Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Den Bokaiërs werd het duidelijk wat de zeven schepen verricht hadden en zij zeiden : „De zeven schepen hebben Soni-manu, of Kokoté, geheel leeg gemaakt (lelenu), niet één mensch hebben zij er in gelaten.» Vau toen af noemde men Soni-manu, of Kokotè: nusa nanalelenuk (het leeggemaakte land) en verkortte dit tot Lele- nuk, en deze uaam is gebleven nog tot op den huidigen dag. De Bokaiers vertrokken daarop om den vorst van Bokai te gaan melden, dat Soni-manu, of Kokotè, onbewoond was en te vragen wat de vorst er van dacht. De vorst verzamelde zijne ouder- danen en vroeg wie zich in het leeg gemaakte land wilde vestigen. Dertig mannen met hunne vrouwen en kinderen verzochten in Lelenuk te mogen gaan wonen; nog dertig mannen met vrouwen en kinderen waren over, die te Bokai bleven. Se — De Tainaük. (Het kleinste op Roti levende vogeltje). Op zekeren dag twistte eene kraai met eene tainaiik over een boomtak. Die tak was de plaats, waarop de tainaük gezeten was; de kraai evenwel wilde haar letsel toebrengen om dan hare plaats in te nemen. De tainaük schold de kraai uit en zeide: „Looals uw uiterlijk is, zoo is ook uw innerlijk, gij pikzwarte.” De kraai antwoordde : 454 ROTTINEESCHE VERHALEN. „Houd je bek; ga vlug van hier, of ik breek je de beenderen. De tainaük antwoordde: „Gij meent zoo groot als een buffel te zijn; maar ik reken er op (tai), dat gij zelfs geen gras-(naii)-sprietje zal breken; denkt gij dan, dat ik bang voor u ben?» De kraai greep daarop de tainaük aan en wierp haar neder en zette de pooten op de hare en knikten ze, maar de pooten braken niet, De tainaük stond op en zeide tot de kraai: „Gij hebt nu op mijne pooten getrapt, ga gij nu liggen, opdat ik eens op uwe pooten trap.” De kraai ging toen liggen en strekte hare beide pooten rechtuit. De tainaiik ging toen heen, nam steenen en legde ze over de pooten van de kraai, Zij ging daar bovenop staan en pas had zij éénmaal gekuikt of de beide pooten van de kraai waren gebroken en spartelde zij rond op hare plants. —_eike Lelain. Er bevindt zich een klein landschap ten zuiden van Baä, van welks hoofdplaats het slechts ongeveer twee paal verwijderd is. Het heet Lelain:; ook de inwoners zijn niet talrijk, allen te zamen geteld, mannen en vrouwen, jong en oud, zijn zij geen honderd zielen; maar toch worden zij door een vorst en een fettor geregeerd. De grond waarop thans de Lelaiers wonen, was grond behoorende aan Baä; eerst na herhaalde aanvrage der Lalaiers aan den vorst van Baii, gaf deze hun de vrijheid daar te gaan wonen. In Lelain is een water, Osepoka genaamd: reeds voordat de Lelaiers zich daar vestigden, was dit water er. De ouden verhalen, dat in vroegeren tijd temand mit Baä daar met zijne vrouw wooude. Op een dag ging de vrouw met het schepnet uit visschen : zij ving niets anders dan een zee-aal. Tehuis gekomen, zette zij den pot op het vuur om daarin den zee-aal te koken, om die met haar man op te eten. Voordat het water kookte, schudde de vrouw den zee-aal er in uit, deze was nog levend. Toen hij voelde, dat het water heet was, kroop hij er uit en kroop door eene opening der vloerlatten en viel in de ruimte onder het huis, om vervolgens naar buiten te kruipen. De vrouw riep haar man toe: “Snel, grijp den zee-aal, hij is naar buiten gegleden,» 460 ROTTINEESCHE VERHALEN. 8. Langapéé en lahutu beteekenen beide: hesmeeren. 9. Tei bdlo madema-na nasala; tei bolo madema, diepe buikholte, of als bezittelijke samenstelling: die eene diepe buik. holte heeft, hetgeen dan weer in: tei-bùlo madema — jy nasala, als cen verbaal substantief gebezigd wordt, letterlijk: hun hebben van eene diepe buikholte is erg = zij hebben eene ey diepe buikholte, zij zijn niet te verzadigen. _ 10. Ami tei-m bedòke, letterlijk: onze buiken zijn inge krompen of ingedrukt. 11. Fd ela ami sanga ao-m-ala ami tei-ma, letterlijk: opdat wij zoeken onze lichamen onzen buik = opdat wijzelf zoeken voor onzen buik, onzen kost ophalen; zoo ook (blads. $87, r. 11): hapu ndia tei-na, zijn kost verkrijgen, ophalen. 12. O hada-ma mangalauk-a nò kanak-ala, letterlijk: uw aard is slecht met (ten opzichte van) de kinderen. 18. Nenelu, (van af eene verhevenheid naar iets in de verte kijken), schijnt in het Termannsch minder bekend te zijn; men gebruikt daar liever lalana. In dichtertaal zegt men: nai léte nenelu-n lain ma nai bafa lalana-n dae, op een berg is zijn (= het) zien van boven uaar beneden, in een dal is zijn (= het) zien van beneden naar boven. 14. Folokiukina; omtrent dezen naam kan opgemerkt worden, dat tegenwoordig nog als verwensching tegen een dier gezegd wordt: fòlo-kina-naäk, 4. v. a. folo-kina, moge je verslinden; voor het middelste gedeelte vgl. Saw. ngaii ri giu, in denzelfden zin. Oorspronkelijk zal het wel de naam van een boozen geest (of meerdere booze geesten?) geweest zijn; denkelijk heeft fòlo hier wel de gewone beteekenis van: inproppen, gulzig eten; of kiu bij kiu-kiu, donker zijn, behoort, is moeielijk uit te maken. 15. Nunuk, benaming van cen soort oebi. 16. Tei-n-ala lamabela, lett. hunne buiken zijn zwaar. 17. Aba-minak, van pitten gezuiverde kapas. | | | ‘ _ ROTTINEESCHE VERHALEN. 