Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Toen het nu tegen de Garébég Sijam 1810 liep, bracht de Sultan weer de quaestie over het eeresaluut ter sprake, als hij zich uit het paleis naar de Siti-inggil zou begeven. Reeds bij eene vorige ge- legenheid had de Sultan diezelfde zaak met den Minister behandeld, * maar schijnt onafgedaan gebleven te zijn. De Sultan bleef ook nu weer bij zijn verzoek; de Rijksbestuurder bleef zijnerzijds op zijn manier aan het intrigeeren, vooral ook tegen Natadiningrat, waarbij de Kroonprins zich buiten schot hield *; tot eindelijk de Sultan uit AMÄNGKU BUWÂNÂ 1. (sur). 189 1 Zie boven pag. 154. 2 Zie boven p. 153, 154. * Ziehier het verhaal.van de Babad, dat niet uitmunt door duidelijkheid: er Fog as amen Deen va oma ey aha oom xy gh Deng 393 Slag nag egen arjen ny Dier pn Bort naartoe ensen 90-929 99,95 9144 904. maen gp jean Tracy en Dagon quer go Proin al Fey G erage dga Eg won er Sra ey en seit Fira og aya gp We Tag py agg em vara Beam oF jaa a mans 03 aam gBomeâug aen maan manna naars geen Tan Aj en enor AM aen aa Fri er aan rpg aren sap 90m Sq ers np Degas ran fei ai ong er 99 umag Eine Veo ary fp v9 a ws apr ashing oaren nen mab maan i» enor en ag pg 90m ag yum enn) ag 9182099 Dicer 909-045 Pep Der pg opo 999023, . mene aoa nag Saran Wn yg a em0cy oop evenaren Gia ag oare aaa Pi orn <a vara gg 139 Bai va 40 nn ge 190 AMÄNGKU BUWANÂ II. (SéPUH). eene vergadering met alle Putra's en Santana's op de Pagélarran, Raden Sumadiningrat en Purwadipura naar den Rijksbestuurder zond, met de kennisgeving, dat, als de Sultan bij het verlaten van het paleis geen eeresaluut kreeg, hij ook niet naar de Siti-inggil zou gaan, als de Minister kwam. De Tuménggung Sindunagara bracht dit besluit van den Sultan aan den Minister over, die daardoor zeer gekrenkt was, (mutung), en nam zich voor (masang angkah) als hij door den Sultan ontboden werd niet te komen. Het slot was, dat alles bleef zooals het was. (P baül). De Garëbég ging zeer stil voorbij, want de Sultan verliet het paleis niet. Na afloop van de Garébég kwamen de Putra’s en Santana’s en Bupati’s hunne opwachting bij den Sultan maken en hem hunne hulde naar gewoonte aanbieden. De Sultan hield een toespraak, waarin hij zeide, dat niemand van hen hem mocht verdenken (nérk a) twist te zoeken (nag) met het Gouvernement; niemand mocht stoken om verwijdering te weeg te brengen. De Sultan en het Gouvernement bleven onverbreekbaar aan elkaar gehecht. Er was nu slechts een redetwist (rébat udur) over het huldebetoon. Tot wien zou hij zich wenden (bébana) dan tot den Minister, die voor de belangen van den Vorst zorgde? De Sultan had niet met den Gouv. Gen. maar alleen met zijnen vertegenwoordiger, wakil, te doen. Daarom moest deze een uitgezochte Europeaan zijn, vol- doende op de hoogte van alles. Waarom kwam de Minister niet als hij hem ontbood? Waren er die den Minister ophitsten? De Sultan begreep er niets van. BS 03 ng oF nn 9 99 je Sag BÀ yeast gy zp gh og ng 9 a am oF say na 0730 9g ey ns Ge qn an penran mj Br pj ien gevens wfhgemeg Sina en 4) RNY EN ALLILIAN nr ah am Rian afie Gh aPiag-n on alan sing neg y 11 1979 neopreen hing an oak ob ah oA gag rg ED nag gyn cemansvquas Gh ech ain gan gg Bian 00 yr AP men pa son ine arp ya pgr ge Ag ang an Ey Gen gp Beag ea fan Go amen DD Yer emg Gyger ijd get gg het edn He a Gpeg tenen pomp BeF ra bger meg Gy Ginger Qin quoyg U of ea na eg anys mans sen arenas er p90 Wi wa Alan ong aay need ann rg Aho BA Sey eqeg merino BOGGS ORIG gang ea i ac Ge asamp ep ang. neg ak agg an Jor ai oan tens og gy of na aq ogen om na aug enc om mei yy on Hicrh an dd aan AMÄNGKU BUWÂNâ 11. (séPUH). 191 Pang. Natakusuma zeide, dat wat de Sultan gezegd had juist was. Als er een twist was moest die uitgetwist worden, en als er eene afwijkende meening was, moest die geregeld behandeld worden. Er bestond volstrekt geen plan de vriendschap met de Compagnie af te breken, In die quaestie van het huldebetoon handelde de Minister overeenkomstig de bevelen van den Gouv. Gen. De Sultan stemde dit alles toe; hij dacht er ook zoo over. Nadat er eten en drinken gepresenteerd was, ging men uiteen, en begaf zich naar de kadipaten. De vrienden van den Rijksbestuurder hadden het weer druk (wëwadul) over den trots van den Sultan tegenover het Gouvernement, en over Pang. Natakusuma die het met den Sultan hield; zelfs smadelijk over den Minister sprak, en dezen een Wélandi Bahong, een Hollandsche boschduivel (of: nacht- die een keffend geluid maakt, asonason?) genoemd had. Rijksbestuurder ging iederen dag naar de Lodji, en hitste (anggégasah) den Minister op, zoodat ten slotte deze alle barm- hartigheid (palimarma) voor den Pang, Natakusuma verloor, en zijne geheime aanslagen en listen tegen den Pangeran verscherpte. Hij stelde eene aanklacht tegen hem aan den Gouv. Gen. op. Hij had drie schrijvers; Danukrama en Trunasastra brachten de stot bij elkaar; en de derde, een Mijnheer Drite, die het in het Hollandsch in elkaar zette; waarbij zich aansloot de Kroonprins, die Wirjapuspita en zijnen jongeren broeder, raji, Pangeran Mang- kubumi zond. De Babad-schrijver keert in zijn verhaal nu weer terug tot vóór de bagda-Garébég, om te spreken over hetgeen er in Madijun en Pranaraga voorviel. Er waren drie personen uit de desa WNgébél, behoorende onder Pranaraga, vermoord geworden. Deze zaak zou door rechterlijke beambten, sarajuda, onderzocht worden. Ngajogya zond: Pang. Dipakusuma, Djajadipura en den Tuméng- gung Samanégara. Surakarta: de Tuménggung Arungbinang; en de Compagnie Kapitein Krisman. (Krijgsman?) Na onderzoek bleek het dat werkelijk drie personen van Ngébél in het Madijun’sche vermoord waren. Kapitein Krisman stelde een proces-verbaal op, voorzien van zijn tjap; ook de Bupati Tuménggung Arungbinang teekende het; maar Pang. Dipakusuma wilde dat nog niet doen uit vreeze voor zijn Vorst; hij wilde den vorst daarmee eerst in kennis stellen. Daarop AMÄNGKU BUWANA TI. (séPUN). 