Geschiedenis der Fransche Protestantsche vlugtelingen, van de herroeping van het Edict van Nantes, tot op onzen tijd. Uit het Fransch vertaald en gedeeltelijk verkort en omgewekt
" Op u, mijne broeders, die de overblijfselen uitmaakt van eene al- gemeene scliipbrevik ! op u moet ik nog deze woorden toepassen : Ten dage des tegenspoeds ziet toe. Ik lieb niet noodig u de lange reeks onzer tegenspoeden op te sommen : ze zijn u bekend. En hoe toch zouden ze u niet bekend zijn, daar gebeel 3uropa er van ge- waagt ? Maar wat tweede oorzaken betrcft, waartoe zouden wij die vuile bronnen nasporen, die vergiftigd zijn door de boosaardiglieid dezer eeuw ? Bedekken wij liever dat alles met eenen sluijer, opdat er uit ons hart geen gewaarwordingen opwellen die ons met betamen. Het oordeel verblijve aan God, of liever bidden \\t.j Hem dat Hij hen bekeere, en Imn al die razernij niet toerekene." Buiten godgeleerde twistschriften, hebben wij nog van Claude een beroemd vertoog van 1686, getiteld : Klagten der fransche Protestanten. PiERKE JuEiEU bezocht eerst de akademie van Saimiur, en daar- na de liooge scholen van Holland en Engeland. Hij was een' tijd lang professor der hebreeuwsche taal en godgeleerdheid te Sedan. Toen die hooge school afgeschaft werd, begaf hij zich naar Rotter- dam, alwaar hij leeraar der fransche kerk werd, met behoud van den professoralen titel. Plij was een der geschiktste tegenschrijvers van BossuET. Strijdig met het beginsel van lijdelijke gelioorzaamlieid, voorgestaan door Calvijn, en door Basnage gehandhaafd, be- weerde Jurieu uitdrukkelijk het regt van weerstand te bieden aan dwingelandij, en verkondigde het oppergezag des volks. Zidke stou- te uitlatingen gaven aanstoot aan zijne medevlugtehngen. Daarbij deed hij aanvallen op de roomsche godsdienst, die in hevigheid de mnat tc buiten gingen, die een christcnleeraar zich belioort voor te 69 schrijveu. Van zijiie geschriften is er slechts een, dat niet verou- derd is, naiuelijk zijne Oordeelkundige Geschiedenis der Leerstwkken, PiERKE DU Bosc, zooii Van eenen advokaat te Rouen, verkreeg nls predikant te Caen eenen roem van welsprekendheid, die aanlei- ding gaf, dat men hem uitnoodigde naar Parijs te komen. liij wees dit van de hand. Toen er sprake ging van de aanstaande af- schatfing der gemengde geregtshoven door Lodewijk XIV., werd DU Bosc door de kerk afgevaardigd, om het beklag der Protestanten bij den koning in te dienen. Nadat hem gehoor verleend was, zeide de koning, naar de vertrekken der koningin gaande, waar het hof hem opwachtte : " Zoo even lieb ik een gesprck gehad met den besten spreker in mijn kouingrijk." Zeventien jaren later kwam hij zich in Botterdam vestigen. Hij werd gehouden voor een vol- maakt redenaar. Hij was bijzonder gehecht aan de leerstukken van AuGUSTiXL's. Van daar dat men hem den prediker der genade plagt te noemen. Zijne loopbaan was schitterend maar kort. Hij overleed in het vierde jaar van zijn verblijf te Rotterdam. Daniel de Superville, ambtgenoot van du Bosc in dezelfde stad, geboortig van Saumiir, in 1657, had aldaar zijne letteroefe- ningen begonnen, en studeerde vervolgens te Geneve onder de be- kwaamste professoren. Voor zijn vertrek nit FranJcrijk, in 1685, deed men aan het hof allerlei vergeefsche pogingen om hem tot afvai te verleiden. Te Rotterdam deed hij zich spoedig opmerken door een duidelijk voorstel en een gekuischten stijl. Hij plagt te zeggen, dat een kanselredenaar de godsdienst in het hart moet hebben, zoo wel als in het hoofd, en hij bragt dit voorschrift zelf in beoefening. Zijne verfijnde zeden en adeUijke, bijna hoofsche, manieren, maakten van hem als 't ware een' protestantschen Fenelon. In L691 werd hij naar den Haar/ genoodigd om voor den koning van Engeland te prediken. Op den lOden September, 1704, voerde hij het woord op eenen dankdag voor de overwinning van HocJistett, door de bondgenooten onder Marlborough en Eugenius behaald. Maar hij muntte meer uit in zijn gewonen kanselarbeid dan in gelegen- heids redevoeringen. Een paar korte gezegden mogen tot proeven strekken van het eigenaardige in zijnen stijl. " Het geloof aan eenen God heeft niets drukkends voor den deugdzame ; en bij elk, die als godloochenaar optreedt, heeft het hart laiim zoo veel deel aan zijn ongeloof als het verstand. " Do vrees des Heeren is een beter gids dan de wijsbegeerte of de 70 staatkuude : hoiid u zonder bedenken aan de godsvrucht ; dat is liet beste overleg en de voornaamste levenswijslieid." Eer wij van dit onderwerp, namelijk, de beschouwing der voor- naamste leeraars onder de vlugtelingen, afstappen, noemen wij nog David Martin en Philiponneau de Hautecourt. De eerste was predikant te UtrecJd, en gaf eene vertaling van den bijbel uit, die in de fransclie kerken van Holland, Zwitserland en Engeland algemeen werd aangenomen. Als een klassiek werk bescliouwd, bleef zij in die drie landen in gebruik, en de fransclie bijbels, die door liet londensch bijbelgenootschap door de geheele wereld ver- spreid Avorden, zijn slechts herdrukken van de vertaling van Martin. De tweede, weleer hoogieeraar te Smtmur, bekleedde lange jaren eenen leerstoel in Friesland, en vormde vele leerlingen, die den Icertrant der fransclie vlugtelingen in de vereenigde provin- cien hielpen voortplanten. Zoo is het dan bewezen, dat de prediking van liet evangelie als een nieuw leven ontving van de leeraars, die door Lodewijk XIV. uit Frankrijk gebannen waren. Dat zij veel bijgebragt hebben tot eene voUedige kennis der fi-ansclie taal in de Nederlanden, laat zich gemakkelijk begrijpen. Maar men zou dwaleu indicn men beweerde, dat de beoefening dier taal met de komst der vlugtelingen in Holland begonnen is. Eeeds lang te voren was de fransclie letterkunde een geliefkoosd voorwerp van beoefening bij de bescliaafde standen in al de provincien der rcpubliek. Misscliien liad Willem van Oranje het in zijne magt de engelsclie taal tot boftaal te maken, en voor de