Brieven uit insulinde
Eer ik naar Menado vertrek nog een paar woorden. Den tweeden gingen we zoo spoedig mogelijk scheep , nadat mijn werk en de rijsttafel afgeloopen waren, en hadden van Lolo- bato tot aan de landengte een zeer voorspoedige reis. Weder deden we het in juist vier en twintig uren en hielden slechts des ochtends even op om te baden en thee te drinken. Want vierentwintig uren of langer doorroeien is voor een Ter- nataan niets; dan rusten ze slechts een paar maal een hall uurtje. Ditmaal hadden zij echter meer rust, daar wij gedurende den nacht konden zeilen, wat met hunnc 22 hoogst primitieve vaartuigen slechts dan rnogelijk is, wan- neer de wind ongeveer vlak van achteren komt. Ons goed werd dadelijk naar den anderenoever gedragen; wij aten nog boven op het fort in het kaartehuis, en gin- gen met de duisternis weder in de prauw die ons hierheen terugbracht. Dit ging echter niet. zonder moeite ; het was een stormnacht; wind en stroom dreven ons onweder- staanbaar voort naar Tidore, en wij waren wel ietwat be- angst. Toch kwamen we nog voor den morgen op Ternate, waar reeds bij het eerste daglicht een stoomschip zicht- baar werd, dat op de reede lag, en waarmede ik straks naar Menado zal vertrekken. Slechts met eenigen weerzin, neem ik afscheid van het schoone eiland, waar ik zulk een vriendelijke hulp vond, en dat mij zooveel schoons opleverde 31 December A. b. v. h. Ss. : Vice President Prins. En zoo ben ik waarlijk nog eens op Ternate geweest. Ik bleef er echter niet , zoo als half en half mijn plan was , maar genoot er toch nog een vroolijken , ofschoon ver- moeienden, dag. Ik vond de oude kennissen weer, mijnen gastheer, en de anderen, doch niet den resident, die naar N. Guinea gestuurd is. Niet voor zijn genoegen, rnaarom zekere ingewikkelde rechten van eigendom van den Sultan van Tidore uit te maken , - - eigendom die slechts bestaat , zoolang er een Hollandsch oorlogschip in de buurt is. Ge- durende mijne afwezigheid heeft de resident ook Batjan bezocht. Hij deed de reis in 36 uur ! Wel een bewijs voor wat een kontroleur op Java bedoelde, dien ik eens tot zijn resident hoorde zeggen : « U weet wel , dat voor den resi- « dent de paarden altijd wat harder loopen.» De heriimering aari mij was er nog niet uitgewischt, tot verdriet van den resident, denk ik, die van den Sultan al 23 mijne anekdoten moest aanhooren. Arme man , die al die overoude aardigheden uit de derde hand in het Maleisch moest slikken! Ze zullen wel zoo dun geworden zijn als hotelsoep op Zondag. De kapitein van de boot, mijn medepassagier, die op Ternate zou achter blijven, en ik zelf, we werden mede- gesleurd naar het landgoed van den Heer Jungmichel, dat op de helling van den berg ligt. Op den micldag bijna onder de lime, op de helling van een steilen vulkaan, eene wandeling te maken, is wel wat kras, maar ik kan het genoegen hebben u te melden, dat ik er levend af- kwam. En wij werden schitterend beloond voor onze moeite, want, boven gekomen , genoot ik het heerlijke uitzicht op de baai, die ik nu, zeker wel voor het laatst, maar dan ook beter dan ooit, gezien heb, ingesloten door de hooge boomen van de laan, die naar het landgoed voert. En bijna geheel Ternate vond ik hier bijeen; de dames hadden gezorgd voor een uitmuntende rijsttafel, die na den tocht goed smaakte. Vroolijk wandelden wij terug ; ik bracht den avond nog bij de oude kennissen door, en in den ochtendstond riep ik aan het nog slapende Ternate het laatste vaarwel toe. Het schijnt wel voor goed te zijn ingeslapen, zoo rnum- mieachtig is het. Een staaltje van het gedrochtelijke sultansbestuur moet ik u toch nog verhalen. Er heeft een uitbarsting van den vulkaan plaats , of er i>e- beurt een andere ramp. Dan wordt uit een gewelf , waarvan alleen Z. H. zelf den sleutel heeft, een sybillijnsch boek voor den dag gehaald , waarin men opspoort , wat de oorzaak van de beroering is. Die is zoo wat altijd , dat er een groote zonde ge- pleegd is. en dan wordt er een zondebok uitgekozen , de een of andere prins , dien men wel kwijt wil zijn, en van wien men dan opeens ontdekt , dat hij zeer zedeloos leeft ; er wordt een prauw afgezonden, met den prins er in, in de richting van Halmaheira en de diepe zee vertelt hare geheimen 24 niet, maar de prins wordt nooit wedergezien. Nog in deze eeuw heeft een resident zeer veel moeite gehad de vol- trekking van een dergelijk vonnis te verhinderen. Naar men mij zeide, was de man veroordeeld, om in den krater van den vulkaan geworpen te worden. Maar het zou ook eenige duizenden 's jaars kosten, om in de residentie een redelijk bestuur te vestigen en die zouden in de eerste jaren misschien niet teruggevonden worden. Die reden is natuurlijk voor den kruidenier, die Holland heet, reeds voldoende, om de wankelende tronen te schragen van schijnvorsten, wien geen andere macht