None
Daer zwoegden een zestigtal soldaten en dienaers aen den laetsten iffbeid. De meesten bragten aerde aen, in manden of op kleine handkarren, en schud- den deze boven de borstweer, in de opening die nog — 84 — moest worden opgevuld ; onderen schikten de aerde met spaden, om de verschansing de vereischte vor- men te seven; anderen nos sloecren staken en palen in den ^nd. om het werk te tevestige"- Walter Pietersen stond te midden der arbeidende soldaten en moedigde hen aen door zyne bezielde woorden en door zyn voorbedd. Voor alsdan toch beboefden de mannen deze aenmoediging niet, om hunnen arbeid met spoed voort te zetten; want alhoewel bet zweet bun van bet aengezigt dxuipbe, toonden zy zulke klucbtige baest en zegden zulke geestige dingen op de bloodbeid der Javanen en op de teleurstelling der Engelscben, dat de aenschouwers zicb niet van lacben kouden wederbouden. Hopman Van den Broeck en zyne gezellen, Du-cksz en Van Ray, stonden op den wal en zagen, tusscben vriendelyken kout, vergenoegd op den yver der sol- daten ; zy insgelyks wacbtten met verlangen naer bet oogenblik dat bet teeken tot de algemeene vreugde mogt worden gegeven. Eindelyk was er aerde genoeg aengebragt om de laetste opening der borstweer ganscb aen te vullen^ nog eenige bewerking met de spade, en de verster- king der Factory zou ganscb voltooid zyn. — 53 — De Serjanty die hier als werkmeester over de arbei- ders gebood.stak welhaest zynen rottang in den grond, en zwaeide zynen hoed in de lioogte, terwyl by uitriep : « Hoezee, hoezee ! bet is gedaen ! » Al zyne gezellen berbaelden den kreet en zonden de galmen van bun vrolyk gejuicb over de Factory. Op een teeken van bet Opperboofd begonnen de trommelaers vergadering te slaen, de trompetters mengden bunne schetterende toonen tusscben den blyden roep der from men. — ledereen liep van de wallen^ om zicb op bet plein naer de aengewezen plaets te begeven. Onderwege zegde Van den Broeck tot Walter Fietersen : cc Nn> Luitenant, loop en bael Aleidis met bare moeder; ik beb bun beloofd dat gy bun leidsman zoudt zyn gedurende bet feest. » Sidderend van blydscbap, by bet ontvangen dezer vereerende zending, sprong Walter vooruit en bereikte welbaest de wooning des Hopmans. Rosalia, de dienstmeid^ stond voor de deur^ en antwoordde op zyne vraeg om bare meesteressen van zyne komst te gaen verwittigen : <K Ga binnen^ beer Luitenant ; men wacbt u reeds — 54 — lang. Myne Jonkvrouw weet sedert een half uer niet meer waer biyven van ongeduld. Zy heeft zich zoo mooi gemaekt dat gy haer niet meer zult herkennen. » Inderdaed, toen de jongeling, door Rosalia geleid, in de zael trad, vond by Aleidis gereed om hem te volgen. Slechts des Hopmans echtgenote behoefde nog eenige oogenblikken om haer kanten hoofdhulsel te schikken. — Even als aen elke andere vrouw binnen de Factory, was haer bevolen dat zy op desen dag voor de manschap moest verschynen, in hare rykste en plegtigste kleedy. Alhoewel des Hopmans dochter genoegaaem beko- rend was door de reine schoonheid waermede de natuer haer had begiftigd, scheen nu de pracht, maer bovenal de kiesche schikking barer kleedy, hare aengeborene bevalligheid nog te verheffen. Op een lang kleed van wit satyn, droeg zy een groen fluweelen keurslyf, dat haer de tengere leden ' nauw afteekende ; daerover een doorschynend bulsel van zyden waes, met gouden en zilveren stipjes doorwerkt, dat de kroon heurer blonde haren als met eeneu sneeuwigen mist bewolkte en achter haer byna tot aen den grond nederviel. Geluk en zielsge- noegen lichtten uit hare blauwe oogen ; en bet was — 58 — met eenen kreet van kindelyke biydschap dal zy den Luitenant begroette. « Walter, Walter! » riep zy « is bet gedaen? Gaet men den Meiboom planten ? Ab, dat zal eeist een echt vrolyk feest zyn ! » <c Het is gedaen, Aleidis » antwoordde by. cc Luister boe de manscbap juicbt ! Uw beer vader zond my om u te balen. 0, ik dank bem uit de diepte myns barten : by is zoo goed voor my. » « Wie badde dit tocb durven bopen ? » zegde Aleidis. a De bermbertige God beeft zyne genade zoo zigtbaer en zoo mildelyk over ons uitgestort. Het is nog zoo weinig tyds geleden, dat ik de dood voor oogen zag ; zoo weinig tyds dat wy sidderen moesten, by de vrees van in de banden der wreede Javanen te vallen. Ik ben genezen; gy zyt reeds Lnitenant ; myn beer vader bemint u ; onze Factory is met sterke vestingen omringd Wy zullen dezen grond, voor Nederland's roem en voordeel, kunnen behouden, en en gelukkig zyn op aerde, Walter! » « Wy moeten ons spoeden, Aleidis » bemerkte de Luitenant « anders zullen wy welligt bet dankgebed te laet komen ; en, zoo als gy zegt, God beeft ons te zigtbaer bescbermd, om niet al te samen, uit de — 66 — volheid van ons erkentelyk gemoed^ aen Hem een vurig loflied toe te sturen, vooraleer men zich over- geve aen de vreugd. » « Moeder, moeder » smeekte Aleidis a haest u toch ! Het dankgebed mogen wy zeker niet missen ; myn heer vader zou over onze traegheid zich ver- stooren. » a Een paer spelden nog te steken, en ik heb gedaen » antwoordde Vrouw Van den Broeck. « Zoek my myn gebedenboek, Aleidis; want ik kan deii aengewezen Fsalm niet goed van buiten. » cc Ik wel 1 » riep Aleidis « ik heb hem sedert dry dagen zoo menigmael in stilte gezongen, dat Congo, onze neger^ door het toeluisteren , hem van my afieerde, en nu ook al van den morgen tot den avond het gevoelvoUe gebed in zich zelven murmelt Kom^ moeder, nu zyt