Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Uit het minder aangename logeergebouw van Tierlam’s troepen kon men zeer wel waarnemen, dat men zich in den kraton duchtig versterkte, terwijl bovendien de vele ongunstige berichten over Badroedin’s houding toenamen. Men verhaalde o.a., dat de sultan eene menigte kleine priesters, en allerlei slecht volk samen- trok en door uitdeelingen van geld aan zich trachtte te ver- binden. Men merkte mede op, dat het geschut, hetwelk op het noord-oost startten van den kraten stand, en gewoonlijk tot het geven van saluten diende, was vermeerderd en op eene tergende wijze, voer onze militairen tegenover de Nederlandsche loge, het residentiehuis en de verblijfplaats van Tierlam werd aangelegd. Mantinghe diende hierover vertoogen bij de vrienden van den sultan, coomede by den tungeerenden én bij den gewezen rijks- bestuurder in; doeh zi gaven veer, dat dit slechts het gevolg was van schrik en ongerustheid, en dat alle die bewegingen zouden ophouden, coodm men het over de eischen, gedaan bij het besluit Hen ON BOUWT de pletseinae vaitharsting der feitehjKheden mij schijnt wo Nereer sake deer venta ver leringen, welke de commissaris Muntinghe Mad Nr eerd te meter amt ctieh tegen de verdere aanslagen van PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 487 van 20 Mei, eens was geworden. „In den beginne waren wij aldaar vrij rustig gehuisvest’, verhaalde majoor Tierlam in een rapport dd. 14 Juni 1819 aan den legercommandant over zijn logeer- gebouw naast Badroedin’s dalem, doch na 8 A 4 dagen werd door ons opgemerkt, dat men in genoemden dalem aanstalten tot verdediging begon te maken, waarvan ik den heer Muntinghe zonder verwijl keunis gaf, die mij daarop berigtte, dat zulks was toe te schrijven aan eene vordering door ZEdGestr. aan den meer genoemden sultan gedaan, met bijvoeging, dat zulks van geene gevolgen zoude zijn, waarom ZEdGestr. verbood zulks met geweld tegen te gaan.” Lóózeer dacht men zich den toestand meester, dat nog den 6" Juni 1819 kolonel Bakker aan schout-bij-nacht Wolterbeek be- richtte: #De heer Kommissaris Muntinghe zal op morgen van hier vertrekken met de kanonneerboot N° 12 naar Batavia, om met Zijne Excellentie den Gouverneur-Generaal te aboucheeren , en daarna met den meesten spoed naar herwaarts terug te keeren, om ver- volgens meerdere operaties te doen.” Die meerdere operaties schenen dan ook wel noodig, daar de sultan op het besluit van 20 Mei geen antwoord had gegeven. Wat er alweer in bijzonderheden gebeurde, dat Muntinghe van zijn vertrek op den 7" terughield, is mij onbekend. „Nadat ik mijne laatste rapporten gereed had dd. 6 Junij’, berichtte Bakker den 19" d a.v., zom met den heer Komimissaris Muntinghe aan UHgkdelGestr. af te zenden, zijn de omstandigheden van zaken zeer veranderd, hetgeen het verblijf van den heer Kommissaris op Palembang noodzakelijk maakte.” Tot de omstandigheden had behoord de openbaring van meer onrust, in weerwil van het be- richt, dat de eultan tot toenadering geneigd scheen. Van neiging tot vrede zag men echter tot den 7" niets officieels. Muntinghe over zijn besluit van 20 Mei berichtende, verhaalt dat de bereid- „verklaring des sultans plaats vond, rna eenige dagen toevens’’, maar het schijnt, dat Badroedin alvast ’n 20 tal dagen tijd had kunnen nemen, om zich tot de groote afrekening voor te bereiden. Op het hoogst ondiplomatieke stuk van 20 Mei ontving namelijk de commissaris den 10° Juni van den sultan eene schriftelijke ver- antwoording, waarin tevens waren vervat eenige beloften, waar- mede de commissaris besloot genoegen te nemen; doch slechts aan enkele, „welke Zijne Hoogheid den Sultan het minste kostten”, schreef Muntinghe in zijn rapport dd. 15 Juni aan de regee- 488 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. ring, onder aanbieding van den sultansbrief, werd ~spoedig vol- daan”. De Buitenzorgsche copiist heeft echter niet, gelijk ik bl. 479 mededeelde, de bijlagen van de stukken, waarvan hij afschrift voor het departement van Koloniën moest maken, over- geschreven, zoodat mij onbekend is, wat die beloften inhielden. In ieder geval den ochtend, na het binnenkomen der verant- woording , dus den 11° Juni, vervoegde zich de Pangeran Adipati bij den commissaris ven met denzelven”, schreef Muntinghe, -ver- vaardigde ik die schriftelijke beloften, welke onder Zijne Hoog- heids hand en zegel bij besluit van den 20 Mei jl. als een middel van zekerheid van denzelven waren gevorderd (a), en reeds den volgenden ochtend bracht dezelve Pangerang Adipatti dit zelve schriftuur terng met het gewone zegel van Zijne Hoogheid den sultan bekrachtigd”. Onder de gegeven beloften behoorde, blijkens de art. 1 en 3 van het besluit, het afgeven der gevorderde gijzelaars; doch nu opperde de rijksbestuurder voor het eerst eenig bezwaar omtrent de uitlevering van den Pangeran Ratoe (art. 1), des sultans oudsten soon. #*Cevoelende”, schreef Muntinghe, „dat dit punt den vorst het naast aan "t hart moest gaan, rekende ik ‘t best te zijn, duwarvan te glisseeren en aan deze enkele vordering de rust van ‘t Land niet te moeten wagen, mits slechts de overige pangerangs werden uitgeleverd, welke 't mij voorkwam, dat eene genoegzame wausrborg voor ‘t gedrag van den vorst in t vervolg zouden ap- leveren. Onder deze concessie ging de rijksbestierder, zoo ‘t scheen, guur vergenoegd terug, en opperde destijds nog geene de