193 terng, en maakte zijne opwachting. Weldra (12 Nov. 1810) kwam e heer Kommandeur van Braam te Ngajogya, die een brief den Gouv. Gen. meebracht, inhoudende 1°. Dat Raden Rangga maar Bogor zou begeven om den Gouv, Gen. vergiffenis te vragen. En 2°. Dat de Sultan den Raden Tuménggung Natadiningrat tot Korri had aangesteld, hetwelk de Gouv. Gen. niet toestond (goedvoud, maréngi), want hij was een zoon van een Santana, waartegen vele bezwaren van teeren aard waren; zijn vader was volstrekt uiet oprecht, zoodat hij een voortdurend gevaar voor het rijk was; * misschien zou hij de maatschappelijke orde verstoren, den worst tot een ramp zijn, en het Gouvernement zorg veroorzaken, Als de Sultan aan deze eischen niet voldeed, zou de Gouv. Gen. zeer gebelgd zijn (runtiq), en de vriendschap afbreken, * Dan zou hij te Ngajogya komen, en nieuwe regelen en wetten invoeren. De Sultan werd vreeselijk ongerust, en verzocht dringend, dat de Gouv. Gen. niet zou komen. Onmiddelijk liet hij Raden Rängga aanzeggen, dat hij naar Bogor zou gaan om den Gouv. Gen. ver- giffemis te verzoeken, en hem drie reisgenooten zouden worden meegegeven. * Maar Raden Rängga verzocht, dat zijn zwager Pang. Dipakusuma mocht meegaan, hetgeen de Sultan eerst goedvond maar daarna weer introk, en Kyai Danukusuma aanwees als zijn reisggemoot. De Sultan had daar heel wat mee op het oog, dat hij den wader van den Rijksbestuurder daarvoor bestemde. Als de reis gelukkig mocht afloopeu, zou Kyaï Danukusuma den Raden Ringga zeker tot kornak (surati) dienen, en hij scherp toezien op de verwaandheid van den Raden, om hem ingetogen te doen worden. En gesteld, dat Raden Rângga mocht verdwijnen (d.w.z. sterven), dit geene bezorgdheid zou veroorzaken. Doch Raden Rângga had er erge hartzeer over, dat hem een ander dan hij verzocht had tot reisgenoot werd meegegeven. De Kangdjéng Ratu Kantjana Walan zond hem vele geschenken om hem de reis aangenaam te maken. Hieromtrent lezen wij Tijdschr. v. N. L. 6° LL. p. 267: „Ook 1 Dit laatste eene gissing voor: aorta 29a Arjaan fi Haman Z jeje Zie Jay. Zam. U. p; 109 N° 166 en pag. 131 N° 340, waaar deze Sprw. eenigszins anders verklaard wordt. * Pijdschr. v. N. L 6° If. p. 147 en 152 spreekt alleen van „onverwijlde wering van R.R. aan het Gouvernement.” — Dit vertrek naar Bogor bepexalde de Sultan op 26 Nov. 1810, „en dit hoofd onderwierp zich schijnbaar daaraan” ald. p. 157. 196 __axdvorv suwdxd m. (sé ia). (ewa) tegen hen, eed gens hem dat nglamong). Hij zeide hem weg te gaan. Daarop vroe Natadiningrat zijn paard te leen, zeggende dat hij d De Bupati’s die naar Bogor zouden gaan verzamelden zich bij den Rijksbestuurder om te beraadslagen over hun reis. De Kommandeur had het aan hen overgelaten, den dag van Lun 1 te bepalen. Raden Rângga nam geen deel aan de / was hem alsof zijn keel toegeknepen was. Op alles wat hem gevraagd werd antwoordde hij: sumängga! Bij het uaar huis ga u, ve zuchtte hij niet anders, dan dat hij zijne vrouw in den dood mocht volgen. ER: Nu ontbood de Sultan zijnen broeder Pang. Natak 7 Kroonprins. Hij zeide hen ontboden te hebben, omdat ee we van den Gouy. Gen. was gekomen, waarin hem wer dat de Gouv. Gen. niet toestond dat Raden Natadiningrat K bleef. Hij zou daaraan voldoen om onheilen af te wenden, en wijken (njingkir) voor menschen’die kwaad spraken (n game). Ni ningrat | zou vervangen worden door zijn oom (uwa) Sindunagara. Das waren geen bezwaren aan verbonden. Pang. Natakusuma en Raden Natadiningrat moesten daar niet boos over zijn. Pang. Natakusuma gaf zijn groote ingenomenheid met dit besluit te kennen, daar hij van den beginne tegen die aanstelling was geweest. Het was hem alsof hem een goddelijke zegen geschonken werd; hij had zijn zoon gaarne voor dat onheil gespaard gezien; nu was hij weer gelukkig! — Maar de Sultan zeide hierop dat het zoo niet bedoeld was; hij hield alleen maar op te doen te hebben met zaken die het Gou- vernement betroffen; alles wat van den Sultan uitging zou door zijne handen gaan. — Pang. Natakusuma zeide hierop, dat, als het dit slechts was, het slechts half werk zou zijn; hij zou zieh veel meer op zijn gemak gevoelen, als zijn zoon Bupati Midjen werd; dan zou er niemand zijn die hem verder lastig zou vallen, — De Kroonprins voegde hieraan toe, dat zijn oom gelijk had: Nata- diningrat zou dan van alles af zijn (résiq); hij zou zich op mijn gemak gevoelen, en geen tweestrijd meer kennen. — De Sultan merkte daarop aan, dat Natadiningrat dan, als hij Midji werd. als een zoek geraakte knaap (rare kétriwal) zou zijn, en 200, AMÉNGKU BUWANa II. (sépuUH). 197 goed als zonder bezigheid. — Waar tegen Pang. Natakusuma weer inbracht, dat zoolang Natadiningrat nog dochters te verzorgen had, hij wel niet als zoek geraakt zou zijn.