Het rechtskarakter van het jusjurandum voluntarium naar romeinsch recht
Jurejurando dato vel remisso reus quidem adquirit exceptionem sibi aliisque, actor vero actionem adquirit, in qua hoc solum quaeritur an juraverit dari sibi oportere vel cum jurare paratus esset, jusjurandum ei remissum sit. Indien eens iuderdaad de overeenkomst het hoofdomme- ment van den eed was, dan zou men op den eed ook de algemeene regelen van overeenkomsten moeten toepas- selijk achten, in 't bijzonder ook L. 4 § 5 en L 5 D. 3. 2. Item'si qui furti, vi bonorum raptorum, injuria- rum, de dolo malo suo nomine damnatus pactusue erit\ simili modo infames sunt, quoniam intelligitur confiteri crimen qui paciscitur terwijl L. 6 § 4 D. 3. 2. duidelijk zegt : • Sed et si jurejurando delate juraverit quis se non deliquisse, non erit notatus : nam quodammodo innocentiam suam jurejurando adprobavit. Over het be- ^^ ^^* ^^* Tichelaar in zijne Romeinsch-rech- grip van //over- (jgijjij.^ beschouwiug over „overreenkomst'' spreekt, ligt 't Rom. Recbt. op ouzen wog te onder Zu können, der Prof. Drucker's oder der deutschen juristen nicht den deutschen, wasarmen zu bij die toepassende van het recht werkten, nicht allein, nicht modernen trant heben gedeführten, den auch Mr. Tichelaar's definitie van overdenkomst steck houdt, daar Mr. Tichelaar's definitie van overdenkomst als die tweezjdige handelingen, met wier sanctie de wiegever beobacht personen in den gelegenheiten te stellen eine bindende rechtsverhouding tusschen elkander in 't leven te roepen, sprekend op art. 1349 B. Drucker: Begrip en Dogma in de rechlswetenschap p. 7. 24 W. gelijkt, een gelijkenis, die in verband met Prof. Nach einer vraag ist als gewählt, dat de wähligkeit der darop (n.l. op de vraag: welke "handelingen" raogen als "overreenkomsten" worden aan-gemerkt" om geene andere reden het antwoord schuldig bleef, dan, omdat hij meende, dat geen kenner van het Romeinsche recht ingelieht behoefde te worden aangaande de beteekenis, die in dat recht aan den term "conventio" of "pactum" gehecht pleegde te worden, en Prof. Naber's antwoord: Immers de term "overreenkomst" door art. 1349 zonder nadere omschrijving aan het Romeinsche recht onleend, heeft thans nog dezelfde beteekenis als toen, met Prof. Drucker's oderlagen ten aanzien van de "overreenkomst" niet is overreen te brengen. Welke tweezijdige handelingen "overreenkomst" genoemd worden, antwoordt Mr. Tichelaar: dezoodanige, waarraededew?«^-gever enz. De wetgever heeft 't derhalve in zijn macht, dat doze tweezijdige handelingen als overreenkomst" aangemerkt worden, andere weder niet Eene leer schijnbaar geheel volgens Prof. Naber, die den consensus in idem placitum voor de verbiatenisscheppende overreenkomst verwerpt. Hij maakt een onderscheid tusschen de overeenkomst, die Ulpianus bedoelt met pactum sive conventio: duorum pluriumve in idem placitum consensus, overeenkomst in letterlijken zin: en de overeenkomst als bron van verbintenissen. Prof. E i s e 1 e ®®) kant Naber: De verhouding van het Romeinsche recht tot het bedendaagsche. 1889. p. 9. Naber: De definitie van Ulpianus blijft voor de verbintenisscheppende overeenkomst verwerpelijk. Naber. R. M. 1889 p. 23. Naber: Themis. 1891. (Het interdictum //quod vi aut clam") pag. 75. Naber: Begrip of etiket. 1889. ^^) Eisele : IFeber Nichtigkeit obligatorischer Vertrage wegen 25 zich met de meeste beslistheid tegen 't maken van deze onderscheidiDg aan ^Dass die romisehen Juristen einen von dera Vertrag im natiirlichen Sinne verschiedenen Vertrag im juristischen Sinne gekannt batten , davon Prof. Naber. findet sich keine Spur". Meent Prof. N a b e r in zijne verdere ontwikkeling van bet Romeinach-recbteljjke begrip van „overeenkomst", dat een contract noch bet samentreffen van twee willen, noch dat van twee wils- verklaringen vooronderstelt , dat e6n wil of ook 66n wilsverklaring voor de vorming van een contract volstaan kan , zelfs dat beide willen of beide verklaringen ontbre- ken kunnen en toch nog de verbintenisscheppende over- eenkomst overblijven, ja zelfs, dat men kan eontracteeren, zonder bet te willen, dat men kan contracteeren tegen Prof. Drucker. wil en dank (R. M. p. 25) , Prof. D r u o k e r noemt die leer ongewenscht en acht *t niet bewezen, dat zij de opvatting weergeeft der Romeinscbe Juristen, zelfs Mr. Mr. van Bern- V a n Bcmmelcn ®^) betitelt bet redeneeren over willen en wilsverklaringen in bet civielrecbt met pbiloso- pbiscb-juridiscben bumbug ®^) en noemt Prof. Naber 's ricbting , die bet voetspoor van Schlossmann ^^) volgt, zeer yerkeerd, eene ricbting, die bij ongaarne bij ons te lande zou zien veldwinnen, Hij definieert overeen- MangeU an Willensiibereinstimmung der Contrahenten. 