overbleef, dan die, om hunne eigene onderdanen uit te zuigen en siri te kauwen uit zilveren schalen, die hun het Gouvernement schenkt; en wier verlamde arm juist nog zwaar genoeg weegt, om alien vooruitgang te onderdrukken. Maar een geregeld bestuur zou ook eenige duizenden 's jaars kosten ! En phchten tegenover een veroverd land, heeft men natuurlijk slechts, tot dat de beurs er mede gemoeid is. Over siri sprekende moet ik u toch ook nog een lieve gewoonte uit deze streek verhalen. Oude menschen , die de harde noot , met andere ingredien- ten in een versch blad gewikkeld, niet meer kunnen kau- wen, stampen die gewoonlijk eerst in een klein kokertje fijn. Hier echter vindt men het eene vriendelijkheid en een eerbewijs, dat een ander die eerst fijnkauwl, en ze dan aan den patient geeft om verder te kauwen. Heerlijk vindt ge niet? Onze tandeloozen thuis rnoeten wel jaloersch zijn. Doch Menado is in het gezicht en zoo neem ik van Ter- nate voor goed afscheid. NASCHRIFT. Er is mij een gerucht ter oore gekomen, als of men op verbetering der toestanden alhier bedacht is. Ik wil niets meer zeggen, maar laten we hopen. - BENKOELEN EN PALEMBANG. BENKOELEN, 23 September. Eindelijk is dan deze toer begonnen, waarvoor de voor- bereidende maatregelen mij zoolang hebben beziggehouden. Na zoovele jaren alleen gereisd te hebben , heb ik eindelijk voor een paar maanden een aangenamen reisgezel opgedaan. Om verschillende redenen kan ik juist in deze streken mijne waarnemingen niet alleen doen. Ik heb den meest welwil- lenden steun bij de regeering gevonden, die mij op eene hoogst vrijgevige wijze een zeer geschikt ambtenaar toe- voegde. Het is de heer Ukena , dien ik reeds vroeger leerde kennen, en met wien ik zeker ben van een aangename reis. Zijn standplaats is te Telok-Betong , de hoofdplaats der Lampongs , en daar de stoomboot , waar ik mede kwarri , die plaats aandoet, heb ik hem onderweg opgevischt en zijn \vij te zamen hier gekomen. Op de boot heerschte veel zeeziekte. meer dan door het weinige schommelen gewettigd werd. Ik geloof, dat de een het den ander afzag, ten minste de banken op het dek lagen bezaaid met lijken, en de tafel was rondom bezet met ledige plaatsen en slechts hier en daar zat iemand te eten. Trouwens de westkust van Sumatra ligt geheel open voor den Indischen oceaan, en er is dus meest altijd eene onaangename deining , die voor patienten aan zeeziekte erger is dan een flinke golfslag. Er waren een half dozijn dames aan boord en vele officieren voor Atjeh en Padang bestemd , 26 zoodat , toen de ziekte begon af te nemen , het een recht vroolijk gezelschap was. De reis duurde echter slechts drie dagen. Benkoelen heeft misschien wel de allerslechtste reede van Ned. Indie, zoodat de booten er vaak kalm voorbij varen en passagiers en goederen naar Padang medenemen. Er be- stond ook ditmaal, wegens het slechte weder, groote kans op die onaangename eventualiteit, maar gelukkig was de zee ten slotte kalm toen wij aankwamen en goed en wel stapten wij aan wal. Ook mijne paarden, die met een andere boot waren gegaan , kwamen den volgenden morgen , zonder gebroken beenen aan , en gingen dadelijk in het gras rollen en eten, om hunne gezondheid te bewijzen. Van die paarden weet ge nog niets. Op eene vraag om inlichtingen kreeg ik , vriendelijk genoeg , van den resident het volgende ietwat ironische telegram : « neem bedden mede , eetwaren , « wijn , waterfilters , kookgereedschappen , paarden en zadels ; « verder niets noodig. » Zoo moest ik gedurende de vier dagen, die ik na den ontvangst van het telegram nog te Batavia en Buitenzorg over had, heel wat inkoopen doen, en dat terwijl de laatstgenoemde plaats in rep en roer was wegens de wedrennen. Maar ook hier weder vond ik de meest krachtige hulp, en, door de tusschenkomst van een inlandsch hoofd , was ik weldra eigenaar van drie paarden , die er nog al goed uitzien. Mijn jongen wist een paarde- knecht op te duiken, die den dichterlijken naam voert van Sajoran, wat groente beteekent. Deze werd onmiddelijk met de paarden naar Batavia geexpedieerd en aan boord bezorgd, terwijl ik voor de provisiekamer ging zorgen. De rossen logeeren thans bij den resident en wij in het hotel. Dit laatste is tevens societeit , zoodat wij spoedig met het geheele publiek hadden kennis gemaakt. Wij heb- ben het er overigens vrij goed. Het schijnt mij toe dat er op de plaats minder kibbelarijen zijn dan op eene kleine In- dische plaats de gewoonte is. En toch zijn de gewone 27 elementen van tweedracht voorhanden ; er is militair en civiel gezag , er is een predikant en er schijnen vele dames te zijn ; ten minste ik zie onbehoorlijk veel kinderen. Voor het overige is het een niet onaardig plaatsje , geestig ge- kenschetst door een reiziger, die er het volgende van zegt: « Benkoelen is een klein plaatsje met groote huizen , waar « kleine