David Hume's kenleer en ethiek
Nu vertegenwoordigt hij de phase, waarin het empfindenlegemsten entreganzenden oogenblik aarzelt en z'n paradoxale consequenties den in z'n met de „common sense" tracht te verzoenen door aan z'n syèem beginselen ontrouw te worden. Volgens die beginselen imniers zijn, gelijk ons bleek, Het nicht ganz gegen de gegeven elementen de „simple individual ideas" als present momentary feelings", actual present sensations". Deze „are first received and distinguished" daarmee „beginner our knowledge" Ergens rekenschap gevend waarom hij de ffaculties of the mind" behandel heeft voor de "complex ideas", zegt Locke, dat hij het deed „because several of these faculties being exercised at first principally about simple ideas, we might, by following nature in its ordinary method, trace and discover them, in their rise, progress, and gradual improvements". De enkelvoudige, relatielooze, niet verder le reduceeren „idea" is in de empiristische wordingsgeschiedenis van het bewuszijn het gegeven uitgangspunt. Die wordingsgeschiedenis zelve draagt het karakter eener toenemende compliceering van het „simple particular". Vlak daartegen in nu loopt door de „Essay" n Het nittgangs- gedachtenlijn, die ons de „complex ideas" vertoont niet als „superinduced", maar „got from" het gegevene *). Locke SHDIOD- spreekt van „ideas in reference to things from whence gostelda 1) Ess. c. H. U. IV VII 9 (II 274). »), IV VII 11 (II 285). 3) „ II XI 14 (I 210). *) „ U IV 1 (I 152); cf. T. H. Green in z'n „General Introduction" op Hume's Treatise (pg. 90), waaraan ik ook verder veel te danken heb. They are taken. Hij noemt "ideas" op, "which are constantly joined to all others" % Door het laatste wordt het entwagen van "ideas" "in their simplicity" geheel buiten-gesloten. Vooral Locke's abstractietheorie strijdt met z'n empiristische leer over het ontstaan van "complex ideas": abstraction, whereby ideas are taken from particular beings". "Particular", dat hier aan het begin staat, is ongemerkt het anders geworden dan het relatielooze, ondefiniebare individu, "the simple feeling", dat, "perishing the moment it begins", als in 'n kinemalo-graaf onzen geest voorbijschiet. De "simple ideas" worden hier voorgesteld als van meet af aian representanten van hoedanigheden in dingen, die tot elkander in zekere betrekkingen staan. Het eerste feit in het bewustzijn is in deze lijn van Locke's gedachten niet 'n "simple feeling", maar het allesbehalve enkelvoudige bewustzijn, dat ik heb 'n "idea", "which I did not make for myself", 'n "impression" van iets anders dan ik ben, 't welk zich daardoor aan mij kond doet. Dat er dingen onafhan kelijk van ons bestaan, staat voor hem nai'evelijk vast. In boek II VIII 11 — 13 words zelfs, in strijd met z'n in den aanvang duidelijk uitgesproken voornemen *), heel gewoon inwerking van die dingen op ons op atomistische manier veronder- steld, Het gegeven is hier dus niet zooals Locke zegt 'n ^feeling", maar zooals hij niet zegt, doch ter hand- 1) Ess. c. H. U. II XXX 1 (1 497); II Xll 1 (I 218); IV IV 12 (11 237). «) Ess. c. H. U. II XIII 26 (1235); II VII 7 (I 163); II XVI 7 (1270). ») „ II XI 9 (I 207); II XXVIII 18 (1 483). *) Cf. pg. 36. Having van wat hij zegt stilzwijgend aanneemt 'n 'felt thing', De 'idea of substance" b.v. leidt hi! zonder blikken of blozen af uit de combinatie van „ideas", die ^are found in exterior things or by reflection on its own operations". Zoo ziet hij zich telkens gedwongen de 'ideas', die eerst in 'n later ontwikkelingsstadium heeten te ontstaan, tersluiks in 'n vroeger in te leggen om ze er dan later uit te kunnen halen. Maar dan is het uitgangspunt hier ook niet het enkelvoudige, doch gelijk bij Leibniz, Locke's antipode, het saraengestelde, en draagt de wordingsgeschiedenis van het menschelijk bewustzijn niet het karakter van 'n synthetische compliceering maar van 'n voortgaande analyseerende abstractie van het gegevene. Met deze beschouwingen zijn we reeds ongemerkt van Objectieve de psychologische beschrijving en verklaring afgestapt en KowUheW overgegaan tot de behandeling der vraag naar de objec- tieve geldigheid van hetgeen door middel van introspectie in den geest wordt aangetroffen. De oorzaak daarvan ligt bij Locke zelf, die het op. Oren der psychologische genesis door introspectie en de kennistheoretische waardeering an de hand van logische analyse niet altijd behoortig uit elkaar heeft gehouden. Het was dan trouvéens ook van den beginne af z'n bedoeling door het onderzoek naar den oorsprong onzer kennis haren aard en hare grenzen te bepalen. ODzer kennis. Hier zitten dus Locke's superinductions oi the mind" reeds in het gegevene. 2) Ess. c. H. U. 11 XXII 1 (1 390). Ik cursiveer. ') Voor de onderstelling van Fox Bourne (the life of J. Locke 2 din 1876, 11 pg. 100 v.v.), dat de hoofdinhoud van het tweeden en vierde simple idem. AUeen ..simple ideas" komen daar- voor in aanmerking. Jdeas of primary qualities". Zooals te verwachten was, kunnen volgens Locke voor objectieve geldigheid geen andere dan ^simple ideas" in aanmerking komen. Dat zijn indrukken, die geheel buiten ons toedoen op den geest gemaakt worden, „and the power to produce any idea in our mind, I call quality of the subject wherein that power is"^ ^). De waarde onzer voor- stellingen wordt hier dus afhankelijk gesteld van hun betrekking tot iets, dat onafhankelijk van ons bestaat ^). Maar tusschen deze ^qualities" erkent hij, zooals Descartes en reeds Democritus deden, 'n ingrijpend verschil. Daar zijn er „such as are utterly inseparable from the body, in what state soever it be" ^). Ze blijven con- stant, ook bij gewijzigde dispositie van den waarnemer*). Er is gelijksoortigheid en dus begrijpelijk verband tusschen de onderstelde oorzaak en het onderstelde gevolg, de „idea in the mind" en de ^quality in the body" : „a circle or square are the same, whether in idea or existence, in the mind or in the manna" % Deze ^qualities" (uitge- breidheid, getal, vorm, bewegingstoestand, soliditeit) noemt hij ^primaiy qualities" % (Jit het daaromtrent opgemerkte besluit hij, „that the ideas of primary qualities of bodies boek met de inleiding de oorspronkelyke kern van de „Essay" vormen, is zeer veel te zeggen. 