1887 p. 27. ®^) v. Bemmelen: Het rechtsbegrip van overeenkomst p, 352 etc. B. M. 1889. «2) cf. Naber: Par maniere de dire. R. M. 1889. pag. 573. ^3) Windscbeid zegt over zijn werk //der Vertrag" Diese neue Theorie ist mit erstaunlichen Sicherheit des Tons verge tragen ; dass der Verfasser Jemanden iiberzeugen wird, glaube ich nicht. Mr. van Bemmelen signaleert Schlossmann: M. i. Schlossmann niets dan een wilden, die niet methodisch denkt. (R. M. 1889. p. 366). Komst, als de tweezijdige rechtshandeling, d. i. de ge-feneoschappelijke onstoffelgke jaridische daad van twee personen, die in onderling overleg ofalthansmetelkander in verband getreden zijnde, te zamen b. y. een verbinstenis vestigen. Yoor die gemeenschappelijke daad meet dus een wederzijdsch OYereenstemmend goedrinden (consensus in idem placitum) plaats grijpen. Zoo ook Prof. Frof. Kinkel. Eisele., Zu dem naturlichen Wesen des Vertragsaber gehort ihnen, das unterliegt keinem Zweifel, Willens-ubereinstimmung", welche berust zelfs, in dem von dem Becht unabhangigen Wesen des Vertrags. Naar onze overtuiging strijdt 't met de meest elementaire beginselen van het recht door uit de omstandigheid, dat twee personen uit een rechtsfeit verbonden worden, te conclu-deeren tot de karakteriseering van dit feit als contract, eene conclusie, die al. Lenz-en-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t-t Fapinianus en Marcellus meenen, dat de filius van den servus in dier voege ten aanzie van het peculium verschilt, dat de dominus circa causam judicati de peculio niet verbonden wordt, maar dat de zoon met of contractus enim leo:em ex conventioue accipiunt. L. 1 § 23 D 2.14. vgl. Windscheid: Pand. I. § 69. II § 305. V. Savigny: System. V § 140 en 141. Dernburg: Pandekten. I. 1888 § 92, Puchta: Inst. § 271. Cf. L. 3.11 D. 15.1. (judicio contrahimur) en L. 21 §3 eod. (judicium accipere cogiraur) den vader wel verbonden worden. Het judicium is geen contract maar is een feit, waardoor de vader met den zoon verpacht weserwert; vgl. Pothier XV tit. I § XXVL Over de velerlei befceekenissen van contrahere: zie Schlossmann § 4 pag. 23 sqq.; inzonderheid pag. 26 sqq. Zoo pag. 27 „mit dem Wort contrahere verbindet sich sehr haufig der Sinn der Übernahme von Pflichten" en contractus pag. 31. sqq. Contractus is weiter sehr oft gleichbedeutend init Obitum brissonius i. v. contrahere: negotium aliquod ex quo obligatio oritur, perficere; at reliqua tamen negotia fere omnia contrahi dicuntur, sic L. 3 § 11 D, de Pecul. : contrahere judicio. Het is er verre van af, dat wij ons in dien strijdzen- den willen mengen, zelfs wenschen wij aan het vermoeden gegen voet te geven, dat wij den schijn op ons zouden laden de polemiek, door den geleerden, aan zijn nuttigen werk- kring en aan de wetenschap te vroeg ontvallen magistraat gevoerd, voort te zetten. Ons doel is alleen te consta- [r. Tichelaar teeren, dat Mr. Tichelaar in zijn begrip van -over- eemt een af-,'^ J o r » zonderlijk eonkomst" naar Romeinsch recht een af- zonderlijk standpunt iandpniit in. j^n^e^j^^ Q^^^ ^ blijkbaar niet met Frol Naber mede, door den wetgever te beperken tot tweezijdige handelin- gen, waarbij dwang uitgesloten is, ^^) tot een volgeling van Mr. van Bemmelen kan men hem niet rekenen, omdat hij het onderling overleg, den consensus in idem placitum negeert, een factor der overreenkomst, die over haar bestaan beslissend is, in zijne definitie niet vermeldt. Of nu Mr. Ti chelaar's standpunt overreen te brengen is ^5) Tichelaar R. M. 1889 p. 55. Waar de wet tot processele handelige dwingt etc. daar hebben wij geene overreenkomst in bovengenoemden zin. 28 met dat der Borneinsche juristen, deze vraag moeten wij hier laten rusten. Maar, zelfs indien wij de bevestigende beantwoording eens vooronderstellen, is dan de plaats van het karakter van den eed als "overgreenkomst" in het Borneinsche rechtssysteem onbetwistbaar vastgesteld P Prof. Czyhlarz "zegt, aber nicht jeder Vertrag (ist) ein Contract, sondern nur der, welchem vom jus civile (im Gegensatz zum Praetorischen Becht) als Entstehungsgrund einer Obligation anerkannt ist. Die Entstehungsgrund schaffen nicht bios die Obligationen, sondern, charakteri- siren sie auch." Is de eed nu naar Mr. Tichelaar een contract of een pactum? Zoo hij een contract is, is hij dan een reaal, verbaal, litteraal of consensual contract of wel een quasi contract P Resumte Ous govoelen omtrcnt Mr. Tichelaar's kwalificatie Mr.Tichelaar's van den ood resumecrend, kunnen wij ons niet vereenigen kwalificatie. "^^ijne constructio van den eed, en, al ware dit niet zoo, dan nog meenen wij, dat zijne kwalificat Je geene Krekening houdt met de specialisier, in het Borneinsche Echt bekend, omtrent het genus, dat diphianus weer- geeft met duorum pluviumve in idem placitum consensus. Prof. Tot de nadere beschouwing van Gradenwitz meening Gradenwitz. ii.. t overgaande, treft ons reeds by den eersten oogopslag, hoe Gradenwitz en Tichelaar, beide Romeinsch Becht behandelend, bij hunne karakteriseering van het jusjuandum voluntarium, elk eene afzonderlijk terminologie volgen. Wij aarzelen niet, voor die van