menschen groote titels dragen. » Wat het laatste aangaat , de resident is officieel slechts assistent-resident , de secretaris slechts kommies , de predikant slechts hulp- prediker. Maar het besef schijnt zoo levendig te zijn , dat Benkoelen eigenlijk eene residentie moest wezen , terwijl het , uit zuinigheid , maar steeds afdeeling blijft , dat het publiek de regeering vooruit loopt , en er in de spreektaal alle waardigheden eener residentie aan toekent. Het landschap is eene lange strook gronds , die vroeger aan de Engelschen behoorde , tusschen de zee en het Barisan- gebergte gelegen. Dezen hadden er groote verwachtin- gen van en dachten er de hoofdplaats te hebben van een toekomstig uitgestrekt gebied op Sumatra. Zij hebben er eenen gouverneur , eenen generaal , eene jongejufirouwe- kostschool en wat niet al gehad. Doch toen de reede begon te verzanden , vervloog die hoop in rook , en toen wij in de eerste helft dezer eeuw onze bezittingen op het schier- eiland Malakka inruilden tegen Natal en Benkoelen op Su- matra , was Benkoelen reeds on ge veer wat het nu is , een lastpost. Door ons werd gedwongen peperkultuur ingevoerd , die voor de regeering , wel berekend , geen schoone resul- taten had , en voor de bevolking nog minder. De inlanders hebben den naain hier buitengewoon lui te zijn , en de ge- hate peperkultuur heeft dit zeker niet verbeterd , zoodat het tegenwoordig een vrij ongelukkig landje is , waaraan men zich weinig laat gelegen liggen. Uit den Engelschen tijd stammen nog de vele groote huizen , die voor weinig geld te krijgen zijn , en die over eene groote oppervlakte verstrooid liggen , daar er reeds 28 velen zijn afgebroken , zoodat de plaats een vervallen uiter- lijk heeft. Het wemelt hier ook nog van eenigszins bruine Europeanen , die zich verbeelden dat zij Engelsch spreken , en die voor bijzonder feestelijke begrafenissen nog eene soort van Engeisch rituaal hebben overgehouden , dat niemand meer kan uitspreken. Het fort is bijzonder groot en flink gebouwd en steekt gunstig af bij ons lapwerk van palissaden en aardhopen. Ook het resident iehuis , de oude kostschool , met verbazend dikke muren , is een mooi doch somber gebouw. Van de overgave moet ik u nog eene bijzonderheid ver- halen. Er was bepaald dat alles van weerszijden zou over- gegeven worden , zooals het daar lag , met roerende goede- ren , kas en alles. Toen nu met veel plechtigheid te Benkoelen de kas ontsloten werd , was er een batig saldo in van niet met al. Onze regeering vond het eenigszins vreemd , dat de Engelschen zoo toevallig juist alles verteerd zouden hebben; er werd onderhandeld , maar zonder goeden uitslag. De gewezen kashouder leefde nog vele jareri op grooten voet te Calcutta. Waar of de kas gebleven was ? Gisteren brachten wij de gansche plaats in opschudding. Gij moet weten dat bijna geen klokken op den duur tegen het klimaat bestand zijn en men gebruikt dan ook vrij al- gemeen het hulpmiddel der kleine kinderen, wier horloges op den vinger gedresseerd zijn. Er worden nu endan,zoo- wat op goed geluk af, heele en halve uren op een klok geslagen , hetzij bij den resident , hetzij in het fort. Met mijne chronometers heb ik reeds zeer dikwijls de lieden terecht geholpen. Hier nu vonden wij dat de klok in het fort niet minder dan 29 minuten achterliep. Gisteren werd dit veranderd, en toen wij nu in den namiddag societeit hielden , stuurde de eene mevrouw voor , de andere na , een jongen om aan haren heer en meester te zeggen, dat het eten koud werd en e'en voegde er zelfs hoogst naif bij , dat het nachtschot nog maar niet wilde vallen. (Op de hoofd- 29 plaatsen in Indie wordt altijd te vijf ure des rnorgens en te acht ure des avonds een kanonschot gelost , natuurlijk ook meestal op de gis.) Ik vrees dat dien avond al de in- woners hunne soep koud gegeten hebben, met een zuur gezicht als toespijs. Want de dames hebben natuurlijk gedacht , dat het een samenzwering was met die vreemde stoethaspels , om het societeits-uur te rekken. Wij zijn geweldig aan het pakken, want alles werd te Batavia gepakt in kisten, veel grooter dan de koelies hier gewend zijn te dragen. Zij nemen namelijk niet gaarne zoo- als de Javaantjes doen , een kist met drie of vier man op , maar ieder draagt zijn eigen vrachtje, en liefst niet te zwaar, in een mandje dat op het hoofd rust, maar tevens tegen den rug drukt en om het lijf wordt vastgebonden. Met mijn groote kist met instrumenten voorspelt men mij genoeg moeielijkheden. TABA-PENANDJONG, 28 September. De reis is Woensdag den 27n aanvaard, nadat wij in het waarlijk gezellige Benkoelen nog eenige aangename dagen gesleten hadden. Mijne verzameling wapens heb ik ook weder met eenige stukken verrijkt, onder anderen met enkele lansen van Engano, welk merkwaardig eiland ik, tot mijnen spijt, niet zal kunnen bezoeken. De afreize kostte groote