minste ewnrighoid omtrent de uitlevering der overige pangerangs en van den monte Abdul Halil, die van Zijne Hoogheid waren gevorderd. Integendeel verklaarde hij, dat de sultan volkomen ‘bereid was die personen over te geven, indien ik daarop nog bleef staan.” Maar den anderen dag, in den voormiddag van den 12" Juni, vervoerden zieh weder zendelingen bij den commissaris, namelijk, loholve de reeds vermelde rijksbestierder , ook diens broeder , gewezen beenen adipati. Dezen deelden nu mede, dat weliswaar de sultan dell genegen was geweest om de gevorderde gijzelaars uit te veren (art. 8), doch, dat alle pangerans, die den vorst om- ver tee special de artt. ten 5 van het besluit van 20 Mei, houdende de colitis van een paar verklaringen. De lezer zal echter uit het vervolg van ber verbaal „ten, dat ook het overleveren van de geëischte gijzelaars tot de ee ven beletten behoorden. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 489 ringden, hem uit éénen mond hadden verklaard, dat, indien hi dit toestond, zijne macht voor eeuwig zou gekrenkt en verloren zijn, terwijl tevens de opgeéischten verlangden, dat de schuld, die zij zouden gehad hebben in de oproeping der Maleiers en der volkeren van Blida (zie het ten tiende en ten elfde van het besluit dd. 20 Mei) hun hoofd voor hvofd door onzen commissaris zou worden aangetoond en bewezen. Op dit vertoog des rijksbestierders , “antwoordde Muntinghe, dat het niet overeenkwam met de goede trouw, noch met de daags te voren ontvangen belofte, welke zonder eenige voorwaarde toch gegeven was; verder dat de eisch om de schuld te lewijzen — de juristerij kwam hier in de bedruktheid — ten hoogste onbillijk en ongepast was, wijl het niet aankwam op eeu rechterlijk bewijs, noch op eene rechterlijke straf, maar op eene politieke verwijde- ring, die tot de zekerheid van Palembangs rust en voor ’s lands welzijn, zoomede tot behoud van Zijne. Hoogheid zelve, gevorderd werd; en het om die vordering te wettigen, genoeg was, dat het vaststond, dat de muiterijen van de Maleiers en vooral van de Blida-volkeren, óf aan Zijne Hoogheid zelve, óf aan zijne raad- gevers was te wijten, terwijl de pangerans Tollap, Kontjong en Djudeen, op gansch Palembang als de eerste en: slechtste van die raadgevers bekend stonden; daarom verklaarde de commissaris, op die uitlevering te moeten blijven staan en bij onverhoopte weigering verplicht te zullen zijn tot meer strenge en krachtdadige middelen de toevlucht te nemen, waardoor hij commissaris zelf, zich de zekerheid zou verschaffen, welke de regeering behoefde. Met dit antwoord en het verzoek om zon spoedig mogelijk eene beslissing te ontvangen, keerden de rijksbestierders naar den kraton terug. „Niet vele oogenblikken hierna”, luidt het steeds in Mun- tinghe’s verhaal, kwam een der mantrie's van den rijksbestierder het gunstige bericht brengen, dat de gevorderde gijzelaars nog dien zelfden avond van den 12" Juni, en wel ten 7 ure, op de Zen- dracht zouden gebracht worden. De commissaris vond echter, in verband met al hetgeen reeds Was voorafgegaan, dit late uur verdacht, en liet derhalve terstond den rijksbestierder verzoeken, dat het vervroegd: zoude worden; doch daarop gaf deze bericht, dat hij den sultan niet meer te spreken had kunnen krijgen. Muntinghe begon nu wel in te zien, dat een afgrond voor ons gezag, en speciaal voor de zoo slecht gedekte troep van Tierlam, zich opende. „Het hart’, schreef hij aan de regeering op het 490 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. verhaal, dat hij de uitlevering niet vroeger dan 7 uur ’s avonds kon bepaald krijgen, en vergetende dat hij bij de eerste kennismakingen den sultan waardig voor herstel op den troon had geacht, „Het hart van den sultan Machmoed Badroedin, ‘twelk ik altijd uit een zeer zwart oogpunt heb beschouwd, als doorkneed met list, huichelarij, geveinsdheid, heerschzucht en wreedheid, rekende ik vatbaar voor 't smeden van heillooze plans. Ik rekende het dier- halven noodig, om de beide compagnién van ‘t 5° regiment onder den majoor Tierlam, welke, uit gebrek aan ruimte in de oude Factory, in den verlaten kraton van den sultan Achmat Nayan Moedin waren geplaatst, in meerdere zekerheid te moeten brengen.” Muntinghe liet daartoe den sultan weten, dat men onzerzijds, op de belofte der uitlevering, een teeken van vredelievende ge- zindheid wilde geven, door de troepen te laten overkomen. Tevens zond hij zoo spoedig mogelijk in den namiddag prauwen naar de overzijde, ten einde Tierlam’s troepen af te halen en ze te brengen naar eene onvoltooide planken woning, welke voor het residentie- huis was gelegen. Tegen vier uren in den namiddag maakte zich alzoo Tierlam gereed om zijne macht in de prauwen te bergen. Maar Juist was men bezig hangmatten, bagage enz. in te laden, of daar stroomden de muiters met groot geschreeuw den kraton uit, terwijl tegelijkertijd het geschut aldaar lustig op de soldaten , zoomede op de Leudracht en Ajur, begon te spelen, en in brand staande vlotten de rivier afdreven, om de schepen aan te steken. Dat was de aanvang van de rschande”, die Muntinghe blijkens zijn rapport dd. 11 Juh Usls (bl. 385), „door het in brand steken van eenige der ontelbare vlotten”, gevreesd had. De Ayer met luitenant Van Ginkel tot commandant, was bereids voor den kraton gaan liggen, ten einde op de vijandelijke be- wegingen te passen en Tierlam zoo noodig bij te staan; natuurlijk, dat dit tepas kwam. De Zeudrucht lag ter dekking van het kam- pement op den rechteroever iets lager, doch werkte nu ook op. Gelukkig, dat bij den plotselingen overval Tierlam er voor gezorgd had, dat een deel zijner soldaten onder de wapenen was gebleven, zoodat de majoor er in slaagde, de muiters onschadelijk te maken, terwijl hijzelf met de soldaten in Achmads logeergebouw terugging, atijnde het ons onmogelijk”, rapporteerde de majoor « van positie te veranderen, daar deze gansche wommg aan hun geschut was blootgesteld”. Ziehier hoe Muntinghe in zijn rapport van- 15 Juni den overval beschrijft: #Doeh nauwelijks waren onze prauwen aan PALEMBANG EN BANKA IN L816—1820. 