— De Raden Brangtakusuma werd daarop gelast aan den Rijksbestuurder mededeeling van des Sultans besluit te doen, dat Raden Tuménggung Natadiningrat opge- houden had Korri te zijn, en vervangen zou worden door Kyai Tuménggung Sindunagara, Des nachts was er een andaru ! te zien die in N, W, richting viel, Den volgenden morgen vertrok de heer Kommandeur van Braam naar Samarang. De Sultan gevoelde zich buitengewoon in zijn schik, en reed iederen namiddag paard. Zes dagen later * zou Raden Ringga Prawiradirdja volgens afspraak den heer van Braam volgen naar Samarang, en dan van daar volgens het bevel van den Gouv. Gen. naar Bogor vertrekken. Hij bracht alles in orde, en liet zijn pradjurit’s uittrekken om zich op den weg te oefenen; maar zelf was hij daarbij niet tegenwoordig, omdat hij afscheidsvisites van Putra’s, Santana’s en Bupadi’s had te ontvangen , die hem goede reis kwamen wenschen. Na het vertrek dezer gasten kreeg hij een bezoek van Pringgakusuma en een Mantri Djawi ge- naamd Ngabehi Pusparana, twee personen die hem bestonden als Kaki uit Sokawati. Raden Rängga stelde vertrouwen in hen, niet wetende dat zij werktuigen van den Rijksbestuurder waren. Te voren hadden zij een verbond gesloten, en met eedzweering ver- klaard, des noodig met hun drieën vergift in te nemen en gelijkelijk te sterven. Ten slotte pleegden die twee verraad, door zich bij den Rijksbestuurder aan te sluiten, en hem tot (geheime) handlangers 1 Een andaru (mso nr) wordt gezegd een lichtend, glanzend luchtver- schijnsel te zijn, gewoonlijk te zien bij het sterven van een Vorst, regent of dergelijke persoonlijkheid, dat uit de residentie des overledenen opstijgt, en zieh door de lucht voortbeweegt in de richting van het verblijf des opvolgers van den overledene. In ons verhaal geldt het geen overledene, maar een uit zijn ambt ontslagene, wel een bewijs hoe hoog Natadiningrat stond. En van daar ook de vermelding van de Noord- westelijke richting. 2? Als het waar is, dat (Tijdschr. v. N. L. 6° IL. p. 157) de heer van Braam „15 Nov. 1810” vertrok, en „Raden Rângga zes dagen later ver- trekken zou” (volgens de Babad), d.i, dus 21 Nov. 1810, dan kan het Tijdschr. v. N. 1. ald. genoemde 26 Nov. 1810 niet juist zijn, tenzij de Sultan het vertrek van R. R. vervroegd heeft, of de Babad-schrijver zich Mn 198 AMÄNGKU BUWANS II. (séPUH). (dipun damël pakandéllan) dienden, en alles wat Raden Rangga deed (sabarang kadjéngipun) aan hem overbrachten. Zij waren eveneens pijaji gletja gletje z.v.a.: niet nauw- gezette (?) prijaji’s. Ter middernacht vertrok ' Raden Rangga; hij verliet zijne woning aan de achterzijde; de noordoostelijke muur had hij laten opbreken om tot uitgang te dienen. De ruitergelederen rukten met dreunend geluid uit; de pradjurit’s gëgto (voetvolk) bewogen zich in een dichten zwerm (kumébul); overal waar zij langs kwamen ontstelde men. Te Djénu gekomen, hield R. Rangga stil; er was niemand die hem volgde; de pradjurit’s gëgto, hun uitrusting ont- vangen hebbende, waren achtergebleven. Pringgakusuma en Pusparana hadden hem slechts tot op den weg geleid, doch waren toen on- middelijk naar de Kapatihan gegaan. Na hen kwam Kyaï Martalaja den Rijksbestuurder kennis geven, dat R. Rangga heimelijk de stad had verlaten. Maar de Rijksbestuurder — reeds alles wetende — ontstelde volstrekt niet; blijkbaar was hij blijde. Kyai Danukusuma begaf zich nu ijlings naar de Lodji om kennis te geven. De Minister verschrok zeer, en gaf bevel dat de dragonders zich gereed zouden houden. De Rijksbestuurder begaf zich naar de Srimanganti met de Bupati’s. Reeds vóór er iemand was, waren de kroonprins, Pang. Mangkubumi en Pang. Adikusuma daar al eenigen tijd bijeen, want zij waren al van alles op de hoogte vóór dat R. Rangga was weg- gegaan door eene waarschuwing (pandjawil) aan den Kroonprins door den Rijksbestuurder. De Sultan sliep nog. Men ging hem wekken, en weldra verscheen hij. Gezanten van den Rijksbestuurder verspreidden zich (sumébar) en bespiedden zijn oom (paman) Pang. Natakusuma; al zijne bewegingen moesten zij zeer nauwkeurig nagaan. Maar Pang. Natakusuma sliep al geruimen tijd niet meer, wijl zijn zoon Natadiningrat hem was komen kennisgeven van het vertrek van R. Rängga. Toen kwam er iemand namens den Rijks- bestuurder hem van R. Rangga’s vertrek kennisgeven; kort daarop gevolgd door eenen zendeling, gaydeq, van den Sultan, om on- 1 Tijdschr. v. N. L 6° III. p. 262: „De Raden Rongo Prawiro Dirdjo in stede van de reize naar Buitenzorg, waartoe hij zieh verbonden had, en waartoe alles gereed gemaakt en de marschroute bepaald was, aan te nemen, verwijderde zich, vergezeld van cirea 300 gewapende manschappen, in den avond van den 20 November 1810 tusschen 8 en 9 uren van het hot; en begaf zich naar zijne regentschappen, zonder dat hij daarvan den Sultan noch den Rijksbestuurder kennis had gegeven.” AMANGKU BUW&NA m1. (séPUR). 199 middelijk bij den Sultan te komen, waaraan hij terstond gevolg gaf. Hij kwam tegelijk met zijnen ouderen broeder, raka, Pang. Angabehi. De Sultan verklaarde zich onschuldig * aan deze hande- ling van R. Rängga; maar in zijn binnenste koesterde hij achterdocht omtrent Pang. Natakusuma. De Sultan wees daarop de Bupati’s aan, die R. R&éngga moesten achterna gaan. De Tuménggung Purwadipura stond aan het hoofd van een derde deel der Pradjurit's Lébét; en Kyai Tuménggung Martalaja voerde met den zoon van Raden Rija Sindurédja genaamd Dipadirdja, en den boven genoemden Pringgakusuma een aantal gewapende burgers aan. Maar naar de opdracht van den Sultan moesten zij trachten R. Rangga met zachtheid over te halen, opdat hij tot bezinning kwame. Pang. Natakusuma kon met al die maat- regelen niet instemmen; hij achtte het beter hem met een geheel leger te overvallen, en daartoe alle man van Ngajogya op te roepen. Gelukkig zou het zijn als hij nog op weg zijnde ingehaald werd; want als hij niet terstond in zijn opzet gestuit werd, zou hij later heel wat te doen geven; evenals men de Kamadejan, (een woekerplant) van eenen boom moet afscheuren, daar die anders den boom zou doen sterven. 