moeite. Het heeft steeds heel wat voeten in de aard , om de bagage zoo onder de koelies te verdeelen, dat men er niet een half dozijntje te veel krijgt. Ditmaal kostte het mij een paar uren en heel wat vermoeienis, want de eersten hadden maar spoedig de lichtste vrachten opgepakt en waren er van door gegaan. In ty'ilop ging ik him achterop en zond ze terug , maar de eersten waren reeds bijna een paal (Eng. rnijl) ver, zoodat de lange dagreis zich vermoeiend instelde. Het kostte mij ook heel wat kibbelen , want de lui wilden liefst niet meer dragen ; een verzekerde mij zelfs dat hij geen karbouw 30 was , welke verzekering , bij zijn dom uilerlijk , niet gcheel overbodig was. Omstreeks acht uur kwamen wij eindelijk op weg. De heer Ukena en ik met onze drie bedienden op de drie paarden (de jongens hebben er te zamen een) , en veertig man met goederen beladen. Het heefl wel lets van een karavaan. De paarden zijn werkelijk nogal goed , hoewel er niet veel draf uit te halen is. Dat van de heeren jongens is nog het beste , maar te jong om voor ons te dienen. En zoo trekken wij naast elkander voort , gezellig pratend , en als het regent in dit regenland bij uitnemend- heid , dan worden we nat en dragen het aan de zon op , om ons weer te drogen. Van den langen weg hierheen (26 paal) maakten wij twee etappen. In een kampong dejeu- neerden wij met medegenomen eetwaren en namen eenige uren rust , terwijl de rossen goed gras vonden om nieuwe krachten op te doen , en toen togen we weder voort onder een malschen regen , die echter spoedig voor een schoonen avond plaats maakte. Dit belette echter niet , dat wij in een zeer gehavend toilet hier aankwamen , vooral omdat mijn paard er groot bezwaar in vond eene rivier te door- waden , zoodat ik moest afstijgen en zelf vooruit wandelen , om het dier tot betere gedachten te brengen. Zoodoende haalde ik wel iets meer dan natte voeten. Het eerste gedeelte van den weg is leelijk en voert door vrij vlak land , dat hier en daar bebouwd is. Langzamerhand nadert men echter het Barisan-gebergte , aan den voet waar- van Taba-Penandjong ligt. Het uitzicht wordt beter en is op enkele punten zelfs schoon. Er is meer hoog bosch , en daar waar men , niet ver van hier , een breeden berg- stroom diep onder zich in de vallei ziet slingeren en schuimen tusschen duistere boomen in , is het een landschap zooals er meer zijn , maar dat ook altijd even schoon is. Wij kwamen door redelijk veel kampongs , en deze zijn meestal zeer net. De huizen staan aan weerszijden van den \\v^ op rechte lijnen , met een gemeenschappelijk , goed schoon 31 gehouden voorplein , dat meest op een renperk gelijkt. Ik kan u niet aanraden al de kleine plaatsjes , waar ik zal ophouden , op de kaart te zoeken. Ik zal echter trachten u de hoofdrichting van onze reis duidelijk te maken. Deze is vooreerst, in een tamelijk rechte lijn, van Benkoelen naar Palembang , doch na Tebing-Tinggi (zoowat een derde van den weg) met eene bocht noordvvaarts. Voor het tegen- woordige is de richting van Benkoelen uit tamelijk recht- hoekig op het zeestrand en op het Barisan-gebergte. Taba- Penandjong zult gij misschien niet op de kaart vinden , maar wel Rindoewatti , dat er digt bij ligt. Morgen hopen wij het gebergte over en Palembang binnen te trekken. KEPAHIANG (spr. u. Kepajang) , 1 October. De eerste plaats in de residentie Palembang is bereikt, en bijna reeds weder verlaten. Dat is jammer, want we zijn hier in een aangenaam oord, alleen wat al te koud, en we hebben het recht gezellig bij den kontroleur, dien ik reeds van vroeger kende. KEBAN-AGONG, 3 October. Het was te Kepahiang zoo gezellig, dat het schrijven er geheel bij inschoot. Ik heb dus twee dagreizen te vermelden , die , wat natuur aangaat , gelukkig geheel bij elkander be- hooren. Het centraal gebergte is hier niet zeer hoog, maar het is toch nog een flinke klim, en hoewel het bosch nog al vernield is , is er genoeg overgebleven , vooral op de wes- telijke helling, waar men telkens een prachtig uitzicht ach- terwaarts heeft op de smalle landstrook , die Benkoelen vormt , met de zee als nevelachtigen horizont. Verscheidene bergen , groot en klein, staan op zich zelven, los van de groote keten, en daaronder zijn er, die, trots de alles afrondende boschbekleeding, nog zeer grillige vormen overhouden. Waar het uitzicht beperkt wordt door een van dezen of door eenen van die reuzeboomen, die alleen een heuvel voorstellen, 32 hadden wij zoo menige schilderij van groote schoonheid, dat de tocht een waar genot was. Het afdalen aan deze zijde is minder verrassend, maar het bosch op enkele plaatsen nog dichter dan aan de andere zijde, hoewel er meer kale plekken voorkomen. Weinig kultuur; hier en daar enkele ladangs (droge rijstvelden). Men ziet dan ook weinig men- schen, maar zooveel te.meer apen. Het oorverdoovend con- cert, dat