Gradenwitz partij te kiezen, omdat Mr. Tichelaar, niet geheel kunnende ontsnappen aan de bedenking, die B e k k e r ®^) ®^) Czyhlarz: Inst. pag. 158. ^■7) Bekker : Aktionen. I p. 2. Tiegen von Savigny en Puchta machen, Savigny und Puchta konstruiren sich ein Romisches Recht der Gegenwart, das in vielen Punkten so wenig Romisch ist, wie es Anspruch auf Qeltung in der Gegenwart machen die moderne und das beutige Becht wie es durch die Romische Briile erscheint, etc. en aan het gevaar, waar- voor Mr. Coninck Lie ist ting waarschuwt ®^), ons in het onzekere laat over de plaats, die zijns inziens het jusjurandum voluntarium in het Romeinsche rechtssysteem inneemt. Prof. Gra- Zooals wij reods vroeger zeiden, noemt Gradenwitz eriseert'jusjurandum voluntarium een soort reaal contract. Het oi. ais een tg^n q^^ nj^; verwonderon, dat hii niet nader op dit punt soort reaai- ^ i o r r ontract. is iugogaau; dit zoude zijn doel om De melius' werk aan  contracten brengt, al geweest zijn. De gedachtengang van «nKang- Gradenwitz meet de volgende geweest zijn. Partijen komen overreen bun geschil door een eed te doen beein- digen. Een contract evenwel bestaat eerst dan, wanneer een der partijen gepraesteerd heeft d. i den eed heeft afgelegd. Een bindende overreenkomst is voorhanden, nadat de eed is afgelegd "^), De opdracht moot bevorens hebben plaats gehad, in elk geval meet de afgelegde eed de weer- ®*) //Maar juist deze wet kan tot voorbeeld strekken, hoe gevaariijk het zijn kan, gevoelens en uitspraken van oude schrijvera naar onze hedendaagsche begrippen af te meten," Coninck Liefsting: Verbiutenissen. p. 80. «9) C. Liefsting. Verb, p 43. Noot 43. 70) Tichelar. B. M. 1893 p. 86. 30 Critiek. slag zijn Van den opgedrajyen. Nu kan bij elk innominaat- reaalcon tract hij, die zLJnerzijds gepraesteerd heeft, de contra-praestatie met de actio in factum praescriptis verbis vorderen of uit 't quasi contract de praestatie met de condictio causa data causa non secuta condiceeren ^0- S o h m zegt »Der Vorleistende hat also die Wahl, ob er aus dem Innominat realconiract die Gegenleistung mit actio in factum praescriptis verbis, oder aus dem Quasicontract die Ruckleistung der Bereicherung mit con- dictio causa data causa non secuta forderen will". Van Hij kan herroeping van den afgelegden eed, daarvan is ons plechtshet jusj. uifc do bronuon niets gebleken, terwijl als reaalcontract oog f?ehad heb- alleen in aanmerking schijnt te kunnen komen jusjuran- ^"' dum actoris, omdat alleen daaruit eene actie geboren ivordt 72). L. 9 § 1 D. 12. 2. Jurejurando dato vel remisso reus qui dem adquirit exceptionem sibi aliisque, actor vero actionem adquirit. L. 9 § 7 D. 12. 2. Si petitor juravit possessore deferente rem suam esse, actori dabitur actio. Het lijkt ons niet ondenkbaar, dat den eischer een actie ten dienste staat uit den eed des gedaagden. b.v. A, vraagt van B. 100 uit mutuum terug; B. beweert slechts 50 schuldig te zijn. Om aan dit geschil een einde te maken, komen A. en B. overreen het op een eed te stellen. A. defereert B. den eed : dat hij (B.) niet meer dan 50 uit mutuum schuldig is, B. legt dien af; nu heeft § 11. I. 4. 6. Idem quis postulant adversariojura verit, deberi sibi pecuniam quam peteret, neque ei solvatur, justissime accoramodat ei talem actionem per quam non illud quaeritur an ei pecunia debeatur, sed an jaraverit. A. geen actie uit mutuum maar slechts een actie uit het jusjurandum van den gedaagde. Fadda over F a d d a ^*) kan inzonderheid tengevolge van de verscheidenheiQ der betrekkingen, die uit jusjurandum voluntarium voortspruiten, dit niet tot de reaalcontracten brengen, Hij zegt //Potendo lo jusjurandum voluntarium essere deferito da qualsiasi parte, e d'altra parte potendo Taffermazione giurata del tema essere positiva o negativa, vi e tale complieazione di rapporti, do rendere spesso impossibile quella configurazione che e propria de'contratti reali. Ripetiarao quindi che la osservazione del Graden-De actie uit witz ui e conforme air avviso del Demelius, ni regge '^^^^^■considerata in s^ stessa. Een enkel woord ter vergelijking van de actie uit het innomina At-reaal contract met die uit het jusjurandum, zal in verband met het voorafgaande hier niet misplaatst zijn. Tot de kennis der actie uit het innominaat-reaal contract levert ons L. 7 § 2 D, 2.14. eene handleiding. Sed et si in alium contractum res non transsentent, subsit tamen causa, eleganter Aristo Celso respondit esse obligationem. Ut puta dedi tibi rem ut mihi aliam dares, dedi ut aliquid facias: hoc (7yv^AA^7^;u esse et hinc nasci civilem obligationem. Et ideo puto recte Julianum a Mauriciano reprehensum in hoc: dedi tibi Stichum ut Pamphilum manumittas: manumisisti; evictus est Stichus. Julianus scribit in factum a praetore dandam; ille ait civilem incerti actionem, id est praescriptis verbis sufficere: esse. De eischer steli zich niet tevreden met de bekentenis maar heeft reden te verwachten, dat B voor zoodanigen eed terugdeinzen zal. De vraao:, in lioever de kracht eener buiten-gerechtelijke bekentenis naar Rom. recht aan die van het jusj. volnut. gelijk is, hiten wij rusten. Panique, p. 6. Enim contractum, quod Aristo fT\jv(ky.