None
Donc TAsie Antérieure et l'Asie Mineure étaient peuples de Sémites et de Camites, quand le flot des émi-grations aryennes dut franchir le Caucase, et volù ce qui explique le détour que prirent les Grecs et à leur exemple, les autres peuples européens, avant de gagner leur patrie définitive. Mais de plus il en résulte un certain jour sur la tradition biblique du déluge. C'est en effet autour d'un temps, qui doit avoir été assez long, les trois grandes races, dont la tradition délaissait à pu avoir connaissance, de Sem, de Cam et de Japhet, celui-ci évidemment le plus jeune, le dernier venu. De même que la tradition iranienne, sans souci des difficultés que la science d'un autre âge devait soulever, mais sous l'influence de cette foi intuitive et sacrée dans l'université foncière du genre humain — laquelle a toujours sur nagé sur les terribles haines de race dont l'antiquité et même des temps plus rapprochés de nous offrent tant d'exemples — de même, dis-je, que la tradition iranienne faisait naître d'un même père Tûr, Gaîrima et Eradsch, c'est-à-dire les Touianiens, les Scythes et les Iraniens, les trois races contigues à l'étude de l'université où cette tradition s'est formée, de même la tradition hébréïque fixe le point de départ de l'université à l'endroit où se sont rencontrés sémites, Camites et Aryens. C'est encore une des conséquences à déduire de l'abandonement, que j'ai développée précédemment, et une conséqueoce qui peut en engendrer plu-sieurs autres. En effet le monothémie antique est descendu avec l'émigration des Hébreux primitif des montagnes de Parmémie, des sources de l'Euphrate et du Tigre, des évivants de l'Ararat. S'il est réel maintenant que la personne où la doctrine peu importe laquelle des deux, de Zoroasterie soit venue aussi du nord de la Médie, des confins de l'Arménie pour se développer dans l'Arménie, des confins de l'Arménie pour se développer dans l'Arménie, des religions des rapports souvent si étroits que présentent, antérieurement même à leurs bons rapports depuis Cyrus, les deux traditions de la Bible et de l'Avesta, et dont les récits de la Genèse sur la création, l'Ëden, le premier péché portent tant de travies remarquables? On serait tenté. d'alléguer aussi la tradition du déluge lui-même, si, par une exception au premier abord bien curieuse, la tradition iranienne ne se tai-ait pas de la manière la plus absolue sur cet événement engagré sous tant de formes et dans un si grand nombre de mythologies. La cause en est que la croyance en un déluge universel s'est formée ou, si l'on veut, conservée dans les pays soumis à des inondations soudaines et dévastées, tels que la Mésopotamie, le nord de l'Inde, certaines parties de la Grèce. La contrée iranienne au contrôle est fort élevée, généralement aride, et ne peut connaître ce fléau. Cette divergence des deux traditions ne saurait donc balancer gravement leur accord merveilleux sur tant d'autres points, et il est bien remarquable que de touj les grands personnages. et mouvements religieux sortis de la race aryenne, sans même excepter Buddha plus moraliste qu'autre chos, il n'est pas d'apparition plus anlogue à celle d'un prophète réformateur dans le genre sémitique, que l'apparition et la religion de Zoroastre. En fait la possibilité est établie aux temps antéhistoriques d'un contact plus prolongé qu'on ne le soupçonnait naguère entre les migrations aryennes, surtout iranienne et ce foyer d'émission sémitique, duquel est sorti le représentant le plus pur et le plus illustre du sémitisme, le vieil