gy gansch prachtig en naer behooren opgeschikt. » « Gelief Aleidis den arm te geven, heer Luite- nant » zegde Vrouw Van den Broeck op vrolyken toon. <x De Hopman wil dat gy op dezen blyden dag haer leidsman wezet. » De jongeling, door deze minzame uitnoodiging verrast^ scheen te aerzelen, en stamelde eene eerbie- — 87 — • dige verontschuldiging; maer Aleidis bad reeds zynen arm gegrepen en trok den jongen overste lachend door den gang, tot by de deur. Hier stouden Congo en de dienstmeid^ elk met eenen grooten zonne- scherm^ om hunne meesteressen te volgen, zooals de gewoonte in Oostindie het eischte. Rosalia droeg daerenboven nog twee opgerolde matjes onder den arm. Toen des Hopmans buisgezin op het plein trad, waren reeds al de soldaten, de ambtenaren, de vrye lieden, de dienaers, de vrouwen en kinderen, in gelederen achter elkander gescbaerd^ als moesten zy eenen plegtigen ommegang doen. Aen het hoofd der schaer stonden de trommelaers en trompetters; daer achter de mannen met. den Meiboom, en de Serjanten met bet ombulde naem- bord; dan de soldaten met de vlaggen, en de vrouwen en kinderen met de loovertakken. De overige man« schap volgde acbteraen, elk onder zyn Vaendel. Het gejuich was geheel vergaen; er beerschte eene voUedige stilte. Op het oogenblik dat Walter met de beide vrouwen de plaets der vergadering zou bereiken, dreunden de trommen onder een kort geroffel en de gansche BATAT1A. IX 5 • — 58 — schaer, oversten en minderen, zonk met plegtige godsvrucht geknield ten gronde. Aleidis en hare moeder knielden insgelyka neder, op de matjes die Rosalia met haest voor hen had uitgespreid. De galmen van een statig gezang, door dry hon- derd monden den Heere toegestuerd, verhieven zich in strenge toonen boven de biddende schaer; en, als een ontzaggelyk loflied, klommen de volgende woor- den ten hemel ; " Ick hcb den Heer lief, want hij heeffc verhoort // Mijn stem ende bidden in miju swaer klagen : » Ick sal hem bidden in mijn quade dagen, u Omdat hij hem tot mij neijght, na sijn woort. „ De stricken des doots hadden mij omraeu; It Ick was beladcn met angsten der hellen; u Ick was in noot, in snchten en qnellen; v Doch ick riep des Hceren naem alsoo aen : H 0, Heer, veriest mijn ziel uijt desen nool : H En ick bevont dat hij was seer weldadigh, » Seer vriendelick en oock seere genadigh ; ^ Die wel behoedt d'eenvoudige seer bloot. ft — 89 ~ jr Want als ick neder lagh onder den voet, Geholpen heeft mij onse Godt almachtig; Dies weest te vreden, o mijn ziele klachtig, Nadien dat de Heer u dees weldaet doet. # Gij hebt, Heer, mijn siel bevrijt van den doot, Mijn oogen van tranen, mijn Toet voor vallen; » Dies wil ik wandelen mijn dagen alien Vromelick voor n, o mijn Godt seer groot! Er was iets zoo plegtig en zoo indrukwekkend in dit eenvoudig dankgebed, door Nederlanders, onder den hemel van Oostindie, en binnen de enge nmren eener belegerde sterkte, den Heere toegezonden, dat vele vergrysde soldaten zelven eene traen van ontroe- ring over hunne wangen voelden rollen. Eventwel, toen de trommels, door een nieuw gerof- fel, het einde van den lofzang aenkondigden, ver- scheen weder de h^ldere feestlach op aller gelaet. De voorste mannen der schaer hieven den Meiboom in de lioogte; de vrouwen en kinderen staken hunne loovertakken boven hun hoofd; de soldaten zwaeiden de vlaggen, wimpels en vaendels in de lucht; en, terwyl de trommelaers en trompetters bet vader- landsche lied Wilhelmuavan Nassanwen aenhieven, - 60 - en de gansche vergadering met weinelende handen ODophoudend het blyde « hoezee ! » herhaelde, begaf de stoet zich langzaem en statig vooruit. Hy keerde eerst rond het plein, en naderde dan tot den kaot der vesting, die naer de vyandlyke legerplaets uitzag, om, in het gezigt der Javanen zelven, den Meiboom te planten en hun te toonen dat den HoUanderen de moed nog niet was ontzonken. Walter Pietersen had met Aleidis en hare moeder eenen kortereu weg gevolgd, om de plaets te berei- ken waer de Meiboom zou worden gesteld; want de jonge Luitenant was door den krygsraed gelast, by deze plegtigheid, eenige aenmoedigende woorden tot de manschap te rigten. Toen de stoet boven de wallen verscheen en de Javaensche legerplaets in het gezigt kreeg, werden alle wimpels en vlaggen hooger opgestoken, en han* den en hoeden gezwaeid. Er brak een ontzettend gejuich uit alle borsten los, en de kreet « Nederland ! * Nederland! Hoezee! Hoezee! » donderde in lange galmen over de vlakte en rolde hoorbaer tot boveu de stad Jakatra. De Javanen, niet wetende wat er binnen de Factory mogt omgaen, en vcrrast door het gezigt — ei- der wapperende vlaggen, kwamen in menigte uit hunne hutten en tenteu, en traden vooruit in het ^eld. Vol nieuwsgierigheid en verwonderd, hielden zy den blik naer de muren der HoUandsche vesting gerigt. De Meiboom werd geplant en met een drydubbel <c hoezee ! » begroet. Dan, op een teeken van Hop- man Van den Broeck, beklom Walter Pietersen een hoopje aerde, dat met inzigt nevens den Meiboom was opgeworpen ; en, terwyl ieder het hoofd ontdekte, en zich stil hield om hem te hooren, sprak hy, op diepgeroerden en begeesterden toon : « Gezellen en vrienden, de krygsraed heeft my de vereerende taek opgedragen, u eenige woorden toe te sturen, om u de beteekenis te verklaren van den naem door hem aen deze Factory gegeven, en die welhaest voor uwe oogen zal verschynen. Het is de glansryke naem van een volk, wiens heldenmoed, reeds