1) Ess. c. H. U. 11 VIII 8 (I 169). ') Cf. W. Freitag, die Substanzenlehre Lockes 1899, (in de Abhandl. van Erdmann X) pg. 8. 3) Ess. c. H. U. II VIII 9 (1 169). *) „ II VIII 21 (I 177). '') „ II VIII 18 (I 175). •) „ II VIII 9 (I 169). secondary qnalities". 53 are resemblances of them, and their patterns do really exist in the bodies themselves" '), „ whether we perceive them or not" % Daartegenover zijn er andere ^qualities", die wijzi- .W^^s of gingen ondergaan met elke modificatie van onze zintuigen: „the same water, at the same time, may produce the idea of cold by one hand and of heat by the other", wat onmogelijk zou zijn „if those ideas were really in it" % Daar komt bij, dat „there is no conceivable connexion between any impulse of any sort of body (de eenige manier, waarop ze op ons inwerken *) ) and any perception of a colour or smell which we find in our minds . . . , these mechanical affections of bodies having no afiBnity at all with those ideas they produce in us" % Uit een en ander concludeert Locke, dat deze ^qualities", die hij „secon- dary qualities" noemt, „are nothing in the objects them- selves but powers to produce various sensations in us" % en dat „the ideas produced in us by these secondary qualities have no resemblance of them at all" '), evenmin als „the idea of pain" eenige gelijkenis heeft met „the notion of a piece of steel dividing our flesh" ®). Maar dan moet bet aandeel van den geest bij het tot standkomen van de ») Ess. c. H. U. U Vm 15 (I 178). •) II VIII 23 (I 178). ') n VIII 21 a 177). *) II vm 12, 18 (I 172). ') IV m 28(11220); ef. pg. 55, •) U VIII 10 (I 170). ') II VIII 15 (I 173). ') II vm 18 (I 178). Servaring toch groater zijn dan Locke will doen voorkomen, daar de "secondary qualities" waarlijk geen gering deel van de ervaring uitmaken. Hij kent verder nog 'n derde soort van qualiteiten, ^powers" genaamd (b. v. het ver- mogen van de zon om was te doen smelten), die we hier voor ons doel wel kunnen verwaarloozen. VerhondiDg Toch zouden we ons vergissen als we meenden, dat dezer beide Locke ten opzichte van de ^secondary qualities" subjec- soorten tot tivistisch of zuiver idealistisch dacht. Vooreerst staat het Blkaoddr.... voor hem vast, dat ook de „ideas of secondary qualities" are produced in us by exterior causes affecting our senses). Voorts is hij ervan verzekerd, dat dezelfde „exterior causes" altijd dezelfde „ideas" in denzelfden en in alle daarmee homogene geesten teweegbrengen. De laafste zijn dus ^constant effects" van de eerste. Die ^exterior causes" ziet hij in de ^primary qualities of their insensible parts" (nl. of the objects): „pound an almond, and the clear white colour will be altered into a dirty one, and the sweet taste into an oily one. What real alteration can the beating of The pestle make in any body, but an alteration of the texture of it? Had we senses acute enough to discern the minute particles of bodies, and the real constitution on which their sensible qualities depend, I doubt not but they would produce quite different effects. 56 ideas in us: and that which is now the yellow colour of gold, would then disappear, and instead of it we should see an admirable texture of parts, of a certain size and figure. The dissolving of silver in aqua fortis, and gold in aqua regia, and not vice versa, would then perhaps no more difficult to know than it is to a smith to understand why the turning of one key will open a lock, and not the turning of another. "Dezeal constitution of the minute parts" te leeren kennen gegenst evenwel beoben ons vermogen. Soms echter is hin van ordenel dat we, al lag dit binnen ons vermogen, toch nog niet in staat zouden zijn "to discover any necessary connection between them and the secondary qualities", zoodat "we can attribute their connection to nothing else but the arbitrary determination of that All-wise Agent who has made them to be and to operate as they do, in a way wholly above our weak understandings to conceive". Hij is dan ook van dit hypotheisme niet altijd evenzeer verzekerd en geeft nenkele maal toe, dat. de secondiiry qualities" ook wel kunnen afhangen van "something yet more remote from our comprehension". Hoe dezelfde "primaire quali" "IV III 14 (U 202); cf. pg. 53, 61. Het was dus niet bepaald 'n ondekkiiing wai E. du Bois-Reyinond in z'n gerucht-makende rede „Ueber die Grenzen des Naiurerkennens" daaromtrent in het midden bracht. "*) Ess. c. H. U. IV m 28 (H 221). "*) n IV III 11 (U 200). 