Israël. Teffmwoordig de Heeren: c. lbbmanSi n. bbbts, w. mohu C« G. BOOT« ■ J. KOKNBfV» W. O. BEIIiL| JT. VA^ 1JU«BP| H. G. MUXIBB, O. HARTOÜa, R. G. BAKHDIZBN YAZf DEI« BBÜfK, W. C. HBESy 6. MBB8 AZ.» A. BISyIIXS, L« 9. F. JANSSBff, Im A. TB WINKBI., 8. KARSTBlf, B« J. UNTBLO liR GBBR. /VAAyWWN/VA/V De Voorzitter en de Heer dîlp&at hebben kennis ge- geven, dat zij door ongesteldheid verhinderd zijn de Ver- gadering bij te wonen. Het praesidium wordt waarge- nomen door den Onder-Voorzitter der Afdeeling. Het Proces-Verbaal  Na herinnerd te hebben wat door hem in de Vergadering van October 1863 gezegd was tot bepaling van den tijd, waarin dit gedicht vervärligd schijnt te zijn, geeft de Spreker een overzicht van den inhoud ten betooge, dat alles een goed afgerond geheel vormt, en geeft de gronden op, waarom hij zich met de kritische behandeling van onzen beroemden landgenoot p. H. PEEBLKAMP niet kan vereenigen. Op de uitnoodiging van den Voorzitter opent de Heer BAKHUIZEN VAN DEN BRINK de discussie over deze bijdrage. Hij oppert bezwaren tegen den voorgestelden tijd en meent in het gedicht zelven bewijzen te vinden voor eene vmpgere vervärliging en wel v66r den slag bij Act. In Verder verdedigt hij de kritiek door peeblkamp in verschjeiden Strophen uitgeoefend en is geneigd om in sommige gedeelten nog een stap verder te gaan. Naar zijne meening moeten Venus, Mars en Mercurius verwiderd worden, en zijn v. 33 tot 44 geheel ingeschoven. In V. 19 meent hij, dat Jove camprobante in plaats van Jave fKm probante door den zamenhang verlangd wordt. De Heer kabbten verdedigt zijnne stelling, ten aanzie der chronologie van dit gedicht tegen de gemaakte bedenkkingen, en kan lyet toegeven, dat het door toevoegselen van eene andere hand wordt ontsierd. De Heer van lbnnep ontkent, dat het laatste couplet der ode noodzaakt om tot het jaar 73£ af te dalen. Julius Caesar had het plan om de nederlaag van orassus op de Parthen te wreken, maar de dood belette hem dit uit te voeren. De dichter wenscht, dat die taak door octavianxjs opgevat worde. De Heer millières neemt uit het gesprokene aanleiding om de aandacht te vestigen op eene merkwaardige verhandeling van den Franschen geleerde rbinaud, getiteld: Mémoire sur les relations politiques et commerciales de Temple Romain avec TAsie orientale pendant les premiers si. Écles de Tère chrétienne, daprés les témoignages latins, grecs, arabes, persans, indiens et chinois, onlangs uitgegeven in het Journal asiatique VI® Série, T. L. In verband met two vroeger door hem geleverde verhandelinen geschiedenen het de schrijver niet alleen de geschiedenen der Romeinen na den dood van caesab, maar ook vele plaatsen van Latijnsche dichters zoeken op te helderen, door een scherpzinnig gebmik te maken van hetgeen de Oostersche letterkunde aanbiedt ter verklaring van de betrekkingen der Romeinen tot het Oosten. Yooral het idee van Rome als wereldheerscheres, bij vbbgilids en horatiüs levende, wordt in zijn ontstaan en invloed op de letterkunde nagegaan en daarvan partij getrokken tot bepaling der chronologie van Enkele Romeinsche gedichten. De Heer boot wijst den spreker op een program van G. T. WILDSON in 1847 te Ilfeld uitgegeven, welks schrijver op door hem ontwikkelde gronden aantoonjti dat het gedicht na den slag bij Actium en na den dood van M. Airnius, dus op het laatst van 724 of in 725 zou geben zijn. De Spreker meent, dat het eerste boek geeue gedichten van veel lateren datum bevat. De Heer kabstbn bedankt de sprekers voor hunne op- merkingen en verklaart zich bereid om zijne