491 de overzijde, nauwelijks hadden onze troepen een gedeelte van hunne bagage aan boord, of dat plan, welke de trouweloosheid en *t verraad gesmeed hadden, brak los. Zonder eenig voorafgaand teeken van vijandelijke intentie, stormde in eens eene woedende hoop van gewapende inlanders uit de poorten van den kraton. Nauwelijks hadden onze troepen den tijd om zich in orde te scharen. Een meer dan gewoon verlies was in de gegeven omstandigheden dus ook niet te vermijden. Dan daarentegen hebben ook onze troepen de eer gehad, dat van allen, die tot dat moorddadig werk uit den kraton op hen waren uitgevallen, geen enkele man in den kraton is teruggekeerd, maar allen zijn afgemaakt en loon naar werken hebben gekregen” Toen onze oorlogsschepen Badroedin’s , batterijen tot zwijgen hadden gebracht, staakten ook wij tegen 11 uur in den avond van den 12° het vuur, omdat men, helaas! zuinig met de ammu- nitie moest zijn. — De lezer zal zich herinneren, dat de commis- saris tijdig haar had aangevraagd (bl. 457). Er was dan ook een goede voorraad, maar aan de overzijde van de straat, d. w.z. te Muntok. Smissaert zou zich bezondigd hebben, door ze vandaar niet aanstonds op te zenden.... Wij zullen dit althans in het 28° hoofdstuk van schout-bij-nacht Wolterbeek vernemen. Kolonel Bakker schrijft alleen, toen onze macht naar Muntok had moeten teruggaan, namelijk in een rapport van daar dd. 25 Juni 1819: „Het kruit, hetwelk voor mijn onderhebbenden bodem met het commercie-schip de Pekin van Batavia naar herwaarts is afgezonden , is den 29 Mei ll. te Muntok opgeslagen, alwaar hetzelve, uit hoofde van het slechte fust in andere vaten is overgestort, en hetzelve den 20° Juni 11] door den schoener N° 10 ontvangen” Den 202 was het echter al te laat, gelijk ons blijkt uit hetgeen sinds den 122 geschiedde. Muntinghe, die het gevaar nooit schroomde, had, zoodra het schieten op den 12" was begonnen, eene plaats op de Zendracht ingenomen. Des middernachts van 12 op 13 Juni hielden de ver- schillende bevelhebbers met hem eene vergadering. „Het eerste vuur”, beschrijft Muntinghe, ~begon in den namiddag omstreeks vier uur en wierd voortgezet tot aan) 't vallen van den nacht, en ofschoon van dat oogenblik tot vroeg in den morgen alles stil bleef, gaf echter Z. H. de Sultan geen de minste tee- kenen van berouw en onderwerping, noch wierd er van zijne zijde de minste poging gedaan tot verzoening. Ik begreep dierhalve, 6e Volgr. VIL. 32 492 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. dat, ofschoon de commandanten van de Zendragt en de Ajar mij wel vertoonden, dat hunne voorraad van ammunitie niet zeer ruim was, vooral daar 't buskruit, onlangs door de Pekin aange- bracht, nog niet op Palembang was gearriveerd, de eer van 't Gouvernement echter niet toeliet, dat, na ‘t schendig gedrag van Z. IH. den Sultan, de eerste stap tot vereeniging, van onze zijde gedaan wierd.” Vandaar het besluit om met het aanbreken van den 13", de Eendracht en de Ajax opnieuw hun vuur op den kraton te doen beginnen en dit voort te zetten, tot zij hadden bres geschoten, of de ammunitie zóo ver zou zijn ingekrompen, dat alleen "t noodige tot zelfverdediging overbleef. Nam men van de schepen waar, dat in de muren een gat was geschoten , dan zou eene roode vlag voor Tierlam het teeken zijn om uit zijn verblijf weder aan te vallen en door de opening den verrader op zijn baadje te geven. Men brandde er alzoo in den ochtend een goede twee uur nog- maals op los en ook van Achmad’s verblijf uit tirailleerden onze manschappen op den vijand. Badroedin’s batterijen speelden wel terug, maar tegen 8 uur hield het schieten uit den kraton onver- wacht op Was er werkelijk bres geschoten? Men kon dat zoo niet zien; doch van de djar, die voor de groote poort van het paleis lag, meende men het te mogen aannemen: en het staken van het vijandelijke vuur scheen ook op eene gunstige wending te Tierlam stormde daarop zijn onvermakelyk Jogeerverblijf uit; het bleek echter dat geen enkel gat was geboord. De batterij van het kraton- bastion deed aan de uitvallers gelukkig geen nadeel, daar dezen te spoedig onder de muren van het fort kwamen. Ze hadden ook weldra een paar zijdeuren, die hen in den weg stonden, opengeramd, en kwamen daardoor in de richting van de groote poort, die door de Ajar heette opengeschoten te zijn. “Dan”, beschrijft Muntinghe rlangs dezen ingang verder in den kraton willende indringen, vonden zij de tweede poort, die men ondersteld had, dat mede door de djar was geopend, voor hen gesloten, hetzij, dat de Ajar zich daaromtrent had bedrogen, of dat men in de korte oogenblikken, binnen welke onze troepen tot den aanval aanrukten, nog middel gevonden had, om dezelve weder van binnen te sluiten” foo