56 teiten" nu eens 'n getrouwe afbeelding van zichzelf in ons kunnen teweegbrengen en dan weer iets geheel ander- soortigs, verzuimt hij in elk geval duidelijk te maken. Allebei We vinden in deze beschouwingen 'n wijziging en „rear' en nadere uitwerking van Hobbes' leer omtrent de „qualitates sensibiles". Locke legt er eenerzijds den nadruk op, dat herleiding tot en afleiding van hun oorzaken volstrekt buiten ons bereik ligt. Anderzijds, dat de „ideas of secondary qualities", al zijn ze niet ^images or representations of what does exist" % zooals die der ^primary", toch evengoed als deze ^real" zijn en ^adequate", ^because, being nothing but the effects of certain powers in things, fitted and ordained by God to produce such sensations in us, they cannot but be correspondent and adequate to those powers : and we are sure they agree to the reality of things" % Primaire en secundaire qualiten zijn afhankelijk van, en vertegenwoordigen, hetzij als „exact resemblances", hetzij als ^constant effects" '), 'n objectieve werkelijkheid, waartoe ook onze zintuigen met hun eigenaardige gesteld- heid kunnen gerekend worden *). En dat is alles wat noodig is pizzig is… "To make them real, and not fictions at pleasure" (Dit loopt ongeveer parallel met de vraag omtrent de waarheid van onze "ideas", daar er van de vraag "true or false" alleen spake kan zijn "whenever the mind" Als „real, adequate and true", doordatzegegeven zijn, Van de, constan de "simple ideas" tegenover de "complex ideas", die „all are made" en dus "workmanship of the mind", 'n Goed deel van deze laatste maakt er evenwel volstrekt gegen aanspraak op „copies of things really existing" te zijn: „all our complex ideas, except those of substances, being archetypes of the mind's own making, not intended to be the copies of anything, nor referred to the existence of anything, as to their originals, cannot want any conformity necessary to real knowledge". De eenig overblijvende soort van „ideas", waarbij „Substance" de realitätskwestie zich kan voordoen, is dus die „of substances". Aan deze wijdt Locke zieht herhaaldelijk en in het bizonder de aandacht, dat Riehl hem met voile recht „den Kritiker des Substanzbegriffes" kan noemen. Het begrip substantie baart Locke groote moeilijkheid. Feitelijk kan hij het noch uit "sensation", noch uit "reflexion" afleiden, zoodat hij zelf moet erkennen, dat „a man has no idea of substance in general, nor knows what substance is in itself" % Toch schijnen we zulk 'n "idea" niet te kunnen missen: „we cannot conceive How those several simple ideas of sensible qualities should subsist alone, nor one in another without something. General idea of substance. Ess. c. H. U. II XXXII 4 (I 515). Ess. c. H. U. II XXXII 4 (I 213). Ess. c. H. U. II XXXII 3 (I 512). Ess. c. H. U. II XXXII 3 (I 512). "II XXIII 4 (I 395), 58 to support them I sine re substante". "En daarom "we suppose some substratum wherein they do subsist, and from which they do result, which therefore we call substance". "Al weten we niet wat "substance" is, we weten toch eenigszins "what it does". Particular Locke haast zich om van die "obscure and relative substances": i^j^a. of substance in general" af te stappen en over te "...,„^ gaan tot de behandeling van de "ideas of particular sorts of substances". We verkrijgen die "by collecting such combinations of simple ideas as are, by experience and observation of men's senses, taken notice of to exist together; and are therefore supposed to flow from the particular internal constitution, or unknown essence of that substance". "Besides the complex ideas we have of material sensible substances, of which I have last spoken, — by the simple ideas we have taken from those operations of our minds, which we experiment daily in ourselves, as thinking, understanding, willing, knowing, and power of beginning motion, etc., coexisting in some substance, we are able to frame the complex idea of an immaterial spirit". Komt Locke's bemiddelend, half-slachtig standpunt ook alle „relaties" als „superinducations" kan beschouwen, blyft raadselachtig. Uier ontstaat 'n gaping tusschen de wereld, zooals w\j ze ons voorstellen, en wat w^j voor de objectieve werkelykheid bouden moeten. ») Ess. c. H. U. II XXII 1 (I 390). ») „ II XXIII 3 (I 392). ») „ II XXIII 15 (I 406). hierin aah den dag, dat hij niet eenvoudig, zooals door den onderbouw van z'n stelsel geeischt wordt, het bestaan van substantie oiitkent en de „idea" ervan niet beschouwt b.v. als resultaat van associatie, dat slechts subjectieve geldigheid heeft — zooveel gevoelt hij toch van den eisch zijner beglnselen, dat hij het door hem aangenomen substraat van de stoffelijke en geestelijke ') verschijnselen geheel onbekend laat blijven. De door "sensation" of "reflexion" ontvangen afzon- „Mominal derlijke "simple ideas", „that have been observed or supposed presse" essentia." presse essentia, dat gegen eenige essentia, dat gegen eenige kleur, smeed- baarheid, oplosbaarheid in aqua regia enz., steeds, met elkander zien optreden. We zonderen deze af van de andere, die daarmee gepaard gingen, en vatten ze samen tot "n abstract complex idea", w'aaraan we den naam geven van goud. Elke groep van "sensible qualities", waarin deze gevonden worden, wordt gerekend de "essence" van goud te bez itten en met denzelfden naam betiteld: „the abstract idea, for which the name stands, and the essence of the species, is one and the same". Haarkarakter van workmanship of the mind verraadt ze doorhaar veranderlijkheid. Het getal der waar te nemen qualiteten, die alle als classificatiebas dienst kunnen doen, is altijd zoo groot, dat het haast niet anders kan of we 60 hebben „diflFerent ideas of the same substance, and there- fore