bijdrage, zoo- veel noodig herzien, voor de Veralagen en Mededeelingen af te staan. De Heer van lbnnep bekomt daarop het woord en vestigt de aandacht der Yergadering op drie geschriften van den Noord-Amerikaanschen General j« watts de petster, en Nederlander van afkomst, die zich met voorliefde heeft bezig gehouden met onderwerpen uit onze geschiedenis, en blijken geeft van warme genegenheid voor zijne stamge-noten. In een verhandeling, in 1857 te New-York voorgelezen en uitgegeven onder den titel: the Dutch at the North Pole and the Dutch in Maine, sprecht de petster in de inleiding met hoogen lof over de deugden van ons voorgelden van ons voorgelden van ons voorgelden van volksten en faktorijen. Daarna verhaft hie de reis van w. BABENTSZ tot het zocken van en weg door het Noorden naar Ost-Indië en deelt eenige min bekende bijzon-derheden mede over hunne vestiging in Maine, toen Acadia geheeten. Uit stokken door Bewindhebbers der W. Indische Compagnie in 1676 gegeven aan conselis stssn-WTCK, als gouverneur van Acadia, toont hij aan, dat de Compagnie reeds meer dan. Twee jänner daar een onbetwist gebied voerde, nadat de Hollanders in 167 S en 1674 de Franschen verdreven hadden. Uit een ander dokument blijkt, dat de kust van Nova Scotia en Acadia in 1674 door kapitelijk jukriaan abbnouts, voerende het schip hel VUb" gende Paard, op hen veroverd was. In een Appendix op zijn geschrift zukt bb peystbb te bewijzen, dat de Hollanders reeds vóor 1632 zich in die streek gevestigd hadden. Het tweede werkje is getiteld: TAe Dutch batüe of ihe Baltic, etc P&nghkeepsie 1858 en bevat een uitvoerig verhaal van den zeeslag, die op 80 Oct. (9 Nov. nieowe stijl) 1658 tusschen de Hollanders onder wassenabb obdam en de Zweden onder wanqbl in de Sont geleverd is. De Schrijver was niet bekend Même de jongbès Geachiedmis van het zeewezen, maar wijst aan het slot van zijn geschrift de werken aan, waaruit hij zijn verhaal heeft zaamgesteld. Een gedicht op het schutblad, to Holland and the Dutch nation, getuigt van warme ingenomenheid met het land zijner vaderen. Het slotcouplet luidt aldus: The grandeur of the bold Dutch nation The lap of time shall never pale, Yet the world, with cuxlamation. Will it's wondrous influence hau: Thou honest, fearless, tried and true Land of the Orange, White and Blue, MNN vaderland, all heilt Adieu. Het derde veel lijviger boek van denzelnen schrijver is the History of CarauHus, the Dutch Auffuetue and Emperor of Britain with which is interwoven an historical and ethnological account of the Menapii, the awnent Zeelandere and Dutch Flemings, Poughkeepeie 1858. Het boek geeft meer dan de tille belooft, daar de schrijver telkens de gelegenheid aangrijpt om uit te weiden in den lof van Ne- derland. En van zijn werk toont verbazende belezenheid en bevat veel wetenswaardig en veamtige opmerkingen, zonder dat de schrijver de eigen-schappen van den waren geschiedschrijver en oudheidken-ner bezit. De Heer van lbnmep wijst dit met voorbeel-den aan en eindigt zijn mededeeling met deze woorden: In elk geval kan het verschijnsel, dat iemand levende in een ander werelddeel en onder een volk, dat een andere taal spreeki^ zijn tijd te koste legt aan nasporingen be-treffende onze geschiedenis en oudheden, ons niet anders dan welkom zijn: dubbel verheugen wij ons, dat het niet bloot op zich zelf staat, maar dat de zucht tot zoodanige nasporingen steeds bij onze overzeesche stamgenooten le-vendig wordt gehouden en Wij kunnen ons dan ook vlei-jen, dat het voorbeeld bier wederom door den General DE PETSTEE