461 18. De woorden: au dòpe pau pòdo-nga pau-pau esa dei, ma au fela-ana tati batu-nga tati-tati esa, zijn uit een gedicht; wat pédo hier beteekent is onbekend; het wordt beschouwd als gelijk te zijn aan: nasapepédo, uitpeuteren; volgens eene andere lezing van dit verhaal luiden de eerste woorded : au dòpe-ana pau pado-nga, mijn mesje om mede naar inkt- visschen te steken, wat in ieder geval beter als parallel staat tegen- over: au fela-ana tati batu-nga, mijn hakmesje om steen te hakken. In de genoemde lezing komen deze woorden voor bij het boven genoemde raadsels opgeven. 19. Busalidek is een soort donkergroen slangetje; onder ménge worden de meeste andere voorkomende soorten verstaan. 20. Letterlijk: men vermeldde hun beider namen in landen en aan kusten, 21. Deze plaatsbepaling is bij de verschillende Rotineezen ver- schillend; zoo spreekt men in Termanu ook van Pada en Keka. Bij de Sawuneezen bestaat een dergelijk verhaal, waarin de reus Hila genoemd wordt. Nene verklaring van den naam Laihamek kan ik niet geven: lai zou bij lalai, hemel, kunnen behooren, (vgl. 26), maar hame(k) komt thans niet meer voor. 22. Bei beteekent: grootmoeder; het wordt evenwel dikmaals zoo nauw met een naam verbonden, evenals Bai, grootvader, voor mannennamen, (vgl. bl. 408, r. 13, v. o.), dat het beter is het maar onvertaald te laten. Beiseü is ook gelijk sekude, klank- nabootsing van het geluid van de wilde duif. 23. Letterlijk: wie boven is, hij is niet beneden, kan niet be- neden zijn, enz, 24. Foti wordt gezegd van het dansen van mannen, léno is: een zwaarddans uitvoeren, te zamen verbonden, dienen zij ook om het dansen in 't algemeen uit te drukken; laeäk is: zij voeren een rondedans uit; deze dans wordt uitgevoerd door mannen en vrouwen, die, elkander vasthoudend, een kring vormen; labònek wordt gezegd van zulk een rondedans als hij uitgevoerd wordt alleen door mannen; te zamen verbonden, geven deze woorden het uit- voeren van verschillende rondedansen aan. en ’ - ROTTINEESCHE VERHALEN. 463 om deze woorden niet steeds te herhalen wordt in de vertaling van: achter- en voorhuis gesproken. 31. Mòne-feuk, in Bai = Termanu, mane-feuk, schoonzoon. 32. Tutu pau letterlijk stuk kloppen (nl. de maïskorrels) en stampen in het stampblok. 33, Langa lolikama schijnt te bestaan uit langa, hoofd,. loli, zich wentelen, rollen, en kama, het Holl. kamer, dus: een hoofd, dat zich in de kamer rondwentelt, rolt. De Sawuneezen , die het verhaal ook kennen, spreken van: Kätu-wue, Hoofd- alleen. 34. Letterlijk staat er: water voor den (voor een) zoon is ver- schillend, afzonderlijk, water voor de (voor eene) dochter is ver- schillend, enz. Hahano-hadek en hahano-méngek zijn ver- schillende soorten pano; bij het eerste komen groote witte spikkels voor, ter grootte van eene rijstkorrel (hade); bij het tweede grootere witte vlekken, welke afschilveren en bij de huid van eene slang (ménge) vergeleken worden. 35. Deze aanspraak is in het dialect van Ti gesteld; bae == bó, of wi, een uitroep; hata inak-ara = hata-ina-la, groote dingen ; ndii-n=ndii-dd-n, zijne ooren; hata-inak-ara is in het meervoud geplaatst, gelijk bij verwondering of schrik meermalen geschiedt: volgens Fanggidaej roept bijv. iemand, die onverwachts een gast krijgt, tegen zijne vrouw: „mai, tè manek-ala mais, kom, de heeren zijn gekomen. 36. Nakahuhúk, in Termanu nakauúk, een rijstveld door buffels laten betreden, bij wijze van ploegen, 37. Nakandolu beteekent: een huis of vaartuig bouwen. 38. Maina maama, gelijk bekend is, wordt in de Residentie Timor steeds van het Gouvernement gesproken als + Vader-Moeder de Compagnier. Mai-Bapa gelijk het in het Maleisch van Koe- pang luidt. 39. Paä, binden, en hoü vangen; de dieren loopen los rond en moeten dus eerst gevangen en gebonden worden voor zij opge- bracht kunnen worden. — 464 ROTTINEESCHE VERHALEN. 40. Koli-te dd Buna-de, vgl. bladz. 405, regel 2: Soni- manu dd Kokoté; vanwege het parallellisme plegen landen, enz. uit den ouden tijd met twee namen genoemd te worden; zoo ook personen, vgl. bl. 408, Tanek do Lolena. 41. Fua nasalulua, in Termanu: fua nasalalako, her- haaldelijk inladen. 42. Tainaük in het Termanusch zegt men gewoonlijk: taki- naük, maar dan vervalt de woordspeling. k 43, Kapa fadi-esak een buffel, welke één jongeren broeder (jongere zuster) heeft, d. i. een buffel, welke zoo oud is, dat zijne moeder na zijne geboorte, reeds weder éénmaal gejongd heeft. DOE ——- - TOEGIFT TOT DE „GEGEVENS OVER LAND EN VOLK VAN SURINAME» door C. VAN COLL, Misstonarie in West-Indië. (Met Naschrift en Bijlagen door G. P. Rourraer). De bespreking welke Jhr. L. C. van Panhuys in het Tijdschrift van het Kon. Ned. Aardrijkskundig Genootschap, 2° Serie, XXI, 1904, p. 164—172, en 412—419 aan onze „Gegevens over Land en Volk van Surinamer in dit Tijdschrift wilde wijden, is voor ons aanleiding om nog over een tweetal punten nadere inlichtingen te verschaffen, aldus gevolg gevende aan den wensch van de Redactie, zoowel als van den recensent. In de eerste plaats willen wij eene bijzonderheid mededeelen, die het huwelijk en het huwelijksleven der Arrowakken, vit den tijd van voor zij Christenen waren, kan illustreeren. Van ouds gold bij de Arrowakken en geldt tot op zekere hoogte nog heden als vaste wet, onveranderlijk en onaantastbaar als een wet van Meden en Perzen, dat de gehuwde man zijue schoonmoeder nooit mag aanzien, noch haar aanspreken. De hut, waar zij is, mag hij niet binnentreden; heeft hij haar iets te vragen, dan doe hij dat door zijne vrouw en in geval van nood, kan hij op een afstand voor de hut der schoonmoeder post vatten, om te zien of deze soms opstaat en tot hem buiten de hut komt. Strijdt het in ‘t algemeen bij hen tegen den eerbied elkander aan te