make the signification of its common name very various and uncertain'* % De ^essence**, die zulk 'n ^complex idea of substance" ons doet kennen, is niets anders dan de connotatie van 'n soortnaam en wordt daarom door Locke ook ^nominal essence" genoemd. Wat essentieel en niet essentieel is, valt alleen te bepalen in verband met zulk 'n naam ^). Afgezien daarvan, ^particular things will be found to have all their qualities equally essential". ,,Real Dit is de eenige wijze, waarop bet woord ^essence" essence'' 'n inhoud kan krijgen. Want „the real constitution of onbekeod. anything, which is the foundation of all those properties that are combined in, and are constantly found to coexist with the nomhial essence", „on which these qualities and their union depend" % is niet binnen het bereik van onze kennis te krijgen. Deze „real essence" stelt Locke zich niet voor als 'n aristotelische forma substantialis *). In de werkelijkheid gaat het 66n gedurig in het andere over^). Er zijn geen ^certain precise essences or forms of things, whereby all the individuals existing are by nature distin- guished into species"®): ^der Acht englische, zuerst logisch metaphysische, dann naturwissenschaftliche Darwinismus!" zegt Pfleiderer naar aanleiding hiervan '^). Locke denkt zich >) Ess. c. H. U. m IX 18 (II 118). •) Ill VI 4 (U 60). ') Ill VI 6 (U 61). *) m VI 10 (U 65). ') Ill m 19 (U 80). •) m VI 14 (II 69). ^) E. Pfleiderer. a. w. pg. 51. 61 de „real essence", de „internal constitution", waarvan „these qualities and their union depend", gelijk reeds werd aangestipt, als bepaalde „minute particles" met bepaalde primaire qualiten, „a texture of parts, of a certain size and figure" '). En deze te kennen gaat, zoo Week ons, bove ons vermogen, terwijl, al kenden we ze, het oorzakelijk verband met de secundaire qualiten ons toch zou ontgaan % We blijven er altijd even vreerad tegenover staan als 'n boer tegenover het inwendig mecha- nisme van de Straatsburger klok '). Onze ^complex ideas cannot be the real essence of any substance; for then the properties we discover in that body would depend on that complex idea, and be deducible from it, and their necessary connexion with it be known; as all properties of a triangle depend on, and, as far as they are disco- verable, are deducible from the complex idea of three lines including a space". *). Vandaar dat „our complex ideas of substance are all false, when looked upon as the representations of the unknown essences of things" % „To make our names stand for ideas we have not, or (which is all one) essences that we know not", zou alzoo inderdaad zijn „to make our words the signs of nothing" ®). Deze beschouwingen zijn van verreik ende gevolgen voor onze kennis der natür. Evenmin als we kunnen „lominal essence" - „false". „SeDsiti¥e knowledge". 1) Ess. c. H. u. II XXIII 11 (I 401). 2) Cf. pg. 54 V. 5) Ess. c. H. U. in VI 9 (II 64). 3) „II XXXII 6 (I 507). 4) „II XXXII 18 (I 522). 5) „III X 21 (II 140). betwigen, dat "when our senses do actually convey into our understandings any idea... there does something at that time really exist without us, which does affect our senses, and by them give notice of itself to our apprehensive faculties, and actually produce that idea which we then perceive, even like het, that such collections of simple ideas as we have observed by our senses to be united together, do really exist together". Maar die kennis gat niet verder dan "the present testimony of our senses" Nemen we wederom Locke's belief: de serving leert ons dat 'n bepaalde kleur, soortelijk gewicht, oplosbaarheid enkt elkaar gaan. Dit is de eenige manier, waarop we de "coexistence of qualities" kurinen leeren kennen. Deze "experimental knowledge" is als "present momentary sensation" zeker, maar zo reikt niet verder dan "that bare instance" '), omdat ons geen enkele reden is waarom de "sensible qualities", die we in 66n geval bij serving hebben zien samen gaan, dat ook zouden moeten doen in andere, waarvan we geen ervaring hebben. 't Is niet waarschijnlijk, maar volgens Locke toch best mogelijk, dat we morgen vinden 'n voorwerp b. v met alle eigen-schappen van goud, maar b. v. niet smeedbaar. geeft..real Het natuurkundig experiment verrijkt dus wel onze kennis. Locke kwalificeert de propositions", waartoe het instructive propositions", Ess. c. H. U. IV XI 9 (II 333 v.) "IV XII 9 (II 348). "IV VI 7 (II 256). 63 Anleiding geeft, als „real and instructive" *). 't Is het doch alleen soort, dat Kant later zal noemen *synthetische oderlagen *®" opricMe a posteriori". Maar deze sensitive kennis geeft slechts *., „ ..,...particularars", ten opzichte van bizondere gevallen objectieve zekerheid. Onze sensitieve kennis „goes not beyond particulars" *). Wordt ze algemeen gemaakt, dan kan ze hoogstens 'n meerderen of minderen graad van waarschijnlijkheid bezitten. We komen daarmee dus niet verder dan tot gissingen, die slechts den naam van Opinion" verdienen, zonder die zekerheid te bereiken, „which is requisite to knowledge"'). Geen wonder, dat Locke bij dit alles wel eens begint te Geen natur- vermoeden, „that natural philosophy is not capable of ^^^^^^scnap. being made a science" *). 