gegeven, vele en bekwame navolgers zal hebben. De Heer van lbnnep biedt de drie bovengenoemde werken voor de boekerij der Akademie aan. De Heer w. a mees verzeichnet en verkrijgt vrijheid om zijne aangekondigde bijdrage in de volgende Vergadering voor te dragen. De Heer boot noodigt de leden uit om inzage te ne-men van de eerste aflevering der Copiée photographié dee minuêtre de manuscrite Grèce conservés à la bibliothèque synodale de Moscou, waarvan in Deel XVI bl. 281 en 284 van de Verslagen der Natuurk. Afd. spake is. Het Maseam te Moskou is voornens alle miniataren nit fijf Grieksche handschriften, in photographische afrokken ter grootte van de originelen en met gedeelten van den tekst nit te geven. De aanvang is gemaakt met 24 minatnren, behoorende tot eene Akathiste van de Heilige maagd, onder dezen titel: Kovrobecov f«rrà rûv clxo<n Tovépttv 01X6IV T^c vmpaPjfiotç 5sotÓxov. Tot opheldering van de niet algemeinen bekende bena- mingen zegt de Spreker, dat àxâttnoç in de Grieksche kerk een gezang is, waarbij de gemeente niet mag blijven zit- ten, en bestaat niet eene verzameling van 12 langere lie- deren, die doorgaans aanvangen met het woord X'^P'> ^^ van 18 kortere, welke eindigen met aX5bi>t«. De laatsten worden xémaauç genoemd, van waar xwraxiov, gezangboek; de eersten ohcoe, eigenlijk tempels voor de glorie der hei- ligen, overdrachtelijk liederen ter hunner eer. De Acathiste is omstreeks het midden der zevende eenw door gbegokiits pisiDAS zamengesteld. De ouderdom van het handschrift kan niet met zeker- heid bepaald worden. Terwijl c. t. matthabi in zijn Ca- talogus der Mosk. handschriften willekeurig de 10^® eeuw opgaf, meenen de uitgevers, dat het eerst in de laatste helft der 14^* eeuw door een Bjzantijnsch kunstenaar zal vervaardigd zijn, en ootleenen het bewijs daarvoor uit het tweede niet geïllustreerde gedeelte fol. 85 — 71, waarin onder andere stukken een gesprek gevonden wordt tus- schen de H. Maagd en een dienaar, welk stuk het werk is van philotheüs, patriarch van Constantinopel, die in 1876 gestorven is. De Spreker bestrijdt de bewering, dat beide gedeelten van één e hand of zelfs in denzelfden tijd geschreven zijn. Het schrift is in beide cursief; maar in het eerste gedeelte is de letter grooter en de vorm van sommige letters antieker, in het tweede de letter kleiner en de uitvoering veel slordiger, zoo als eene vergelijking van p. 25 en 26 met de vorige duidelijk aanwijst. Hij ( 7B ) helt meer over tot het gevoelen van Prof. wagen van Berlijn, die. om den stijl der miniaturen het handschrift aan de twaalfde eeuw toeschrijft. Het werk is belangrijk voor de geschiedenis en waarde- ring der Byzantijnsche knnst; maar het Museum te Moskou zou grootere dienst aan kunst en wetenschap bewezen heb- ben, als het in plaats van kleurlooze Photographien, met hoeveel zorg die ook zijn vervaardigd, alle of althans en- kele miniaturen met de kleuren der originelen gegeven had. De Heeren Janssen en leemans bevestigen het vermögen van den Spreker over den vermögenen oderdom van de miniaturen en van het handschrift. Beiden keu-ren het gebruik der photographie tot het maken van kopie van miniaturen en van oude monumenten af en wen-schen, dat de Directie van het Museum te Moskou voor de volgende afleveringen in plaats van photographische, liever ehromolithographische af beven. De Heer Janssen biedt eene Duitsche vertaling van het rapport over Rdnerii Eponymologioum, bewerkt door Dr. i^ MULLER, en de Heer te winkel het vervolg van den Taalgids voor de boekerij ten geschenke aan. De Heer