wij op het hoogste punt van den weg genoten, deed ons betreuren, dat die grappige snaken hier niet zoo mak zijn als op Billiton , waar zij kalm over den weg loopen en u brutaal aankijken. Hier zagen wij er geen een, maar zelfs hunne muziek doet u vaak lachen. Zeer hooge en scherpe toonen, door alien te gelijk in snelle opeenvolging uitge- stooten, die echter, van verschillende punten komend, een zeer verschillenden klank krijgen. Maar het komieke is de bas. Bij elken troep is steeds een enkele oude heer , die stil blijft zitten en met den deftigen glimlach van een welwil- lenden grijsaard de bokkesprongen van het jonge volkje gade- slaat. Deze geeft , met langere , doch steeds gelijke tusschen- poozen , zeer diepe toonen van zich , die u doen denken aan den cantus-firmus der oude kerkmuziek. Eene enkele maal sterft het gezang eens uit, maar fluks begint er ergens weer een, en, alsof het een canon ware, vallen beurtelings alien weder in, en het concert begint op nieuw. Wij hadden echter niet over eenzaamheid te klagen; eerst deed ons de kontroleur van Taba-Penandjong uitge- 33 leide, die tevens den weg wilde inspecteeren , en een paar paal nadat wij van dien gullen gastheer hadden afscheid ge- nomen, ontmoetten wij dien van Kepahiang, die met ons naar zijn huis terugkeerde. Van Kepahiang tot hier verge- zelde ons de pasirah van Keban-Agong. Dezen titel hebben in de residentie Palembang de inlandsche hoofden van eene marga of onderafdeeling. Deze twee etappen waren zeer klein en de reis is op die wijze een ware pleiziertocht. Overmorgen wacbt ons echter meer vermoeienis. Kepahiang heeft, om de bergstreken in ontzag tehouden, een garnizoen, met een dsten luitenant tot kommandant. Wij hadden dus een komplete whisttafel, zoodat die ander- halve dag, met werken, wandelen, spelen, ons veel te spoe- dig voorbij gingen. Alleen hadden wij het hier al te koud. Des avonds was het een zoo scherpe en vochtige koude, dat wij warmen grog dronken en toch zaten te bibberen. Aan die koude heeft echter de plaats nog al welvaart te danken, daar er veel aardappelen en Europeesche groenten geteeld worden, die aan beide zijden van het gebergte grooten aftrek vinden. Hier op de plaats zijn wij in eene vrij goede pasangrahan ingekwartierd. Dat is een huis, hetzij door het gouverne- ment , hetzij door de bevolking gebouwd en onderhouden , en voor doortrekkende reizigers besternd. In deze residentie bestaat bovendien de uitstekende inrichting , dat de inland- sche opzieners der wegen in deze pasangrahans tegen kleine vergoeding voor hotelhouder spelen. Men vindt er alleen het hoogst noodzakelijke huisraad ; de kookkunst van Ali doet dus weder dienst. De jongen kookt zeer goed, en hij vindt zichzelven niet weinig voornaam als de oudste onzer drie bedienden ; over de anderen matigt hij zich dan ook tamelijk veel gezag aan. De derde bediende, dien ik op Benkoelen opdeed , is een moordenaar. Een zeer kalm , ijverig individu, aan wien wij dus den naam gegeven heb- ben van den braven moordenaar. Op een enkelen moord 3 34 vvordt trouwens bij Indische bedienden volstrekt niet gelet, indien ten minste , zooals innegen gevallen van de tienplaats heeft , slechts ijverzucht daarvan de reden geweest is. Ik kan u dan ook verzekeren , dat men hier zeer gerust. slaapt met een moordenaar in huis , en ik heb huisgezinnen ge- kend , waar de kinderen eene moordenaarster tot baboe hadden. TALANG-PADANG, 6 October. Een stevige dagreis achter den rug, maar niet zonder moeite. De dragers waren zoo lui, dat de laatste vrachtjes eerst na middernacht hier aankwamen. De weg is niet leelijk, maar meer valt er dan ook niet van te zeggen, vooral daar eerst de nevel , later de duisternis ons een paar vergezichten weg kaapten, die wij hadden moeten hebben. Kort voor wij hier kwamen was ik bovendien niet erg op mijn gemak, want het was reeds donker, en de zenuw- achtigheid der paarden bewees duidelijk de nabijheid van tijgers, die er in overvloed zijn. Vroeg in den morgen passeerden wij een gedeelte van den weg, dat de olifanten zich voor hunne huiselijke bezig- heden hebben uitgekozen. Niet te miskennen, want die lieden schijnen een duidelijk besef te hebben, dat de weg opgehoogd moet worden en deponeeren er dus heuveltjes op, die voor dat doel lang niet te versmaden zijn. Gedurende een paar uur afstands was de weg er mede bezaaid en zagen wij rechts en links de tunnels , die deze dommekrachten in het bosch breken. Kalm loopen zij door, en storen zich aan niets ; alles gaat eenvoudig onder den voet ; vrij dikke boomen worden als met een zaag afgesneden en de olifanten wandelen door het bosch, even als wij door een grasveld. Men verzekert mij , dat voor menschen de jongelui het ge- vaarlijkst zijn, die zich amuseeren met zware takken als speelgoed te gebruiken en die , als echte kinderen , wanneer ze er genoeg van