\(ty^x dicit, unde haec nascitur actio. Jaiianns. Juliaiius derhalve is van oordeel, dat in bovenbedoelde casuspositie eene actio in factum door den praetor ge geven meet worden, Wat nu verstaat men onder eene actio in factum Eene actio in factum is eene actio, welker formula in factum geconcipieerd is; d. i. eene zoodanige formula, waarin de feiten uiteengezet worden, aan welke uiteengezet worden, wäarbg den rechter de bevoegdheid om te veroordeelen of vrg te spreken toegekend wordt. Die feiten-uiteenzetting treedt blijkbaar in de plaats der Demonstratio en Intentio ^^), hoezeer Gajus IV, § 46. Ceteras vero in actum conceptas vocamus, id est, in quibus nulla talis intentionis conceptio est, (sed) initio formulae nominate eo, quod factum est, adiciuntur ea verba, per quae judicidamnandiabsolvendive potestas datur ; etc. Dergelijke actiones in factum steunden als analogische uitbreiding van het Jus civile door den Praetor, op het im- perium van dezen en stonden wat den oorsprong betrefk, der- halve tegenover de actiones ex jure civili ^*) cf. L 11. D. 19. 5. Quia actionum non plenus numerus esset , ideo plerumque actiones in factum desiderantur. Sed et '^^) Sohm zegt : Hier nennt die Intentio keine Bechtsbefugnisse, sondern lediglich ein thatsachliches Verhaltniss ^ von dessen Dasein oder Nicht dasein die Entscheidung des Processes abhangt. Keller : Actionen § 33. 76) Baron. Inst. § 206 sub III (p. 413). ■^7) Cf. Gajus IV. § 60. In de editie van Kriiger en Studemund is Gajus lY § 46 geredigeerd : in quibus nulla talis intentio concepta est , etc. 7 8) Cf. Coninck Liefsting. Verb. p. 194. 33 eas actiones, quae legibus proditae sunt , silexjusta ac necessaria sit, supplet praetor in eo quod legi deest : etc. Mauricianus. Mauricianus meent , dat in de casuspositie van L. 7 § 2 D. 2. 14. aan eene actio honoraria geene behoefte bestaat. Volgens heili kent en erkent bet jus civile de daar aanwezige verhouding, die een vooru vormt, (wat Ulpi-anus met contract weergeeft) en een civile obligatie doet ontstaan. Nu komen in deze lex de woorden voor: id est praescriptis verbis. Gradenwitz bewijst, dat overal waar men deze woorden aantreft, men interpolatie zal moeten aannemen. Man muss', zegt hij,,, aber weiter geben und das: id est praescriptis verbis nicht bios da tilgen, wo es in dieser rohen Form von den Compilatoren in das Juristenwerk hereingepresst ist, sondern auch da, wo die Compilatoren es eine wirkliche Verbindung mit dem Inhalt des Classischen Werkes baben eingehen lassen". Dit gevoelen wordt, boven hetgeen Gradenwitz aanvoert, nog gesteund door L. 23. D. 10. 3, waar wij lezen: aut certe actionem incerii civilem reddendam, zonder de bgvoeging van: i : e : p : v : Dit alles neemt De actie nit evcnwcl niet weg, dat de actie, waarover L. 7 § 2 D. contr. Wenn van der Tandel, van een praescriptio meet voorzien ge- eene praescriptio meet voorzien ge- eene immer. Immeis die amoL'K'kiyu.xTx hadden eeen erkende pruposivor-.., zien. namen, die men in dedemonstratiohadkunnengebruiken. Hetwaren contractus, quorum appellationes nul- lae jure civili proditae sunt (L3.D. 19.5.). Daarom 79) Baron: Inst. § 123 sub II (p. 226). *i) Kniep zegt : und sachlich richtig ist die Bemerkung jedenfalls, dass diese civilis incerti actio mit Praescriptio ausgestattet wurde. Ter Vier eine beschränkte Kirche erregt (praescripta Terba); de demonstratio. "So musste hier", zegt Keller, anatt einer Demonstratio der wesentliche Inhalt des concreten Bechtsgebäudes mit einer gewissen Umatandliche angegeben und diese Angabe als Praescriptio der Intentio raratelli werden." De intentio dezer actio was ex jure civili. Immera de actio civili was in jus concepta, betgegen voor onze actio besteigt wordt ") door L 6. D. 19. 5. Insulam hoc modo, at aliam insalamus reficere, vendidi, respondit nollam esse renditionem, sed civili intentione incerti agendum est. De strgd tusschen de juristen zelé was derbalve deze, dat Mauricianus in casu eene actio civilis voldoendeachtte, nl. eene iMcHo praescripHs verbis, die hij dus als eene actio ex jure civili overstelt tegenover de actio praetoria in factum. [Jpianus, zich op het gezag van Celsus en Aristo beroepend, meent ook, dat bier eene obligatio civilis bestaat, die derhalve den buiten-gewonen bijstanden. Van het jus praetorium OYerbodig maakt. ^^) Nu zijn er tal van schrgyers, ^^) die deze actio in factum civilis noemen, hunne meening Het wooni Yooral grondende op L 5, § 2  (p. 408). C. Liefsting: Verb, p. 187. Rudorff: Gesch. II § 50. 8*) C. Liefsting: Verb. p. 194 85) Baron § 123 : Czyhlarz : Inst. p. 171. 