leemans vermeldt het verlies, dat de Commissie voor de bewaring der oude. vaderlandsche kunst geleden het overlijden van haar medelid den Heer L. J. A. VAN der kun, en spreekt met lof van's mans ijver ook in die betrekking betoond. Darna' wordt de Yergadering gesloten. HET LIED VAN HORATIÜS AD JUOS TUM, Carin. I, 8, CinSCH BN EXEGETISCH TOEGELICHT DOOB S. KABEN. Het lied van horatius ad Augutun, het het dichter als een t^Xacu^ic vpwronww aan het hoofd van zijne lierzangen heeft geplaatst, levert zoowei uit een exegetisch als nit een critisch oogpunt meer dan ééne zwarigheid op, die nog niet is opgehelderd, en zonder welker verkla-ring nogtans men zich noch van de compositie en van den zamenhang van het geheel noch van de beteke-nis van enkele deelen een helder. Denkbeld kan vormen. Bovendien komen er in deze Ode ook eenige bijzonderheiden voor, die nog nadere opheldering vorderen. Als eene bijdrage daartoe wordt de volgende mededeeling der Vergängerung aangeboden. I. De inhoud van de Ode is deze: Beeds genoeg hebben de goden door onheilspellende teekenen hun toorn aan den dag gelegd en ons met wraak bedreigd wegens den moord aan Caesar gepleggd. Een bloedige burgeroorlog hangt ons boven het hoofd, het rijk dreigt in te storten. Wie zal door het boeten dier misdaad de goden bevredigen en het gevaar afwenden? Dit vermag geen menschelijke hulp; slechts de tosschenkomst van een godheid is daartoe in staat Zal Apollo, zal Venus, zal Mars de vervulling dier taak op zich nemen? Maar reeds is de redder daar: de zoon van Maja, in jongelings- gestalte van den hemel gedaald om als wreker van Caesar op te treden. 01 keer Gij toch Laat hemelwaarts te-rug, wil lang als Vader en Vorst over Bome regeren en niet dulden, dat de Parthers straffeloos hare magt honen. De eerste zwarigheid betreft den tijd, waarin dit gedicht vervaardigd kan zijn. Daaromtrent bevat de laatste strophe eenige niet onduidelijke aanwijzingen, in de woor-den, welke de dichter tot Augustus spreekt: Bic magnos poiius triumpaos, Hic arnes did pater atque princeps, Neu eincu Medos eguüare inidtoSy Te duce, Caesar. Magni triumphi doelt op den driedaagschen triomf door Octavianus na den zege bij Actium en zijne terugkomst uit het Oosten, tijdens zijn vijfde consulaat, gevierd in het jaar van Bome 725, voor Chr. 29 f). De bena-ming pater atque princeps is eeue toespeling op den titel. Vienen Princeps, door den Senat aan den imperator in het daaropvolgende jaar geschonken §). Want het is Oyer het algemeen zie men hierorer massok, Vila HoraL p. 288—248. Livus, Ep. 128. Buchan, Octav. c. 22. en anderen, aangehald by nsoBBB, ROm. Zeitqf. p. 874 eq. §) Dio OASBIUB, lib. 58, cap. 1, die het rertaalt nippixoç t^ç yipwciaç. Mabboit, p. 244 sqq., dwaalt, als hy tan. fabbb bestrQ- dende beweert, dat bosatiüb hier niet doelt op den titel, maar op de magt reeds in het voorgaande jaar aan Angnstos verleend. ( 78 ) niet ligt te deoken, dat de dichter hem op eigen gezag een zoodanigen titel zou gegeven hebben. Mögt hij zich al ten aanzien van den naam van Pater {patriae) die vrij« heid hebben veroorloofd — dit was een eernaam van on- bestemde beteekeuis, ook aan cicbbo. Julids caesab e. a. gegeven *) — anders was het gelegen met den naam van Prtn" oeps (eenatus), een titel die eene bepaalde waardigheid uit-drukte. Eindelijk het neu einaa Medoe doelt naar alle waarschijnlijkheid op den eisch door Augustus aan Phraates, den koning der Parthers, gedaan, om teruggave van de adelaars tijdens de neêrlaag van Crassns door de Farrthers op de Romeinen veroverd, een