hebben, ver weg te slingeren. Voor het 35 overige moeten alleen de ouden van dagen gevaarlijk zijn; zij worden door de kudde uitgestooten , zwerven alleen rond en worden dan boosaardig. De bevolking is een flink groot ras , doch zonder schoone gelaatstrekken. Volstrekt niet schuw, spreken de meesten u onderweg even aan, en de eerste vraag is onveranderlijk : «waar kom je van daan?» zooals trouwens zoowat in ge- heel Indie de gewoonte is. Het is ongeveer de vertaling van ons « hoe vaar je ? » en antwoord wordt er evenmin op gewacht als bij ons. Hier echter wel , en bier heeft die vraag ook nog eene beteekenis. Bijna op bet geheele eiland Su- matra heerscht een oude wet, dat een geheele kampong aansprakelijk is en vergoeding moet geven voor alle wan- daden , die in het gebied der kampong gebeuren. Natuurlijk heeft ons bestuur er zich wel voor gewacht deze collectieve aansprakelijkheid af te schaffen , hoewel dit , helaas , in den jongsten tijd op Sumatra's westkust gebeurd is. Maar zoo- als het hier nog is, heeft elk lid der bevolking erpersoon- lijk belang bij, te weten, wie en wat vreemdelingen zijn, daar hij mede aansprakelijk is voor al wat de vreemdelingen doen en voor alles wat hun weclervaart. Van daar dat elke inlander op den weg een praatje zoekt aan te knoopen, wat niet ongezellig is, ofschoon de inleiding daartoe wel wat eentoonig klinkt en ons Europeanen in het begin een weinig onbescheiden voorkomt. Dit nuttige beginsel wordt zoo streng toegepast , dat , toen kortgeleden aan den kom- mandant te Kepahiang een sabel ontstolen was door een vreemdeling, die verdwenen was , de in woners , zonder eenig pruttelen , het verhes goed maakten. De kommandant en de kontroleur moesten natuurlijk als inwoners der kampong medebetalen. Onderweg hebben wij eenen opzichter van den water- staat opgepikt, die op den eenzamen weg een brug bouwt. Wij namen hem mede, zoodat wij hier weder kunnen whisten, hoewel de man ongeloofelijk slecht speelt en dus 36 wint. De kontroleur Leroux, die hier thuis behoort , is juist overgeplaatst , en zoo zijn wij ook hier in de pasangrahan gehuisvest, die zeer goed is, hoewel op denzelfden voet als de anderen, zoodat Ali weder voor kok dient. TEBING-TINGGI , 9 October. De reis hierheen was recht preltig. Wei begonnen wij die onder eene vervaarlijke regenbui, maar weldra klaarde het weder op , en na een uur of wat waren wij droog , doch helaas weder wankleurig. De paardjes liepen uitstekend, en de weg was prachtig , op het laatste gedeelte na. Wei daalt het gebergte af tot de afmetingen van heuvels, maar het pad slingert naast een breede , snelvlietende rivier , die dan vlak naast u, dan diep onder u, in schoon getrokken bochten, dan in eenen arm, dan in twee, nu eens kalm en rustig, straks weder bruischend, borrelend, brekend en schuimend het middelpunt vormt van het groene landschap , dat somwijlen heerlijke boschpartijen oplevert. De wegen zijn hier over het algemeen uitnemend , waar- aan men den resident Pruijs van der Hoeven herkent. Ook met de dragers ging het ditmaal goed , en zoo kwamen wij vroolijk en wel tot aan eene brug, die een paar paal van hier ligt, waar wij met vreugde twee Europeanen zagen staan. De een was de kontroleur, dien wij gedacht had- den te Talang-Padang te zullen ontmoeten, en de andere de zoon van den assistent-resident. Zoo ingehaald te wor- den is in de wildernis een genot, onbekend aan geluk- kigen, die elk uur van hun leven kunnen spreken, als zij er lust in hebben. Na ons met klapper water wat ver- frischt te hebben, draafden we vroolijk door tot hier, waar wij vuil en wel aankwamen. Ik denk hier vier dagen te vertoeven, voornamelijk om de wasch, maar ook om men- schen en dieren wat rust te geven. Met den kontroleur Leroux zijn wij in de pasangrahan gelogeerd, doch eten dagelijks bij den assistent-resident, die geen groot huis 37 heeft, en met zieken sukkelt. De vriendelijke man maakt ons het verblijf hier recht aangenaam. Den avond van onze aankomst was er in de societeit een partij , die tot half vier duurde , en waarop ik waarlijk nog aan eene quadrille moest mededoen. Het is in Indie een zeer gewoon verschijnsel, dat de heeren gaan zitten kaartspelen op bals, terwijl de dames te vergeefs op dan- sers wachten. Hier op de plaats nu heeft men, om geen enkel genot te derven, uitgevonden, om eerst gezamenlijk te spelen, daarna eerst te dansen. Dat dit zeer bevorder- lijk is voor nachtbraken, is licht te begrijpen. Met de reis van den morgen achter den rug, kunt gij wel denken dat ik heden vermoeid ben , vooral , als gij er nog eene aardbe- ving bij telt , die mij van nacht wakker schudde , waarop ik natuurlijk , trots de lust tot slapen , niet zoo onmiddelijk in- sliep. Heden morgen hadden wij ook een kleinen asch- regen, zoodat een der vulkanen in de buurt een weinig aan het werk schijnt te zijn. 