't Is in elk geval 'n nog meer volstrekte ontkenning van de bereikbaarheid van hetideaal der naturwetenschap, waar niet alleen Descartes maar ook Bacon naar streefden, dan we reeds bij Hobbes vonden, wanneer hij tot het besluit komt, dat het is „lo3 t labour to seek after a perfect science of natural bodies. We kunnen wel ontwältigbare oder geldigheid vormen, maar universal propositions of whose existence geldicheid en innerlöche. Ess. c. H. u. IV V 6 (II 247). noodzakeliik- 2) IV VI 16 (II 266). Heid, Terbal «) „ IV VI 13 (II 263). Cf. b.v. Kant, Metaphysische and trilling". Anfangsgründe der Naturwissenschaft, IV (ac. ed.) pg. 468: „Eigentliche Wissenschaft kann nur diejenige genannt werden, deren Gewissheit apodiktisch ist; Erkenntnis, die bloss empirische Gewissheit enthalten kann, ist ein uneigentlich so genanntes Wissenschaft. *) Ess. c. H. u. IV XII 10 (n aw). ») „ IV HI 29 (U 223). 64 Eigenlijk al onze oordeelon , verbal and trifling". Truth or falsehood we can have certain knowledge concerning not existence, en doen niets anders dan ontvouwen wat in de door abstractie verkregen algemeene „ideas" vervat was. Het oordeel „all gold is malleable" is an universal proposition, „if malleableness be a part of the complex idea the word gold stands for. But then here is nothing affirmed of gold, but that sound stands for an idea in which malleableness is contained" % Alleen het „particular" geeft „real instructive propositions". De ministre grand van abstractie, b.v. van de "circumstances of time and place" % maakt 'n „idea" tot 'n abstracte, en elk oordeel daaromtrent slechts geldend van de "nominal essence". Sirikt genomen moest Locke dit op al onze oordeelen toepassen. Ik kan natuurlijk wel 'n 'present momentary sensation" hebben, die, als zoodanig, niet kan gegd worden 'n 'proposition" le leveren, welke enkel op de "nominal essence" betrekking heeft. Maar er kan, als zoodanig, heelemaal niets van gezegd worden. Ze wordt door-leefd, niet gekend. Zoodra ik er iets van zeg is ze haar „actualitéit" kwijt en geldt het gezegde slechts de representative. „idea in the mind". Bedoel ik het object, das betrefft bei 'n object, dat zich niet denken laat zonder substantie, volgens Locke absolut onbekend. Daar ik, alweer volgens Locke absoluut onbekend. Daar ik, alweer volgens Locke absoluut onbekend. 65 Odeelen niets anders geldden dan 'nominal essence'. Zelfs de „ideas", waarin we kennis ontvangen van onze eigene zielstoeslanden, en waarvan Locke geen oogenblik twijfelt of ze geven 'n juist beld van de toestanden, waarin we werkelijk verkeeren — kunnen niets anders zijn dan „verbal and trifling". Het bij uitsluiting re^ele wordt, zoodra ik er iets van zeg, onrefiel. Objectief geldige ervaring wordt zoodoende 'n onmogelijkheid. Locke's tegenstelling, bij de empiristen traditionel, tiisschen het onafhankelijk van den geest gegevene als het refiele, en „workmanship of the mind" — loopt uit op 'n realiteit, die onkenbaar is, en 'n kennis zonder re^ele, objectieve geldigheid. 't Is duidelijk, dat we met de eenig mogelijke onbetwijfelbare oordeelen van algemeene geldigheid niet veel wijzer worden, dat ze „bring no increase to our knowledge" ^). We herhalen daarin alleen niaar gedeeltelijk wat we reeds uifmaakten bij het opstellen van de definitie b.v. van goud : nl. dat tot den inhoud van dien soortnaam zal behooren smeedbaarheid b v. Die alles herunter ons levendig aan Hobbes' oder einigen van algemeinen geldigte en innerlijke noodzügliche van het door den geist zelf gemaakte Locke stelt deze "propositions" met den naam van „verbal and trifling" tegenover de „real and instructive" genoemde. Kant zal ze later betitelen met den naam van analytische oder einigen „artike" (?). General certainty" is dus „never to be found but Intnittieve en demonstrativen, kennen, 1) Ess. c. H. U. IV VIII 1 (II 292). 2) Cf. b.v. Kant, Prolegomena zu einer jedenktigen Metaphysik, die als Wissenschaft wird auftreten können, IV (ac. ed.) 270. 6 66 geldtnaeens in our ideas. De proposites, die haar bezitten, zijn eDKel.4fleas", gegrond op de „habitudes and relations" van deze ^), en gevven uitdrukking aan bun ^agreement or disagreement, and their dependence on one another. Deze worden door den geest waargenomen „at the first sight of the ideas together, by bare intuition; without the intervention of any other idea"... „it is on this intuition that depends all the certainty and evidence of all our knowledge" *). De demonstratieve kennis is tot intullie terug te leiden. Ze is het waarnemen van ^agreement or disagreement by the intervention of other ideas" % „In every step reason makes in demonstrative knowledge, there is an intuitive knowledge of that agreement or disagreement it seeks with the next intermediate idea which it uses as a proof", zoodat ^every step in reasoning that produces knowledge, has intuitive certainty". Alle kennis, waarvan we op die wijze, hetzij door directe intuttie, hetzij door demonstratie d. i. indirecte intuTtie, general certainty verkrijgen, wordt getroffen door het hierboven gevelde vonnis, dat ze „concerns not existence". dan wear Het doet daarom vreemd aan in *n hoofdstuk van de existence". ^Essay", getiteld „0f our threefold knowledge of existence", naast sensitieve ook genoem To vindicate the truth, Ess. c. H. U. IV VI 16 (U 266). IV XII 7 (II 346). IV XII 13 (II 339); IV I 2 (II 167). IV II 1 (II 177). IV II 2 (II 178). IV II 1 (II 178). IV IX 1 (II 181). 