voor zestien eeuwen, het overmagtig Koma deed beven ; de naem van eenen ny verigen stam, die, door de taeiheid van zyn gemoed en door zyne werkzaemheid, den woesten Oceaen zelven een vrucht- baer vaderland ontwrong; de naem eener kleine — 62 — iiatie, die bu reeds veertig jaren tegen de magtigste koniDgryken der aerde in het worstelperk staet, heldendaden op beldendaden stapelt, en de wereld verbaest door de onuitpultelykheid van hare krack- ten en de onplooibaerheid van haer geduld; de naem van een sterkmoedig geslacht, dat met geringe mid- delen en in weinige jaren, zich eene ontzaggelyke zeemagt heeft weten te scheppen, en zyne zegevie* rende vlag over al de zeeen der wereld doet wapperen; de naem van eenen grond, waerop vryheidsliefde, trouw, godsvrucht en edelmoed v^roonen, van eenen grond die niets dan helden teelt : helden in den handel, helden in den arbeid, helden in de kunst, helden in den stryd Welke naem zou dit kunnen zyn gezellen ? Oh, gy hebt het reeds geraden : het is de oude naem van ons dierbaer en roemryk vader* land! » Op dit oogenblik rukten de Serjanten het dock van de plai^k, en hieven ze boven hunne hoofden. (c Batavia! Batavia! » was de.schreeuw die» a]s een blyde welkomgroet, uit dry honderd borsteu in de hoogte klom, en, tienmael opnieuw aengeheven^ in magtige toonen boven de Factory hergalmde. Met oogen die van bewondering glinsterden, had — 63 — Aleidis den blik op den welsprekenden Luitcnant gevestigd gehouden, en had, van ontroering hygeud, heni, om zoo te zeggen, de woorden uit den uiond gezien. Wat was hy schoon en indrukwekkend voor haer, de dichterlyke jongeling, wiens zocte doch indringende stemme iedereen van medegevoel en geestdrift deed sidderen ! Walter Pietersen deed teeken dat hy nog verlangde te spreken ; en, toen eindelyk de stilte weder was hersteld, hemam hy met nog meer nadruk : a Ja, broeders, weze Batavia voortaen de naem van dezen milden grond ! Hy worde alzoo, in de toekouist, een ander vaderland voor al wien het Nederlandscli bloed in de aderen vloeit. God zelve wil het! Hy heeft onzen moed gesteund, ons geduld verstaeld, en ouze vyanden met dwaelzin gestagen. Waer niets clan ondergang, slaverny en dood ons lot scheen te inoeten worden, heeft de Heer ons roem en zege Yoorbereid. Wy zuUen gehoorzamen aen zynen roep, niet waer? Wy zullen Batavia, het nieuwe Holland, verdedigen en behouden, al eischte nog de volvocring onzer schoone taek reusachtige pdogingen en stroo- inen bloeds? Ja! want de kleine plek gronds, van waer nu ons daukgejuich ten hemel stygt, is de sleutel der - 64 - Sundastraet, der Moluksche zee, der baen naer China en naer Japan. Kunnen wy hem behouden, dan zal eens Nederland's maegd, als koninginne der Ooster- wereld, van hier den schepter zwaeijen over het ^rykste oord der aerde. Heeft de krygsraed aen dezen grond den naem van ons geliefd Nederland gegeven, het was niet alleen opdat wy hem van nu afaen zouden beminnen en verdedigen als een tweede nioederland ; maer ook opdat vyanden en vreemde- lingen, by het lezen van dien naem, zich zonden herinneren dat binnen deze muren, met het bleed der oude Batavieren, heldenmoed en onversaegdheid woonen. Nog een oogenblik, en dit opschrift zal buiten onze wallen, in het gezigt der Javanen en der zeevaerders aller natien, worden opgehangen. Van Ray en Dircksz waren Walter de hand komen drukken en hadden hem hunnen dank betuigd voor zyne bezielde aenspraek. Van Ray, de ridderlyke en gevoelvoUe krygsman, had hem' bovenal in vurige ^ '^ In dczcn stact waren de zaken, als die van binnen, gcdachtig den roem hunner ▼oorouderen, door diergelyke daden by de voortrcffelykste der natien op 't boogste vereerd, van beslnit wierden om aen deze schans te geven den naem Batavia. Zy lieten dien naem met groote letteren boven de waterpoort vastspykeren. Zeker ter gelnkkigcr nure voor bnnne nazaten! „ A. 6. Liiscius, in zyn Algemeen Woordenboek, art, Batavia. — 66 — woorden zyne bewondering uitgedrukt en hem eene eeuwige vricndschap toegezegd. Aleidis stond met de tranen in de oogen ; by eike loftuiging, die den jongen Luitenant werd toe- gestuerd, voukelde er geluk en hoogmoed in den blik der maegd; zy was zoo trotsch over haren vriend, dat zy op dit oogenblik onwetend iedereen in haer hart liet lezen. Toen de Hopniannen zich hadden verwyderd, om de uitdeeling te gaen bywoonen en bewaken, vatte Aleidis des jongelings hand^ en zegde nog vol ontroering : « Ach, Walter-lief, wat hebt gy schoon gesproken ! Er is iets in den toon uwer stem dat betoovert, iets dat den boezem doet zwellen en hem vervult met vertrouwen en met moed. O, ik dank God, dat hy u een hart gaf zoo vol grootheid ! » Ook Aleidis' moeder getuigde dat de plegtige rede haer diep had geroerd. Terwyl Walter eenige woorden van verschooning murmelde, en, met kloppenden boezem, den liefde- ryken lof uit den mond zyner vriendinne ontving, voelde by dat iemand achter hem, in stilte, zyne hand kuste en er twee heete tranen op vallen liet, — — 67 ~ llet was de neger, die meer dan anderen door Walter's woorden was geroerd geworden, en, op de kiiien achter hem zittend, tranen stortte als een kind. De Luitenant, zeer gevoelig voor die wonderlyke liefde van den slaef tot hem, hief hem van den grond en zegde : cc Troost u, Congo. Indien de Heer ons genadig blyft, zal er ook voor u een dag der verlossiug Icomen. Uw hart is edel genoeg om in eene vrye l>.