deed men reeds destijds de ondervinding op, dat, gelijk Tierlam rapporteerde, de Zendracht met hare caronnades en de Ajar met hare lange achtponders niets konden uitwerken op de PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 498 van tichelsteenen opgetrokken vesting met muren van 27 voet hoog en 7 voet dik (u). Toen de majoor zijne vruchtelooze pogingen inzag en dien- tengevolge weer naar Achmad’s verblijf terugtrok, begonnen de schepen andermaal den kraton te beschieten. Het mikpunt bleef vooral de poortev van het gebouw; als men die open had, was men er immers ook. Maar zoo’n inlander kan toch slim zijn. Als Tierlam kwam, was de deur dicht; men kon dan echter ook van de schepen niet schieten. Als hij daarentegen weg was en het schieten begon weer, dan zette men de deur wagenwijd open, en zoo verloren onze kogels zich onschuldig in de ruimte! Goede raad was hier duur. Kapitein Van der Wijck ging, op last van Tierlam, naar de overzijde berichten, dat het geschut steeds niets uitwerkte. Men wierp het nu over een anderen boeg. Van der Wijck kwam met een collega, Weinrich geheeten, terug aan het hoofd van infanterie en van met scheepsbijlen en windboomen gewapende matrozen. De kapitein-vernufteling schijnt een geweer in de hand gehad te hebben; ik lees althans, dat toen de troep kwam aanstormen, de poort weer toevloog, maar Van der Wijck er juist nog iu slaagde zijn bajonet en Weinrich zijn sabel in de opening te steken (4). Men poogde de deur open te kappen, maar ook dit (a) Rapport dd. 14 Juni 1819. (5) Meis, bl. 121. 494 PALEMBANG EN BANKA IN [*16—]1520. leerde Badroedin onze manschappen af door @ owt purfant ze met geweervuur weg te blazen. -Van hetgeen”, rapporteerde Muntinghe aver onze soldaten, -magt en moed doen konden, verzuimden zij niets: doeh de middelen waren ontoereikend tot dat einde.” Het hervatten van de beschieting door de schepen bracht in dezen wanhopigeu toestand. geene verdetering. Langzaam hielden dezen het vuur gaande tot ongeveer i: den middag, toeu de ammuritie op beide vaartuigen z+ ver verschoten was, dat de veterking om lets tot zetiverledie:zs iter te houden, het nood- zakeltk deed voorkomen, er zenee. mate te doen staken. Kk. en teres. Zas vuren in den kraton ook ieu fammisesrs sen briefje gebracht. uit ie Berne vangers Lita: ovscareven, waarin betaigd devise op dit aasen!t. LAAN Van ie Pelve Tanzer Wer, Gat fp het wearag van hon tis arkeurden, dat zij er geen Feel san adden cenomer. iat no aces zouden doen, om de zaken ty Cet Mine te breien. nx EISA inp ze begeerig waren, om Teno EER SOOLTMISSATIS Tf CLUS Mr unge nei vert: aa. Car TA onze zijde goeden wil ter HTS UE tener. ff sciecea. in afwachting van verdere seiner OCE. poets simtata sac voor de Factorij, terwijl eer emg pin eers vreten. zin verblijf aan den linker- Nater TET ofp.) wwe oper te steken. Natuurlijk slechts er en eee Ne sedepen. ais de troepen, buiten pe teren Wera zeil was op de Zeudracht N Nr nt camine onmogelijk langer kon hand- wer ome eener op en middag van den 132 Ach- N \ ur otng ed th te vier over. zonder verder door er eet neer Amien. — Dit waren de vruchten veen nt nfieteren en manschappen zich, als neo tvvere tapperheid” hadden gedragen. se Ta ta tt Basser getuigden. ser te ven? Het garnizoen was bij igers $73 manu met l5 officieren, ‘SEK NPESt of ziek waren: alleen men st His Jombdardement, den Badroedin bes a is zeuieszins voor de hand, dat Secu ledig Asunamen, en onderwijl hulp Jen wstevit Iet, dat we tot een en ander a ar Aj Het tevens het gerucht had ver- nnen u Givit tal verlaten, terwijl nu wellicht PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 495 de tot vrede genegen gebleken rijksbestierders het gezag in handen hadden gekregen. Doch spoedig bleek, dat het briefje alleen ge- schreven was om tijd te winnen en den sultan uit de verlegenheid, waarin de aanval onzer troepen hem gebracht had, te redden. Geen uur toch, nadat onze vaartuigen van voor den kraton waren afgezakt, hoorde men reeds, dat de sultan was ternggekeerd, en op ‘s commissaris’ herhaalde aanzoeken bij de rijksbestierders, om tot een mondgesprek te komen, verklaarden zij nu weer: voor het ge- schut van den kraton en van onze schepen bevreesd te zijn om ons te naderen, zoomede dat zij alsnog schriftelijke vertoogen zouden aanbieden. Deze lieten zich echter wachten, ofschoon de com- missaris de onderhandelingen gaande hield, en ten slotte aan de rijksbestierders deed weten, dat hij genoegen zoude nemen met eene overeenkomst, waarbij de beslissing over de gedane vorderingen en den ganschen staat van zaken, werd overgelaten aan den Gouv.