35 Julianas scribit, si ignorans, in factum civilem. Deze grond blijkt evenwel zeer onvast te zijn ; de meening van Julianus vindt men helder en klaar in L 7 § 2 D. 2. 14. uiteengezet, hij spreektzich vooreene actio honoraria ondubbelzinnig uit ; hoe kan men nu in casu bij Julianus aan eene obligatio civilis denken? Dat "civilis" in deze lex gemterpoleerd is, neemt reeds C u j a c i u s ®^) aan ; E n i e p, in deze materie verder doordringend, komt tot de conclusie : „Ich behaupte deshalb, dass die actio in factum civilis nicht bloss in dieser einzelnen Stelle, sondern überall, wo wir sie antreffen, auf Interpolation zuruck zu fuhren sein wird." Geeft de actie De vraag, naar aanleiding waarvan  peti non posse, cum certa quantitas non petatur, sed quidquid adversarius dare facere oporteat intendatur etc. De intentio luidt: quidquid paret N.N, A. A. dare facere. L. 1. D. 19, 5. hoezeer haudelend oster eene civilis actio in factum zal hier buiten beschouwing blijven. Of. Kniep: Pactum, p. 75. Of. Gradenwitz: Interp. § 15. Of. U 2fti^ ortS^p'^ili y ea «lrukt meiie uiu, dat ook ^n 4^i* in 'i':! fri.^n, '![■> rnec tieze formalA «:el'ieid ^*rrxffctS:K v#r'lc, rerr-it k^n z:ja. '*'*; ZiJQ alle bonae fidei ;V;tIr>A^ ^ m^'r^rtae ; niet alle incertae aetiones zga bonae fidei. Fachta meeat, dac Tan de accioQes pnieseriptb f^ffU hf ^]^:iitei twee bonae fidei zijn, nl. de aeatiim-torU ^n de permutatione. Mr. Coninck Liefsting * Die darke kw^tie aan eea nauwkeurig onderzoek onda*- werpt, veerlegt deze meening en betoogt op ToetspocHr ran Ton Savigny*^>, Bethman n-H o 1 1 w e g **) en Keller"*'), dat de actio praescriptis verbis altijd hffusifz fidei if). L 2 § 2 D. 43. 26. kan in deze tot afdoend h^mV^n Ktrekken. Ita/|ue eum quid precario rogatum est, non solam hoe interdicto uti possumus, sed etiam praescriptis verhiH arJione^ rpme ex bona fide oritur. I'uchta beroopt zich op § 28. I. 17, 6. Aetionam autem quacdam bonae fidei sunt, quaedam stricti juris, bonae fidei sunt hae : ex empto vendito, locato conducto, negotiorum gestorum, mandati dopOMiti, pro socio, tutelae, commodati, pignera- ticia, familiae erciscundae, communi dividundo, praebcriptis verbis, quae de aestimato proponitur, et »") Puohtn: § 165. Noot s. "") Puohta: Inst. § 165. Lois: Verb. p. 187. V. Hovigny: System XII Noot f. (Beilage XIII) V. Hothm. Rollwc (II § 96 (p. 325). Keller: A.uctionen § 42 sub c. Keller: Noot 94. Ea, quae ex permutatione competit, et hereditatis petitio. Deze plaats uit de Instituten kan in deze niet beslissen. Men bedenke, dat de Instituten een leerboek was voor erstbeginnenden, zoodat uit den aard der zaak van eene uitgesponnen detaileering moest worden afgezien. De twee gevallen, die deze plaats memoreert, zijn slechts te beschouwen als toepassingen, zij 't al de meest gebrücken toepassingen der actio praescriptis verbis. Dat de intentio der actio praescriptis verbis de woorden ex bona fide be vat, kan nog uit 't volgende blijken. De intentio der actio praescriptis verbis de woorden ex bona fide be vat, kan nog uit 't volgende blijken. De intentio der actio praescriptis ziJQ : Appellantur autem in rem quidem actiones vindication Es, in personam vero actiones, quibus dari fierive oportere intendimus condictiones. Vermits nu de actio pr. v. geene condictio is, moot hare intentio ook anders geluid hebben dan die der condictiones. Het ligt voor de hand, dat de woorden ex fide bona aan de woorden der intentio moeten zijn toegevoegd. Zoo men aanneemt, dat de actio aestimatoria niet de eenige in het Album geproponeerde actio praescriptis verbis geproponeerd was, maestiateveal eenige actio praescriptis verbis geproponeerd was, dan zoude de intentio zoo geformu leerd moeten geweest zijn : Quicquid ob eam rem ex bona fide dare facere oportet. Lenel, de actio aestimatoria besprekend, zegt: „Halt man diesen Bericht (L. 32. D. 19. 3) mit den zahlrei- 98) Lenel: Ed. § 110. 99) C. Liefst: Verb. p. 191. 38 chen Stellen zusammen, in denen die actio praescriptis verbis als (incerti) civilis actio bezeichnet wird, und fügt man hinzu, dass dieselbe nach § 28 I. de act. und fr. 2 § 2. de prec. bonae fidei iat, so wird man nicht zweifelen konnen, dass intentio und condemnatio unserer Forreign denen der iibrigen bonae fidei judicia durchaus entsprachen." Is de actio is nu de actio uit het jusjurandum een actio in uit 'tj.v. eene «. r,,„, „. „. „. „ actio in fac factum? 101) Zic 0. a. L. 12 § 1 D 12. 2. Proinde si, cum prossideret deferente petitore rem suam juravit, consequenter dicemus amissa quoque possessione, si is qui detulit jusjurandum nanctus sit possessionem, actionem in factum ei dandam. Zoo ook c 8 C 4. 