>rst te kloppen. Heb vertrouwen ; misschien zal ik cells uwe banden slaken, en u tot vaderlaud, dit zelfde Holland geven dat gy zoo zeer bemint. » De neger sprong op met eenen zonderlingen kreet, en, terwyl zyne tranen overvloediger nog hem uit de oogen borsten, liep hy tot Rosalia, greep haer als uitzinnig by den arm en riep : « Hebt gy het gehoordP Congo, Congo zal eeu Hollander worden, een vry man! » « Kom, kom » morde Rosalia u houd uwe handen van myn lyf; gy zyt gek genoeg om te worden gcbonden ! Hollander? Gy P Ge denkt zeker dat ge die zwarte huid zoo maer afleggen kimt P Neem den zonnescherm, en laet my gerust met uwe malle treken! » - 68 - Op dit oogenblik naderde Hopman Van den Broeck tot zyn huisgezin. Na den Luitenant eenige woorden van gelukwensching te hebben toegestuerd, nam hy den arm zyner echtgenote en staple eenige treden met haer op den wal vooruit, gewis om haer in de verte de legerplaets des vyands te wyzen en haer uitleggingen over zyne stelling te geven. Onderwyl stonden Aleidis en Walter, arm aen arm, op eenigen afstand, en spraken in stilte van voor hen blyde en gewigtige dingen. Ongetwyfeld waren zy bezig met ontwerpen te vormen voor de toekomst, en zegden zy elkander hoe zy hoopten een zoet en gelukkig leven op aerde te sly ten. De vtroorden : Holland, Amsterdam, het Y, vielen menigmael, op den toon der liefde en der blyde verwachting, van hunne lippen. De Oosterzonne was vrel glansryk en de Oostematuer wel betooverend van mildheid en pracht; maer niets toch kon in hun hart de zucht naer den dierbaren geboortegrond verdooven. Zy zouden op Holland's bodem woonen, en hunne kinderen zouden daer, met de frissche lucht der weelderige landouwen, arbeidzaemheid, trouw en heldenmoed inademen, om, onverbasterd en onver- zwakt, de voorvaderen vreerdig te blyven - 69 - Deze sameospraek, de eerste van dien aerd welke de jonge lieden tot dan hadden durven wagen, ontroerde hen met een onzeggelyk gevoel van ziele- vreugd; en, voorwaer, zy zouden het feest en de gansche wereld Vergeten hebben, indien niet van uit het midden der Factory de schallende kreet a Batavia ! Batavia ! » en de aenjagende toonen der trompetten, hun waren komen herinneren wat er geachiedde. De Hopman verliet den wal en wenkte Aleidis, dat zy met den Luitenant zou volgen, om de vreug- debedryven der bezetting te gaen bywoonen. Op het plein zag het emit als op eene boeren- kermis in Nederland. Men hoorde er niets dan blyde galmen en vrolyke liederen; gansche scharen soldaten en daerachter hunne vrouwen, insgelyks arm aen arm, en met de drinkkan in de hand, liepen er jui- chend en zingend over en weder, en herhaelden by poozen deo naem van het Oostindisch vaderland. c< Batavia! Batavia! » klonk het tusschen het ver- warde feestgejubel. Aen het eene einde der vlakke plaets stonden twee trompetters onder eenen Eokos- boom; zy bliezen de vrolykste deuntjes, terwyl op de maet van hun lied een aental vrouwen, kinderen — 70 — en soldaten, in eencn rondendans, om den boom heenslingerden. In het midden waren eenige soldaten bezig met eene komedie te vertoonen. Op een paer groote tafels zag men vyf of zes kerels in zonderlinge kleeding; een hunner verbeeldde eenen Engelschman of eenen Portugies; een ander had zich de borst met donker geel geverwd, zich een veelkleurig doek over den schouder gestagen en zich eenen kris van bord- papierin den gordel gesteken; en, dus toegetakeld, geleek hy niet slecht naer eenen Javaenscheii Orangkay. Wat deze mannen tot elkander zegden, was nioeijelyk te verstaen; dan, uit hun gedreun en uit hiinne gebaren kon men genoegzaem begr}'pen, dat hun spel eene scherts was op hunnen eigen toestand en op de teleurstelling hunner vyanden. Na vele kluchtige woorden, na eenen hevigeu twist en zelfs na een vuistgevecht, werden den Por- tugies of Engelschman een groote neus opgezet, den Javaen * de kleederen van het lyf gerukt, en beiden, onder de toej niching en het gejouw der aenschouwers, van de tafel gesmeten en met schande weggejaegd. - 71 - Aleidis vond niet veel genoegen in deze ruwe spottemy, hoe zeer ze ook vrouwen, kinderen en soldaten scheen te behagen. Meer lust vond het meLsje om het schouwspel te gaen zien, dat men op een tiental stappen van daer bereidde. Daer had men insgelyks een paer breede tafeLs gesteld. Op dit tooneel zaten vier mannen met reus- achtige pypen, die tot groot vermaek, der omstanders, wolken rook uit mond en neus in de hoogte zonden, of liever tabak dronken, zoo als men dan zegde. De gewoonte van tabak te rooken begon in dien tyd, vooral onder soldaten en matroozen, zich te ver- spreiden. De Spanjaerden en Portugiezen hadden den tabaksplant uit Amerika iiaer Oostindie overge- voerd, en de volkeren aldaer den lust tot rooken doen opvatten. Sedert dat de Hollandsche handel in deze streken zich had uitgebreid, hadden vele zeevaerders er de gewoonte van rooken aengenomen. Dit gebruik werd eventwel, voor alsdan, in het vaderland nog zeer gelaekt en bestreden. Het waren bovenal de Hollandsche vrouwen, die eenen onver- winnelyken afkeer voor den tabak toonden. Zoohaest des Hopmans huisgezin tot voor het tooneel der tabaksdrinkers was genaderd, stond een — 72 — hupner regt; en, terwyl hy nog heviger uit zyne monsterachtige pyp begon te rooken, zong hy het volgende lied, onder allerlei vieze gezigten en gebaren : Isser iemant lu'jt Oostindien gekomen Die er vat van veet? Heefb bij daer niet yan den toeback Temomen? Gheefb mij bcscheet? Is bij