- Gen., indien middelerwijl alles op Palembang in status quo bleef. De adipati’s gaven daarop den 18? Juni de verzekering, dat ze den volgenden dag des ochtends om 10 uur, hunne schriftelijke voorstellen zouden inzenden. Terwijl men alzoo den 14" zonder het plegen van vijandelijkheden in afwachting doorbracht, eindigde de commissaris op dieu dag zijn zoo dikwerf door mij aangehaald rapport (a), het laatste, dat hij uit Palembang zou schrijven , aldus: „Of nadere pogingen gelukkiger zullen zijn, en of daor onder- handeling iets tot herstel der rust zal kunnen gedaan worden, zal de tijd moeten leeren. Uwe Excellentie houde zich overtuigd dat niets onbeproefd zal worden gelaten om de regten en hoogheid van het Gouvernement te handhaven, eu dat alle krachten, welke wij bezitten, daartoe zullen worden aangewend. Of dezelven echter daartoe toereikende zullen zijn, is eeu vraag, welke vooralsnog door de meeste der heeren officieren ontkennend wordt beantwoord. „Welke de versterkingen zijn, die men daartoe zou behoeven, (a) Op het ter mijner beschikking zijnde afschrift van het rapport staat. de dagteekening van 15 Juni, gelijk ik het ook steeds aanhaalde; zie bl. 471, 490 enz.; doch dit moet eene fout zijn, hetzij van den copiist, hetzij van Muntinghe zelf. De nader door mij te verhalen gebeurtenissen op den 15° lieten het schrijven niet meer toe; ook blijkt uit den inhoud, dat het stuk niet verder gaat dan tot de mededeeling van hetgeen tot en met den 14" plaats vond; eindelijk verwijst Muntinghe in de missive, welke het vervolg van het verhaal inhoudt, doch die hij eerst in Juli te Cheribon samenstelde, naar het laatste Palembangsche stuk aldus: „Op het oogenblik, dat ik mijn rapport aan Uwe Excellentie sloot op den 14° Junij jl...” 496 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. durf ik niet op mij nemen Uwe Excellentie voor te dragen. mij omtrent dit puut refereerende aan de voordragten, welke door de differente chefs der corpsen zullen worden gedaan. Het buskruit met de Pekin aangebragt, was voor de helft reeds eenige dagen herwaarts, gerequireerd, toen de vijandelijkheden uitbraken, en wordt thans met den meesten spoed afgehaald. Speciaal echter neem ik de vrijheid onder de aandacht van Uwe Excellentie te bren- gen, dat het onze beide vaartuigen van de Koninklijke marine boven het buskruit, ook nog mangelt aan rondscherp ‘a). Een ander punt, het militaire wezen betreffende, waarop ik zoude wenschen , met de speciale bevelen van Uwe Excellentie te worden vereerd, is, of ik geautoriseerd zoude zijn de equipage van een onzer vaartuigen. en wel van de djar, geheel aan land te emploveeren, wijl de heeren officieren van de marine zwarigheid maken hunnen bodem te ontblooten, eu mij echter bij eene eventuëele tweede attaque, het gebruik dezer manschapppen aan land voordeeliger zoude voor- komen dan aan boord. v,... Kindelijk voel ik mij onbezwaard, en zelfs verplicht , onbe- winpeld aan Uwe Excellentie te moeten verklaren, dat zullen de regten van oppermagt, het Nederlandsche gouvernement bij *t jongste verdrag van den 20° Juni 1S)S afgestaan, worden gehandhaafd. het volstrekt noodig zal zijn, de magt en aanhang van den sultan Muchmoed Badaroedin geheel te verbreken, en dat daartoe voorzeker geene mindere versterking zal worden vereischt, dan door de chefs der militaire corpsen bij deze gelegenheid zal worden voorgesteld.” Fan dit «slot blijkt duidelijk, hetgeen trouwens voor de hand Jay, dat nog volstrekt geen plan bestond om geheel terug te trekken, Sat men slechts versterking zou afwachten om opnieuw tot den satbval te kunnen overgaan: doch dit strookte natuurlijk in het geheel niet met de oogmerken van Badroedin, in wiens kraton wen bovendien de wetenschap scheen opgedaan te hebben, dat het oons feiteliyk aan ammunitie mangelde. Muutrugh- vreesde inderdaad het ergste, vooral ook uit de bewegingen, die in en om den kraton vielen waar te nemeu, daarbinuen het volk bij massa's stroomde. De commissaris liet daarom: gedurende den 14" onze zieken, ten getale van 60, uit het bousepoitaal aan boord van het particuliere schip de Elisabeth brengen, terwijl hij ook de restanten in kas en ‘sgouvernement papiereu ge- a Negers. cise PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 497 reed liet houden, om op den eersten wenk te worden geborgen. De weinige overige gouvernementsgoederen, slechts bestaande in wat rijst en arak, werden met rust gelaten, om bij niemand het denkbeeld van een overhaasten aftocht te doen geboren worden. Tot redding der manschappen, ingeval van nood, had de com- missaris, zooveel roeivaartuigen als mogelijk, minstens 10 groote pantjalings, bij het residentiehuis doen gereedhouden, »doch” ; rapporteerde later Muntinghe, in een stuk gedagteekend Cheribon, .. Juli 1819, zijnde een vervolg op den laatsten Palembang- brief, „de behandeling van sommige onzer militairen, die, na het reeds gebeurde, niet zacht meer was, en die in menig geval vriend en vijand niet wisten te onderscheiden, is, gelijk ik nader- hand vernomen heb, oorzaak geweest, dat in den nacht tus- schen den 14" en 15" deze prauwen hunne ligplaats verlieten en dat de inscheping van onze troepen vervolgens met minder middelen, en eindelijk met behulp der sloepen van onze beide schepen, de Zerdragt en de Ajax, heeft moeten geschieden”. — Ook werd, daar gebrek aan ammunitie de eenige oorzaak was geweest, dat men de beschieting van den kraton had moeten staken, nen waarom men waarschijnlijk in het overmeesteren van dezelven niet geslaagd was’, in den vroegen ochtend van den 14°" een koloniaal vaartuig naar Muntok afgezonden om al het kruit, het- welk maar eenigszins gemist kon worden, af te geven „benevens zooveel rondscherp als voor de stukken van de Zeudragt en van de Ajax konde dienen en eindelijk nog een paar stukken geschut van 24 ® kaliber, waarmede men dacht met meerder vrucht den kraton te zullen kunnen beschieten”. Onder deze voorzorgen, bleef de commissaris in het residentie- huis afwachten, wat de beide rijksbestierders zouden laten weten. Maar de bewegingen aan de zijde des kratons, gedurende den ganschen nacht van den 14" op den 15", voorspelden al heel welnig goeds, totdat in den vroegen