zien, gelijk de honden, en verlaagt men zich door de manieren der honden aan te nemen, die elkaar bekijken en besnuffelen — is het dan te verwonderen, dat men ten opzichte van de schoonmoeder op bijzondere wijze zich zelven en haar dient te eerbiedigen? De ge- huwde vrouw heeft ten opzichte van de moeder haars mans het- zelfde in acht te nemen. Hierdoor wordt voorkomen, dat eene klacht 7° Volgr. IV. 34 466 TOEGIFT TOT DE GEGEVENS gebracht wordt voor eenen rechter, die niet anders dan partijdig zijn kan en dat bij kleine verwikkelingen een derde persoon sich inmengt, om rechter te spelen in eene zaak, waarin hij alleen per tijdig kan wezen en de verdeeldheid slechts vergroot wordt. Die wet pleit voor eene groote mate van zedelijkheidsgevoel eu is een waarborg dat de banden van aanverwantschap worden goöerbiedigd, Als tweede punt willen wij eene indertijd door Dr. Hjalmar Stolpe, Directeur van het Ethnographisch Museum te Stockholm gedane zeer eenvoudige vraag, waaromtrent de bestaande litteratuur geene opheldering geeft — hier beantwoorden. Die vraag luidt: Waarvan is het penseel vervaardigd, waarmede de koelkruiken wor. den beschilderd ? Het penseel, dat de Caraïbische vrouwen gebruiken tot het kleuren van de koelkruiken, enz. is zoo natuurlijk mogelijk ; nl. haar eigen wijsvinger of nog meer een vinger aan dezen gelijkend, maar die van kleiaarde gemaakt wordt. Ziehier hoe dit werk geschiedt. Als de potten, kruiken of pannen geheel klaar en winddroog geworden zijn, komen ze in de hand der kunstenares terug. Deze gaat dan aan ‘t polijsten met dezelfde winddroge kleiaarde, waarvan ze ge- maakt zijn. Daarna neemt zij een ander stukje van deze kleiaarde, gemeugd met roode aarde, die bij de Joden-savanna en elders gevonden wordt, of soms ook Zoesoewé. Dit stukje heeft den vingervorm en daarmede worden de verlangde strepen of audere teekeningen aangebracht. Is dit uu weder goed winddroog, dan wordt het kuustproduct, dat uit de handen der Indiaansche natuur- of kunst-vingeren voortkwam, gebakken. Veelal zijn het willekeurige, doch niet zonder smaak gekozen strepen, soms ook minder geluk- kige teekeningen van leguanen, boschduiven, tijgerkoppen, enz. De kleuren op hun vlechtwerk worden evenmin door een penseel aangebracht. De teenen er van worden ingewreven met het vochtige schraapsel van de Aróponie, gemengd inzonderheid met zwartsel. Deze verf is bestand tegen den invloed van water en lucht, en bezit onder de vergankelijke dingen van het ondermaansche eene mate van onvergankelijkheid, die wel een nader onderzoek en toepassing in de nijverheid zou verdienen. Overigeus ontbreekt het aan pen- seelen, die, buiten de eigen vingeren, door de natuur overal worden aangeboden, in Suriname niet. 't Zijn vooral grove grassoorten, die rijk aan vezels zijn. Men snijdt er een stukje af ter lengte en dikte van een gewoon potlood. Men legt het uiteinde ervan op een hard voorwerp, klopt met het heft van eeu pennemes er eenige 468 TOEGIFT TOT DE GEGEVENS name, was begonnen te ondernemen tegen de vijandelijke Indianen; daarna over het vooruitzicht van vrede met die Indianen; en ten slotte over het feit dat die vrede goed en wel gesloten was, en dat er telkens nieuwe „Indiaense Cargasoenen~ uit het moederland ge- wenscht waren om de tot vrienden geworden vijanden nu ook blijvend te bevredigen. Uit deze woorden zal reeds blijken, dat het Contract-zelf niet ge- vonden werd. Inderdaad, alle zoeken daarnaar bleef vruchteloos. Slechts werd met beslistheid geconstateerd dat dit Contract, indien het — wat geenszins zeker is — op papier werd gebracht, nooit in de Notulen van den Raad van Politie werd opgenomen, en evenmin in de Uitgaande Brieven van Van Sommelsdyck aan de H.H. Directeuren der Geoctroyeerde Societeyt van Suriname te Amsterdam. Integendeel, duidelijk staat thans vast dat, indien dit Contract op papier bestaat, het alleen teruggevonden zou kunnen worden te Paramaribo onder de meer particuliere papieren of gouvernementeele aanteekeningen van Van Sommelsdyck aldaar, voorzoover misschien nog aanwerig. Is het resultaat van het dezerzijds ingestelde onderzoek in zooverre dus zuiver negatief, geenszins mag de tijd aan dit onderzoek besteed verloren worden geacht. Zelfs een zeer belangrijk feit werd gecon- stateerd en zal uit de hier volgende Bijlagen duidelijk blijken: de vrede, dien Van Sommelsdyck sloot met de Indianen, valt geenszins in den jare 168+, maar werd gesloten in de tweede helft van Januari of in de eerste helft van Februari 1686. Dit op zichzelf mag reeds een geenszins onbelangrijk resultaat heeten. Men kende tot. nog toe niet eens het juiste jaar en de juiste maand waarin Van Sommelsdyck dezen als historische gebeurtenis toch belangrijken Vrede gesloten had. Thans is het zeker, dat die dag van sluiting valt tusschen 10 Jan. en 23 Febr. 1686. Zie daarvoor Bijlage VL en VII, waardoor de datum op circa 20 Jan. 1686 mag aangenomen worden. Want Hartsinck in zijne »Beschryving van Guiana”, Amst. 1770, II, p. 649 had over het juiste jaar der vrede-sluiting gezwegen, maar wel tusschen een feit van 1684 en een tweede feit van dat- zelfde jaar vermeld dat „gemelde Heer Gouverneur [van Sommelsdyk] een voordeelige Vrede en Vriendschap met gemelde Indiaanen gemaakt (heeft), waar by de drie Natiën van Caraïben, Waroes en Arowakken voor Vrye Lieden werden verklaard, die nooit, dan om Misdaaden , in Slaverny zouden werden gebragt.» OVER LAND EN VOLK VAN SURINAME. 