wel goet Voor *s menscben bloet? Seggbet mij, vroed? Al de vrookens sijnder seer vileijnicb Tegben den toeback, £n sij acbten sijne dengt seer veijnig, Gbeven bem een lack : Sij seggben er van Dat daer door de man Yerdroogben kan : Is daer let van? Toeback drincken is een goede medecijne ; Stelt u te vr^e! D'asscben is goed voor de tandepijne, Wrijft se daer m^e; Soo is de roock Voor den man oock, Al is't maer smoock, Betcr dan loock. - 73 - Alle dinghen doet in j^oeder maten, Naer 's wijfs bevel! Al te veel waer seker beter ghelaten, Dat weten wij wel. Soo drinckt dan hier Naer u plaisier Een pijp of vier Bij wijn of bier! * De zanger zette zich ernstig neder en vaerde voort met rooken, terwyl zyne aenhoorders, door luid hand- geklap en door eenen langen schaterlach, hunne vreugde betuigden maer nu kwam er eensklaps eene verrassende vlotting onder de hoopen volks die op bet plein wemelden. ledereen liep in de rigting der poorty zonder te weten wat bet was, dat daer de algemeene nieuwsgierigbeid mogt opwekken. Een plegtig en talryk gezantscbap van den Fange- rang verscbeen op dit oogenblik biunen de muren der Factory. De Dommagon van Jakatra stapte met den Sjahhandar of Ryksontvanger aen bet boofd van een tiental voomame Orang-kays. Dan volgden, wel twintig dienaers met korven en kisten, die alien met doeken van geele zyde waren overdekt. ' Gedeelte van een lied der XVI* eeaw, dat in z/n geheel voorkomt in WiUemi Oude Vlaemtche lAederen, n. XL. BATAVIA. II 6 — 74 — De Javases, anders een ernstig en ingetogen volk, toonden nu den Hollanderen, die hun te gemoet kwainen en hen met verwondering bezagen, een zeer vriendelyk gelaet en lachten hun minzaem t^en. Dit deed elkeen denken dat zy eene gunstige tyding bragten ; en te meer werd dit vermoeden gesterkt, by de overweging dat de kisten en korven, waer- iiiede de dienaers warea beladen, niets anders konden bevatten dan geschenken, door den Pangerang het Nederlandsch Opperhoofd aengeboden. Reeds had Van den Broeck, by het eerste berigt van de komst der Javaensche Orang-kays, de leden van den krygsraed doen roepen; en zy hielden nu voor des Hopmans wooning, gereed cm het gezant- schap te ontvangen. Na de gewoone pligtplegingen werden de gezanten en hunne dienaren binnengeleid. De Hollanders, niet twyfelende of er moest lets gewigtigs op handen zyn, vergaten hun feest en stonden wachtend voor Van den Broeck's wooning, in de hoop dat zy, by het vertrek der Javanen, zouden weten was er was verhandeld of geschied. Het gezantschap bleef nog al eenen geruimen tyd met de leden van den krygsraed. Eindelyk toch ver- — 75 — schenen de Orang-kays weder op bet plein; en men bemerkte dat zy hunne kisten en korven in des Hopmans wooning hadden gelaten. Alzoo de krygsraed de Orang-kays volgde, om hen tot buiten de poort te vergezellen» riep Van den Broeck eenen Irommelaer tot zich^ en gebood hem vergadering te roffelen; doch hy zegde terzelfder tyd aen een Serjant^ dat de manschap zonder wapens zou te zamen komen, om eene verblydende mededee- ling te ontvangen. Wanneer de soldaten reeds in gelederen zich hadden geschikt, en vrouwen, kinderen en dienaers zich voor de slagorde hadden verzameld, om ook te hooren wat er zou worden afgekondigd, kwamen de leden van den krygsraed van de poort terug en begaven zich te midden van het vergaderde volk. Hopman Van den Broeck ontvouwde een papier en zegde tot de manschap : cc Gezellen, gy weet dat de Fangerang van Jakatra, sedert eenige dagen, ons door zyne gezanten voor- stellen van vrede deed aenbieden. De krygsraed heeft deze voorstellen van de hand gewezen, omdat ze van ons eischten dat wy de muren dezer vesting zouden slechten, en aldus ons zouden verpligt hebben om. ~ 76 - ten minste gedeeltelyk, den eed te verbreken dien wy in het aenschyn des Heeren hebben afgelegd. Wy hebben integendeel den Pangerang een ontiirerp van verdrag toegezonden, waerby wy voorstelden, hem eene zekere geldelyke scbadeloosstelling te ver- eeren, indien hy toestemt ons onverstoord in het bezit onzer vesting te laten, tot den terugkeer van den algemeenen Stedevoogd. De Pangerang heeft het voorgestelde vredeverdrag aenveerd, op voor- waerde dat wy de schadeloosstelling in zekere mate zouden verhoogen ; en wy, in aenzien van* het hooge belang dat wy voor het vaderland aen het behoud dezer sterkte moeten hechten, hebben de verhooging niet geweigerd. Dit verdrag is het papier dat ik u vertoon; de Pangerang van Jakatra heeft het met zynen naem onderteekend \ Zyne Orang-kays hebben, tot getuigenis van hnns vorsten regtzinnig- heid, den krygsraed de gewoone geschenken aenge- 1 " De Dommagon, des konings broeder, seide by aldien de Hollander* nu de katte met het nieawe bolwerk niet wilden afbreken, dat men ken dan ten allerminste met een zom van 8,000 ryxdaelden moest betcbenken. Na vele en menigmldige Teranderingen, daer deze inboorlingen gedanrigh Van zwanger gaen, bragbten zy ten laetsten eenige stnkken op 't papier, die aen wedcrzyden bevestight wierden. „ JoHAN NiEUiior, Nt, 221. boden. Alhoewel wy immer op onze hoede moeten zyn, zoo denken nochtans uwe opperhoofden, dat wy redenen hebben orn op des Pangerangs aengenomen verbindtenis gansch te betrouwen. Te dezer gelegen- heid betuig ik u plegtiglyk onzen dank voor uwen gbeden wil en voor uwen schitterenden moed en, ten einde op dezen biyden dag u nog meer redenen te geven, oui God te zegenen en u hartelyk in zyne Wtildaden te