2? De Rijksbestuurder wendde afkeurend het hoofd om, waarop niemand zijne instemming met dit voorstel be- tuigde; hij zeide nog, daar het hier alleen maar om R. Rángga te doen was, eene algemeene oproeping niet te pas kwam, en zou er al te veel omslag voor gemaakt worden. * Naar de bedoeling van den Rijksbestuurder en ook van den Kroonprins moest er naar gestreefd worden, dat R. Rangga voortging in zijn doen, en de zaak afge- handeld werd door de Compagnie: dan zou de Sultan bij de Com- pagnie in een ongunstig daglicht komen te staan. De Saltan gelaatte daarop, dat de troepen die zouden uittrekken onmiddelijk aan den Minister moesten overgegeven worden, met het verzoek han Kurn- peesche dragonders mee te geven. Den Rijksbestuurder droeg hij op den Minister mee te deelen, dat de Saltan volstrekt niet in de zaak gemoeid was: het was een misdaad van K. Rângga alleen. Ook de 1 fcr nay volg. Wis: de Kaaden Tan iera afwrvsachen Zeit. zuiver G} : es g 3 3 Winter Jav. Zam [L z. it N' 15%: a er ops ena by ae end te mg miran ennn be Ha aw penn Eer en an Wn Aas ha eign ie} s om Wier ERSA aMinGKU BUWiNa 11. (sëPuH). 201 gung Samanagara droeg den naam Panémbahan Senapatiningprang, en de kroonprins dien van Surjadjajaparusa, daarbij stelde hij een viertal punggawa’s aan. Voorts verzond hij brieven aan de tot Sala behoorende Mântjanagara, en de Pasisir-gewesten van het Gouverne- ment om zich aan hem te onderwerpen. Het Tijdschr. v. N. L. 6° IIT p. 263 verhaalt ons van ~het verbranden en plunderen van de op zijnen (R. Rangga’s) weg naar Madioen liggende Solosche dessa’s, zijne daarop gevolgde publicatiën, waarbij hij alle Javanen en Chinezen opriep, om met hem gemeene zaak te maken, ter vernietiging van de Europeanen en van het rijk wan Soeracarta, zijn kennelijk voornemen om de Gouvernements provincien te overvallen; het aannemen van den titel van Soesoe- hoenan Praboe Ingalogo, benevens het voeren van den vergulden paijong en de door hem gedane eigendunkelijke benoemingen, onder anderen van de regenten van Kerto Sono, Djipang, Ngrowo Padangan en Poorwodadi tot Pangeran.» „Groot was de verslagenheid over deze onverwachte gebeurtenis, maar de Sultan verontwaardigd over des Raden Rongo’s bestaan, en angstvallig wenschende om zijne onschuld den Maarschalk duidelijk te doen blijken, nam onmiddelijk, in overeenstemming met den minister Engelhard, de doeltreffendste maatregelen om het oproer te dempen. „Niet alleen werd met den meest mogelijken spoed eene expeditie van duizend man, Sultans troepen, onder bevel van den Tommengong Poerwa di Poero, vergezeld van den Luitenant Paulus, den sergeant Leberfeld en twaalf dragonders, den Rongo nagezonden, met schriftelijke last om hem dood of levendig terug te brengen, maar gelijktijdig werden ook, spoeds- en zekerheidshalve, door tusschenkomst van onze residenten, eigenhandig door den vorst onder- teekende en verzegelde bevelschriften, tot hetzelfde einde, aan de onderscheidene Djocjosche regenten in de Montjonegorosche landen afgevaardigd; hun tevens bevelende, om, indien de Rongo hen mogt willen overhalen, om hem te volgen, onder voorgeven dat hij op des sultans last handelde, daaraan geen geloof te hechten, maar zich in tegendeel ter zijner verdelging met Poerwo di Poero te vereenigen.” „Naar hetgeen wij uit de rapporten van den heer Engelhard gezien en te Djokjokarta gehoord hebben» — gaat het Tijdsch. v. N. L ald. p. 265 voort ten gunste van den Sultan in deze R. R. zaak te schrijven — „kunnen wij deze vermoedens en verdichtselen echter stellig tegenspreken en verklaren, dat uit alle bescheiden, die 7* Volgr. IV. 1 Ey 202 AMÄNGKU BUWÂNÂ II, (sëPum), aldaar voorhanden zijn, de onschuld van den vorsten zijn hartelijke weusch, om daarvan doorslaande blijken te geven, ten duidelijkste doorstraalt. „Met moeite zelfs heeft men den sultan wederhouden, om den rijksbestierder, vergezeld van eenige voorname prinsen en onder anderen van zijnen zoon Pangeran Mangkoe Boemie en zijnen schoonzoon Tommengong Notto diningrat, naar de Montjonegoro’s te zenden, toen de eerst afgezondene expeditie niet spoedig genoeg het doel bereikte, en zijn verzoek aan den Maarschalk om hem bij te staan, en zijne hartelijke en rondborstige beraadslagingen met den minister Engelhard over deze aangelegenheid, drukken, naar ons gevoelen, het zegel op zijne onschuld. „Hoezeer het gedrag van den Sultan in vele andere opzichten berispenswaardig was, en hij het Europeesch gezag billijke redenen tot misnoegen en wraakoefening had gegeven, zoo werd hij nogtans miskend, toen men zijne goede trouw in deze gewigtige zaak in twijfel trok, gelijk de Maarschalk Daendels deed». Hoe Daendels daartoe kwam, is ons reeds duidelijk geworden door het bovenverhaalde, en zal het vervolg der geschiedenis nog verder ons openbaren. Keeren wij nu tot R. Ringga terug, die zijne afgezanten en pro- clamatién naar alle windstreken had uitgezonden. Helaas, in vele personen had hij zich terdege bedrogen. De Taménggung’s — zoo gaat de Badad voort — die zijne proclamatién ontvingen, gaven daarvan kennis aan hunnen vorst, evenals de Bupati’s in de Pasisir- landen aan het Gouvernement. Zelfs zijne