meesterstukken van Shakspere en Milton eene plaats in te ruimen boven die van TIacine en Moliere. Maar die vorst bewonderde, met gelieel Europa, eene letterkunde, waarop de men- schelijke geest zich verheffen kan, als op het luistemjkste sieraad dier eeuw. Daarenboven was die taal, welke, als algemeene spraak, niet weinig kans had om het Latijn te vervangeii^reeds bij overleve- ring in zijn dooiiuchtig geslacht te huis. In.mers hiiwde zijn voorvader, Willem de Zwijger, Louisa van Chatillon, doch- ter van Coligny. Pransch werd de taal van zijn hof ; en toen do beroemde stichter der hoUandsche vrijheid, door den dolk des sluip- moordenaars geveld werd, riep hij met stervende lippen : '■'■ Mon Bieii! aie pitie de moi et de ce pauvre peiiple^' — dat is : " Mijn God ! outferm u over mij en dit ongelukkig volk !" Zoo vond dan de algemeenmaking der fransche taal schier nergens tegenstand. De 71 fransclie scliolen voor jongens en meisjes, door de viugtelingeii opgerigt, werden vlijtig bezocht. De fransche taal word eerlang de taal der]diplomatie, waavvan men zich in zijne staatkundigebetrekking tot andere landen als voertuig bedieride, en als een gevolg daarvan, was er sckier geeu lid eener stedelijke regering, die or geen prijs op stelde en er zijn werk van maakte om "vooral zuiver franscli te spreken, en te zorgen, dat zijne kinderen vroeg in de kennis dier taal werden opgeleid. Het HoUandsch van dien tijd draagt, in liet veelvuldig gebruik van basterdwoorden, de sporen der toenmalige voorliefde voor dc fransclie taal. De heerscliende smaak voor de fransclie taal had een zigtbaren invloed op den vooruitgang van den middelstand. Vddr de komst der vlugtelingen werden letterkunde en wetenscliappen alleen in bet Latijn onderwezen. Een ineer dan oppervlakkige kennis aan de waarheden der godsdienst was slechts voor geleerden bereikbaar. Vrouwen waren er ten eenenmaal buiten gesloten. Zonder dus op het Latijn, als een nuttig voertuig van kennis in de middeleeuwen, uit de hoogte neer te zien, kan men met waarheid beweren, dat het veelviUdig gebruik der ft-ansche taal, veel heeft bijgedi-agen tot ver- breiding van algemeene kennis in Holland. De wetenschap daalde nu af uit het boekvertrek van den rijke, en bezocht de nederige woning van den burger en ambachtsman. Immers, de Jaarboeken der Vereenigde Provincien werden niet meer, gelijk te voren door DE Groot, in het Latijn, maar door Basnage in het Transch geschreven. De minste bm-ger kon nu de geschiedenis van zijn land lezen. In dezelfde taal schreef hij Be Geschiedenis der Joden van lateren tijd, Toen Saurin zijne Leerredenen over het Oude en Nieuwe Testament m het licbt gaf, schreef hij niet in de taal der geleerden, gelijk weleer Voetius en Coccejus ; maar hij bragt de waarheden der lieilige Schiift binnen het bereik van alien. Bayle maakte Jfc^s de kennis der wijsbegeerte voor ongeletterdeu toegankelijk. ^^ Intusschen duurde het niet lang, of de fransche taal begon in Holland te ontaarden, en Voltaire 'maakte reeds aanmerkingen op zekere eigenheden van het Fransch der vlugtelingen. Hij schreef ze gedeeltelijk toe aan de beoefening der schriften van de z-\vitsersche hervormers. Maar het lijdt geen twijfel, dat de protest ant sche schrijvers van de zestiende en zeventiende eeuw, eene even zuivere en beschaafde taal schreveu als de roomsche ; en dat het fransch proza, door Calvijn, Beza en hunne opvolgers, eene juistheid en n kracht vaia uitdrukkiiig verkregen heeft, die voor Balzac en Pascal den weg baanden. Met meer regt merkt Voltaire aan, dat de meeste predikanten van Languedoc en Daupliine af komstig waren, en te Sammur gestudecrd liadden. Zoo moest hun natuurlijk veel gewestelijks aankleven. De psalmen van Clement Marot, en hunne bijbelvertaling mogen ook bijgedragen hebben cm verouderde spreekwijzen in zwang te doen blijven. jMaar meer dan dit alles Averkte de dagelijksche omgang met een volk van gelieel andere zeden, en de onmogelijklieid cm eene taal, die als een afgeliouwen tak op vreemdeu bodem vei-jjlant is, gelijkelijk met den stara te ontwikkelen en te vohnaken. Saurin zelf getuigt : " Het valt hard voor lien, die bun vaderland aan hunne godsdienst opgeofferd hebben, hunne taal met zuiverheid te spreken." Van lieverlede begon men in een frauscli opstel hollandsche wendin- gen en uitdrukkingen over te nemen ; en slechts weinige huisgezinnen bewaarden bij overlevering hunne taal onverbasterd. De beroemde leidsche courant van Etienne Luzac deed, in juistheid en zwier van uitdrukking, niet onder voor de beste gelijktijdige werken van dien aard, die in Frankrijk uitkvvamen. Alle vakken van kemris werden in Holland door de vlugtelingen hooger dan te voren opgevoerd. De vrijheid van denken en spreken, die daar heerschte, begunstigde zulks. Advokaten, die republi- keinsche gevoelens koesterden, durfden er onder Lodewijk XIV. niet mee uit. De meesten onder hen waren tegen aUe geselireven regt ingenomen, en stelden zich de mogelijkheid voor van eene wetgeving op rede en billijkheid gegrond. Onder die regtsgcleerden, die door de strekking hunner denkbeel- den, tot het latere gedeelte der achttiende eeuw bchoorden, verdient Barbeyrac de eerste plaats. Hij heeft lang te Groningen eenen leerstoel voor het Eegt en de Geschiedenis bekleed. Hij vertaalde PuFFENDORF en DE Groot. In zijne voorrcde^te- Puffendorf, verheft hij, zonder schroom, de zedeleer der wiPgeeren boven die der kerkvaders. Elias Luzac had dezelfde beginselen als Bar- beyrac. Zijne aauteekeningen op Montesquieu's Esprit des Lois, en zijne geschriften tot aanprijzing van eene vrije cb'ukpers, ken- merken hem als een vrijzinnigen geest en voorstander van vooruit- gang. Zulke mannen oefenden een heilzamen invlocd uit, zoo wel op het burgerlijk als op het strafregt. Zij bragten de schriften van Pothier, d'Aguesseau en anderen in gebruik, die in Frank- rijk wel door de uitmuntendste verstanden geschat werden, raaar 73 wier grondstellingen, iiuune