verheugen, verkondig ik, in naem des krygsraeds, het einde der vyandlykheden tusschen ons en de Javaensche vorsten. Gaet, mannen, zct uw vrolyk feest voort : bet is vrede ! » <c Hoezee ! het is vrede ! Batavia ! Batavia ! » hergalmde boven de luisterende schaer; en alien liepen uit elkander, en verspreidden zich, en jubelden over den vrede als over eenen schitterenden zegeprael. Van den Broeck naderde tot zyne dochter en greep glimlachend Walter's hand. « Gy alleen, Luitenant, schjmt met dezen onver- wachten vrede niet in uwen schik » zegde hy. « Ofschoon gy het verbergen wilt, zie ik het toch wel in uwe oogen. Gy vreest dat gy de voorwaerden van ons verdrag niet spoedig genoeg zult kunnen ver- vullen, niet waer ? Troost u en houd moed, Walter ; — 78 — zjohaest de Stedevoogd op het nieuwe Batavia komt, znl ik hem uwe benoeming tot Hopman vrag'en, als het regtveerdig loon uwer onverschrokkenheid en als eene byzondere gunste voor my. Twyfel niet; hy zal my deze vraeg gereedelyk toestaen. » Walter wilde den Hopman voor zyne minzame woorden danken ; doch Aleidis, door de zoete verze- kering haers vaders opgetogen^ riep met blydschap uit : (c Ziet, ziet, ginds by de trompetters beginnen onze mannen eenen kluchtigen dans! Kom! koni! niyne moeder roepl ons » En zy rukte den jongeling voort, en liep juichend met hem door het jubelende volk. ■ooo^§oo^ VII. Des anderendaegs reeds wandelden de Javanen in groote menigte tot onder de inuren der Factory, en stuerden, met betuigingen van vriendschap, het woord tot de schildwachten die boven de vesting stonden. Vele Orang-kays, gevolgd van dienaers met geschenken en ververschingen, vertoonden zich voor de pooTt en werden binnengelaten; maer liet getal dezer bezoekers werd in korten tyd zoo aenzienlyk, dat de krysraed het voorzigtig vond den toegang tot de Factory te verbieden, zoohaest er meer dan dertig Javanen zich binnen de poort zouden bevinden. Dit mistrouwen scheen de Javanen zeer te ver- — 80 — wonderen en te mishagen; en nog meer belgde bet hen, te zien dat geen enkel HoUander de sterkte verliet, om met hen, in bet open veld of te Jakatn, te verbroederen. De Pangerang deed eenen gezant daerover syne spyt betuigen, in bewoordingen die lieten vermotden dat, indien men hem zulk wantrouwen bleef toonen, hy den vrede zou verbreken en den oorlog met nieuwe kracht zou voortzetten. Hierby voegde de gezaot dat des Pangerangs Orang-kays en soldaten, ziende de Hollanders op oorlogsvoet blyven, alsof er in het geheel geenen vrede gesloten ware, insgelyks de wapens niet wilden nederleggen, en weigerden naer hunne Bhe^os of dorpen weder te keeren. Op deze klagten had de krygsraed zoo goed en zoo bevredigend mogelyk geantwoord, en betuigd dat hy bereid was, den Pangerang en zyn volk al zulk bewys van vertrouwen te geven als hy zou gelieven te ver- langen, indien dit slechts, van wege de Hollanders, kon worden gedaen zonder hunne krygswetten te schenden, die hun geboden, zoo wel in vrede als in oorlog, hunne sterkte voor aile verrassing te behoeden. Over deze ^verontschuldiging en over de betuiging — 81 — van bereidwilligheid verklaerde de Pangerang zich voldaen; en deed ter zelfder tyd het Opperhoofd der Hollanders uitnoodigen, om overmorgen de lieden te vergezellen die hem de beloofde acht duizend realen moesten brengen. Te dezer gelegenheid zou de Javaensche vorst den Bevelhebber der Hollanders een schitterend feest aenbieden, en het een toerei- kend kenmerk van vriendschap en vertrouwelykheid byzetten, om zyne mannen te overtuigen dat er geene vyandelykheden meer te vreezen waren. Hy drong erop aen dat het Opperhoofd der Hollanders zelf tot hem kwame, dewy] het hem, als Sultan en als vorst, niet betaemde zulke bewyzen van vriendschap aen eenen minderen persoon te geven. Na rype overweging erkende de krygsraed dat het gevaerlyk zou zyn, des Pangerangs welwillende uit- noodiging af te wyzen ; en hy besloot dat Hopman Van den Broeck overmorgen tot den Pangerang zou gaen. Alhoewel de bekende listigheid der Javanen de Hollanders nog immer op hunne hoede deed zyn, meenden zy echter dat zy ditmael eenen regtzinnigen vrede hadden gesloten. Het was dus zonder ernstige bekommernis dat Van den Broeck deze zending aen- — 89 — veerdde. Zyne echtgenote alleen zag hem met stillen angfit de toebereidsels tot zyn bezoek by de Javanen maken ; doch, vermits het zyn pligt was de beslissing des krygsraeds te vervullen, onderwierp zy zich met verduldigheid en verborg de vrees die haer ontstelde^ Op het bepaeld uer stonden, in het veld tusseben de Factory en de Javaensche legerplaets, een twintig- tal Orang-kays en hoogere dienaers van den Pangc- rang, met den Sjahbandar aen het hoofd, op den Bevelhebber der Hollanders te wachten, om van wege den vorst hem tot geleide te verstrekken. Van den Broeck verscbeen welhaest buiten de poort der Factory ; en, na dat hy nog de hand zyner gezellen had gedrukt, kwam hy vooruit naer de Javaensche eerewacht. Buiten zynen zwarten slaef, die den grooten zonnescherm hield, was de Hopman slechts vergezeld door eenen koopman of schryver en vyf soldaten. Deze laetsten waren zonder ander wapen dan hunnen degen; twee hunner droegen een koffer, dat de zes duizend realen bevatte; de dry > * Dieswegen bedachtcn zy eenen list om de Hollanders te bedncgcn, en kregen zoo veel geloofs, dat de stadhonder, Pieter ran den Broek, op ernstig vcrzoek van de voornaemste Javanen, nit het kasteel trad om des