10 October. Er is hier op de plaats nog al een talrijk publiek, wat voornamelijk aan het groote garnizoen te danken is. De bovenlanden van Palembang toch zijn eerst sedert korten tijd in ons bezit , en verscheidene oorlogen , die wij daarvoor te voeren hadden , liggen nog versch in het ge- heugen. Daarom ligt die groote bezetting op Tebing-Tinggi, dat ongeveer in het middelpunt der bergstreken ligt En toch schijnt het mij toe, naar het weinige dat ik zag, en het vele dat ik hoorde , dat deze nog zoo kort onderworpen bevolkingen zich zeer goed onder ons bestuur bevinden. De inlanders hebben hier vroeger te veel onder hunne eigene vorsten te lijden gehad, om niet de waarde te be- seffen van een bestuur, dat altijd heel wat beter is dan het oude. Ik geloof niet, dat velen mij de bewering zulleri tegenspreken , dat, overal in Indie, de bevolking daar het 38 rustigst, en het meest aan ons gehecht is, waar wij de inlandsche vorsten verjaagd, en het bestuur geheel in handen genomen hebben. Het schoonste argument voor deze stelling leveren wel de beide residentien op Borneo, die beiden wel gezegd kunnen worden eerst nit deze eeuw te dagteekenen. In de Zuider- en Ooster-afdeeling , waar wij de vorsten hebben afgeschaft, is de bevolking rustig, met ons bestuur ingenomen, en ons gezag breidt zich waarlijk ten goede der inlanders, zonder eenige moeite, meer en meer in de binnenlanden uit. En vooruitgang in welvaart is aldaar, zij het ook langzaam , niet te miskennen. Op de Westkust daarentegen hebben wij de vorsten overal in stand gehouden en wij zitten er, vreemd aan de, vaak half vijandige, bevolking, die in ons natuurlijk slechts den steun ziet van vorsten, die hen slecht regeeren. Vooruit- gang is hier weinig op te merken ; maar ik moet erkennen , dat de elementen daarvoor, ook den politieken toestand niet medegerekend , niet zoovelen zijn, als in de andere residentie. Ik mag natuurlijk de redenen niet beoordeelen, die tot dat verschil van toestand geleid hebben, maar daarom wel betreuren , dat men Pontianak zoo anders heeft moeten organiseeren dan Bandjermasin. In den geheelen Archipel heb ik hetzelfde gezien , namelijk dat , natuurlijk behoudens eenige uitzonderingen , die streken over het algemeen het best onderworpen zijn en in den gunstigsten toestand verkeeren, waar wij het bestuur ge- heel in handen hebben genomen en niet de poppekast ver- toonen, waarin de inlandsche vorsten de marionetten zijn. Op Java zou het niet moeielijk vallen sterke bewijzen voor mijn gevoelen te vinden. Ik geloof dat de tijd ook <la;ir weldra aanbreken zal, om de zeer doorschijnend gewordene fictie te laten varen , dat wij Java door de inlandsche hoofden regeeren. Meer en meer wordt dit eene onwaarheid, die de inlanders volkomen doorzien en die voor hen niet weldadig is. Voor de oude Compagnie was het scheppen van dezen 39 toestand een meesterstuk. Voor een handelslichaam als zlj was , moest die methode , vooral toen de inlander nog niet aan ons gewend was, de beste vruchten afwerpen. Maar in den tegenwoordigen tijd houd ik het ontzaglijk kostbare raderwerk voor eene inrichting, bestemd om langzamerhand te vervallen en die wij het best doen evenmin angstvallig in stand te houden als gewelddadig af te breken. Ik herhaal wat ik u reeds nieermalen schreef , wij moeten trachten onze bezittingen zoo weinig mogelijk uit te breiden , doch dat, wat wij hebben, krachtig regeeren en zelven regeeren. Gij be- grijpt, dat ik nooit zou wenschen, meer dan het algemeene bestuur in handen te nemen; de menigte van lagere amb tenaren moeten natuurlijk inlanders blijven, al was het alleen omdat de geheele bevolking van Nederland het aantal per- sonen niet zou leveren om de plaatsen te vullen. Maar wij zouden ook, door ons te veel in het lagere gedeelte van het bestuur te mengen , te veel in de inlandsche huishouding treden , wat natuurlijk vreemde overheerschers evenmin kunnen als moeten doen. Mijne opmerking heeft alleen die strekking, dat ik in elke landstreek het algemeen bestuur en het hoogste gezag uitsluitend en direkt in onze handen zou willen zien , zonder een gekroonde stroopop als tusschen- persoon. Doch ik ben te ver van Sumatra afgedwaald en wil u dus nog iets hier uit de buurt verhalen, dat koren op mijn molen is. In een der distrikten van Palembang, die ik tot nu toe passeerde, zijn, op verzoek der bevolking , de hoogste inlandsche hoofden voorloopig afgeschaft, zoodat de kontro- leur daar zelf het geheele bestuur in handen heeft. Het gaat er uitstekend. Ik rnag hier ook niet onvermeld laten, dat op vele plaatsen de kontroleur, uitsluitend op verzoek der bevolking, toezicht heeft op zaken, waarmede alleen de bevolking te maken heeft. Zoo staan hier en daar kassen, die de bevolking voor somrnige doeleinden bijeenbrengt , bij den kontroleur in bewaring, niet bij de inlandsche hoofden , 