eeuw ver vooruit, in onze dageu eerst in het gesclireven regt zijn overgegaan. De Hollanders ontleenden van zulke mannen eene meer wijsgeerige toepassing van liet romeinscli burgerlijk regt, en geregtclijke proce- dures meer overeenkorastig den geest der groote regtsgeleerden der romeinsclie oudlieid, terwijl zij de verouderde vormen der hoog- duitsche regtspleging afschaften. Natuurlijke geschiedenis, geneeskunst, natuurkunde en vooral de strenge wetcnschappen, sedert Pascal en Descartes zoo algemeen in Frankrijk beoefend, hadden, voor een gedeelte althans, aan de vlugtelingen den vooraitgang te danken, die haar in Holland te beiirt viel. Jacques Bernard, beroemd wiskundige, 1658 te Nions, in Dcmpldne, geboren, kwam, na zich geruimen tijd in Zicitserland opgehouden te hebben, zicli in Holland nedcrzetten, Aanvankelijk als predikant te Leiden beroepen, bekleedde liij daar tot 1718, eenen leerstoel voor wijsbegeerte en wiskunst. Siegen- BEEK heeft in zijne GescJdedenis der Leidsche Hooge School, liidde gedaan aan 's mans iiitstekende bekwaambeden. Pierre Lyonnet werd, als natuuronderzoeker, ontleedkundige en plaatsnijder nog beroemder dan Bernard. Hij was daarbij een man van uitgebreide taalkennis. In 1707 te Maastriclit geboren, werd hij door zijnen vader, die als franscli predikant te Heusden stond, voor de kerk bestemd ; maar hij verkoos naderhand in de regten te studeren. Na zijne promotie in UtrecJd, verkreeg hij van de staten generaal eene aanstelling als secretaris van het cijfer en be- eedigd translateur. Van toen af besteedde hij zijne snipperuren aan de beoefening der natuurlijke geschiedenis, en teekende zeer uitvoerig al de insecten, die in de nabijheid van den Haag gevonden worden. CuviER heeft, na meer dan bonder d jaren, de platen bewonderd, door Lyonnet, voor het werk van Trembley over de polypen ver- vaardigd. Majtr onder de zeldzaamste kunststukken der mensche- lijke vlijt, behoort zijne ontlediug der rups. Het getal der spiereu alleen van zulk een klein dier, die alle in plaat gesneden en beschre- ven zijn, beloopt 4,011, en al de inwendige werktuigen zijn zoo naauwkeurig en zuiver aangewezen, dat de afbeelding een juister denkbeeld aan den beschouwcr oplevert, dan hij met behulp van een vergi'ootglas van het voorwerp zelf zou kunnen ontleenen. Aan Bernard en Lyonnet sluit zich Desaguliers aan, die te Rotterdam en in den Haay voorlezingen gaf over de ontdekkingen van Newton ; en de Aviskunstenaar LoRe, die de jaarbooken der K 74 akademie van wetenschappen te Parijs door zijnen arbeid verrijkte ; en Pierre Latanc, lioogleeraar in de geneeskunst en hofarts van den Prins van Oranje. De vervolging van 1681 gaf ook aanleiding dat HuYGENS, door CoLBERT naar Farijs geroepen, waar hij in 1673 zijn beroemd werk over het slingeniurwerk uitgaf en aan Lodew^ijk opdroeg, naar zijn vaderland terugkeerde. Maar de letterkunde heeft nog grooter verpligting aan de vlugte- lingen, dan het regt en de strenge wetenschappen. Aan het hoofd der uitgevreken letterkundigen, staat Pierre Bayle, bekend als een spotzieke twijfelaar. Hij was in 1647, in het landschap Foix, waar zijn vader protestantsch predikant was, geboren. Als kind betoonde hij zich uitermate leergierig, en schepte reeds vroeg behagen in redetwisten. Twee en twintig jaren oud zijnde, werd hij getrofFen door de gi-onden der Eoomschen voor het erfelijk gezag hunner kerk, en zwoer te Toulouse de protestantsche godsdienst at". De Jesuiten verheugden zich in die aanwinst. Maar hun leerling ontglipte hun even spoedig als hij zich aan de roomsche kerk had aangesloten. Verontwaardigd over de eer aan heiligen en beelden bewezen, en oordeelende dat het leerstuk der verandering van de teekenen bij het Ileilige Avondmaal, of de zoogenaamde transsub- stantiatie, onbestaanbaar was met de beginselen van Descartes, werd hij andermaal protestant en vlugtte naar Geneve. Daarna heimelijk onder een valschen naam naar Frankrijk terug gekeerd, werd hij eerst huisonderwijzer in eene familie Bering hen, en ver- volgens hoogleeraar te Sedan, waar hij Jurieu tot ambtgenoot had. In 1681, na de afschaffing dier akademie, werden beide naar Holland beroepen, en vervolgden het hooger onderwijs aan de " Fllustre SchooV van Rotterdam, ten hunnen behoeve gesticht. Eeeds in zijn vaderland had Bayle zich doen opmerken door zijnen Brief over Kometen, waariu hij de bijgeloovige vrees bestreed, die de komeet van 1680 bij velen te weeg bragt. In dat stuk had hij onder anderen gezegd dat eene maatschappij van godloochenaars verkieslijk zijn zou boven eene van afgodendienaars. De herroeping van het Edict van Nantes lokte hem uit om zijne gevoelens nog onbewimpelder aan het licht te brengen. Hera trof eene bijzondere ramp in vereeniging met de algemeene ellende. Zijn breeder, die het leeraaarsambt gekozen had, was in de akehge kerkers van Chateau Trompette jammerlijk omgekomen. Eenige afvallige Protestanten hadden eene lofrede op Lodewijk XIV. uit- gegeven, onder deu titel : " Geheel Frankrijk kathoUek onder de 75 regering van Lodewijk de Groote." Bayle, hierover ten hoogste verontwaardigd^ schreef een drietal brieven, met het op- schrift : " TFat het zeggm toil — geJieel Fnmkrijk katholiek onder de regering van Lodewijk de Gkoote." Dit was een stuk dat zich niet alleeu door ki'acht van taal, maar tevens door eene juiste waardering van den aard en de strekking van het edict van Lodewijk XIV,, en door een hoog zedelijk en staatkundig ge- zigtspunt onderscheidde. Na aan roomsch Frankrijk hare mede- pligtigheid, hare verachting voor het gevoelen van andere volken, en de onbeschaamdheid venveten te hebben, waarmede zij daden van geweld en venvoesting, als maatregelen van voorzorg en verschoo- ning voorstelde, beweerde hij ten slotte dat, wel verre van de over- winning voor het roomsche geloof behaald te hebben, men alleenlijk den grondslag gelegd had voor het deisme. " Dwaalt niet," duwt hij den vervolgers toe, " uwe zegepralen