koniug met zyn gezelschap te vereeren. « JOHAX NiSYTHOF, Ul. 223. - 83 -r t anderen waren beladen met eenige stukken kostelyk doek en met een paer Japansche Klewangs, of sabels, waervan de handgreep zeer kunstig met zilveren versier^els was ingelegd. Deze voorwerpen zouden den Pangerang, boven de beloofde schadeloosstelling, in naem der Nederlandsche Maetschappy, worden vereerd. De Orang-kays ontvingen den Hopraan met allerlei betuigingen van hoogachting en vriendschap; en, toen hy aen de zyde des Sjahbandars zich bevond, bleven alien uit eerbied een weinig achter, zoo dat de hoofden der beide gezantschappen de anderen vooruit waren. Onderwyl spraken de Orang-kays met den Hollandschen koopman ; — en, zoo minzaem koutende, begaven alien zich langzaem naer de leger- plaets, waer de Pangerang het Nederlandsch Opper- hoofd, in tegenwoordigheid zyns volks, wilde onthalen. Op eenigen afstand van de eerste stormkat, stond eene groote menigte Orang-Ketjil, of gemeen volk, meest vrouwen, kinderen en arme lieden, die uit nieuwsgierigheid waren komen toegeloopen, om de HoUandsche Gezanten te zien. Toen eventwel de Orang-kays nader kwamen, openden de Orang-Ketjil hunne schaer met eerbied, — 84 — en, zich van wederzyde uit de baen verwyderende, boden zy het gezantschap eenen breeden doorgang. In dezen hoop Javaensch volk kon men moeijeljk de mannen uit de vrouwen onderscheiden ; alien droegen een katoenen kleedje met zwarte bloemen op eenen witten of valen grond; alien hadden zich het haer in eenen bos boven het hoofd gebonden en zich het lichaem, omdat het een plegtige dag was, met olie bestreken. Onder de menigte kon men ook Chinezen, Maleijers, Mooren,Celebezen, Molukkanen, Timorezen en menschen van nog meer verschillenden landaerd erkennen. Hopman Van den Broeck maekte, over deze ver- scheidenheid van volkeren op Java, eene bemerking, en rigtte des aengaende eene vraeg tot den Sjahban- dar, die aen zyne regter zyde ging. Des Pangerangs Ryksontvanger, die, buiten de oude en nieuwe talen van Java, insgelyks goed Portugiesch sprak en veel met Europeanen in betrekking was geweest, mogt tusschen zyne landgenoten voor een geleerd en wellevend man aenzien worden. Ook haestte hy zich het Hollandsch Opperhoofd de verlangde tdtleg- gingen te geven. Langzaem tusschen het volk voort- stappende, zegde hy in sierlyk Maleisch : — 85 — « Ziet gy, heer Opperhoofd, de Javanen die, als ik, met onze oude letteren en wayongs of tooneel- gedichten zyn bekend, vermeenen redenen te hebben om te denken dat wy, met de Brahminen van groot Hindostah, eenen zelfden oorsprong hebben. In vroegere eeuwen werd er op gansch. Java geenen auderen godsdienst beleden, dan alleen de leer van Soedha, die ons eene drydubbele Godheid ter aen- bidding voorstelde, namelyk Brahma^ den schepper ; T^hnoe, den onderhouder; en Sieva, den verdelger *. Het Katoi^ de oude Javaensche tael, waerin onze gedichten zyn opgesteld, bevat msgelyks onweder- sprekelyke bewyzen, dat wy met de volkeren van Hindostan tot een zelfde menschengeslacht behooren. In het binnenland van Java bestacn nog vele Dheso's of dorpen, ja gansche stammen, die de leer van Boedha volgen ; en op het eiland Bali, dat gy klein Java noemt, is de Boedha-leer nog de algemeene godsdienst. In die tyden, heer Opperhoofd, waren de Javanen een magtig, geleerd en zeer beschaefd volk. Bewyzen daervan zyn de prachtige denkgebou- * Zle Handleidisig tot de aardryktkunde van Ned, Oattind. bezUt. door de maatseh, tot Nut van H Algenieen, 18^. — 86 — wen en tempels, die nog in het binnenland gevonden worden, en, hoe vervallen ook, van onze vorige groot- heid spreken \ Getuigen daervan zyn insgelyks onze gedichten, welke ik meer dan eens met bewondering heb hooren pryzen door Portugiesche Priesters, die zich de inoeite niet hadden ontzien om het oude Kawi aen te leeren ". Dan, volgens onze overleve- ringen, moet het omtrent dry eeuwen geleden zyn, dat de Arabieren Java veroverden en ons de leer van den profeet Mahomet mededeelden. Sedert dien fyd hebben wy vele inlandsche oorlogen dooi^estaen; verschillige volkeren, door den rykdom dezes oords aengelokt, hebben zich tnsschen ons gemengd. Onder den druk van tegenspoed en vreemden invloed, heeft 1 Van znlke reaaachtige denkgeboaweii treit men er nog Tele op Jt^t aen. £en der voornaemste overblyfaela is te Brambviui, in het midden des'eilands gelegen, en bekcnd onder de naem van Chandi Sewm of de duiiend Umpeis, Sir Stamford Raffles, in zyne History ofJma voL I, pqr. ^i zegt : ' In weinige ons bekende landen kan men nitgebreider OTcr- bl^fsels vinden van tempels aen eenen ouden Godsdienst toegewjd..