469 Hartsinck heeft dus blijkbaar het definitieve of het concept-Con- tract wel gekeud, want anders had hij deze bijzonderheden niet kunnen meedeelen; doch, omdat hij den datum niet noemt, en het geval tusschen twee feiten van 1684 in vertelt, dacht men onwille- keurig dat die Vrede ook in 1684 gesloten moest zijn. Van Sypesteijn in zijn „Beschrijving van Suriname... uit officiele bronnen bij- eengebragt” ('s-Grav. 1554, p. 16—17) is ook nog voorzichtig, spreekt eerst van de krijgstochten tegen de Indianen in 1684, dan van den vrede (zonder jaartal), en gaat dan een feit vermelden uit 1685. Wolbers in zijn „Geschiedenis van Suriname” (Amst. 1861, p- 63) is nog voorzichtiger, en noemt heelemaal geen jaartal in zake de betrekkingen van Van Sommelsdyck met de Indianen. Maar in Mej. Vlier's „Geschiedenis van Suriname” ('s-Grav. 1881), heet het reeds in het Chronologische overzicht achteraan: „1684... Vrede met de Caraïben, Warroes en Arowakken, als ook met de Condi-negers™. (p. 285). Thomson in zijn „Overzicht der geschiedenis van Sari- name» (\s-Grav. 1901, p. 28) is weer even voorzichtig als Wolbers, en noemt heelemnal geen jaartal. Pater van Coll (deze Bijdragen, 7, I, 1903, p. 462), en Van Panhuys (T. A. G. Lc. p. 169) noemden echter weer #1684r als het jaar vau den vrede. Is dns het resultaat van dit archief-onderzoek geenszins onbe- vredigend, ook in andere opzichten leeren de hiervolgende Bijlagen I—XIIL curieuse bijzonderheden, die men te vergeefs bij den uit- voerigen Hartsinek of den niet minder uitvoerigen Wolbers zal zoeken. Waar vindt men zoo iets merkwaardigs als Bijlage XII, waar- uit blijkt dat Van Sommelsdyck in 1687 3 vrije en 4 onvrije Indianen, jongelingen en meisjes, ten behoeve hunner opvoeding met zijn zoon naar Nederland heeft gezonden? Dit mag wel een zeldzame gebeurtenis heeten, tevens een merkwaardig bewijs voor de onaf hankelijkheid van geest van Van Sommelsdyck. De verleiding kon dan ook niet worden weerstaan om dit zeldzame feit, ofschoon slechts zijdelings verband houdend met den Vrede met de Indianen in Jan. 1686 gesloten, tevens te publiceeren, Zoo krijgt men wel den indruk dat er, ook nà Hartsinck en Wolbers, nog heel wat nieuws te vinden zou zijn op het gebied van Suriname's Geschiedenis; mits men maar de Archiefstukken wilde gaan doorwerken! — Aangenaam is het mij bij deze publiceering de vriendelijke voorlichting te mogen gedenken van den Adjunct- Commies aan ’s Rijks-Archief, den Heer J. K. Boxpau. G. P. B. 470 uyttogt te water op de Indianen ge- daan. wat vaar- tuygen en sol- daten daartoe geemployeert uytslagh van deselve. TOEGIFT TOT DE GEGEVENS BIJLAGEN. I. Uit een Missive van Van Aerssen dd. Parramar- ribo in Zuriname den 13: Aprtl 1684, aan de „dele Groot Achtbare Heeren” [zijnde HH. Directeuren v. d. dd. 21 Mei 1688 opgerichte Geoctr. Societeyt van Su- riname]. Ingekomen stukken 16 Nov. 683-9 Deo. 1684, (W. L Suriname 13.) (fol. 49 r°]. »... ende den dienst vande Colonie heb- bende geoordeelt te vereysschen, om eenen ayttoght te water te doen, tegens de Indianen onse vyanden om haer gevoelen te geven van Myne Comste, alhoewel sulex tot nogh toe niet en was in gebruyck ofte pracq- tycq geweest inden regentyt, hebbe ick Eghter geoor- deelt, te Cunnen, en behooren te geschieden, en om alle Contradictie te smooren geseght die te willen by- woonen, om door den uytslagh zoo veel te beeter, ende seeckerder te weeten, in het toecomende, wat te doen, off te laeten staet. Soo syn wy dan den 2ó:° Jannuary deses Jaers geembarqueert in onse drie vaertuygen, te weten het galjoot de Hoop, ende twee Barcques die ick hier hebbe gevonden, nevens acht Indiaensche Priages !, op welcke vaertuygen ick geembarqueert hebbe twee hondert vier en taghtigh Blancke, soo Officieren, soldaten, Mattrosen, ende vrijwillige, — hebbende den Capitevn Paen, die door de vierdendaeghse Coortse wat indispoost was, met hondert en vyftigh Man, tot securiteyt van dese plaetse hier gelaten; alle de omstandigheden te schryven van desen uyttoght, die ontrent twee weecken heeft geduert, soude meer dan twee Boecken Papier schryvens vereyschen, waer van dit alleen de vrught [fol. v°.] ende nuttigheyt is, dat in verscheyde rencon- tres die wy met de Indiaensche vyanden hebben gehadt, in de dertigh van de haere syn gebleven, sestien door de onse gevangen, en veertien van haere Dorpen ver- brant ende alle haere Plantages uytgerooyt, en geruyneert hebben. Ende generalyck in alle onse voornemen ende 1 „Priague” of „Periague” van Sp. piragua, Fr. pirogue, in- landsch bootje uit een boomstam gemaakt, prauwtje. 472 in hoedani- gen desolaten staat, hy de Colonie ende d’Inwoonders van Surinane op syn aan- komst heeft gevonden. situatie van Suriname en Parimaribo, en verschey- dentheyt der woonplaatsen vande Inge- zetenen en Planters. door het wel- ke den Raat beswaarlyk kan werden geconvoceert. TOEGIFT TOT DE GEGEVENS III. Uit een andere Missive van Van Aerssen van dengelfden dag, dd. Paramaribo, 18 Febr. 16851 Ingekomen stukken 3 Oct. 1686-10 Junij 1687. [W. 1. Suriname 117.) (fol. 276 v°.] „Haere hoo: Mog™ syn seer wel gein- formeert geworden van Myne aencomste alhier op den 24. November 1683, alwaer buyten vermoede alles inde desolaetste staet hebbende gevonden, die onmogelrck soude kunnen werden bedaght, zoo weghens de Conster- natie, ende schrick, vande Indiaeusche vyanden , als oock wegheus het mistrouwen, ende Diffideren vande Inlantsche Indianen, buyten alle rechtspleginghe, onder schyn van Regeringhe