zijn die van het deisme, niet van het ware geloof. Gij moest eens hooren wat diegenen er van zeggen, die geene andere godsdienst hebben dan het natuurlijk regt. Uw gedrag is hmi een onweerleg- baar bewijs, en wanneer zij hooger opklimmen, en de verwoestingen en gewelddadighedeu overzien, die uwe katholieke godsdienst sedert zes of zeven eemven overal ter wereld bedreveu heeft, dan komen zij huns ondanks tot het besluit — de Godheid is te goed om oorzaak te kunnen zijn van iets dat zoo verdei"flijk is als stellige godsdien- sten ; Hij heeft aan den mensch alleen het natuurlijk regt geopen- baard, maar booze rustverstorende geesten zijn des nachts gekomen, en hebben op het veld der natum-lijke godsdienst het zaad der tvveedragt gezaaid, door bijzondere stelsels van godsvereeriug op, te rigten, wel wetende, dat daaruit altijddm-ende oorlogeu, met bloed- vergieten en allerlei onregt, zouden voortspruiten. Het geweten ginawt, wel is waar, over zulke godslasteringen ; maar uw kerk zal dat voor God verantwoorden ; want haar geest, hare stellingen en handelwijs hebben er aanleiding toe gegeven." Hij voegt er aan het einde nog bij : " Hoewel gij, menschelijker wijze gesproken, niet verdient be- klaagd te worden, kan ik niet nalaten u te beklagen, wanneer ik u zoo lijnregt tegen den geest des Christendoms zie aandruisschen. Maar ik beklaag het Christendom nog meer, omdat gij het, om eens bijbeltaal te gebruiken, stinkende gemaakt hebt bij hen, die een ander geloof hebben. Het is de waarheid, dat de christennaam te regt bij ongeloovigeu verfoeid wordt, sedert zij gezien liebbeu hoe gij 76 bestaat. Gij hebt eeuwen lang het meest iii het oogloopend gedeelte cles Christendoms uitgemaakt ; en naar n heeft men van het geheei moeten oordeelen. Nu vraag ik, wat men van het chnstendom den- ken moet, indien kic gedrag de maatstaf is ? Moet men het niet voor eene bloeddorstige godsdienst hoiiden, die ziel en ligchaam gevi^eld aandoet — die, wanneer zij niet door list overreden kan, alles in het werk stelt om gewetensdwang te handhaven en bedriegers en huichelaars te makeu — leugen, meineed, dragonders, onregtvaardige regters, proces-zieke muggezifters, valsche getuigen, beuls en inqui- sities — en dat alles, of voorgevende te gelooven, of ter gocder trouw geloovende, dat alle dingen wettig en veroorloofd zijn, die strekken kunnen om het geloof voort te planten — twee omstandigheden beide voor den christennaam onteerend !" Zijne lo'ijsgeericje verJiandeling over de woordeii van Chridus : " diobujt ze om in te guan" is eene afdoende weer legging van alle godgeleerden, die dvvang voorstaan als een wettig middel om prose- lytcn tc maken. Ilij bestrijdt de onverdraagzaamheid eerst uit een godsdienstig oogpunt, door aau te toonen, dat de letterlijke zin der aangehaalde woorden strijdig is, niet alleen met de gezonde rede, maar vooral met den doorgaanden geest van het evangelic. " Niets," zegt hij te regt, " kan strijdiger zijn met dien geest, dan kerkers, ballingschap, plundering, soldatenovermoed, k welling en foltermg." Vervolgens bestrijdt hij haar met staatkundige gronden, door het tafereel op te hangen van eene maatschappij waarin " de wereldlijke arm, niet dienstbaar gemaakt aan de razende begeerten van een monnikengespuis, aan alle godsdiensteu gelijke bescherming ver- leent." Dat groote beginsel van godsdienstvrijheid, door de omwen- teling van 1789 aangenomen, en dat GuizoT in eene gepaste zin- spreuk heeft uitgedrukt, toen hij dat ware woord sprak : " V Etat est laique" (de staat is een leek), datzelfde beginsel werd reeds in Holland luide verkondigd door een' franschen vlugteling. Maar Bayle liet zich ook nog op eene andere wijze uit. Hij beweerde namelijk, dat de meeste vi-aagstukken waarover godge- leerden twisten, onzeker en onbewijsbaar zijn ; dat al hun stclsels even duister zijn, en dat men bij gevolg wel bidden mag voor degenen, die men niet overtuigen kan, maar geen geweld tegen hen gcbruiken moet. Op deze algemeenc onzekerheid van alle leerstelsels wilde Bayle den vredc stichten en de verdraagzaamheid gronden. Zijne mede- vlugtelingcn konden zich daar niet niee verccnigen. Men kon 77 vervvachten, dat zij hun veruuft sclierpen zouden om geloofspunten en leorstukkeu te verdedigen, daar zij zoo veel aau hadden opge- oiicrd. Het oude calvinisme, niet mmder uitsluitend dan het roomsch geloof, voelde zich gewond door denzelfden slag, die het katholicisme was toegebragt. Saubin nam het voor zijne geloofsgenooten tegeu den twijfelaar op. Hij stelde zijne steile regtzinnigheid tegen over het verregaande ratioualismus van den wijsgeer ; hij trad openlijk op als ziju tegenpartij, en stond in de bres voor dat christelijk geloof, dat Voltaire, Eousseau, Diderot en de geheele school der eucyclopedisten eerlang zoo gevoelig zouden aanranden. Hij deed liierdoor geen geringe dienst aan het regtzinnig protestantisme ; immers hij voorzag het van wapenen tegen zijne aanstaande vijanden. JuRiEU nam het vooral niet minder warm tegen zijn' ouden vriend op. Hij beweerde, dat de overdreven verdraagzaamheid van Bayle de kortste weg was naar het de'isme, dat hij te veel regten aan het geweten toekende, dat vorsten wel degelijk met godsdienst- zaken belast waren, en, in de eerste plaats, de zuiverheid der leer handhaveu, en zich van htm gezag bedietien moesten, tot onderdrukking van afwijkende secten. Dit was het teeken tot eenen bitteren en zeer ergerlijken pennestrijd tusschen de twee ambtgenooten aan de " Illustre" school vanJiotterdam. Eayle hield het drie jaren lang vol, maar toen bediende men zich op verraderlijke wijs tegen hem van zekere voorstellen aan Lodewijk XIV., voorkomende in een berucht blaauwboekje, en van zijne strenge afkeuring der staatsorawenteling in Engeland. In 1693 hield de overheid van Rotterdam zijn pensioen in ; en terwijl zij hare staatkundige drijfveeren bemantelde door achter de klagten van den franschen kerkeraad te schuilen, verbood zij hem het geven van ondermjs, hetzij publiek of privaat. Bayle wijdde zich daarna geheel aan zijn gvoot Averk, zijn Geschied- en ■ Oordeelkund'uj Woordenhoek. Na de wijsbegeerte was de geschiedenis een uitlokkend vak van beoefening voor de fransche vkigtelmgen, daar zij in Holland eene vrijheid van schrijven genoten, die hun in Frankrijk ontzegd was. Jacques Basxage was de beroemdste geschiedschrijver onder hen. Door de staten generaal tot 's lands geschiedschrijver aangesteld, met bijzonderen last om de jaarboeken der republiek, sedert den vrede van Munster te schrijven, nam hij zulks aan, onder de dubbele voorwaarde, dat hij den toegang zou hebben tot aUe archieven, en daarbij volkoracn vrijheid om zijne gcvoclens te boek tc stellen. 