eigen ondergeschikten, die hem beloofd hadden zich gezamenlijk bij hem aan te sluiten, bleken onoprecht te zijn en misleidden hem allen. Hij was zeer verstoord over hen. Djipang en Panollan tastte hij aan en won den strijd. De moeder, de Kangdjéng Rata Kantjana Wulan, van den Sunan teladdan z. v.a.: namaak-sunan, deed niets dan weenen met de andere prinsessen over hare dochter. Maar R. Rängga was liwung, zinneloos, radeloos, Hij antwoordde, dat als hij te kiezen had tusschen te sterven als een dapper man en te sterven door vergif (of: door list, valstrik, wisaja), hij zeker het eerste zou kiezen, Als hij overwon zou hij zeker het leven behouden, en als hij ver- loor zou hij sterven, Als hij bang was om te sterven zou hij zeker geen held zijn. En in beweend te worden was geen nut gelegen. Maar het was nu nog niet te zeggen dat hij zou verliezen. Prabu Rängga was besloten alles op het spel te zetten, ae 204 AMÄNGKU BUWANa m1. (sépuH). Sultan er door bevoordeeld worden, alzoo de voetstappen drakkende van zijnen grootvader (ejang) vroeger, en van wijlen den Sultan. Als hij niet slaagde (tiwas), dat dan de gevolgen hem, Rangga, alleen mochten treffen, en den Sultan geen kwaad zouden berokkenen. Voorts droeg hij den beiden Tumënggung's op, na zijn vertrek de bruggen over de Ele en de Tuntang * af te breken, opdat men geen zorg zou koesteren voor den vijand van Samarang komende. Wat de Lodji te Ngajogya betrof, die liet hij uan de achterblijvenden over, evenals de bescherming van den Sultan. De brieven waren verzegeld met zijn stempel in paarsch lak, Het Tijdschrift v. Ned. Indië 6° III p. 263 zegt, rdat deze brieven nimmer aan gemelden Tommengongs besteld, maar terstond den vorst en daarna den minister ter hand gesteld zijne: maar onze Badad weet daar meer van te vertellen, dat ook beter den listigen toeleg, reka, van den Rijksbestuurder doet uitkomen. De huichelaar en verrader Ngabehi Poesparana begaf zich met die brieven naar den Rijksbestuurder en bood hem die aan. Deze toonde zich met die brieven buitengewoon in zijn schik te zijn; zij zouden hem tot een wapen kunnen dienen. Hij gelastte nu Pusparana met die brieven naar zijnen oom Pang. Natakusuma te gaan, maar dezen te zeggen dat hij die brieven nog niet aan den Rijksbestuurder had aangeboden. De Rijksbestuurder begaf zich daarop naar den Kroonprins; en Pusparaua naar Pang. Natakusuma, bij wien hij diens zoon Raden Tuménggung Natadiningrat aantrof. Pusparana gaf de brieven aan Natadiningrat over, die ze weer zijnen vader overgaf. Toen deze de brieven gelezen had, liet hij terstond Pusparana bij zich komen; en vroeg hem hoe hij aan deze brieven gekomen was, Pusparana vertelde toen, dat hij de wachtbeurt in de woning van R. Rangga hebbende, er een knaap (lare) tot hem was gekomen, die zeide deze beide brieven gevonden te hebben, reeds met vuil (aarde, uwuh) be- zoedeld. Toen hij die brieven bezag hadden zij een lakstempel op het couvert, maar waren reeds geopend, De inhoud maakte hem bang, want de naam van Raden Tuméngguug Natadiningrat kwam er in voor. Daar hij hem beschermen wilde, achtte hij er niet op dat hij ondergeschikte was aan Kyaï Danukusnma, hetgeen de oor- zaak was dat de Rijksbestuurder nog geen kennis droeg van die ' Tijdschr. v. N. Indie, 6° [IL p. 263: „onderscheidene bruggen op de naar Djocjokarta leidende wegen.” AMÄNGKU BUWÄNÂ 11. (séPUH). 205 brieven. Nu had hij ze aangeboden, en liet het aan den Pangeran over wat hij er mee doen wilde, Pang. Natakusuma las de brieven. Istigfar!' Hij zond zijnen zoon met de brieven naar den Kroonprins, wien hij tevens moest meedeelen dat hij die van Pusparana had gekregen ; en deze met hem mee moest gaan. Maar Pusparana zeide bang te zijn voor den Rijks- bestuurder; misschien zou hij dat een zich op de bres voor zijne vrienden stellen * noemen. Maar Pang. Natakusuma zeide, dat hij maar moest zeggen van plan te zijn geweest, de brieven naar den Rijksbestuurder te brengen, doch onder weg Raden Tuménggung Natadiningrat was tegen gekomen. Daar hij voor een belangrijke zaak op weg was, en door den Raden Tuménggung ondervraagd werd, had hij hem openhartig naar waarheid geantwoord; en dat Raden Tuménggung Natadiningrat nu die brieven in handen had, kon voor hem ook wel geen bezwaar inhebben; het was zoowel een voldoen aan hetgeen hem opgedragen was als een waken voor de belangen van het rijk. Gevolgd van Pusparana begaf Natadiningrat zich naar de kadipaten. De kroonprins zat toen juist in gezelschap van den Rijksbestuurder en Raden Sumadiningrat. Wat zij met elkaar bespraken weet niemand. Bij zijn komst werd Raden Tumënggung Natadiningrat terstond genoodigd binnen te komen. Hij bood den Kroonprins de brieven aan, tegelijk mededeelende hoe hij aan die brieven gekomen was. Alle drie hielden zich alsof zij opschrikten. Maar Pusparana werd niet ontboden; hij bleef buiten. De Kroonprins zeide dat deze brieven bepaald aan zijnen vader moesten aangeboden worden. Waarop de Rijksbestuurder liet volgen dat dit juist gezien was; die brieven zouden zeker onheilen (bilahi) teweeg brengen, en waren eene belee- diging voor den Minister. Als die brieven niet onmiddelijk den Sultan aangeboden werden, zou het eveneens zijn alsof men Ténung nachtverblijf aanbood. * De kroonprins merkte op, dat het nu een minder geschikt oogenblik was, zij moesten den Sultan in den morgen aangeboden worden. Toen Raden Tuménggung Sumadiningrat …H.S,: dm As 3 Dragen rn Zie Winter Zam. IL. p. 25 No 163 of: Gras eon Hi tarn