^ Edele gcbouwen welker pninhoopen den aenschonwer met bewondering en eerbied zulicn slaen. ^ ^ De Javanen bezitten nog vele oude gcdirhten. Een der voomaemste is de Broia Tndka of de Hcilige Ooriog. Het bevat 1719 jfoda of strofen. Sir Stamford Raffles roemt de schoonheid, de verhevenheid en de wiie poezy dezer samenstelling, die vermocdelyk omtrent bet jaer 706 werd gcmaekt — 87 — de Javaen schier de bewustheid van zich zelven verloren » Hier matigde de Sjahbandar zyne stem en sprak op stiUeren toon : <€ Ik weet wat myn land weder zou kunnen verlos- seDj en ik heb meer dan eens poogingen aengewend, om anderen myne gedachten te doen deelen ; maer noch de Sultan, noch de Orang-kays, noch de geiueene man begrypen wat ik wil zeggen. Een al te mild en te ryk land is een ongeluk voor een volk, hear Opperhoofd. Een gemakkelyk leven ontzeQuwt den man ; nood en begeerten zyn de prikkels, die den mensch sterk en groot maken. Gy, Hollanders, komt uit eene andere wereld tot ons ; zoo doen insgelyks Portugiezeny Spanjaerds en Engelschen. Plet is gewis eerzucht en rustelooze werkzaemheid, die u alien aendryven. Mettertyd zult gy den Javaen in zyn eigen vaderland u dienstbaer maken; want hy gevoelt zich de kracht niet, om palen aen de indringing der vreemden te stellen. Wil men zyne AdaU of overge- leverde wetten hem laten, en de grafsteden zyner vadertn eerbiedigen, dan zal hy zich verduldig bukken onder eene magt, welke hy meent niet te kunnen wederstaen. » — 88 — Zy waren nu reeds binnen de legerplaets gekotnen en stapten tusschen eene dubbele rei Javanen, met toinbaks of pieken, voort. « Maer, heer Sjahbandar » bemerkte de Hopman <( my dunkt dat uwe mannen niet zonder moed npch zonder vaderlandsliefde zyn. Getuige dit hunne tegenwoordigheid te dezer plaetse. » Weder sprak de Sjahbandar met teruggehonden stem en op treurigen toon : <c Vaderlandsliefde? De Javanen, myne landge- noten, zouden indcrdaed nog vatbaer zyn voor zulk gevoel ; maer onze vorsten en opperhoofden kennen niets dan weelde, pracht en eigenbaet. Weet gy waerdoor het den Hollanderen, zoo gering in getal, mogelyk was aen eenige duizenden Javanen zoolang wederstand te bieden? Door uwen moed, meent gy? Neen, neen ! Onze Pangerang, de Pangerang van Bantam, de Engelschen en de Portugiezen hebbeu onophoudend getwist en elkander strikken gespan- nen, om te weten wie de rykdommen zou krygen die binnen uwe Factory berusten. Vaderlandsliefde? Lage er slechts een sprankel vaderlandsliefde in onze harten, dan ware er morgen geen enkel vreemdeling op Java meer te vinden ! Nu is het vrede, Geve - 89 — Boedha dat die vrede regtzinnig zy ! Want waertoe kan de oorlog ons dienen, dan om Portugiezen en Engelschen ten koste der Hollanders te verheffen, en onzen val te verhaesten ? » « Vreest gy dan, heer Sjahbandar, dat deze vrede van wege uwen Sultan niet regtzinnig zy ? » vroeg Van den Broeck met bekommernis. « Ik heb er geene byzondere reden toe » ant- woordde de Sjahbandar. « Nochtans, gy, die een voomame staetsdienaer des Sultans zyt, gy zoudt het weten, indien er iets te vreezen ware ? » « Neen, heer Opperhoofd, men bemint my niet in den JDhcdm * ginder. » En hy wees naer de vorste- lyke wooning, die boven de huizen der stad zich verhief. a Onze Pangerang leent zyn oor slechts aen twee menschen : aen den Dommagon en aen den oppersten Panghoeloe^ dit is het hoofd onzer priesters. Deze beiden haten my als iemand die nieuwigheden invoeren wil Nu, heer Opperhoofd, wy genaken de plaets waer myn Sultan u zai ontvan- gen. Volg my; ik zal u ze^en wat u te doen staet. » 1 DMm is het paleis des Sultans. BATAVIA. u 7 — 90 — Zy traden op een breed plein, dat rondom met gewapende Javanen, in diepe gelederen geschaerd, was afgesloten. Aen eene zyde van dit vierkant plein was de groiid een weinig opgehoogd, om den Pange- rang, die nog afwezig was, tot zitplaets te dienen. Over deze verhevenheid lagen veelkleurige doeken en kunstig versierde matten gespreid. Van weder- zyde, doch op eenigen afstand, hielden zich een a^ntni Orang-kays, met den blooten kris in de vuist. De Dommagon scheen over deze wacht te gebieden. Er stonden insgelyks een tiental Panghoeloe's of Maho- metaensche priesters, in witte kleedy en met tul- banden op het hoofd. Regt over des vorsten zitplaets, aen de andere zyde van het vierkant, be von den zich zyne Gamelang- spelers of muzikanten. Zy waren zeer talr}'k en hadden verschillende speeltujgen; namelyk : gong^^, of groote koperen schalen en bekkens, waerop met een stok geslagen werdj kempoeh^ zynde eene menigte kleine gongs in een raem opgehangen; jaron-honangSy speeltuigen van koperen of bamboezen plaetjes; rebaps, of tweesnarige vedels; en tifas, eeu soort van trommels. Zoo lang do Pangerang afwezig was, werden al — 91 — deze speeltuigen zoo zacht geraekt en zoo stil geroerd, dat men niets hoorde dan een sebier onvatbaer gerinkel en gedommel; maer by de verschyning des vorsten zou men daermede een oorverdoovend gedruisch maken *. De Sjahbandar leidde het Hollandsch Opperhoofd tot op vier of vyf stappen van de zitplaets des Pan- gerangs, en toonde hem daer eenige kostelyke matten, die ter aerde lagen gespreid. Deze waren voor hem en zyn gevolg bestemd. Van den Broeck zette zich neder, nevens den Sjahbandar; de koopman metde voornaemste Orang- kays, die het gezantschap hadden vergezeld, namen wat meer naer achter plaets; de soldaten met het koffer en de geschenken bleven regtstaen. Congo hield nog altyd den zonnescherm boven zyns mees- ters hoofd. De Hopman beschouwde eene wyl de krygsben- den die hem hier van alle kanten omringden, en verwonderde zich dat de Javanen, met zulke magt, 1 De eerste reizigers, en onder anderen F. Valentyn, sprcken van de miizick d«r Javanen als ran een afgryselyk gerammel. Sir Stamfort Raffles zegt integendeel dat dc Javaensche mnziek, ofschoon zy veel gerucht maekt, nooit de ooren verscheurt, maer zacht van toon is, als het geluid van harmonica's. — 92 — geene ernstigere poogingen tegen de Factory hadden beproefd. Hy erkende innerlyk dat de Sjahbandar gelyk had, wanneer hy zegde dat er morgen geen vreemdeling meer op Java zou te vinden zyn, indien de Javaensche oversten met een echt gevoel van vaderlandsliefde waren bezield geweest. 