malkanderen bedriegende, weduwen en weesen beroovende, haere Overhyt ende gemeynte bestelende, eude die sulckx deden, aenraedende, ende styvende, dat was de Regeringhe,.... [fol. 277 re]... en is geen dertigh stuckx schiet geweer in Redelycken staet van gebruvck gevonden. Jae alles was soodanigh gedistrueert, en vervallen, datter geen voet plaets en was daer men een pont kruyt soude hebben kunnen Droogh bewseren, en alles uaer Proportie, zonder eenighe de minste Exageratie .... [fol. vo] .... om van... mm doen ende administratie te moghen oordeelen, sullen sy gelieven te weten, dat alle de Inwoonders wyt, en syts verstrooyt Legghen, en meer dan hondert, jae hondert en vyftigh int district; dat de Plaets daer hier het ge- pretendeerde fort leght Paramaribo wert geheeten, en bestont in seven a acht en Twintigh huvsen, alle toen- tertyt, herbergiers, hoerhuysen en smockelkroeghen, ust- gesondert Twee, a drie, als dat vande heer Commandeur Verboom en een off Twee, alwaer de oude officieren met haere vrouwen, enden ontfanger Logeerden; dat alhier in den Reghentvt aengekomen synde, als dan svnde de tyd vande fresies [sic], ofte hooghe waeters ‘fol. 278 re.) en stercke vloeden, seer langhsaem ende met veele Costen de advertentie tot eene promptere con vocatie als op den Eersten maendagh in January 1684, die vast 1 Dit is nl. een Duplicaat-missive, pas op 10 Jan. 1687 uit Suriname verzonden , en daardoor ook zooveel later te Amsterdam ontvangen. 476 synde die vrede een fon- dament en aanwas van de Colonie. het land soo veel — moge- lyck is te ont- decken. veel vee diep in 't land van alles garene wesen geinformeert. versoeckt eenigh =Car. gasoen tot los- singe der ge- vangen _Ne- gros door d’Indianen. TOEGIFT TOT DE GEGEVENS hopen eu wenschen dat U HoogEdt. lange Jaren sult continueren, werdende deselve vrede by ons geconside- reert (fol. 129 r°,] ende aengesien als een Fondament van aenwas, waer door de Colonie in ‘t corte sal connen werden groot gemaeckt ende in een gewenschten staet gebracht, ende meenen wy dat geduyrende deselve vrede daer op bysonderlyck behoorde te werden gelaboreert , dat het landt soo verre als het eenigsints mogelyck en doen- lycken sal syn, moge werden ontdeckt, waer door wr hopen dat genoegsaem bestiael en andere necessiteyten sal connen werden becomen, door dien men ons bericht dat omtrent twee hondert mylen diep in "t landt seer grote abundantie van vee soude syn. Wat daer van, ofte van andere saecken te landewaert soude mogen werden ontdeckt, sullen wy beneffens den verderen toestant van de Colonie by alle occasien ‘t sv in 't secreet ofte pu- blicq, garene wesen geinformeert [fol. v°.] omme de mesures daer naer te counen nemen.» IX. Uit een Missive van Van Aerssen dd. Suriname 7 April 1686. Ingekomen stukken 10 Jan. 1686-29 Aug. 1686. [W. I. Suriname 116.) (fol. 109 re} „Om dese gemaeckte Indiaensche vreede te onderhouden dienen Wv genveghsaem van alderlei Indiaens Cargasoen te svn versien, tot betalinge van de negers die door haer werden gerestitueert, waervan de vergoedinge door de planters wert gedaen. Dogh wy moeten in het verschodt zijn, het selvige Cargasoen moet schoon ende goet syn, Zeeusche blancke bylen, en Cap- messen, de andere haer niet behagende, oock van de on- gesleepene geen tien voor eene Blancke soude willen nemen. De grootste soorte van Coralen, maer geene blinckende, groene nogh blauwe, maer gemeen groen, en blauw, geele, geene swarte, en wevnigh witte. Toewaches [sic], Christallen, vingerhoets, sevlnaelden , en andere, met swarte groote Coralen met groen, blacuw, en geel gestreept, oock met witte streepen, waer van hier drie a vier tot staelties door haer aen Myn gegeven, nevens gaen, want de nieuwighevt in dese dingen behaeght haer, als ons in andere. Met het overschodt is men hier niet verlegen, versoeckt Indiaans Car- gasoen, en tot wat somme. voordeel int verhandelen daarvan te verwagten. in wat soor- tenfvan goe- deren 't selve moet bestaen. OVER LAND EN VOLK VAN SURINAME, 477 {fol. v°.] om die met voordeel quyt te raecken, alderley soorte van vis-hoeken syn haer oock seer dienstigh, kleyne swarte spigels van vier a vyff stuyvers het stuck, is eeu var haer lieffste cargasoen, oock van de scheer- messen by dosynen, als witte messen, van welcke dingen het gesight alleen de begeerte opweckt, haere inmage- natie ende inbeeldinge vergroot en als kinderen geleyt werden met een beuselingh,+ X, Uit een Missive van Van Aerssen dd. Suriname 22 April 1686 in dezen zelfden bundel. [fol. 240 v°] „De heeren gelieven eenigh Indiaens Cargasoen te versorgen, en over te senden, alsoo het Myne nu meest gesprongen is, en geve haere Ed: gro: Achtb: te oordeelen, off het niet raetsaem soude wesen (fol. 241 r.] vyffhondert ryexdaelders tot soodanigen cargasoen te employeren, niet twyffelende off door het verhandelen van het selvige met haer te proffiteren, de begiftinge die men van tyt tot tyt aan de Capiteyns, en hooffden van de Indianen als haere wyven genoot- saeckt is te geven, om haer in vrientschap te onderhou- den, en altyt het Capitael in effe wesen, en geheel te behouden. Als dan soude van noden syn twee hondert oprechte witte Zeeusche bylen, groote, ende middelbare, weynigh kleyne, 200 Zeeusche capmessen mede wit gesleepen, vyfftigh canno [= kano] dissels, en vyfftigh Cassave bytels, Blauwe, groene, gele grove cralen niet blinckende; dicke cralen als een ert van veelderhande couleuren gemermert, voornamentlyck