67 The evidence of knowledge of existence. Wat er van de eerste, die het bestan van „other things" leert kennen, in Locke's gedachtenstelsel terecht komt, heben we reeds gezien. De intuitive kennis betreft het Miotaitive bestan van „self": „as for our own existence, we per- knowledge of self" receive it so plainly and so certainly, that it neither needs nor is capable of any proof. For nothing can be more evident to us than our own existence. I think, I reason, I feel pleasure and pain: can any of these be more evident to me than my own existence? If I doubt of all other things, that very doubt makes me perceive my own existence, and will not suffer me to doubt of that. For if I know I feel pain, it is evident I have as certain perception of my own existence, as of the existence of the pain I feel: or if I know I doubt, I have as certain perception of the existence of the doubting, as of that thought which I call doubt. Experience: then convinces us, that we have an intuitive knowledge of our own existence, and an internal infallible perception that we are. In every act of sensation, reasoning, or thinking, we are conscious to ourselves of our own being; and, in this matter, come not short of the highest degree of certainty. Dat hij alzoo in cartesiaanschen trant plaats laat voor intuitive knowledge of our own existence, die noch in ^sensation", noch in ^reflexion" gegeven Is, niaar waarvan hij gevoelt, dat het toch niet aangaat ze te elimineeren, is weer IV IX 3 (II 304 v.); II II (I 121). Deze "mutual knowledge" is niet hetzelfde en grootendeels onvereenigbaar met werd over "spiritual substance". 6en van de bewijzen voor wat gezegd werd van Locke's transigeeren ten opzichte van de consequenties der empfindende. Demonstra-ristische beginselen. Hetzelfde geldt in nog sterker nfate ti?e know van de demonstratieve kennis van Gods bestaan. Niemand van de lectuur van de eerste twee boeken der "Essay" voor Deiae hebb^Q kunnen droomen, dat hij in het vierde Locke bezig iade^Essay" nlaats ^^" ^^^^è leveren van 'n bewijs voor het bestaan van God, naar zijn oordeel zoo evident als „mathematical certainty" '), en dat nog wel terwijl hij aan de kennis met betrekking tot de verschijnselen en wetten der natur, gevormd aan de hand der ervaring, slechts meer of minder waarschijnlijkheid toekent. Van het bepalen der grenzen onzer kennis door het onderzoek nach z'n oorsprong is alzoo maar weinig gekomen. „Real Ook de besproken tusschen 'n onken- essenco" — bare „real essence" en onze complex ideas", die ons wnoaar. ^^^^ ^realities" maar slechts ^nominal essences" doen kennen, wordt niet volgehouden. Hoe zou het ook mogelijk zijn, waar we immers reeds vernomen hebben '), dat niet alleen de „ideas of primary qualities of bodies are resem- blances of them, and their patterns do really exist in the bodies themselves whether we perceive them or not", maar ook zelfs de andere, de secundaire qualitéiten, als ^constant eflfects" van de ^powers", die ze voortbrengen, ons iets doen kennen van wat ^really exists in things". Geheel in overeenstemming hiermee is het wanneer Locke *) E8S. c. H. U. IV X 1 (II 306). 8) Cf. pg. 59 v.v. "Cf. pg. 56. 69 zegt, dat „the complex ideas of substances are ectypes, copies", even goed als de "simple ideas" ^). Het samen-treffen van verschillende qualitéen wordt hier meer dan 'n coincidentie van "particular feelings", nl. 'n 'coexistence" van qualitéen. De „powers" kunnen evenwel ontelbaar veel ^effects" tewegrengen, die wij niet hebben waar-genomen: „this body, called gold, has infinite other properties not contained in that complex idea" ^). Vandaar „Iominal dat de ^complex ideas of substances" niet "adequate" zijn, essence" - d, w. z. slechts „a partial or incomplete representation" *^®'®®"®*®"®*®"®*®"®*®"®*®*®"®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*®*® Unen ze ook niet willekeurig gevormd wezen. Daar-door onderscheiden ze zich van andere complex ideas". "Though these nominal essences of substances are made by the mind, they are not yet made so arbitrarily as Ess. c. H. U. II XXXI 13 (I 512). II XXXI 10 (I 510). II XXXI 3 (I 504). II XXXI 5 (I 500). Those of mixed modes, like the standard of his own making, here he has a standard made by nature. Else men's language will be like that of Babel. In our ideas of substances, we have not the liberty, as in mixed modes, to frame what combinations we think fit, to be the characteristic notes to rank and denominate things by. In these, we must follow Nature, suit our complex ideas to real existences, and regulate the signification of their names by the things themselves. If we will have our names to be signs of them, and stand for them. Nadrukkelijk verklaart hi, in tegenstelling met andere unitingen, niet te willen loochenen, dat Nature, in the constant production of particular beings, makes them not always new and various. Approxima- but very much alike and of kin one to another. Entire kennen nie mag het waar zijn, dat „the essences of the species, distinguished by different names, are, as has been proved, of man's making, and seldom adequate to the internal nature of the things they are taken from. We zijn niet alwetend, maar toch ook niet onwetend. De "nominal essence" dekt de "real essence" niet. Maar de laatste is toch door de erste te benaderen. Doch daartoe is het niet Voldehde zich tevreden te stellen „with some few obvious and outward essence". 1) Ess. c. H. U. III VI 28 (II 78). 2) „ III VI 46 (II 93). 3) „ III VI 28 (II 79). 