78 Zijn eerste deel, in 1719 geschreven, bevat eene merkwaardige uiteenzetting der regeringsvormen, die tijdeas het verdrag van TFest- ^halen in de zeven provincien bestonden. Het eiudigt met den vrede van Breda, in 1667. Het tweede bevat de onderhande- lingen van het drievoudig verbond, dat Lodewijk XIV. midden in zijne veroveringen stuitte, bet verdrag van Aken, den inval der Franscben, in 1672, de omwenteling, die de breeders de Witt het leven kostte en de stadhouderlijke waardigheid aan het huis van Oranje terug gaf, en den europeschen oorlog, die daarop volgde, en met den vrede van Nijmegen eindigde. Basnage had zijn werk tot 1684 voortgezet, en had bouwstoifen gereed om tot 1720 voort te gaan, toen de dood zulks belette. Zijn werk heeft, volgens het oordeel van deskundigen, de kenmerken van waarheidsliefde, en getuigt van een diep inzigt in de oorzaken der gebeurtenissen, die hij zelfs in de kronkelgangen der diplomatic weet op te sporen. Zijne Gescliiedenis van de Godsdienst der Hervormde Kerken en zijne Geschledenis der Joden zijn verdienstelijke werken. Het laatste is bijna in aUe talen van Europa vertaald. Zoo groot was het vertrouwen dat Basnage zoowel bij Eoomschen als Protestanten genoot, dat de Aartsbisschop van Parijs, onzeker wat hem in de zaak der pauselijke bill Unigenitus, te doen stond, hem om raad vroeg. Basnage autwoordde hem met groote gematigdheid, dat het hem niet toekwara over zulk een vraagstuk uitspraak te doen ; voorts, dat de aartsbisschop, indien hij het gezag van den pans erkende, vei-pligt was zijne bid te eerbiodigen en zich daaraan te onderwerpen ; maar dat hij, in het tegenovergestelde geval, alle regt had om ze te verwerpen, hem tevens radende wel toe te zien, dat hij niet van trap tot trap verder vervoerd wierd, dan hij zich had voor- genomen te gaan. Onder het hoofd van geschiedschrijvers verdieuen Elie Benoit en Michel Jankjon vermelding : de eerste als schrijver van de Gesckiedenis der Hervormde Kerken in Frankrijk, en van de Geschie- denis van het Edict van Nantes. Verregaaude hevigheid tegen de Roomschen kenmerkt zijne schriftcu. De tweede liet een onvoltooid werk na, dat in 1729 het licht zag, onder den tit el : Tegenwoordige staat der Rejmbliek der Vereenigde Provinci'en. Ook door tijdschriften en dagbladcn hebben de vlugtelingen, niet slechts op Holland, maar op geheel Europa gewerkt. Aanvankelijk werd de pers, om staatkundige redenen door het gouvernement in 79 toom gehouden ; luaav naar mate men zich in Frankrijk in het vervolgen der Protestanten aan grootere wreedheid schuldig maakte, namen de dagbladschrijvers in Holland ongestraft grootere vrijheden, en veroorloofden zich hevige uitvalleu tegen Lodewijk XIV. Niets veroorzaakte meer verontwaardiging en gaf meer aanstoot dan de volgende brief van Jacob de Bye, lioUandscli consul te Nantes, maar tot zijn ongeluk genaturaliseerd Franschman. Hij geeft daarin een verslag van de misliandelingen hem aangedaan : — " Acht dagen geleden heb ik u onderhouden over mijne zware beproeving. Gij zult nu het vervolg daarvan met droefheid verne- men, zoo het u niet geheel aan christelijke liefde ontbreekt. Ik kreeg eerst zes onmenschen van di'agonders op mijn dak, en vervolgens nog vijftien als toegift. Mij met zich in eene kamer opgesloten hebbende, lieten zij allerlei lekkernijen uit de logementeu halen, en noodzaakten mij met hen te eten en te drinken. Hoe het er toeging zult gij begrijpen, wanneer ik u verhaal, dat de vloer van het vertrek als overstroom.d was van fijne wijnen ; dat er in korten tijd bonder d pond kaarsen opgebrand zijn, en dat men tegen den avond begon het huisraad aan stuk te slaan en te verstoken. Eindelijk werd ik iu eeuen stool geplaatst en men duwde mij toe : " Hond van een ' Hugenot ! gij weet dat de koning ons gelast heeft om ii alle kweUing aan te doen, die uw ligchaam kan doorstaan ; wilt gij er nog schap- pelijk van afkomen, geef ons dan ieder twee louis d'or." Ik wilde het met een steekpenning afmaken, maar dat mogt niet gelukken. Eindelijk betaalde ik hma kontant een louis d'or de man, onder belofte dat zij mij beter behandelen zouden. Een uur later stond er een nit hun midden op, en, terwijl hij mij het geld naar het hoofd wierp, riep hij uit : " Vervloekte Hugenot ! ik wil je geld niet hebben, want de koning heeft mij gezonden om je te tergen tot dat je van geloof verandert." Hierop werd ik met mijn stoel voor een groot vum* gezet, mijne voeten werden ontbloot, met kaaa'svet bedro- pen en half gebraden. Van pijn opspringende kwam ik naast een bed te land, en hier werd ik door dat gespuis aan de beddepost gebonden, en daar liepen zij mij herhaaldelijk zoo geweldig met het hoofd tegen de borst, dat ik magteloos neerzeeg. Doarop werd ik weer naar het vuur gesleept en op allerlei wijze gepijuig^., Toen de dag aanbrak gaven zij mij een weinig verademing, maar di-eigden nogtans mij uit het venster te smijten. Honderdmaal bad ik hen mij te dooden, maar zij gaven ten antwoord : " Daar hebben we geen last toe, maar wel om u te pijnigen tot gij u bekeert ; en daar zult 80 gij toe moeten komen, want wij laten u niet los zoo lang als er vleesch op iiwe beenderen is." Ik werd vervolgens voor de stede- lijke