ochtend van den l»" Bakker en Van Ginkel op het residentiehuis kwamen, met de mededeeling, dat de stukken op het noord-ooster bastion des kratons waren hersteld, en dat men zelfs van de ligging onzer schepen gebruik gemaakt had, om eenige vernagelde kanonnen , die voor het Achmad- verblijf, zonder affuiten op den grond lagen, weder te ontnagelen en zóover op te richten, dat zij er waarschijnlijk mede tegen ons zouden kunnen ageeren. Tevens had men aan boord der schepen ontwaard, dat in menigte het sultansvolk zwaar gewerkt had, LON PALEMBANG EN BANKA IN ÌS16—1520. vn den tre en te oiankenzoldering uit het steenen gebouw warn Ze mam var Ees Achmad-verblijf los te breken, ten einde ty Avcrkezer. iat craze saidaten vandaar weder op den kraton en her Saatat Ohtrit trig roude schieten. Very we atctié: srcfereatie, waaraan ook majoor Tierlam deel- eo Nt OTA vehbi „ke Kloeke en nooit versagende commissaris, AT rt nr var eigen de gevaren wat te licht placht te ior TD bs EUT seexien: dat zoolang er niet opnieuw sicee shar ued Pt tasi tegen ons gepleegd werden, en wij arciewr oop zeen fe spree kheid om er ons tegen te verzetten, on entire Vee cu te Eken, iedere vroegere aftocht ~onver- ver AEN eet | osekenttjk” zoude zijn: zelfs beval hij aan, dat “ ha utatee veur zene oogenblikken zoude opwerken tot ende ar omit. at tas ie 6 à 7 schoten voor elk stuk, die bree of 4 Ì zaarksn te wagen, om door eene enkele wea ans aut he waeste hoop, die zich voor het Achmad- td rsemanca tad. 72 erspreiden, en daardoor een heilzamen vote eener Wesz, terwtl de commandanten met het eerste ese ona en revert gerne instemden, toonde kolonel Bakker ever ruc bit. ckr Muntinghe. dat het laatste on- sneimnft was v=ioenlijk, wijl het getij en de wind ar rn gata waren om de rivier weder op te ane ; sevaar van met brandende vlotten et et FN EPA Sas, dat daardoor het behoud nr o+ cg waagsehaal werd gesteld. var rsi wen het uiterste zoude afwachten, en ‚van Bet Denoud der schepen en man- "ren “TAN, oe Toa es 6 sly “av. ius weder naar boord, toen men ere vers ten Kraton + à 5 bamboezen vlotten, vege wets Fog waamschtnlyk met brandstoffen gevuld - s+ ‘s+ Pract zag gaan. De vlotten zakten ute laxte viam op de schepen af, waarom sistand beneden de Factorij terug- nt ren sever ze beter beveiligde. De ser cnagecta oy de Factorij was blijven ‘>: atterste gevaar. Brandende vlotten sr gaen oy de schepen afgezonden , zonder er ales aan den kraton-oever in vuar eN ets van den stroom, schreef de com- PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 499 missaris, „wijten de heeren officieren der marine het aan eene bijzondere bestiering der Voorzienigheid en aan eene buitengewone wending, die de wind nam in hun voordeel, dat hun geen onheil Is overkomen en dat zij in staat geweest zijn, de ligging , waarin zij waren, te blijven behouden, zonder hetwelk de redding en in- scheping van ons garnizoen aan veel gevaar en moeite onderhevig zouden zijn geworden.” De manschappen hadden intusschen geposteerd gestaan ,. gedeel- telijk binnen de paggers van de Factorij, gedeeltelijk voor de woning van den resident, zoodat zij nu door het afzakken der beide schepen ontbloot waren van de eenige bescherming, die hunne batterijen tegen het grof geschut van den Sultan konden aanbieden. En dat geschut was tegelijk met het afvaren der branders beginnen te spelen. De stukken van het noord-oosterbastion des kratons schenen voornamelijk gericht tegen het residentiehuis en de troepen, die er voor stonden. Een ontnagelde 24 ®der, welke voor het Achmad-verblijf lag, was daarentegen voornamelijk gericht op de Factorij, en op de daarvoor geplaatste veldstukken. „In beide richtingen’, verhaalt Muntinghe, ~droeg het geschut tot op en voorbij de punten, die men wilde bereiken, en ofschoon de vlagheid niet groot was, waarmede hetzelve werd bediend, was echter de juistheid dikwerf te verwonderen, waarmede hetzelve door een inlandschen vijand wierd gepointeerd. Niet minder dan zeven kogels wierden gebragt in de hoofdwagt van onze Factorij en aan een bijzonder geluk is het te danken, dat zij geene grooter schade aan onze manschappen hebben toegebragt.” Nochtans konden de soldaten daar niet geposteerd blijven. De omtrek der Factorij toch was alleen besloten in eene heining van pinangboomen, reeds 6 à 7 jaar oud en veelal vervallen. Leverde dit dus niet de minste dekking. a -Sa2n8S FN zatka rw 15]16—] 8209. instiTs vier Zer Frer.am vooruit gevraag 2 Cat =rzer zienust kon zijn aan wai H rol iel ol 142 Mintine:s — begaf zich naar de Zee frs -ò: Tec ieze en van de 4/ar. Si memis sa: zz Le Sori moesten brengen. "OTE DS it rezeuimz. dat eerst de manscharper. - is Poa ee Wart: Marzekomen. wierden ingescheept zevers de luitenants Jh:+€er ex zien terugtocht zouden dekken. en Dee Tr.rkt itacterizg stede natuurlijk de achter nt oud vet ZEVEN Tuit. iat Ze zouden aangevallen wor- vk as Vai ist we t+ Tierlam-soldaten aan boord, meert list garitezn Matte zag zich van twee zijden stoi ve ie Pastors werd door eene woeste hoop Soc of ML DSS ert =x 2822 poging gedaan om binnen > petra cf cmc. cay orem werd men aangevallen 2e var. “Egeveer 210) man, die met prauwen ¢ mvcer waren overgestoken. Op beide cen Werl Jt suuVal met sicees afgeslagen, dank majoor zeer need tr tezepwoordizheid van geest. Dat eene satie uier de orzez werd voorkomen, mocht hem nit BATS zjn it sa7.sen. Trouwens, een officier, die ver