Denm en Bw 9 90 en 3 arn ai om wma wn agama na Sina genegen : yeep ih zj» Zie Babad T. Dj. (1874) pag. 498. ee mp 206 AMINGKU BUWÂNà II. (séPUH). p met den inhoud van de brieven in kennis was gesteld, ontstelde hij zeer, en was verschikkelijk boos. Hij antwoordde er geen enkele letter van te begrijpen; hij was niet in staat ze te lezen, hij wist er zelfs niet het allerminste van. t — De Kroonprins zeide tot Natadiningrat, dat hij nu met zijn vader moest gaan spreken, want die brieven waren volkomen nutteloos, * waarna hij hem liet heengaan. Natadiningrat deed zijn vader verslag van zijn bezoek bij den Kroonprins en wat deze gezegd had; maar zijn vader maakte zich over zijnen zoon en zich zelf zeer ongerust. Den volgenden morgen werden al de Putra’s, Santana’s en Bu- pati’s ontboden, en werd de zaak van de gevonden brieven behandeld. De Sultan was zeer gejaagd, en wilde de brieven maar laten ver- branden. De Rijksbestuurder was daar echter sterk tegen; die brieven moesten bepaald den Minister aangeboden worden, en ze niet voor hem verborgen gehouden. Het was toch duidelijk dat de Sultan onschuldig was, en ze zouden voor hem geen gevolgen hebben. Ben kleine jongen had ze gevonden in de woning van R. Rängga toen die leeg gehaald werd. De Rijksbestuurder was toen niet naar binnen gegaan, maar was buiten gebleven. Hij had R, Tum, Natadiningrat gezegd binnen te gaan. Toen die knaap de brieven vond waren de omslagen al geopend. Overigens zou de Minister alles wel ten beste regelen; en wat Raden Sumadiningrat betrof, was dat ook miet moeilijk, want hij had aan het berooven van de woning van R.R. niet meegedaan. * Hij onderwierp daarop zijn voorstel aan aller oordeel, en allen erkenden dat hij gelijk had. In deze oogenblikken verloor de Sultan al zijne liefde jegens Natadiningrat, en gevoelde voor hem niets dan hevige afkeer. En dat was ook het geval ten opzichte van zijnen eigen broeder Pang. Natakusuma, De Sultan liet de vergaderden gaan. De Rijksbestunrder begaf zich onmiddelijk alleen met zijnen vader Kyaï Danukusuma naar de Lodji, De Sultan voelde zich gedrongen zijne dochter de kangdjëng Ratu Anom te ontbieden. Toen zij tot hem gekomen was, kon hij haar Laanen ere ua Aden erg enran Sire ena on Joensen hij wist er geen a of b. van, Winter Jav. Zam. IL p. 79 N° 15. 3 oren en Dem an ven aa ergo raa Eras Wat de Krosupriie hiermee eigenlijk wil zeggen is ons niet volkomen helder, 3 De logica en de kracht der argumenten in deze redenering ontsnappen ons. al 208 AMÄNGKU BUWANA 11. (sépuH), op den 11 December, dat twee broeders, de moeder en eenige kinderen van den muiteling waren gevat geworden. „Den 12den daaraanvolgende waren de Montjonegorosche landen reeds weder geheel in rust, en werd de Raden Rongo, van zijn meeste volk verlaten zijnde, als een rondzwerver, door een detache- ment van drie Regenten en 150 man onder den sergeant Leberfeld, naar de kanten van Kerto Sono vervolgd, terwijl de hoofdmagt der expeditie, Maaspatti en andere punten bleef bezetten, om denzelven te beletten weder grooten aanhang te krijgen. „Op den 17% December 1810” — en wij nemen het nu volgende hier over, omdat onze Babad-schrijver nu verder weinig aandacht meer aan den afloop van R. Rangga’s geschiedenis schenkt, wijl andere hem meer belangstelling inboezemende, en nu ook belang- rijker gebeurtenissen, geheel bezighouden — vtrof de sergeant Leberfeld den Raden Rongo bij de dessa Sekaran, in het Kerto Sonosche aan, welke laatste slechts cirea 100 man, benevens zekeren regent Soemo Negoro en zijn Pattih bij zich had. Moedig door de onzen aangevallen zijnde, namen zijn volk en zijn Pattih dadelijk de vlucht, maar daar de Rongo en gemelde regent zich verdedigden, zoo werden zij door de regenten Wirio Negaro, Merto Loijo, en Yoedo Koesoemo, benevens zekeren ont- slagen regent Soemo diwirio afgemaakt, en hunne lijken on- middelijk naar Djocjokarta getransporteerd en aldaar ten toon gesteld. „Niemand had zich zulk eenen spoedigen en gelukkigen afloop van deze zaak durven beloven. Hoofdzakelijk moet zulks worden toegeschreven aan den spoed, waarmede de Rongo vervolgd werd, hetgeen hem belette zijn volk te verzamelen en te wapenen; terwijl de brieven, die de Sultan aan de onderscheidene regenten zijner Moutjonegorosche landen geschreven had, hem van derzelver bijval en medewerkiug, waarop hij schijnt gerekend te hebben, beroofden, en daartoe dus veel hebben bijgedragen. - „De Keizer van Soeracarta had ook eenige troepen, naar den kant der Montjonegorosche landen, in beweging gesteld, en Prins Mangkoe Negoro was met zijn legioen almede onder de wapenen gekomen, zonder nogtans iets van belang te verrichten. „Deze laatste, hoezeer reeds destijds kolonel in onzen dienst zijnde, is echter beschuldigd geworden, van met den Raden Rongo in verstandhouding te staan, (wij spatieeren) waartoe, zoo wel eene ontmoeting, die hij, onder voorwendsel van op de jagt te AMINGKU BUWÂNÂ 11, (sëpu). 