overlieid gcbragt, en men zeide mij aan, dat mijne vrouw in een klooster, en mijne kinderen in een hospitaal zoiiden opgesloten en voor altijd van mij vervvijderd worden ; en dat de inkwartiering in mijn liuis met eene partij van veertien man zou versterkt worden. Er was geen hoop van te sterven, maar een zeker vooruitzigt om, wie weet hoe lang? erger dan de dood te ondergaan. Ik heb moeten bukken." Wij z alien het bovenstaande verhaal, dat in alle hollandsche dag- bladen verscheen, noch bestrijden, nochbevestigen. LodewijkXIV. schreef opzettelijk aan d'Avaux om het tegen te spreken, maar beloofde tevens e?' nader onderzoek naar te zullen doen. De berigten, door hem daarover ingewonnen, waren zeker van dien aard, dat hij het geradcn oordeelde, er niet op terug te komen, en in het vervolg het stilzwijgen te bewaven aangaande de verdienstelijke verrigtingen van zijn gestevelde zendelingen. Men zou kunnen vermoeden, dat alle dagbladen door vlugte- lingen opgerigt het kemnerk droegen van de godsdienstige verbitte- ring der tijden. Het is er intusschen verre van af. Men verwondert zich over den gematigden toon van sommige geschriften van dien aard. De Brieven over de Ondenmrpen van den Tijd ademen eene opmerkelijke onhartstogtelijkheid. Men zou zeggen dat de schrijver, hoewel van zich zelven sprekende, van lang verledene gebeurtenissen gewaagde, waaraan hij geheel vreemd was ; met zoo veel kalmte en onpartijdigheid handelt hij daarover. Men oordeele hierover uit eene plaats, waarin hij, van zijne bevrijding sprekende, de waarschijnlijke beweegredenen tot eene zoo onverwachte verschooning tracht op te sporen : — " Ik twijfel niet of gij zult, bij de ontvangst dezes, even verwon- derd zijn, als ik het was toen mijne bevrijding mij werd aangezegd. En, indedaad, wie zou hebben kunnen gelooven, dat ik, na eene zoo lange gevangenschap, en dat om eene reden, die, in andere gevallen, zulke noodlottige gevolgen gehad heeft, even plotseling als onverwacht op vrije voeten zou gesteld worden, zonder te weten hoe en waarom ! Men moet bekennen, dat, indien het te doen ware geweest om mij op eene aangename wijs te verrassen, men het niet beter had kunnen overleggen. "Dat, mijnheer, zijn ongetwijfeld sporen der Voorzienigheid, want uit menschelijke staatkimde laten zich die dingen niet verklaren. 81 Algemeeue strengheid viuclt er thans niet plaats — want lioe zoudeii ik en andereii met mij daarvan uitgezonderd zijn? — iiiaar nog minder algemeene verschooning, daar er zoo veleu in eencn staat van verdrukking en in becbtenis kwijnen. Men streeft dus gelijktijdig naar twee dingen, die uit den aard onvereenigbaar zijn, en dat laat zich kwalijk met een zich zelf gelijkblijvend gedrag vereenigen. Walk deel dan ook bet bof aan de gebeurtenissen gebad bebbe, de rede zoo wel als de verscbuldigde eerbied leert ons de boofdoorzaak van eene zoo strijdige bandelwijs zoeken in de raadgevmgen van geesteUjken, die de ware bewerkers van ons ougeluk geweest zijn. "Wij weten bet al te wel, dat die raadgevers nocb de wezentlijke leerstelHngen der staartiunde, nocb die van bet Evangelic in bet oog bielden. IMen beeft menscben tegen wil en dank willen bekeeren, een gebeel volk willen dwingen van geloof te veranderen, gelijk men van. kleederdragt verandert. Zoo moet men bet aanleggen ora, tea koste van bet welzijn van den staat, en van de eer der godsdienst, opstandelinger en buicbelaars te maken. De tijd beeft dit bewaar- heid, maar men bbjft in dezelfde raadgevingen volhardeu, ofscboon de wezentlijke belangen, door de uitkomst -sersterkt, er mee in strijd zijn. Van daar, waarscbijulijk, dat twijfelacbtige en die tegenstrijdig- heden. Het scbijnt wel, dat men de gedwongen bekeeringen liever vrijwillig zag gescbieden, of tenminste, dat de vrijbeid aan sommigen verleend, dienen moet tot vergoeding van de becbtenis van anderen." Het zon, dunkt ons, moeijelijk vallen om juister dcnkbeelden in meer gematigde bewoordingen uit te drukken. Dezelfde kiescbbeid en juiste waardering van zaken stralen ook in de volgende aanbaling door, betreffende de grilzieke bandelwijs van bet franscb bestuur met de nienw-bekeerden : — " AYij vernemen uit Franknjk, dat de zaak der nieuw-bekeerden nog lang niet beslist is, en dat men middelen beraamt om die bijeen- komsten voor te komen, die nog op zoo vele plaatsen geboudeu worden, om zicb in bet gebed tot God te vereenigen. Men houdt de menscben zoo veel mogelijk daarvan verwijderd. Men zet ze gevangen, men bangt ze op, men verleent bun genade ; maar al die middelen zijn kracbteloos tegen bet kwaad, betgeen bestaat in weer- strevigbeid van bet bart, en dat beeft in bet godsdienstige eene wonderbare kracbt. Indien men bij bet voorstel om van geloof te veranderen, teivens lets anders bad voorgesteld, waaraan bet mogelijk was te voldoen, b. v. om met beboud van lijf en goed binnen eenen bepaalden tijd bet land te verlaten, gelijk men in de vorige eouw L 82 plagt te doen, of al was liet ook met acliterlating van have en goed, dan zou men den Tioning gereedelijk gehoorzaamd hebben, omdat 's menschen geest, eene vrije keuze doende, eene uitkomst ziende, zich noch verwijten, nocb verschoonen kan van door dwang geliandeld te liebben. De Gazette de Leyde werd door geheel Europa met graagte gelezen, Zij bleef een geruimen tijd in bekwame handen, meestal in die van een lid der familie Luzac. De beroemdste onder hen was Jean Luzac, neef van Etienne, een vooruaam advokaat. Van 1775 was de leidsche courant geheel onder zijn bestmu-. Hij was in briefwisseling met Keizer Leopold, met Stanislas Poniatowsky, koning van Polen ; met staatsmannen, als Hertzberg en Dohm ; en met de stichters der vrijheid van de Vereenigde Staten van Amerilca, Washington, Adams en Jeffeeson. Zoo bleef zijne courant de algemeene vraagbaak tot 1798, toen Napoleon er een eiude aan maakte door het blad te verbieden. Nu nog een paar woorden over bepaald letterkundige tijdschriften. Het Dagblud der Geleerden {Journal des Savanis), in 1665 te Parijs begonneu; door zekeren Denis de Sallo, was het eerste werk van dien aard dat in Europa verscheen. In Ltalie, Dwitschland en Engeland volgde men spoedig in hetzelfde spoor. De vlugtelingen hadden ook hunne letterkundige tijdschriften. De Nouvelles de la Repuhlique des Lettres, van Bayle, verscheen in 1684. Dit tijd- schrift bchelsdc een onpartijdig oordeel over de voornaamste werken. 