1. Actori delate vel relate jurejurando, si juraverit vel ei remissum fuerit sacramentum, ad similitudinem judicati in factum actio competit. en de herhaalde uitdrukkingen in verband met het jus- jurandum. urandum: dare oportere, bewijzen overvloedig, wij hier met een negotium stricti juris te doen hebben. Zegt reeds Puchta: „Gewiss ist, dass die in factum actiones 103) vgl. If die intentio in personam, wenn sie auf eincertum gerichtet ist, erhalt die Fassung: si paret reum dare oportere, etc." (Pachta: § 165), en later: "Bei einer bonae fidei actionis ist nur eine in certa formula (quidquid dare facere oportet) moglich, nur eine solche kann den Zusatz ex fide bona erhalten." nicht zu den letzten (bonae fidei actiones) gehoren, denen der Zusatz ex fide bona war bei ihnen gar nicht denkbar "®"". Gradenwitz verzekert: "Die formula in jus concepta was ja sicher bonae fidei; die formula in factum concepta ebenso sicher nicht ja eine formula in factum concepta konnte auch nicht einmal moglcherweise ein bonae fidei judicium begriinden." De gelijkstelling met res judicata in c 8 C 4. 1, wijst er op ^®^), dat evenals deze, zoo ook het jusjurandum stricti juris is, een besluit, dat door schrijvers als LeneP®^) en Conck Liefsting "®^), zonder aar-zelen wordt aanvaard. Resumtie In vorband met het voorafgaande meenen wij, ons ge-vs Karakte- ^^^^^^ ^^^^ Gradenwitz karateriseering samenvattend, riseering. ^at doze onmogelijk het karakter kan geweest zijn, dat, naar de Bomeinsche juristen, aan het jusjurandum voluntarium toekomt. Wij kunnen evenwel van Gradenwitz geen af- scheid nemen , zonder onze bevreemding te hebben uitge- drukt over 't onvaste , waarvan zijne kwalificatie van den eed blijk geeft. Acht hij de realiteit van den ^Vertrag" aan geen redelijken twijfel onderhevig , over de ,/Vertrags- natur" zelve schijnt hij te erkennen , dat 't hem nog niet tot klaarheid gekomen is. Hij zegt immers >/es ist eine Art von Vertrag allerdings bindend erst durch die Ableis- tung" en later /r/Hiernach ware der Schiedseidvertrag nach 10*) v. Savigny: System. V § 217. Noot 8 Beilage XIII 6, Note a. b. 105) cf Keller: Aktionen § 64. 106) C. Liefst.: Verb. Noot 116. 107) Lenel: Edictum. p. 118 //da aus dem Eid eine b. f. obligatio nicht hervorging.// 40 Rom. Rechte eene Art von Realvertrag gewezen" *^*)- Duidelijke motiyeering , waarop deze zijne oonclusie, dat nl. de eed „eine Art von Yertrag" is , steunt , geefk hg niet, terwijl die conclusie op haar zelve van dien aard is , dat wij aan haar weinig wetenschappelijke beteekenis en waarde kunnen toekennen. Gradenwitz schgnt althans in den eed geen ^Yertrag" te zien , zooals hij zich dien denkt. In de eerste plaats hadden wij gaarne zijn begrip omtrent ^Yertrag" toegelicht en in de andere plaats hadden wij gaarne , vermits de eed niet aan het- geen hij onder ^Yertrag" begrijpt , voldoet , vernomen , in welk opzicht de eed daarin tekort schiet. io«) Gradenwitz. Sav. Stiftung. 1887. HOOFDSTUK III. Het Rechtskarakter van het Jusjurandum  dringen. Non ex regula jus sumatur, zegt Paulus. Diss. P. A. Tichelaar: 1886. p. 6. vlg. W. Modderman: De receptie van het Eomeinsche Recht. 1874. p. 93. volg. J. A. Levy : Savigny en de Historische Rechtsbeoefening. p. 40 vlg. 42 Sed ex jure quod est regula fiat (L 1. D 50. 17). Wat den eed betreff, wordt vaak naar aanleiding van een concreet geval zijn karakter geschetst, al naar gelang van den invloed dien de jurist op den voorgrond wil doen treden ; hij vergelijkt dan dien invloed met de werking van andere instituten, die zijns inziens in casu hetzelfde effect sorteeren. Het ligt niet in onze bedoeling de paralellen, die wij op voetspoor der bronnen zuUen nagaan, tot in bijzonderheden te behandelen, maar achten 't voldoende eenige, naar 't ons voorkomt, belangrijke punten daarin aan te stippen. Als van zelf komen daardoor de volgende leges ter sprake : L. 2 I). 12.2. Jusjurandum speciem transactionis continet ^^^) majo- remque habet auctoritatem quam res judicata. L. 26 D. 12.2. Jusjurandum condicio ex numero esse potest videri novandi delegandive, quia proficiscitur ex conventione, quam vis habeat et instar judicii. L. 27 D. 12.2. Jusjurandum etiam loco solutionis cedit. L. 40 D. 12.2. Jusjurandum a debitore exactum eff icit, ut pignus liberetur; est enim hoc acceptationi simile. 'T'ansactio P a u 1 u s zcgt : jusjuraudum speciem transactionis con- Versus JUSJU-... -, i, tn ii ^^^-wrrxr t m f^ landum tmot, op welko plaats Donellus (XXlv. 17.5) aan- voluntanum. teekout : Non dicitur speciem esse transactionis, sed speciem transactionis continere, id est : similitudinem et instar trans- actionis in se habere, quia scilicet consensu a lite discedatur in jurejurando similiter, ut in transactione et habere jusjurandum transactioni simile est ac transactionis vim ) of. L. 31 i. f. D. 12.2. L. 21 D. 4.3. habet. Prof. Goudsmit, zich hiermede vereenigende zegt: dat de eed eene schijbare overeenkomst met dading heeft. „Von Savigny vestigt reeds bij het begin zijner uiteenzetting van de z. g. Surrogate des Urteils de aandacht op het verschil tusschen transactie en eed. „Wohl davon (d. i. das gerichtliche Gestandniss en der Eid) zu unterscheiden aber, und gar nicht hierher zu ziehen, sind