4) „ III VI 37 (II 87); III III 13 (II 23). appearances of things". „It requires much time, pains, and skill, strict inquiry, and long examination to find out what, and how many, those simple ideas are, which are constantly and inseparably united in nature, and are always to be found together in the same object". Is Locke in and verband van gedachten tot de Tenopzicbte conclusie gekomen, dat universal propositions of whose truth or falsehood we can have certain knowledge concerning not existence". — in dit gedachten verband past 'n feneral uitlating als deze: „the certainty of universal propositions certain is very narrow". Ze moge erg eng zijn, er is plaats propositions", gemaakt voor wat toch eigenlijk Locke's ideaal van kennis is: "propositions of general certainty", die niet enkel „verbal and trifling" zijn, maar „real and instructive". Aan het fatale dilemma, waartoe hij, de gedachtenlijn volgende, dat het gegevene en daarom re^ele de present momentary sensation" is, komen moest: "general propositions about substances, if they are certain are but trifling"; and if they are instructive, are uncertain". — aan dat fatale dilemma is hij ontkomen, hij kan zeggen „are for the most part trifling". Maar het gaat ten koste van z'n empiristisch beginsel "Doordat hij datgene, wat volgens dat beginsel "superinduction of the mind" is, aan den aanvang van het ontstaan onzer kennis plaatst, en spreekt Ess. c. H. U. III VI 30 (II 80). "IV VI 13 (II 264); IV III 14 (II 203); IV III 16 (II 206); IV III 25 (II 217); IV III 5 (II 272). " Cf. b.v. Kant, Prolegomena, IV (ac. ed.) 270, en Kritik der reinen Vernimfl, 111 (ac. ed.) 33 v. v. Ess. c. H. U. IV VI 9 (II 299). Ik cursiveer. VAN „simple ideas", ^conveyed in by the senses", als „found in exterior things". En sommige Het wonderlijkst is het den lezer van de „Essay" te nog wel moede, als hi] verneemt van ^propositions of general h \r rir certainty", die „real" zijn en ^instructive", en bovendien uflDKOlQK Ydn deervaring g^^eel onafhankelijk van de ervaring ontstaan, ja juist ontstaan. tengevolge van hun „bare ideality" „real and instructive" ^), nL die, waarin onze mathematische en moreele kennis Hathemati- vervat is % We hebben hier volgens Locke te doen met scbe en zelfgemaakte begrippen, zelf ^archetypes" en dus „adef moreeie q^^te and complete ideas", zoodat we daaruit met ontwij- felbare zekerheid al hun eigenschappen kunnen afleiden: bezit ^general „in that complex idea of three sides and three angles.... certainty", jg contained all that is or can be essential to it" '). Hier dekken „real" en ^nominal essence" elkaar geheel *). Maar 1) Ess. c. H. U. IV IV 6 (II 231). 2) Locke acht dus niet meer, zoals Hobbes, de toepassing der mathhematische methode van de geomeirisch-mechanischenatuurweten-schap op elk ander gebied het na te streven ideaal, hoewel hij, met Descartes (Regula II Slot, ed. Blaev X 5: „Jam vero ex his omnibus est concludendum, non quidem solas Arithmeticam et Geometriam esse addiscendas, sed tantummodo rectum veritatis iter quaerentes circa nullum objectum debere occupari, de quo non possint habere certitudinem Arithmeticis et Geometricis demonstrationibus aequem), alleen deze methode den naam van wetenschappelijk waard vindt. Door echter naast de mathesis, zoals ook Hobbes deed, de ethiek op gelijke lijn te plaatsen, bewijst hij nog niet in te zien, dat de eigen-aardige methode der mathesis afhangt van het eigenaardig object dier wetenschap, en daarom voor geen andere soorten van objecten toepasselijk kan zijn. 3) Ess. c. H. U. II XXXI 3 (I 504). *) „ III IV 2 (II 32). 73 om dezelfde reden, waarom onze ^mathematical and moral knowledge" ^general certainty'* bezit, kan ze ook alleen betrekking hebben op ^ideais in the mind', volgens den regel Oder den van algemeinen geldigheitsmöglich, zoals wij zouden zeggen, en daarmee wel "certain" doch "trifling" zijn, of a posteriori synthe-loest tisch en daarmee wel "instructive" doch "uncertain". Dat "Wling" wordt ook wel door Locke toegegeven: "all the discourses of mathematicians" en moralisten "concern not existence". Op die wijze zouden de mathesis en de moralisten "concern not existence". Op die wijze zouden de mathesis en de moralisten "propositions" which "niet" affirm something of another, which is a necessary consequence of its precise complex idea, but not contained in it. Ze zijn dus wel deinige instructive, daar ze niet de in Locke's schatting vrij waardelooze syllogistische kennis leveren, maar eene, „which is not contained in the complex idea". Hoe is dat mogelijk bij Locke's beschouwing van den menschelijk geest, die wel bet gegevene kan 'combine, compare etc.", maar overigens volstrekt improductie is? Bovendien wordt aan deze 'propositions", on af hankelijk Ook „real", van alle ervaring gemaakt, 'n objectieve geldigheid toe-objectief gekend, die zelfs de met de meeste trouw aan de hand 'der ervaring gevormde niet bezitten. Heb ik waargenomen, dat met 'n bepaalde groep hoedanigheden gewoonlijk Ess. c. H. U. IV 8 (II 233). "Malleableness" gepaard gaat, en geef ik aan het oordeel: goud is smeedbaar, objectieve beteekenis, dan wordt het eo ipso 'n 'trifling proposition". Volgens de andere beschouwing is er in ieder geval 'n iange en zorgvuldigeervaring noodig om de ugdelijke abstractie en daarmee zekerheid van objectieve geldigheid te verkrijgen. Daaren-tegen, van het oordeel: de drie hoeken van *n driehoek zijn gelijk aan twee rechte, kan ik ook voor alle ervaring zeggen, dat het objectieve geldigheid heeft voor alle driehoeken, waar ze ook *really exist* ^). Het is zelfs „for the knowing the properties of a triangle" niet noodig „that a triangle should exist in any matter" \ Dat klinkt haast gelijkidend met de woorden van Descartes '), die zegt, dat zulke stellingen onveranderlijk vast staan en waar blijven, „etsi fortasse talis figura nuUibi gentium extra cogitationem meam existat, nee unquam existat." Onverklaar- Vanwaar het verschil tusschen deze oordeelen en eenerzijds die ten opzichte van substantielles, waaraan op z'n hoogst partieel objective geldigheid toekomt, ander- zijds die ten opzichte van fictieve begrippen b. v. centaur, waaraan in 't geheel geen objectieve geldigheid toege- schreven kan worden?