40 die over het algemeen door de inlanders veel minder ver- trouwd worden. KOEBOER, 14 October. De gezellige rustdagen te Tebing-Tinggi zijn weder voorbij en wij , sedert gisteren , weder een dagreize verder. Het glanspunt van ons verblijf was de verkoop onzer paarden. Verbeeld u, dat ik in der haast een publieke verkooping heb gehouden; hoewel men mij verzekert, dat de betaalde prijzen niet hoog waren, heb ik op de drie paarden en de twee zadels zoo veel verdiend , dat de geheele reis mij , in dat opzicht, al heel weinig kost. Mijn eigen zadel heb ik ge- houden, en stelde bovendien de voorwaarde, dat ik de paarden nog in huur heb voor de reis tot aan Moeara-Bliti , van waar wij den tocht te water voortzetten. Mijn eigen strijdros is echter gekocht door onzen vrierid den kontroleur Leroux, die denzelfden weg uitmoet, zoodat hij mij dank- baar is , dat ik het paard zoover voor hem breng. Onze bagage is langzamerhand bijna geheel in karren overgegaan; alleen de chronometers worden nog gedragen. Onze karavaan is daardoor veel minder indrukwekkend geworden. Gelukkig hadden wij gisteren geen al te grooten afstand afteleggen, daar de warmte buitengewoon was, en wij steeds te ver- geefs zochten naar de dichte schaduw, die men ons beloofd had. Integendeel was er veel minder hoog bosch dan ge- durende de vorige dagen, geene rivier, geene voorbij gangers, zelfs geene apen , en de weg werd dus alben opgeluisterd door onze eigen vroolijkheid, waaraan, als naar gewoonte, niets ontbrak. Die vroolijkheid bereikte haar toppunt, terwijl wij hal- verwege waren afgestegen om watuitterusten. De paarden, die wij vastgebonden hadden , vermaakten zich met in het gras te rollen, en daar lag op eens het paard van den heer Ukena op zijn rug in de nauwe greppel, en gaf ons door zijne lijdzaamheid duidelijk te verstaan, dat alle pogingen zijner- zijds om op te staan vruchteloos waren. Wij trokken uit alle macht aan het stomme dier, en wij moesten bij ons ongeluk toch geweldig lachen, toen ik aan den kop trok, en de heer Ukena aan den staart; maar niets baatte, en het brave beest deed niets dan ons angstig aankijken. Hulp kwam niet opdagen, en wij waren wanhopig genoeg, toen eindelijk een krachtige poging, waarbij het paard zelf op het goede oogenblik medewerkte, het weer op de been bracht. Om verdere ongevallen te vermijden, stegen we liefst maar weer op en reden lachende voort. Gedurende deze en de volgende etappe, is de richting van onze reis naar het Noordwesten, ongeveer evenwijdig aan het centraalgebergte. Wij wonen hier weder in een volkomen leeg huis, maar er ligt toch een groote kampong aan de overzijde der rivier, die men eerst dicht bij deze plaats bereikt. Wij hebben dus al het noodige, en doen zelfs eenige inkoopen voor de rivierreis, die wij in het vooruitzicht hebben. Het is lastig om aan kippen te komen. In Europa geniet de haan alleen achting als vader van de kip, en als groot- vader van de eieren, maar in Indie, vooral hier en op Bali, is de kip zeer geminacht en wordt alleen als moeder van den haan beschouwd. En de hanen worden niet ver- kocht, want die vechten, en hanegevechten zijn, als het bestuur die maar wil toelaten, het grootste genoegen van den inlander. Duizende guldens gaan daarbij in wedden- schappen om , en zoo gaat het verdiende geld verloren , voor zoover het niet wordt uitgegeven aan opium, die hier , zonderling genoeg , in enkele distrikten in het geheel niet gebruikt wordt, en in anderen er vlak naast in groote hoeveelheden. Voor de hanen hebben de inlanders hier zoo- veel zorg, dat zij de dieren aan niemand anders toever- trouwen en zelfs op reis medenemen , zoodat men de lieden , die aan den weg gaan werken , tegenkomt met hun haan onder den arm. 42 Op de KLINGI-RIVIER, 49 October. Reeds zijn wij Moeara-Bliti voorbij, en hebben van onze paarden afscheid genomen. Maar , behalve de waarnemingen , viel er met den eenzamen kontroleur zooveel te whisten, dat het schrijven er bij inschoot. Veel merkwaardigs valt er trouwens niet te vermelden. Op Koeboer kwam den tweeden dag de kontroleur Leroux, die steeds onderweg is naar zijn nieuwe standplaats, ons gezelschap houden. Ali in groote wanhoop, want, toen de man kwam, was de bagage reeds weggezonden, en onze majordomus vond het diner niet voldoende. Er werd echter wat bijgelapt , en we leden geen honger. Den zestienden reden wij gezamen- lijk naar Moeara-Bliti , waar wij reeds voor den middag aan- kwamen. Onzen gastheer de kontroleur van Assen, hadden wij reeds te Tebing-Tinggi leeren kennen, waar hij eenige dagen heeft doorgebracht. Ongelukkig vertrok Leroux reeds den volgenden morgen. Ik voeg hier dadelijk bij, dat de kontroleur van Assen juist stroomafwaarts eene inspectie- reis wil doen, en van onzen tocht gebruik maakt , om daar- bij gezelschap te hebben, wat ons natuurlijk hoogst aan- genaam is. 