die hausgen und wichtigen Palle, in welchen zwar ein ausserlich ahnlicher Erfolg wahr zu nehmen ist, namlich die Beseitigung eines Rechtsstreits, jedoch nicht durch Entscheidung des mehr, die den rechtsstrijd beeindigen, maar die wel van den eed afgezonderd moeten worden: d. e transactie. „An dieser Stelle mag eine kirze Übersicht der hier auszuscheidenden Falle der Beseitigung eines Rechtsstreits genügen. Ad primum: Vergleich, „Die unterscheidenden Seiten in dem Verhaltnisse von Eid zum Vergleich", zegt Risch. Überuhen wesentlich in dem wirklichen Urteilskarakter, welcher Eid gegenüber dem Vergleiche auszeichnet. Er zijn evenwel nog andere punten van verschil, die even belangrijk als het door von Savigny geciteerde, genoemd mogen worden. In c 38. C 2, 4. lezen wij: Transactie nullo date vel retento seu promisso minime procedit. Hetzelfde vinden wij in c 3, i. f. C 6. 31. ... et transactie nullo date vel retento seu promisso minime procedat,.... Over en weder moeten dus partijen of let geven, of 1) cf. Goudsmit: Systeem I. p. 277, Noot 5. "2) V. Savigny: System. VII. p. 1, vlg. 113) Risch: Vergleich. p. 42. Terrührenden der beiden kaufen.  anderen kant. — Is er slechts een opoffering van den een, niet ook van den anderen, dan hebben wg niet te doen met eene transactie maar met eene vermomde schenking 1^*), zooals Ul pi anus mededeelt in L. 1 D. 2. 15. Qui transigit, quasi de re dubia et lite incerta neque finita transigit, qui vero paciscitur, donationis causa rem certam et indubitatam liberalitate remittit. Is hier geen transactie, omdat het criterium der transactie : de wederzijdsche opoffering bij den eed ontbreekt, de woorden : qui vero paciscitur, donationis causa etc., kunnen evenmin op den eed toegepast worden ; in de eerste plaats, omdat er geene res certa  transactie komt derhalve informeel tot stand. Geheel anders bij bet jus- jurandum. Is de vorm, welken de deferent uitgekozen heft, voor den delatus bindend *^^), zooals L.3 § 4, 1. 4, 1. 5 pr. D. 12.2. zegt: Jurari autem oportet, ut delatum est jusjurandum; ceterum si ego detuli ut per deum jurares, tu per caput tuum jurasti vel filiorum tuorum, non erit ratum habendum jusjurandum, dan heeft 't jusjurandum nog dit eigenaardige, dat de deferent zelve niet geheel onbeperkt is in de formuleering ^*5) Cujacius: II. ad Titul. de Transactionibus. p. 245. 116) Cujacius: Lib. 18 Pauli ad Ed. I. p. 993. 117) cf, Beth. Hollweg: II. p. 578. 46 Von zijnne opdracht. Op verscheidene plaatsen wordt de eed aangeduid met religio; ook Cicero noemt hem zoo: Est enimjusjurandum affirmatio religiosa. In verband hiermede had de deferent de bevoegheid in de eedsopdracht op te nemen: per Deum, per genium Principis, ja zelfs mocht de formule bevatten: per caput tum vel filiorum tuorum, per salutem tuam etc. En ofschoon Antoninus Pius rescribeerde blijkens L 5 § 1 D. 12.2. jurejurando, quod propria superstitione juratum est, standum en Ulpianus ons bericht in L. 5 pr. D. 12.2. Omne enim omnino licitum jusjurandum, per quod voluit quis sibi jurari, idoneum est etc. laat hij er aanstonds op volgen: dat 't niet geoorloofd was een eed te zweren naar eene improbata publica religio", daar een zoodanige eed geenerlei effect sorteeren zal 120). L. 5 § 3 D. 12.2. Sed si quis illicitum jusjurandum detulerit. scilicet improbatae publico religionis, videamus an pro eo habeatur atque si juratum non esset, quod magis existimo dicendum. Het mag al S erkend worden aangenomen, dat de Rommeinsche bronnen van geene dadingsactie, actio transactionis, spreken. Was de transactio door middel eener stipluatie gesloten, dan sproot daaruit voort: eene actio ex stipulatu. Heeft een der transigenten gepraesteerd, dan kan hi) tegen den mede-transigent (met de actio) prae- 47 scriptis verbis ageeren, waarbij wel opgemerkt moet worden, dat het prisgeven van een recht tot 'tinstellen dezer actie niet bevoegd maakt. Im allgemeinen", zegt Prof. Kniep *2^), „haben also die Romer den Vergleich auf Seiten desjenigen, der ein Klagerecht aufgibt, jedenfalls nicht vom Gesichtspunkte des Realvertrages aufgefasst. Sie gestatten nicht folgende Schlussfolgerung : ich lasse jetzt ab vom Rechtsstreite, erfille mithin den Vergleich." Een transactie kon in 'talgemeen slechts een exceptie voortbrengen, ingevolge L, 7 §4, D. 2.14. Sed cum nulla subest causa, propter conventionem hie constat non posse constitui obligationem : igitur nuda pactio obligationem non parit, sed parit ex- ceptionem. Wilde degeen, die zich bij transactie tot praestatie verplicht had, niet praestatie verplicht had, niet praestatie verplicht anders over dan zijn oorspronkelijk recht geldend te maken, en wanneer de eerstbedoelde eene exceptie uit de transactie tegenwierp, dan kon deze exceptie met eene replicatio ont zenuwd worden, zoo hij zijnerzijds niet ge- praesteerd had. C. 28 § 1. C. 2.4. Quamvis ex pacto non potuit nasci actio, tamen rerum vindicatione pendente, si exceptio pacti opposi suerit, doli mali vel in factum replicatione usa poteris ad obsequium placitorum adversarium urguere. Bij het jusjurandum was dit anders. Had iemand den eed afgelegd *^*), en bestond naar aanleiding daarvan bij den 121) Dernburg : Pandekten. II § 109. Noot 5. of. Graden- witz. Interp. p. 145. 