83 die van tijd tot tijd het licht zageu. De gvoote vrijheicl vau schrijveu in Holland^ gaf aanleiding dat er somtijds belangiijlce bij- dragen uit Frankrijk aan Bayle gezondeii werden. Toen de NoKvelles ia 1687 gestaakt werden, ontstond de Bibliotheque TJni- verselle, van Jean Leclerc, van L696 tot 1703; vervolgens de BihUotlie(iue Choisie, door Henri Basnage, van 1703 tot 1713 ; en later de Bibllotlieqiie Ancienne et Moderne, 1713 tot 1721, door zekeren Predikant Beenard. Elie Luzac muntte uit door zijne bijdi'agen tot de BibUotheque Impartiale en de Bihliotheque des Sciences. In 1766 beraadslaagde men in de staten van Holland over bet invoeren van eene censuur, maar eene nadrukkelijke memorie van Elie Luzac was de aanleiding tot verwerping van dit voorstel. Van Effen scbreef, in navolging der Eranschen, een Journal Literaire, en andere franscbe tijdscbriften ; ook in bet Hollaudseh, van 1710 tot 48, de Republiek der Geleerden. ludien men in bet oog boudt, dat de franscbe akademie, scbier van haar eerste ontstaan, eene gebeele monarcbale iustelling was, dat hare bandelingen maar al te vaak door vleijerij ontluisterd waren, en dat bet liof van Lodewijk XIV. het eigentlijke braudpunt der letterkundc dier luisterrijke eeuw bleef; wanneer men vooral in aanmerking neemt, dat de franscbe scbrijvers onder bet juk eener overbeerscbende kerk gebukt gingen, waaraan zelfs de verbevenste vernuften nog bidde bewezen, dan zal men te meer prijs stellen op den wuarlijk beschavenden invloed der vkigtelingen in Holland, en de booge waardij der diensten erkeunen, die zij niet slecbts aan dat land, maar aan gebeel Etiropa bewezen, door middelen van openbaarmaking daar te stellen, onafbankelijk van eene ergdenkende magt, en met bebulp daarvan, die vrijzinnige beginsels, die zij in de staatkunde en in de godsdienst beleden, onder de menscben te brengen, en zoo doende het groote en gelukkige denkbeeld eener letterkiuidige republiek te verwezentlijken. HOOFDSTUK IV. Invhed def vlugteliiigen up den vooruifgaiir/ van landhovio, nijverJiekl en Imndel. Landbouwers in de Baronnie van Breda en in Vriesland — Invloed op het fabriekwezen — Berigten van d'Avaux — !Maatregelen der stad Amsterdam om fransche fabriekanten aan zicli te trekken — Ook van andere steden — Nieuvre takken van nijverheid te Amsterdam geplant — Toenemende bloei als gevolg daarvan — lletzelfde te Rotterdam, Leiden en Haarlem enz. — Verbeteringen in handwerken — Fransche ])apierfabrieken — Voortgang in boekhandel en drukkerijen — Verminderde uitvoer van Frankrijk naar Holland — Invloed der vlagtelingen op den vooruitgang des koophandels. De landbouwers uit protestantsch FranJcrijk afkoraslig, die zich ill de Vereeiiigde Proyiucien kwameu vestigen, warea voor een kleiii gedeelte oiibemiddelde ineiischeu, meesial uit de zuidelijke gewesteii, die zich deels in de oude baronnie van Breda en deels in Vriesland kwamen nederzetten. Aan eerstgenoemden werden door den Prins van Oranje landej'ijen uitgedeeld, en de overheid van Vriesland bewees dezelfde weldaad aan de laatstgenoemden. Ue rijke land- bouwers verspreidden zich in de zeven provincien, en maakte geene afzonderlijke kolonies uit. Hunne afstarnmelingen ziju in vervolg van tijd met de overige bevolking in een gesiuolten, terwijl men in Vriesland de weleer ♦lit FranJcrijk gekomen huisgezinnen nog kan aanwijzen, niet alleen door hunne namen, maar ook door hunne behandeling van den landbouw, en vooral door het voorouderlijk gebruik van hunne landhoeven met slooten in te sluiten, die tot eigendorasgrenzen dienen. De nijverheid en de handel hadden veel grootere vei-pligting aan de vlugtelingen, dan de landbouw. De voornaamste fabriekanten, kooplieden en werkslieden begaven zich bij voorkeur naar Emjeland en Holland, waar zij met de overblijfselen van hun vermogen eeu gemakkelijk heenkomcn hadden, en van hunne kunstvlijt en kapita- len partij trekken konden. Zij waren meestal afkomstig van Nor- mandije, Bretngne, Poiton en Guienne. Zij begiftigden hun aange- nomen vaderland met vele nicuwe takken van nijverheid, vermeer- derdtn deu bloei dor reeds bestaande, en zetteden aan den haudel grootere levendigheid bij. Uit de brietwisseliug van d'xVvaux met zijn gonvernement blijkt overvloedig, dat de Frausclien niet met onverscbilliglieid liunne mannfacturiers en kooplieden zagen vertrekken, om een vreemd land te gaan vernjken. Hij sclireef onder andercn op 11 September 1685 : "Ik verneem dat zestig fransche Protestanten zicli te Nantes op een hoUandschen bodem liebben irigescheept, na alvorens liuuue goederen te geldc gemaakt te hebben." In een ander sebrijven van 9 Mei 1686, geel't hij zijn verdriet te kennen over liet vestigen van fransche raanufacturen in Holland, en maakt bepaaldelijk gewag van zekere soort van laken, die hij drap de meunier, moleuaarslaken, noeuit, waarvan voorheeu een gi'oot vertier was — een fabrikaat vroeger in Holland onbekend, maar onlaugs met goed gevolg in Rotterdam vervaardigd. A'^oorts spreekt hij in dieuzelfden brief van eene hoedenfabiiek van Rouen, die, na een verblijf van drie maan- den in Rotterdam, reeds hoeden naar Frankrijk uitvoerde. Voor 1685 voorzag Frankrijk Engeland, Holland en Buitschland van eene soort hoeden, die naar de stad, waar zij het eerst vervaardigd werden, caudehecs genoemd werden. De uitvoer daarvau hield geheel op, omdat hetzelfde fabrikaat eerlang in al die landen vervaardigd werd. De Hollanders verzuimden niets om zich van de voordeelen te verzekeren, die voor hen uit deze