root, geel, en blauw. towaches [sic]. en allerhande soorte van nieuwigheyt in glas dat gesnoert kan werden, en uytsteeckt. en hondert kleyne swarte Spigels, van vier a vyff st. het stuck, twaelff dosyn scheermessen [fol. v*.] van ses schellingen het dosyn, vyfftigh dosyn witte messen, tien dosyn schaerties, vier stucken osna- brugs linden tot Camisies, daer van twee wit, en een stuck voor stoff tot rocken te maecken dat meerder in het oogh als deugent is; Benige dosynen bellen, en vingerhoets, als mede haken en vishoecken tot vissen. Dit synde voor het meeste deel waerop haere sinnen speelen, het welcke soodanigh wel gemesuageert werdeude, de vrientschap 478 het voorsz: Cargasoen ten spoedigsten van noden. d’Indianen en begeeren geen amster- damse bylen en kapmes- sen. beterschap vande Colo- nie door de vrede met de Indianen. eenige van- de voornaam- Indianen uyt Suriname ste overkomende, en wat de oor- saak daar van zy. TOEGIFT TOT DE GEGEVENS sal onderhouden, werden de presenten gedaen, en het Ca- pitael niet vermindert, soo iemant het mesnageuser weet aenteleggen sal seer genegen wesen met den interest vande Colonie te concluderen. Het voorsz. Cargasoen soude met den eersten van noden syn, als de Colonie nu gants daer van ontbloot syude, dat de vyantsche Indianen doet seggen wy geen goet Cargasoen en hebben, en de Blancke gierigh syn, niet hebbende kunnen uytvinden, bequame bylen, en capmessen [fol. 242 r°.] Indiaens Cargasoen te verstaen, want dat tot Amsterdam wert gemaeckt en begeren sy niet, al wilde men haer tien voor een geven, en men dient haer hoe eerder hoe liever de mont te stoppen”. XT. Uit een Missive van Van Aerssen dd. Suriname 29 Aug. 1686 in dezen zelfden bundel. (fol. 434 v°.] „Hoe langer hoe beter stelt sigh de Indiaensche vreede in, en weynigh off geen nu daer on- gelovigh in blyven, soude Myn een singulier contente- ment wesen, dat de heeren mochten sien waeraen haer gelt, en het Myne besteedt is, en wat onderscheyt, en veranderinge in de Colonte is voorgevallen sedert Myne Comste, en het gene sv nu is, bv het geene sy was, als ick hier ben gearriveert.r XII. Uit een Missive van Van Aerssen dd. Suriname 10 Juny 1687. Ingekomen stukken 3 Oct. 1686-10 Junij 1687. [W. I. Suriname 117.) (fol. 529 rel. [Aanhef] ~Brenger deses is Myn soon, gaende met het schip de Ruyter, en vergeseltschapt van seeckere Indianen, en syn soontie Hiricay genaemt , opper- hooft van alle de Indianen, die in tyden van oorlogh onse parthy hebben gehouden gehadt. Met hem gaet oock de soon van Wary die een van de voornaemste capiteyns is, die inde reviere van Coppename onder de gewesene vyanden was woonachtigh. Het schynt dat desen Hiricay tot dese revse is bewogen geworden door de groote ver- haelen van soo een groot ende wonderlyck Landt, en volek, als seeckeren Indiaen, Oukirke gennemt, hem heeft verhaelt gehadt daer te hebben gesien, ende ge- vouden, van weleke Menschen haeren handel, ende wandel 480 AANTEEKENING. deser landen. Over de Directie van de Colonie van Suriname ende het Gonvernement van den Heer van Sommelsdyck aldasr-, (An. sterdam, 1687], in Bijlage Ne 38. Van Aerssen was voor } participant in de Geoctr. Societeyt van Suriname, welke de W. I. C., nadat in 1682 op haar het Octroa was overgedragen, in 1688 gesticht had. De stad Amsterdam parti- cipeerde daarin ook voor }; het overige derde part had de W.L(C, voor zich behouden. De zeer scherpe pen van Van Aerssen, waarmee hij aan Heeren Directeuren brutaal de waarheid placht te zeggen, werd oorzaak van ‘onaangenaamheden, die weer in 1687 leidden tot de uitgave te Amsterdam van bovengenoemde »Consideratieny. Van Acrmea werd echter reeds op 19 Juli 1688 te Paramaribo door oproerige soldaten vermoord. NASCHRIFT OP HET VOORGAANDE. DOOR Jbr. L. C. VAN PANHUYS. Wat de twee mededeelingen van Pater van Coll betreft, zouden wij het volgende wenschen op te merken. 1e, De als eerste punt door hem genoemde oude Arrowak’sche ge- woonte kan ten deele voortgekomen zijn uit een reactie tegen de oppermacht die bij verschillende primitieve volken — ook in lang vervlogen tijden in Europa — door de vrouwen schijnt te zijn uit- geoefend; verg. H. A. Coudreau’s „La France équinoxiale”, Paris 1886, II, p. 205. Opmerking verdient, dat bij de Ranqueles in de Argen- tijnsche pampa’s , bij een sterfgeval in de familie, bij voorkeur de schoon- moeder als zoenoffer door den pater familias (heimelijk) wordt ter dood gebracht; zie Th. Koch’s „Zum Animismus der Siidamerikanischen Indianer” , Intern. Arch. f. Ethnographie, XIII, Supplement, 1900, p. 69. De hoofdoorzaak zal echter wel gelegen zijn in de vroegere werkelijk- heid, later fictie, bij verschillende onbeschaafde volken, dat een vrouw moest worden geroofd, en de wraak door een geschenk moest worden afgekocht. Dit bracht werkelijke, later fictieve vijandschap mede tusschen schoonmoeder en schoonzoon, of tusschen schoondochter en de moeder van haar man. Het verband tusschen het aloude moederrecht en de vijandschap van schoonzoon en schoonmoeder wordt zeer uitvoerig uiteengezet door J. Lippert in „Die Kulturgeschichte in einzelnen Hauptstücken”, II, Sittenrudimente aus der Übergangszeit, Deutsche Universal Bibliothek, Leipzig und Prag, 1886. Aldaar wordt de door den Heer van Coll besproken gewoonte o. a. aangetoond voor bijna alle Afrikaansche stammen, voor verschillende Noord-Amerikaansche Indianen, voor de Caraiben der Antillen en voor de Araucaniërs. 