209 gaan, met hem gehad of bedoeld zoude hebben, als het afzetten en vermoorden, op zijne landen van eenige zendelingen, die de luitenant Paulus aan de autoriteiten van Djocjocarta en Soerakarta had afgevaardigd, aanleiding heeft gegeven.» Het Kraman-achtig, revolutionair optreden van R. Rângga had intusschen den Sultan in eene moeilijke en onaangename positie ge- bracht; hij gevoelde zich eenzaam en verlaten, niemand hebbende die hem ter zijde stond; ' in het nauw gebracht (in de engte gedreven) door zijnen Rijksbestuurder, en met wantrouwen bejegend ? door de Compagnie. Hij trachtte dus door hem erg te lijmen * de toege- negenheid van den Rijksbestuurder te winnen; alles wat deze hem voorstelde vond hij goed. De Kroonprins deed zich luchthartig voor, was vroolijk, en noemde alles bagus! + De Sultan had geen eigen wil meer; alles wat de Rijksbestuurder en de Kroonprins voorstelden vond hij goed. De. Minister kwam in de Kadipaten van gedachten wisselen met den Kroonprins, maar de Rijksbestuurder was daar niet bij tegenwoordig. Niemand weet waarover zij gesproken hebben. Na het vertrek van den heer Engelhard ging de Kroonprins zijne opwachting bij den Sultan maken. Ook van dit onderhoud kwam niemand iets te weten. Alleen werden in dezen tijd de Pang. Natakusuma en zijn zoon Raden Tumënggung Natadiningrat op eenen afstand gehouden. In ieder gesprek deed de Sultan hen strikvragen en had allerlei aan- merkingen op hen te maken. Toen kwam er een brief van Raden Tuménggung Sasradipura, dat Kamagéttan door de troepen van R. Rängga was ingenomen en verwoest. De Sultan gaf terstond bevel dat alle Putra’s, Santana’s en Bupati's zich gereed hadden te houden om derwaarts uit te trekken. De Rijksbestuurder zou als hun hoofd optreden, maar de dag van vertrek was nog niet vastgesteld, daar het nog niet bepaald was, wie thuis zouden blijven of wie uittrekken. Ken daarop gevolgde beraadslaging leidde tot geen resultaat, en ging men uiteen. Pang. el en 90 a aem epen pn ne ag jean peper Srelag ag nea on maas Gy * Eene gissing voor un flcnom a4 Aroer ero 22094 210 AMÄNGKU BUWÄNÂ 11. (sépon). Natakusuma en zijn zoon Natadiningrat gingen er se andere Putra's en Santana's, vrienden van den gaven zieh allen naar diens woning en hielden eene v De Rijksbestuurder stelde zich in eene verwaande houding « pelikaan (kropgans, malang kadaq) aan, en zeide dat Mz hem geene erge bezorgdheid verwekte, maar hier, Ngajogyakarta, dat maakte hem aldoor bezorgd; als de Lursh, zijn oom Pang. Adikusuma (hij bedoelde Natakusuma) niet spoedig in zijn doen belet werd verder voort te gaan, zouden er zeker weldra twee vorsten zijn. Zijn vermoeden zou zeker wel niet mis zijn; het stond vast, Na eenigen tijd ging men uiteen. De Kroonprins ontbood den Raden Tuménggung Natadiningrat. Hij zeide hem, dat hij hem ontboden had , wijl de Minister Engelhard, toen hij hem een bezoek bracht, hem ernstig ondervraagd had over die gevonden brieven, in twijfel verkeerende of Raden Taménggung Natadiningrat ook in slechte zaken betrokken was. Want hij hield het toch voor onmogelijk dat Raden Rängga als vorst zou willen regeeren met den titel van Prabu Ngalaga, als het niet ware op aansporing van zijnen oom Pang. Natakusuma, voor wien slechts tot warana, scherm of schutsel, zou dienen tot hij zelf later als Prabu Ngalaga zou optreden. Wat Raden Sumadiningrat betrof, diens zaak stond tipis, zwak, maar van hem, Natadiningrat, kandël, bezwarend, omdat zijn vader er bij betrokken was. Maar de Kroonprins stond borg; als Natadiningrat inderdaad in zijn dienen van den vorst ontrouw, onoprecht was, zou de Kroonprins zelf hem gevangen nemen; het Gouvernement was daarvoor niet noodig. — Natadiningrat antwoordde: Zeker! U wilt borg blijven! Gesteld het ontbrak hem aan oprechtheid, maar dan zou zijn (schoon-)vader de Sultan of zijn eigen vader hem zeker niet genegen zijn, als zij dachten aan veinzerij bij hem, Zouden zij dan niet de liefde in aanmerking nemen die hen over en weer tot elkander trok? * — De Kroonprins antwoordde: Zeker! Daarom was ik ook sterk (kijat) tegenover den Minister, en heb ik hem met nadruk te woord ge | Het is nog al moeilijk deze niet al te duidelijke regel der Babad nauw- keurig terug te geven: Re a Te ld rags vaag aa eg iem wn wanade fag on Fien eraf vam en eS za an amg en jen 4 1 hik he ln & & granaat om gg eije sa Li am ng adr en ‘ ego mene doa maj end on aq MEANY Mgr» AMÄNGKU BUWÂNÂ 11. (séPUH). 211 staan (dipun séntaq-séntaq). Daarmee liet hij Natadiningrat weer naar huis gaan. à Pang. Natakusuma gelastte daarop zijnen zoon Raden Mas Salya de woning (pondoqg) van R, Rängga in de desa Bogém af te breken. Toen de Rijksbestuurder dat vernam, zeide hij: #Wat een geveins van trouw! (sumétja-sétja), Alleen als Danurédja dood is, zal het kunnen gebeuren, dat hij (d. i. Natakusuma) niet verbannen wordt naar den overwal!” In dezen tijd was de Sultan zeer gejaagd, want het duurde zoo lang met R. Rangga, en nog was hij niet gedood. Hij vaardigde daarop eene proclamatie uit door het geheele rijk van Ngajogyakarta en aan de troepen te velde, opdat Rangga spoedig zou sterven. Wien het gelukte hem te dooden zou zeker rijk beloond worden; want dat mocht volstrekt niet aan iemand uit het Gouvernements- gebied of dat van Surakarta gelukken. Wie deze proclamatie van den Vorst niet getrouwelijk opvolgde, zou des Vorsten gunst verbeuren en tot een persoonlijken vijand van den vorst worden, en verbannen uit Ngajogyakarta; en ook zijn zoon de Kroonprins, eenmaal aan de regeering gekomen, zou zoodanig persoon niet in zijnen dienst aaunemen. Bij herhaling liet de Sultan deze proclamatie op de Pagélarran afkondigen. En nu doet onze Ba bad-schrijver een curieusch verhaal. Er kwam een missive van den Gouv. Gen. De Rijksbestuurder had het zoo weten aan te leggen (saking rekanipun Danurédja) dat de Minister er het papier voor gaf; Kyai Danukusuma gaf de inkt; de heer Wrikte schreef hem in het Hollandsch, en Kyaï Danukusuma in het Javaansch. De heer Kommandeur van Braam stookte (nusuq) den