122) Kniep: Praescriptio p. 139. 123) cf. Risch ; Vergleich. Capital IV. Noot 10. 124) vlg. Tichelaar. R. M. 1893. p. 33. Noot. 48 Praetor geen twijfel, dan werd den eischer de actie ontzegd "*). L. 9 pr. D. 12.2. Nam posteaquam juratum est, denegatur actio, terwijl de praetor aan den eed eene actie verbond. L. 9 § 1 D 12.2. Jurejurando dato vel remisso reus quidem adquirit exceptionem sibi aliisque, actor vero actionem adquirit in qua hoc solum quaeritur, an jurayerit dari sibi oportere vel, cum jurare paratus esset, jusjuandum ei remissum sit. Conciusie. Mogou de trausactic en de eed bij hunne onderlinge beschouwing al punten van overeenkomst hebben, in hunne essentieele bestanddeelen yerschillen zij te zeer, dan dat deze beide instituten op e^ne lijn gesteld mogen worden. Res judicata In L. 1 pr. D. 44.5 lezen wij : yersns jnsj. -,.,. ••j-j i»j_ voinntarinm. JusjuTandum vicom TCI ]uaicatae optinet non imme- rito, cum ipse quis judicem adversarium suum de causa sua fecerit deferendo ei jusjurandum i^^). Wie evenwel meenen zou, dat nu het jusjurandum in alle opzichten met de res judicata gelijk zou staan, ver keert In eene tastbare dwaling; Gaj us zegt uitdrukke- hjk in 1. 2 D. 12.2. majoremque habet auctoritatem quam res judicata. Hoezeer P a u 1 u s ons ook verzekert n opens den eed : quamyis habeat et instar judicii in L. 125) cf. Edict: L. 3 pr., 1 7 D. 12.2. i23«) cf. Dr. Ernst Zimmermann : Der Glaubenseid 1863 p. 6. 125b) cf. Diss. R. Goddard. 1875. Stelling XII. 49 26 § 2 D. 12.3. 126). Prof. Jacobson zegt „Der Eid tritt hier in die Stelle des richterlichen Urteiles und die aus demselben hervorgehende actio und exceptio jurisjurandi ist daher gleich der actio und exceptio jurisjurandi ist daher gleich der actio und exceptio jurisjurandi ist en, voegt hij er an toe: „Im Erfolge is der Eid aber selbst wirk-samer als ein Urteil, da, wenn einmal die erfolgte Eidesleistung feststeht, eine weitere gerichtliche Instanz nicht vorkommen kann". In dit opzicht kan de raajori-teit in auctoritas van den eed boven de res judicata alleen gelden sedert den Keizertijd. Immers eerst sedert diente dien tijd was hooger beroep op den Prinzip, Senaat en a., toegelaten. Voor dien tijd (ist) das Urteil, sofern das Verfahren nicht an einera Formgebrechen leidet, un-anfechtbar, unterliegt nicht, wie ein magistratisches Decret, magistratischer Intercession (der par majorve potestas oder der tribuni plebis) und stellt das streitige Verhaltniss zwischen den Parteien definitiv fest. Cujacius blijft niet in gebreke voorbeeld En aan te halen, waaruit de minoritas van den eed tegenover de res judicata blijken kan. Neque tamen per omnia semper jusjurandum majorem, quam res judicata aucto-ritatem habet. Si juravero me esse patronum Maevii, jusjurandum me patronum non facit, res judicata, si 126) cf. Pothier: Pandecten: 26. ad. Dig. 15 titulus I Noot 3. Goudsmit: Systeem. I. p. 287, Noot 1. 127) Weiske's Rechtslexikon in voce: Eid. p. 648. Keller: Actionen § 64: Schwort der Beklagte, so erwirbt er für die Zukunft die Exc. jurisj. parallel gehend der Exc. jurisj. parallel gehend der A^. in factum, analog der A^. judicatae etc. 128) cf. Puchta: Inst. § 181 p. 566. 129) Czyhlarz: Inst. p. 355. 50 judicatum sit, me patronum Maevii esse, Maevium libertuin meum esse, me per omnia patronum facit; non semper jusjurandum pro veritate habetur, semper res judicata pro veritate habetur. We vinden steun voor dit gevoelen in L. 25. D. 1.5. Ingenuum accipere debemus etiam eum, de quo sententia lata est, quamvis fuerit libertinus: quia res judicata pro veritate aecipitur. en in L. 14. D. 37.14. Si juravero me patronum esse, dicendum est non esse me quantum ad successionem patronum, quia jusjurandum patronum non facit: aliter atque si patronum esse pronuntiatum sit: tunc enim sententia habitur. Is de eed door den actor afgelegd, ingevolge de opdracht van den reus, dan is er eene nieuwe obligatie ontstaan, waaraan actie en exceptie vastgeknoopt zijn. Dit de oude obligatie kan men niet meer ageeren. L. 5 § 2. D. 12.2. Dato jurejurando non aliud quaeritur, quam an jura-turn sit. L. 9 § 1. D. 12.2. in qua Hoe solum quaeritur, an juraverit dari sibi oportere, vel, cum jurare paratus esset, jusjurandum ei remissum sit. L. 9. pr. D. 12.2. Nam postquam juratum est, denegatur actio. Ten aanzien van de res judicata gelden geheel andere regelen. Windscheid zegt: *3i) ^q^q Verbal tnis is also kein anderes als das in Folge des Processbeginnes eintretende; auch durch das Urtheil wird nicht der ^30) Cujacius: Lib. 18. Pauli : ad. Ed. p. 993. Windscheid: Pand: I. § 129. 