2°. Bij de versiering van Indiaansch aardewerk moet nauwlettend onderscheid worden gemaakt tusschen die welke vóór, en degene die na het bakken van het aardewerk wordt aangebracht. De eerstbedoelde versiering is van zeer eenvoudigen aard en ontstaat door het met de hand inwrijven van koesowé, of van roode aarde, of wel door het aanbrengen, op de wijze door den Heer van Coll aan- gegeven, van vingerdikke of soms breedere strepen. Indien de Indiaansche vrouw evenwel een sierlijk stuk aardewerk 7 Volgr. IV. 3d 482 NASCHRIFT OP HET VOORGAANDE. wil vervaardigen, wordt dit na het hardbranden, nog eens opnieuw gepolijst, en, zooals Kappler op p. 226 van zijn werk „Surinam” (1887) aangeeft: „mit dem Safte eines Kafers, der eine dauerhafte braune Farbe giebt, bemalt.” Deze wijze van versiering is vooral in zwang bij de Indiaansche vrouwen aan de Marowyne (zgn. „Marowyne-kannetjes”), en wordt wellicht alleen door de Caraïbische en niet door de Arro- waksche vrouwen toegepast. Alleen deze laatste versiering — of „beschildering” indien men wil, mits er door het gebruik van dit woord maar geen verwarring onteta met de kleuren en strepen vóór het bakken — werd door Dr. Stolpe bedoeld. Deze laatste versiering nu geschiedt, volgens onze stellige waar. neming, met een fijn soort penseel. Een exemplaar van zoodanig penseel bevindt zich in ’s Rijks Ethnographisch Museum te Leiden; zie p. % van het Verslag van den Directeur over het tijdvak 1 Oct. 1908 tot 80 Sept. 1904. Daar ter plaatse wordt gezegd, dat de Caraiben zich van dit gereedschap voor het beschilderen hunner kruiken bedienen, de Arrowakken worden er niet genoemd in dit verband. Ook op de houten parels (pagaaien) komen vermoedelijk eveneens met een fijn penseel vervaardigde beschilderingen voor, waarbij wel genipa-sap als kleurmiddel wordt aangewend. Het met juistheid con- stateeren van de beteekenis dezer beschilderingen zou van zeer groot belang zijn voor de ethnographie en archaeologie. KOEDA SéMBERANI. 485 als den afgesleten, aan het Maleisch-Javaansche taaleigen geidop- teerdeu, vorm te beschouwen. Als den waren vorm nemen wij dus sémboerani aan. Thans de beteekenis. Uit de veelheid der opgegeven beteekenissen blijkt reeds dat het woord een oud, lang geleden overgenomen of in zwang geweest woord is, welks begrip verloren is, en dus op het gebied van het bovennatuurlijke werd overgebracht. In de tallooze verhalen waarin de koeda sémbérani optreedt treft men geene omschrijving van het woord aan. Wanneer wij met eenige kans op slaging naar eene verklaring in Maleische teksten willen zoeken, zullen wij tot de oudste geschriften onze toevlucht moeten nemen, voornamelijk tot die van historisch karakter. En vóór alles wenden wij ons dan tot de twee merkwaardige kronieken, de twee boeken van mythe en geschiedenis, over welker oorsprong en verwantschap het ware licht nog moet opgaan: de Sadjarah Malajoe en de Hékâjat Radja-radja Pasai. Het eerste der beide werken gaf ons voor dit onderwerp geene inlichting; doch het tweede biedt eene vingerwijzing welke, zoo ik mij uiet geheel vergis, den zoekende op het goede spoor kan brengen. Wij slaan van het genoemde boek bl. 63 op. Op die bladzijde (uitg. Dulaurier) wordt verhaald van een poging om een ontembaar paard te berijden, dat getiteld is koeda sém- bérani, en verder omschreven wordt als anak koeda parasi (reg. 8). Eenige regels verder wordt het paard genoemd: koeda galak kélaboe sémbérani anak koeda parasi (reg. 8 v.0.) Deze woorden moeten ons den weg wijzen. Wij zien er uit dat van gevleugelde paarden geen sprake is, slechts van een woest paard, door geen meusch bereden (tiada pénah dikandarai manoesia, reg. 5 v.0.) een Perzische bastaard, van gekruist ras dus, eu aschgrauw van kleur. Indien een echt Perzisch ros bedoeld ware zoude er koeda parasi staau; anak parasi beduidt ongetwijfeld een paard van Perzischen vader en inlandsche moeder. Met wkëlaboer, eigenlijk waschkleurig» kan de robe van een wolfgrauw of muisvaal paard aangeduid worden ; wellicht rossig, welke kleur bij andere dieren, een hond bv. in het Maleisch perang zoude heeten, bij paarden eveneens door kélaboe weérgegeven wordt. 486 KOEDA SÖMBÈBANI. Perzische paarden zijn in den Indischen archipel meer dan eens ingevoerd als dekheugsten ter verbetering van de inlandsche rassen; slechts uit de laatste eeuw zijn over deze zaak positieve gegevens bekend, voor de vroegere eeuwen hebben wij geene berichten. (Zie Hoofdstuk IT van Veth’s boekje). In elk geval moeten paarden uit Perzië over Hindoêstân naar Oost-Indië gekomen zijn; terecht zegt Prof. Veth (o. c. bl. 24) rdat zij (de oorspronkelijk in het Hoogland van Azië thuis behoorende Tartaarsch-Mongoolsche familie van paarden waartoe de inlandsche rassen te rekeneu zijn)... naar Hindostan en door de Hindee- kolonisten naar Insulinde ziju gekomen.” Over de genealogie heb ik geen oordeel, ik haal de plaats slechts aan wegens hare juistheid in geografische beschouwing. Met tal van wereldlijke en geestelijke goederen zijn ongetwijfeld sedert oude tijden ook paarden uit HindoêstÂn, met name Zuid- Indië, naar de oostelijke eilanden overgevoerd… Trouwens de vaam wijst hier op. Koeda toch is geen inlandsch woord: het gaat terug op het Sanskrit ghota (Hindoêstânf ghôrâ) dat, naar de in de belangrijkste der Drâvidische talen voorkomende methode van verzachting cener tenuis tusschen twee klinkers, in den Dekkhan koda (met verscherping der beginmedia, ook naar Drâvidischen , — speciaal Tamiltrant) is uitgesproken