Gouv. Gen. op; hij schonk hem zijn vertrouwen, (dipun anggép), en zette op den brief het tjap agéng négari pran- nésman, het groote fransche rijksstempel. De brief luidde: „De Genneral Rat agéng Dandélés Marréskal, wiens macht (kuwasa) gelijk is aan die van hem die hem deze macht verleende, de Kangdjéng Sunan Bänâparta ing kang Napolijon, aan zijnen vriend (prasobat) den Kangdjéng Sultan Améngku Buwana den 2™, en Ngabdul Rahman Saijidin Panatagama Kallifattullah te Ngajogyakarta, Ter zake: de Kangdjéng Tuwan Bésar vraagt voor het laatst een klaar en duidelijk antwoord (ngantép) aan den Sultan, Want a 212 AMÉNGKU Buwind zr. (sërum). P de Sultan trotseert bij herhaling de aanwijzingen (bevelen, t€dah) van het Gouvernement; aan den Minister stoort hij zich niet, en van alles wat de Rijksbestuurder Danurédja, de vertegenwoordiger (awag) van het Gouvernement hem voorstelt volgt hij niets op. Hetgeen dat vaststaat is, dat door de gevonden brieven feitelijk is bewezen, dat de Sultan het Gouvernement tracht te misleiden. De in beide brieven genoemde Bupati’s Sumadiningrat en Natadiningrat maken zich ook aan dezelfde zonde jegens het Gouvernement schuldig. Die Sumadiningrat trekke uit ten strijde tegen Rängga; als hij san de zaak geen einde kan maken, en Rängga niet kan dooden, * dat al zijne zonden gelijk zijn aan die van Rängga. En verder: die het eerst (rumijin) uittrok, Tuménggung Purwadipura, die was al buitengewoon slecht (langkung djahat); als hij wezenlijk ter goeder trouw was geweest, zou de zaak zeker al afgedaan zijn, want wat zou Rängga vermogen? (bedoeld is: al zeer weinig). En wat Natadiningrat betreft: de Gouv. Gen. heeft niet verzuimd den Sultan niet een enkele maal slechts voor Natadiningrat te waar- schuwen. * En wat ten slotte Pang. Natakusuma aangaat, staat het insgelijks vast, dat ook hij een vijand des rijks is. Daarom ant- woorde de Sultan op deze vraag met één enkel woord: „Wien kiest gij? De Gouv. Gen.? Of zijn jongere broeder Natakusuma ? Als hij zijnen jongeren broeder kiest, dan zij hij op zijn hoede! Dan zal de Gouv. Gen. zekerlijk te Ngajogya komen, en overeen- komstig de wet recht doen. Uit medelijden met de opvolgers van den Sultan wenscht de Gouv. Gen. niet anders dan goedertierenheid te bewijzen aan de kinderen en kleinkinderen en al de nakomelingen van den Sultan, als zij het Gouvernement volgzaam zijn. Maar dan worde Pang. Natakusuma met zijnen zoon Natadiningrat naar Samarang gezonden, en in bewaring genomen door het Gouvernement. De Sultan make er zich niet bezorgd over, dat hem eenig kwaad zal wedervaren; hem zal geen ambtelijke betrekking geschonken worden; ' Als Sum. sp rens laa adhd fag ait yaaa en ~pn ya oa B rr negen ahve sa nagp vaan ag 002 Ban ng jean ? * Hier hooren wij Daendels, d.w,z. van Branm, den boosaardigen lasteraar Danurédja naspreken, wien het zoo goed gelukte, hun een rad voor de oogen te draaien, en de geschiedenis te vervalschen, die o.a, de Jonge o,o. X (XII) pag. CXIII deed schrijven: „Een Natadiningrat ver- tegenwoordigde thans die breede rij van inlandsche prinsen, die er ten allen tijde op uit waren om, met behulp van een min of meer machtigen aanhang, in troebel water te visschen.” AMINGKU BUWÂNÂ 11. (sëruH). 215 hij zal als een gouvernements ambteloos burger leven. Alleen maar, dat hij weg zij van Ngajogyakarta.» Het oordeel van Daendels, zegge van Braam; zegge Danu- rédja over Pang. Natakusuma in dezen brief, is hetzelfde dat de Heer N. 142) verkondigde: „Een oogwenk zoude genoeg zijn, om dezen Pangerang Natakusuma en zijn aanhang, die zo als ik ten nauw- keurigste geïnformeerd ben, magtig en groot is, aan te vuuren ziju broeder den Sultan van zijn throon ter needer te werpen; dan het is tevens zeker, dat hij zich in dat geval, met het voorbijgaan van den teegenwoordigen Kroonprins, zelvs op den verlaatene throon zoude willen plaatsen, en die van de Comp. komen te verzoeken. Deze zelfde (moet het nu heeten: beter ingelichte?) N. Engel- hard van #27 Maij 1803 zegt in „Overzigt van den Staat der N. O. L. bezittingen onder het bestuur van den Gouverneur Generaal H. W. Daendels enz. (1816) pag. 258: „De behandeling, den Pangerang Notto Casoema en zijn zoon Notto Deningrat aangedaan, moet beschouwd worden als uit dezelve gronden zijn oorspronk nemende. Het gebeurde met denzelveu blijft voor dien waardigen (wij cursiveeren) Pangerang en zijn zoon, een allergrievendst en hard geval. Notto Deningrat was ge- trouwd aan de geliefdste Dochter van den Sultan. Deze Prins was de eenige aan het Hof, waarop het Hollandsche Gouvernement met zederheid vertrouwen kon stellen, en die in achting stond bij Prinsen, Hofgrooten en verdere onderdanen, voor wien de Sultan zelf ontzag had. (Waarom heeft deze man dit ook niet gezegd in 1808, en later aan van Braam en Daendels?) * Ik zou te weel moeten zeggen , bij zijn geval blijvende stilstaan, en welke middelen te werk zijn gesteld om zich van dezen Pangerang, op eene geheime wijze te ontdoen. (Hiervan zullen wij straks meer hooren). Dit Gouvernement heeft getoond, de waarde van den Pangerang Notto Casoema te kennen door hem, bij overlijden van den Sultan 1% Is zoo: Daendels kwam in Januari 1808 te Anjer aan; bitter misnoegd op Engelhard, ontsloeg Daendels hem reeds 12 Mei 1808; „toch nam E, in 1811 nog eene zending als Commissaris-Plenipotentiaris naar de hoven van Solo en Djokja op zich, waaraan echter ten gevolge van de landing der Engelschen geene uitvoering werd gegeven.” Tijdschr. v. h. B. Gen. XLIII. 