verplaatsing der fi-ansche nij\erheid voortvloeiden. Te Amsterdam, Rotterdam, Leiden, Haarlem en elders, ontving men de fransche fabrikanten met open armen, en kende hun allerlei voorregten, zelfs boven de landskinderen, toe. In UtrecJit en Groningen voorzag men hen zelfs van de ruwe stoffen, en deed hun aanzienlijke voorschotten in geld. In 's Hertogenbosch gaf men hun geld, en in sommige gevallen vrije woning, en ontsloeg hen van inkwartiering, van de verpligting tot krijgsdienst, en verleende hun daarenboven twaalfjarige vrijstelUng van alle belastingen. Van den bloei van Amsterdam getuigt zekere Scion, in eenen brief aan den bargemeester dier hoofdstad : " Al die takken van nijverheid hebben zich binnen een tijdsverloop van twee jaren inuwe stad gevestigd, terwijl uwe voorgangers er te vergeefs aUes toe in het werk gesteld hadden, en de beroemdste ministers van zijne zeer-christelijke Majesteit er millioenen schats aan hadden besteed. Daardoor is uwe stad in bevolking toegenomen, zijn 's lands inkoinsten vermeerderd, uwe mureu en vesten versterkt, uwe nijvei-- 86 lieid Liitgebreid, geld in omloop gebragt, gebouwen gesticlit, de haudel veiievendigd en de protestantsche godsdienst op een. vasten grondslag gevestigd. Van daar veelsoortige overvloed, maar tevens gedurige aanvraag, en toevloed van koopers uit Duitscliland en S^panje, nit de Oostzee en uit de JFesi-Indien, nit Atmrika en zelfs uit Eiigeland. Van daar dan ook dat Amsterdam een der vermaardste steden der wereld geworden is, gelijk de aloude sta.d Tyrus, die de profeet " de gelcroonde" noemde, en waarvan hij getuigt, dat zij Jiandelde met alle ellauden en alle volken; dat hare toegen waren in het liart der zee, dat alle scJiepen en al het scheejisvolk van den oceaan in hare haven kicamen, en dat al hare kooplieden pr'msen waren. In denzelfden geest sclireef de afgezant van den Keurvorst van Brandenburg aan zijnen meester, Prederik Wilhelm : — •* De voornaamste hoedenfabiiekanten van Rouen vestigden zich in Rotterdam, Te Leiden was van ouds eeue bloeijende nering door de fabrieken van lakcns en wollen stofFen. Eeeds tijdens de veroverin- gen van den Prins van Rarma, bad die nijverheid eenen aanwas gekregen door de verhuizing van de Walen ; maar de toevloed van fransclie vlugtelingen voerde baar ten top, en zoo ruim was bet loon der bandwerkers, dat zelfs roomsche soldaten van Lodewijk XIV. deserteerden om te Leiden te gaan werken. LLaarlem muntte uit door fluweel en zijden stoffeu. Het ecrste was nabootsing van het fabrikaat van Tours en Lyon, en verkreeg zulk. eene befaamdheid, dat men fluweel van Milaan naar Holland bragt en weder uitvoerde om bet voor boUaudsch te kunnen verkoopen. De zijden stoften van Haarlem werden in bet noorden van Frankrijk, wegens meerdere deugdelijkbeid, verkozen boven die van Ljyon. De wispelturigbeid der mode was in dezen opmerkebjk ; want in sommige plaatsen gaf men de voorkeur aan franscbe zijde, omdat zij telkens van patroon of teekening veranderde ; en in andere plaatsen verkoos men de boUandscJie, omdat zij altijd betzelfde patroon bebield. Er werden niet minder dan twintig linnenfabrieken te Haarlem door de vlugte- lingen opgerigt. De fijnbeid van bet weefsel en bet zuivere wit van bet baarlemscbe linnen waren zoo uitmuntend, dat men te Reauvois en Compiegne de beste franscbe fabrikaten onder den naam van hoUandsch linnen verkocbt. Ook werd vlaamsch en westfaalsch linnen naar Haarlem gezonden Om te bleeken en te glanzen, eu kwam dan als hollandscb linnen in den liandel. Utrecht onder- scbeidde zich niet minder door jluweelfaliriekeu. De fabrikanten- van Amiens wisten de voortbrengsclen Iniuner nijverheid niet beter 87 aan te bevelen, dan ze ondcr den naam van ulrechtsch fluweel aan de markt te brengen. Nog in 1766, toen de uijverlieid in Holland reeds in verval was, teldcu de zijdc- en fluweelfabrieken van Utrecht nog tienduizend werkliedeu. Amersfoort, Naarden, Zaandma, Dordrecht en andere steden deelden, in meerdere of mindere mate, in den toenemenden bloei van onderseheidene takken van nijverlieid. Maar de verbeteringen door de fransche vlugtelingen ingevoerd, bepaalden zich niet tot eigentlijk gezcgde fabrieken, maar strekten zich ook tot allerlei kiinstvlijt en handwerk uit. Het werk van dengoiid- en zilversmid, den juwelier, den diamantslijper, den suikerraffinadeur enz. werd verbeterd. Even zoo de kunst om zont, zwavel, liarst te zuiveren, was te bleeken, groeue zeep te zieden, rood laken te verwen, en verschillende soorten van leder te bereiden. Het horologiemakers, het zwaardvegers en slotenmakers ambacht maakten grooteuvoortgang. De fransche schoen- makers, kleedermakers en kappers gohlen voor kunstenaars. Zoo werden onnoemelijke sommen gelds in Holland gehouden, die vroeger buiten 's lands besteed werden, omdat men niet zoo werken kon als in FranJcrijIc. Maar zoo gewonnen ook handwerken, die voorheen veracht werden, een zeker aanzien, en werd de middelstand tot eene te voren onbereikte maatschappclijke hoogte verheven. De papierfabrieken, onder anderen van FRAN901S Martin Orges, te ApeMoorii, en van Vincent, te Amsterdam, waren zoo beroemd en vereenigden deugdelijkheid met goedkoopheid in dier voege, dat het naar Engeland, Frankrijk, Spanje en Portugal werd uitgevoerd. De bijkomende onkostbare inrigting der drukkerijen was oorzaak, dat fransche, engelsche en duitsche schi'ijvers hunne boeken in Holland lieten drukken, schoon er menigmaal geen enkel exemplaar van hun werk in dat land gesleten werd. Sedert het ontstaan der republiek der Vereenigde Provincien hadden, in het vaderland van Laurens Coster, drukkunst en boek- handel onder de bescherming der wet en der vrijheid gebloeid. De Elzeviers en de Blaauws hadden druk- en graveerkunst tot een hoogen trap van volmaaktheid opgevoerd. Maar tegen het slot der zeventiende eeuw waren die kunsten zigtbaar in verval geraakt, en werden door de konist der vlugtelingen op nieuw aangewakkerd. 