue Generále Avril 1900 pag. 493. (Db) Zie het onmogelijke stuk in bijl. 31. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 485 vijftigtal soldaten in Maart aanvoerde (bl. 459) en met de Elisabeth (bl. 482) ook kruit gekomen, doch, naar we zien zullen, zóó weinig, dat wegens gemis aan ammunitie Palembang verlaten moest worden ! Het is natuurlijk teekenend voor de manier van behandelen , dat Muntinghe’s besluit, een zeer groot stuk, den dag zijner aankomst werd genomen, en er derhalve onmogelijk nog rijpe overweging, onderzoek, bespreking aan vooraf heeft kunnen gaan. Daarom moet ik er de aandacht op vestigen, dat in ’s commissaris’ eigen verslag voor de regeering, gedagteekend 15 Juni, gerefereerd wordt naar dit besluit, hetwelk hij in het verslag ook erkent van 20 Mei te zijn, doch dat hij eerst zou ingezonden hebben „korte dagen na mijne aankomst te Palembang”. Wat daarvan ook zij, men stelle zich de gevolgen van 's com- missaris’ optreden niet grooter voor, dan ze verdienen en men denke er tevens aan, dat indertijd toen Badroedin door resident Robinson hersteld werd (bl. 384—335), de sultan twee zonen als gijzelaars voor zijn goed gedrag moest afstaan, die dan ook naar Batavia zijn opgezonden, doch door de regeering met de afkeuring van het Robinson-contract weder zijn vrijgelaten (a). Tenzij Batavia tijdig versterking had kunnen zenden, aanzienlijk genoeg om den sultan van openbaar verzet terug te houden, zou hij — alles wijst er op — vroeg of laat toch in opstand zijn gekomen; het is uit dit oogpunt beschouwd in strijd met de waarheid van te beweren, dat Badroedin door Muntinghe’s eisch tot opstand werd gedreven (4); maar eene populaire leuze tot oorlog is voor dengeen, die het er toe wil laten komen, eene kracht, en Muntinghe’s onberaden eisch gaf die den sultan voor zijne omgeving en zijn volk aan de hand; in zóóver kan het den landvoogd volkomen toegegeven worden, dat die eisch den opstand deed uitbreken (c). (a) Zie o.a. Meis, bl. 113. (0) „The demand of the Netherlands’ Governement upon the sultaun, v. hom they had raised to the throne for the delivery of his sons, as hostages for his performance of stipulations which were to seal the sacrifice of his country, much to the honour of that sultaun, the chiefs, and the people of Palembang, excited an undivided sentiment of indignation against the faithless and treacherous purposes of the Nederlands’ authorities, and roused in them a determined resistance of the projected measures which were to involve them in calamity and ruin.” Court, bl. 75. (c) Van der Cappelen schreef namelijk in zijn rapport naar Nederland, gedagteekend Cheribon 22 Juli 1819: „De aanleiding tot dezen staat van zaken, schijnt te moeten gezocht worden in het trouwelovze gedrag van 486 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. Behalve den kroonprins, had Muntinghe nog de uitlevering van drie andere belhamels gevorderd.. Terwijl hij op antwoord wachtte, en onderwijl de toestand daardoor meer en meer begon te spannen, werd onze commissaris den 4" Juni verblijd met de komst van de Elisabeth, die de 200 man onder majoor Tierlam aanbracht (bl. 482). Voor de met zoo- veel aandrang verzochte en zoo lang verwachte troepen bleken echter geene kwartieren te zijn in het Hollandsche kampement aan den rechteroever, terwijl men het ook niet noodzakelijk achtte zich daar dan slechts zoo goed en kwaad als het ging te behelpen, »waarom” berichtte majoor Tierlam in zijn nader aan te halen rapport, „mijn onderhebbend detachement, ingevolge order van den heer Muntinghe, verplicht was in de woning van den voormaligen sultan te rukken”: een verblijf, dat, naar we ons uit de mededeelingen op bl 336 en 380 zullen herinneren, gelegen was naast des sultans kraton. Fn in dezen sultanskraton had Muntinghe, waarlijk onvoorzichtig genoeg! al het geschut van Badroed:n gelaten (bl. 380), van den vorst, dien wij nu van verraad beschuldigden, waarmede men voor het oogenblik op voet van oorlag stond, en onder wiens kanonnen onze soldaten toch moesten gaan slapen.... 