eisch, welke met eene oorlogsbedreiging gelijk stond f)* Dit is geschied in het jaar v. B. 731, v. Chr. 23. In dat zelfde jaar was Augustus van eene zware zware ziekte hersteld, en op die herstelling wordt waarschijnlijk, volgens pr. rittbr's vermoeden, gezin-speeld in den wensch v. 45 uitgesproken: Serus in coelum redeas diuque Laetuè interns populo Quirini, In het daarop volgende jaar het Oosten aangevangen §; hij is eerst vertrokken naar Sicilië, van daar naar Oriekenland, voorts naar Azië; en op zijne nadering heeft Phraates zich bewogen gezien den imperator, ten blijke van hulde, de veroverde adelaars te rugs te zenden. Uit al deze aanwijzingen laat zich bijna met zekerheid opmaken, dat deze Ode niet v66r het jaar v. B. 731, voor Cht. 23, kan vervaardigd zijn, en dat zij waarschijnlijk door ") Vgl. Febizoh. Animadv, hitt, cap. 7, p. 816 eq. Dio, lib. 58, cap. 88. Dig, lib. 54, c 6. In bet jaar v. B. 786. Dio, lib. 6é, c. 7—8. ( 79 ) Horatios gemaakt is koit voor het vertrek vau Augustus naar Sicilië, hetwjslk tegen het einde van het volgende jaar heeft plaats gevonden. Maar tegenover deze aanhef  kapitool van onweders vergelden, en hagelbuijen, waarbij de bliksem het Kapitool had getroffen; van zware overstroomingen, met name die van den Tiber, waardoor de tempel van Yesta met verwoesting was bedreigd: Vidimus flavum Tibe-rim etc. In die prodigia ziet de dichter de voorboden van een boven het hoofd hangenden burgerkrijg; en eindelijk begroet hij, vs. 41, met de woorden: Sive niutata juvenem ßgura Ales in terris imiteria, Octavianns als een hemeling in de gestalte eens jongelings (juvenem) afgezonden om de taak te vervullen van ultor Caesaris en daardoor den toom des hemels te bevredigen. Dit alles doelt op Den tijd kort na den dood van Caesar, 710 v. E., 44 voor Chr. Octavianus, was toen als Caesar's erfgenaam komen opdagen en kort daarna aan bewind gebragt, ongeveer negentien jaren oud. De winter van dat jaar had zich gekenmerkt door on heilällende verschijnselen, die, gevoegd bij de woingen der partij van Antonius, van zoo ernstigen aard geacht werden, dat de Senaat op de Kalendae Januarifie, een plegtigen feestdag, besloten had eene zitting te houden. Wij vinden eene beschrijving van die voorteekeuen bij dio gas- siüs (lib. 45, cap. 17), welke in de hoofdpunten met het door Horatiua hier vermelde overeenkomt. Hij spreekt van stormen vergezeld van aardbeving, van het inslaan van den bliksem in het Eapitool, van eene zware overstroom ing van den Tiber en van gevaar of schade aan den tempel van Yesta toegebragt maakt Dió geen uitdrukkelijke melding; evenwel schw. In jemalige het eerste te doelen, als hij vermeldt, dat bij den mond van den Tiber een onnoemlijk getal visschen uit zee op het strand was geworpen : — naturlijk het gevolg van een storm, die het zeewater in de ri- vier had gejaagd. Bovendien wordt van de overstrooming van den Tiber uitdrukkelijk melding gemaakt bij acbon. En wat de beschadiging van den tempel van Vesta aan-gaat, het ire dejectum, door Horatius gebezig, beteekent niet noodzakelijk, dat het geweld van den stroom dien tempel werkelijk reeds omvergestort had; eigentlijk drukt het de poging of den aanvang van de daad uit. Dat intusschen de tempel van Vesta werkelijk schade had geleden, laat zich opmaken uit eene bijzonderheid door den bovengenoemden geschiedschrijver aangeteekend. Hij verhaalt namelijk, dat, als ter verzoening van die prodigia en stier in den tempel van Vesta geofferd werd, deze, na geslagt te zijn, weder overeind sprong. Dat offeren van en