geweest. In het Tamil zijn tegenwoordig de vormen koedirai en kòdam. ! Wanneer het algemeene woord voor paard uit Zuid-Indië afkomstig is, Is het niet meer dan waarschijnlijk dat een term waarmede een bijzonder ros, en nog wel van Perzische afstamming, aangeduid wordt in het zelfde gebied thuis behoort. En yit welke andere taal dan het Tamil, de haudelstaal van Zuid-Hindöestân zoude het woord zijn ontleend? Immers noch in de oude Hindvetaal, het Sanskrit, noch in de moslimsche taal bij uitnemendheid: het Arabisch, noch in de beide door haar beïnvloede talen welke den islAm naar het verre Oosten hebben gedragen: het Perzisch en het Hindôestâni, is het woord te vinden. De Maleische tekst doet ons zien dat sëmbërani een titel (galar) van het paard is: de tweede der aangehaalde plaatsen heeft eene opvolging van woorden — koeda galak, kélaboe sém- 1 De door Prof. Verh, o.e. bl. 6, noot | opgegeven vorm kódagam (lees kadogam) is de Tamil-vorm van het Sanskrit ghotaka. KORDA S@MBERANI. bérani, anak koeda parasi — welke doet veronderstellen dat kélaboe en sëmbarani synoniemen zijn. Indien dit juist is, zoude het paard als uitlandschen naam (galar) sémbérani = rde grauwer, of, zoonls ik boven veronderstelde, = rde rossiger hebben. vRossiger is in het Tamil cem, hetgeen rood in het algemeen kan aanduiden. Cembadai beduidt: rossige, blonde haren, cem- balam (van palam, het Skrt. phala): nog niet rijpe, dus geelachtige, vrachten, cemmari; rose, weinig wol hebbende schapen. Verder is er een tweetal Tamilwoorden dat ééne ontwikkeling van beteekenissen heeft: poeram en poerani. Beide beduiden: het uitwendige, de buitenkant, de kant, het buitenste, de schors, de huid, Wanneer de p, niet verdubbeld, na de m komt, wordt zij als b uit- gesproken ; zoo werd — zie boven —cem + palam —cembalam; zou zoude cem + poerani = rossige huid, cemboerapi worden. De gemouilleerde s, waarmede het woord begint, wordt in het Maleisch nu eens s, dan eens tj (meermalen wees ik in kleine opstellen over ontleende woorden hierop), wat aan verschil in tijd en meer nog aan verschil in plaats van herkomst bij het overnemen van woorden uit het uitgestrekte Tamilgebied te danken is. Cemboerayi blijft in het Maleisch nagenoeg onveranderd — de r door r en de y door n weérgegeven —: s&mboerani, wat naar de gewone klankwet van verzwakking in de autepaenultima sémbérani moest worden, in welks eerste syllabe de @ volkomen aan de korte e van het Tamilwoord beantwoordt, Indien dit alles juist is, verklaart zich de schrijfwijze parasi, met een alif, in stede van parsi, het gewone Maleische woord voor „Perzische ; het Tamilwoord daarvoor is drielettergrepig : pâraci, Het woordje cem voor wrood» is in het Maleisch niet over- genomen; het komt er slechts voor als eerste deel van tjeng- galnir==roode plomp (Zie Tijdsch. v. Ind, Taal, Land- en Volk, deel XLV, bl. 107); de beteekenis van den geheelen term moest dus allengs verloren gaan, en het begrip sémbérani moest een bovennatuurlijk begrip worden. Zoo ontstonden de beteekenissen : wonderpaarden, gevleugelde paarden, waarvan in het aangehaalde gedeelte der kroniek van Pasai geen sprake is. De proef op de som zoude geleverd worden, wanneer kon worden aangetoond dat in Zuid-Indië Perzische bastaards van rossige kleur (vossen) werkelijk als een bijzonder soort gegolden hebben. Dit 488 : KOEDA stMBERANT. zakelijk bewijs kan ik niet verschaffen, doch ook zonder dat meen ik dat de etymologie cemboeragi — sémboerani — sémbi- rani == rossig paard mogelijk is. Een merkwaardige tegenhanger van dit woord is het tweetal namen waarmede in het Javaansch wonderpaarden worden genoemd: kalisahak en sëkardijoe. Beide zijn langen tijd verkeerd ver. klaard geworden, totdat ik van het eerste kon aanwijzen dat de beteekenis, in het Perzisch, niets anders dan wit paard, schimmel van Isaäk, van het tweede, mede in het Perzisch, rood paard, bastaard van een dîv (boozen geest) is. ! En zoo meen ik van koeda sëmbëérani thans te hebben aan- getoond dat zijn oorspronkelijke beteekenis is: rossig paard, en, volgens den aangehaalden tekst,: bastaard van een Pers. 1 Zie Prof. Veth, o.c. bl. 96 en 97 en mijn De Roman van Emir Hamza bl 112 en 115. BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODS- DIENST DER DAJAKS VAN LANDAK EN TAJAN. poor M. C. SCHADEE. Controleur bij het Binnenlandsch Bestuur. (Vervolg van deel LVI, blz. 547). E. Het Medium-wezen (shamanisme) bij de Landak en Tajan Dajaks. $ 50. Berichten omtrent medium-wezen in de Wester Afdeeling van Borneo. In de „Bijdragen tot de Taal, Land- en Volkenkunde van Neder- landsch Indiër, vijfde volgreeks, tweede deel, behandelt Wilken het shamanisme bij de volken van den Indischen Archipel. De berichten omtrent de Wester-Afdeeling van Borneo zijn daarin zeer schaarsch. Alleen wordt melding gemaakt van een mededeeling van Bakker's Het Rijk Sanggau, waarin wij lezen, dat de Dajaks van dat Landak geeu bepaalden godsdienst hebben, en dat alleen, waar dit noodig is, de geesten door de bilian’s, priesters en priesteressen, worden opgeroepen. Dit geschiedt door zeven malen rijst in den wind te werpen onder het uiten van tooverspreuken. Daarop moeten de geesten verschijnen en kunnen de bilian’s aan hen de wenschen van de bevolking voorbrengen. Sedert (1887) kwamen nog andere berichten van het medium-wezen in West-Borneo voor, en wel van zeer uiteen gelegen gedeelten , waaruit wel de groote verbreiding van deze instelling in dat gewest blijkt. 