MRO tal zeiteezaakt en aan de Beresina krijgs- ev Ow nier. go: Ta ceen der ervaring wel spreken. ~ of ner namciiag Vaz ien 157 Juni 1819 was de in- we twee verdsoikken had men vernageld moeten ee EE gl uf SLEE: ewyl er op dit oogenblik A et oat Men “aiden van menschen te denken viel”, wen cet Ii, We hadden te betreuren slechts «teven, waaronder luitenant Bischoff, die *__« + N mer riet georek aan vaartuigen”, besloot =n or Anvers. outlet toelatende, dat men om ‚NS stars Bin van onze manschappen zelven . ~ oii genoegen Uwe Excellentie te mogen so.) use Van die manschappen, anders dan erg is vermist of achtergebleven, en dat ceciivats goederen, behalve onze twee veld- Neemt 1. van geene groote waarde is.” »% ousenemmg daalde men de Moesi af. Eene ‘ ° aS woes gebleken hoofdplaats, ontlast zich PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 501 in den rechteroever, de Pladjoe, eene breede, diepe, snel- vlietende rivier. Dat Muntinghe liever niet verslagen terugging, spreekt vanzelf en wanneer men nu daar aan die Pladjoe bleef liggen tot er hulp kwam om Palembang te heroveren, dan kon men zoowel de hoofdplaats beter geblokkeerd houden, als het geloof doen ingang vinden, dat we niet heelemaal verdreven waren. Kapitein Van der Wijck, die anders vroeger getoond had van inspectiereisjes naar Banka wel te houden, steunde den commissaris in dit verlangen, ja hij drong er bij kolonel Bakker ~hartstochtelijk op aan”, leest men (a). De marine-commandant hield echter vol, niet dat men dan maar des noods in de lucht moest vliegen , maar dat de schepen daar onmogelijk konden blijven. Waarom , heb ik niet gelezen; het is echter doodjammer geweest; want juist op dat punt heeft Badroedin ten slotte, gebruik makende van een paar maanden rust, zich zóo kolossaal weten te versterken, dat ook de wrekende. expeditie-Wolterbeek van hier moest terugkeeren, zooals ik nader zal verhalen. Maar billijk vond ik het niet, om dien teruggang vandaar op den 15" Juni 1819 aan den commissaris te verwijten, gelijk sinds geschiedde (4). Het zou zeker van eene groote mate van. geestkracht hebben getuigd, indien Muntinghe, aangenomen dat hij er de bevoegdheid toe bezat, het zwaard of de bajonnet van Van der Wijck in de weegschaal had geworpen. Gedurende de laatste weken had echter onze vertegenwoordiger telkens een pak slaag gekregen en dat is aan het zelfvertrouwen weinig bevorderlijk ; bovendien zou het al een zeer gewaagd stuk zijn geweest om den marine-commandant de wet voor te schrijven (c). Zon zakte het treurig overschot van onze Palembangsche macht nog verder de Moesi af, tot we in den middag van den 19" Juni kwamen aan eene zeer bekende bank, die in den mond der (a) Meis, bl. 121. (b) Zie noot (1) bl. 309 van D. G. Muller’s levenschets van Wolterbeek in Tindal en Swart’s Verhandelingen van het Zeewezen, 6 dl., 2° stuk (1846) — Muller „Commies bij het ministerie van Marine”, was een schoonzoon van Wolter- beek. Hij heeft echter wellicht de Wolterbeek-stukken niet goed gelezen. Ik kan me althans niet begrijpen, dat de schout-bij-nacht aan Muntinghe zou verweten hebben, van met den marine-commandant te zijn medegegaan, en ikzelf heb iets dergelijks ook nergens in de stukken gevonden. (ce) „On a gênéralement considéré comme une grande faute que lon n'ait pas fait stationer les vaisseaux à la hauteur de la Pladjoe: bien du sang et des dépenses énormes auraient alors été épargnes; mais il fallut se soumettre aux considérations du commandant de la marine, qui declarait la position intenable.” A. J. A. Gerlach: „Fastes Militaires” (1859), bl. 254. 502 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. rivier ligt, en waarover diepgaande schepen slechts met gunstig getij heen konden. Commissaris Muntinghe stapte daarom hier van de Zendracht op een lichteren schoener, de Emma, over, waarmede hij aanstonds over de bank kon en nog denzelfden dag Muntok bereikte. Hier bleef hi tot den 23", ten einde onder deze buitengewone omstandigheden, die zeker op Banka's rust ongunstig zouden terug- werken, orde op het bestuur te stellen. Vervolgens stevende de commissaris naar Batavia, achterlatende een bevel aan kolonel Bakker om den in- en uitvoer op de Palembangsche rivier te bemoeilijken, dus de reede aldaar zoo goed mogelijk te blokkeeren , ook ten einde den Engelschen het voorwendsel te ontnemen, dat de bezittingen waren prijsgegeven (a). Dezen, steeds geneigd om bij anderen uatiën de zaken op het donkerste te kleuren, en nu gewagmakende . van den ook op Banka uitgebroken opstand, publiceerden : „There is every reason to conclude, therefore, that the dominion of the Dutch in these possessions will not be easily established” (6). XVII. De Nederlandsche blokkade onder Engelsche vlag op den 102 Juli 1819. De door den commissaris achtergelaten aanwijzingen voor de blokkade van de Palembangrivier waren zeer zeker niet overbodig; maar het ongelukkige land heeft er diep door geleden. De expe- ditién der Engelschen gedurende het tusschenbestuur, de heillooze broedertwisten, de nieuwe Benkoeleesche invallen, eindelijk de opstand tegen ons gezag, hadden de welvaart natuurlijk een ge- voeligen knak gegeven; sinds kwam daarbij de afsluiting der voedsterbron van dit prachtvolle stroomgebied, dat zoo terecht voor Palembang vergeleken is met de slagader in het menschelijk lichaam (ce). Geenszins dat we met ons nietswaardig samenraapsel van enkele schepen tot eenige feitelijke blokkade in staat waren, doch dit deed het kwaad slechts te dieper ingrijpen ; want terwijl iad Zie bijl. 32. (6) Madras Gazette van 6 October 1819 in Asiatic Journal, dl. IX, bl. 407. ic) De Sturler, bl. 39. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 503 er op eene geduchte manier de handel door belemmerd werd, sloten we nooit zóo af, dat de scheepvaart inderdaad onmogelijk bleek, waardoor het werkdadige middel om den vijand te doen buigen, krachteloos werd gemaakt. En dat duurde niet ‘n paar. maanden, maar.... ‘wee jaren! Lóo weinig waard was onze blok- kade, dat als schout-bij-nacht Wolterbeek , eerlang ook ten einde raad, voor het openen van onderhandelingen met Badroedin een pas doet afgeven aan een inlandsch hoofd om met diens prauw van Muntok naar Palembang te stevenen, hij in zijn journaal ad 3 Januari 1820 het volgende aanteekent : „Ik ondernam deze zending, omdat ik er niets bij verloor, houdende mij verzekerd, dat bij nacht en donker weer, zooveel praauwen en tijdingen van Banka naar den overwal konden gaan, als maar wilden, zijnde het onmogelijk diegenen, welke secretelijk daarvan gebruik wilden maken, zulks te beletten.” Kolonel Bakker gaf aan de door den commissarië achtergelaten opdracht gevolg. Men stevende eerst naar Muntok om de zieken en gekwetsten te ontschepen, kruit in te nemen, waarvan het betreurenswaardig gebrek oorzaak des smadelijken terugtochts was geweest, zoomede water en levensmiddelen op te doen; „voor zoo- ver de zeer geringe voorraad uit het magazijn van Muntok het permitteerde’, rapporteerde Bakker. Daarop keerden Zendracht en Ajax naar hunnen blokkadepost terug. Terwijl men zich hier lag te vervelen, naderden drie Engelsche schepen, de Zndiana, de Nearchus en de Minto de flottielje op den 10" Juli 1819, dus zéer kort na de verdrijving uit Palembang. Het was... Raffles, altijd Aij/ Van zijn reisje in October 18)8 naar Calcutta, teruggekomen, nu met de volmacht om ons zooveel mogelijk kwaad te doen, wanneer het slechts indirect kon geschieden , had hij Singapore gesticht, een contract tegen ons met Atjeh gesloten, de menschen op Sumatra's Oostkust zooveel doenlijk tegen ons warm gemaakt, en na dit alles was hij nu op terugreis naar Ben- koelen (a). Ter reede van Riouw had hij den treurigen staat onzer ves- tiging aldaar met de noodige voldoening kunnen waarnemen (4). Ook - vernam hij natuurlijk het een en ander van de Palembangsche ge- schiedenis, doch hij wilde evenzeer hiervan gaarne het zijne weten, (a) Zie mijne Atjeh-verh., dl. LI (1900), bl. 159 vv. Ik maak van deze ge- legenheid gebruik om eene hinderlijke fout aldaar op bl. 161 (ov. bl. 3) te herstellen. Op bl. 9 v.o. staat Telok Semawc: „ten westen van Pedir gelegen”. Dit ten westen m.z. ten oosten. (b) Zie zijn rapport dd. 1 Juli 1819 in M. R. bil. 10. 50+ PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. en zoo kwam hij als een onschuldig belangstellende ook eens op de reede van Palembang kijken. Onder omstandigheden, die ik nader zal mededeelen, zette de djar eene boot uit met luitenant Hogen- huizen. Deze jonge man, slecht door zijn commandant, den heer Fuchs, geïnstrueerd, praatte zich op eene alleronaangenaamste wijze voorbij, door Raffles in kleuren en geuren te vertellen, hoe Badroedin ons Palembang uitgeworpen had. ~Waarom”, vroeg de heer Van der Capellen, toen hij dit vernam, in een brief van Semarang dd. 14 Augustus 1519 aan Wolterbeek te Batavia, »Waarom heeft de luitenant Hogenhuizen met zooveel openhartigheid de Engel- schen van alle onze omstandigheden geïnformeerd?” — We kunnen ons de ontevredenheid wel voorstellen. Was het al niet genoeg, dat onze marine niets beteekende: moest ze nu ook nog de courant van ons eigen leed worden? .... Den 15° Juli bracht Raffles alles naar Calcutta over, wat Hogenhuizen hem voorgepraat had. Hij beschreef, hoe in 1811 de moord op de Hollanders door Badroedin, onder het Engelsche bestuur was gewroken met de vervanging door sultan Achmad; hoe de opgetreden Nederlandsche regeering weder deze door genen verving en rin consideration of pecuniary advantage”, aan den Engelschen invloed een einde maakte: eindelijk hoe nu ook de moordenaar van 1811, verbitterd door de hooge aan hem gestelde eischen, opnieuw tegen ons was opgestaan. „Under these circumstances, combined with the rooted antipathy, which exists against the Dutch, and the harsh measures they pursue, if may not be surprising”, verklaarde het rapport, “that the instrument, they had directed against us, should recoil upon their own heads, and that a transaction, exhibiting so much moral turpitude as has throughout marked their proceedings st Palembang, should have terminated in a manner more consonant with the principles of retributive justice, than with the narrow and ungenerous objects, which they would appear to have had in view.” Onnoodig is het om Raffles’ rapport, hetwelk in de Bisschor- verzameling wordt aangetrotfen, in zijn geheel weder te geven, daar het niets anders dan ons bekende zaken over de Palem- bangsche geschiedenis inhoudt; doch wèl is het van een zeer «root belang, voor zoover we ten minste aan de karakteristiek der geschiedenis hechten, dat we breedelijk blijven stilstaan bij de omstandigheden, waaronder deze ontmoeting met Raffles heeft plaats gevonden. Alsof de ellende eener lamme geschiedenis nog uiet groot genoeg was, doet dit wezenlijk de deur dicht. 