- Hoe, in het systeem van Locke, de volstrekte zekerheid dier objectieve geldigheid van matheniatische en moreele oordeelen te verklaren? Van- zelf komt ons hier de vraag voor den geest, die later door baar. Ess. c. H. U. IV 6 (II 281). -) „ IV VI 11 (II 260). *) Meditationes de prima philosophia, meditatio V, in den anvang (ed. Blaev I pg. 31). 75 Kant zal worden gesteld: „hoe zijn synthetische oordeelen a priori mogelijk", hoe te verklaren, dat oordeelen geldig zijn voor de ervaring, terwiji ze toch niet aan de ervaring ontleend zijn? *) We zijn bij onze uiteenzetting van Locke's denk- beelden reeds herhaaldelijk op tegenstrijdigheden gestuit. In deze laatste zijn ze alle saamgevat: hier gaapt de scheur, die door het heele boek gaat. Ze is het gevolg van het opnemen van rationalistische elementen in 'n empiristisch systeem, om dit met de eischen van het gezond verstand zoo goed en zoo kwaad als het gaat in overeenstemming te brengen. Begrijpelijk is het, dat *n geschiedschrijver zegt: „man wird die Paradoxie wagen dtirfen, dass Locke nicht nur ein cartesianisch geferbter Baconianer. sondern beinahe ein von Baco beeinflusster Cartesianer heissen k5nnte" *). Norman Smith vindt hem zelfs „on the whole more rationalist than empiric" % Na dit alles zal men, althans wat het hoofdwerk, de ^Essay" betreft, slechts onder voorbehoud kunnen mee- gaan met Windelband als hij spre^kt van de „ruhige Klarheit" en „analytische Sicherheit**, waarmee het Locke gelukt is „die grossen Probleme des philosophischen Denkens auf verhaltnissmftssig einfache und durchsichtige Formeln zii bringen*' *). Maar nog minder heeft hij het De geheele „Essay" 'n onhondbaar compromis tnsschen tegenstrqdige beginseien. Locke's beteekenis. 1) Cf. b.v. Kant, t. a. p. ') R. Falckenberg, Geschichte der neueren Philosophie 1892, pg. 141. 3) N. Smith, Studies in the Cartesian Philosophy 1902, pg. 181. **) W. Windelband, die Geschichte der neueren Philosophie, I pg. 239. Tegenovergestelde oder verden von Hartmann verdiend, die heißt in der zähmen zähmen, die heißt in der Abgrenzung der Begriffspreise, ohne Schäfer in der Abgrenzung der Begriffspreise, ohne Konsequenz in der Innehaltung seiner Einteilungen und in der Durchführung seiner Gedankengen, und ohne spekulativen Tiefsinn. Tot dit alles ontbreekt, gelijk we zagen, niet de aanleiding. Toch will het mij toeschijnen, dat zulk 'n oordeel geen gelukkig staal levert van den 'Tiefsinn' van von Hartmann. Ik gelöst, dat we Locke historisch juister waardeeren als we hem noemen 'n eerlijk worstelaar met onvoldragen, nog niet gedifferentieerde problemen, wiens arbeid veel heeft bijgedragen tot beter en helderder inzicht in die problemen. Dat maakt het losprepareeren der draden van het ingewikkelde gedachten complex, dat "Essay cone. H. U." beet, zoo moeilijk, maar tevens zoo aantrekkelijk in 'n tijd, waarin verwarring dreigt te ontstaan tengevolge van de vergevorderde vertakteid en uiterste geraffineerdheid derzelfde problem En, die we hier in bun eerste ontwikkeling gadeslaan. In elk geval: Locke heeft het woord voor zijn tijd gesproken. Z'n boek heeft geweldig veel succes gehad, en de invloed, die ervan uitgegaan is, kan alleen vergeleken worden met dien van Aristoteles op de middeleeuwen of van Kant op de philosophie van de 19^ eeuw *). Änderlei stroomingen van de 18^e eeuw, de eeuw der Aufklarung, nemen in hem haar uitgangspunt. Het zijn vooral de empfristische elemenlen, die het hem gelukt is in 'n vorm te gieten, die insloeg en zelfs nu nog de adequate uit-drukking is van wat velen denken. Het systeem, als geheel, bevatte evenwel te veeltegenstrijdige elementen om niet spoedig in den historischen voorlgang der gedachtenontwikkeling ontbonden te worden. Geen enkel systeem is volstrekt zuiver rationalisstisch of empiristisch. Deze namen, gelijk de meeste, waarmee stelsels gekarakterizeerd worden, duiden uitersten an van denkrichten, die men in de geschiedenis nooit volledig gerealiseerd vindt. Maar de neiging erheen jaagt de verschillende elementen toch telkens uit elkaar. Descartes zuerkannte Bacon te verdrijven of Bacon Descartes. Het eerste gebeurt bij Leibniz. Ofschoon zelf niet geheel ontkonien aan den invloed van het empirisme, tracht hij Locke's systeem van rationalistisch standpunt uit te corrigeeren, het antwoord op de vraag naar den oorsprong onzer kennis in overeenstemming te brengen met het eigenaardig karakter, door Locke zelf daaraan gegeven. Het tweede doet GEORGE BERKELEY (f 1753). Hij neemt de vraag naar den oorsprong onzer kennis opnieuw van empiristisch standpunt in behandeling en vraagt in hoever Locke da Aran getrouw geweest is. Had deze het nog noodig gevonden 'n geheel hoofdstuk van z'n hoofdwerk te wijden aan de bestrijding van de leer der aangeboren begrippen, Berkeley beschouwt deze kwestie als in beginsel afgehandeld. Het staat voor hem vast: al. De tegen-strqdige elemente van r/n systeem gaan uiteen. Leibniz. BERKELEY. Doel en methode. 1) Cf. b.v. R. Flint, Agnosticism 1903, pg. 72 v. en 200. 