stier in den tempel van Vesta wijst waarschijnlijk op eneil het gevelde offerdier was. En blijk van de afgekeerdheid der godin. Dit stemt juist overeen met Deze constructie komt niet veel voor. Zio hier eenige Toorbeelen. VxBGiLius, Aen. I, 246, zegt yan de rivier Timavns: /)«r ora novem — ii mare proruptumf d. i. ù proruptum {m) mare. De meeste uitleggers hebben verkeerdeiyk proruptum hier voor een participium gehouden. TACITDB, Annal. IV, 1: quo facinore (Tiberius) dominationem raptum ivù. Bist, II. 6: Othonem,. res Romanas raptum ire vulgatum est. de woordeu door den dichter gebezigd, vs. 27 : Unus audientem carmina Festam f). Het blijkt daar ait genoegzaam, dat Horatius op die voorteekenen het oog had, en men merke op^ dat hij daarvan Sprecht als van pas gebearde zaken. Jam, zegt hij, „reeds genoeg hebben de Goden ons door dreigende tönen gewaarschuwd. Zoo spreckt men van eene vórach geledene gehabt. De dichter ziet in die prodigia eene voorspelling van een boven het hoofd hangenden burgerkrijg als straffe des hemels wegens den moord van Caesar. Hij doelt hier natuurlijk op het zoogenaamde bellum Philippense, maar spreekt er van als van een gebeurtenis, die nog in den schoot der toekomst lag. De woorden; Audiet pugnas vitio patentum rara Junois "de door de schuld der ouderen gedunde jongelingschap zal van de gevechten horen; deze uitdrukking is veel gepaster, als zij van een aanstaan-den, boven het hoofd hangenden krijg verstaan wordt dan als zij op een verleden oorlog terugziet; in dezen laats tenzin zou de dichter in plaats van audiet Juoentus liever gegd hebben: vidimus,,^wij zijn er getuigen vangeweest'^ de kritiek te ver drgven, indien men omtrent eene dergelijke gebeurtenis eene letterlijke overeenstemming tasschen de verschillende berigtgevers, schrgyers en dichters yerlangde, te meer daar de beschryving daarvan, door de Faam gedragen, eerst twintig jaren later werd te boek gesteld. VeroiliuSi Gêorg. I, 466 vlgg, en ovDiUB, Mêtnm. XV, 782, vlgg. vermelden vele wonderen, waarvan noch Dio noch horatius gewag maken. De verbeelding des volks en het dichterlijk vernuft hadden bier vrge speling. Vbroilios spreekt evenmin als dig van eene overstrooming van den Tiber, maar daarentegen wel van den Po : ^uvtorum rex Eridanus, vs. 482. Waarschynlyk was deze laatste veeF geweest dan de andere en had op TEHOiMDB, die in die land Streek word, veel dieper indruk gemacht, flij zegt echter in het algemeinen: sistutum amneem, v. 679, ook op de over-strooming van andere rivieren doelende. TBB6L. KN MBDBD. APD. LBTTKRK. DBBL VIII. 6 In dien dreigeuden burgeroorlog ziet de dichter den ondergang van het rijk te gemoet (ntêntis imperü); daarop roept hij de tnsschenkomst in van Bome*9 beschermgoden, om, door het boeten van de schuld de wraak des hemels afte wenden. Daar ziet hij dien vereoener reeds opdagen in Oetavianui juvenia, optredende als Caesaris ultar. Zoo kan van Octavianus gesproken worden bij zijn eerste optreden op het s taats toon eel, niet twintig jaren later, toen de juveniê reeds de aenectua begon te gemoet te gaan, toen er an wrake over Caesaris vijanden niet meer gedacht werd, en toen de sporen van den gevoerden burgerkrijg reeds lang waren uitgewischt. De door mij vermelde aanwijzingen toonen genoegzaam, dat er in  op dergelijke, die plaats gevonden heben juist in hetzelfde jaar waarop aan het oder dezer Ode gedoeld wordt, namelijk het jaar waarin Augustus zijn reis naar het Oosten heeft aangevangen, 782 van Rome. In der daad het begin van dit jaar kenmerkte zich door dergelijke ongeluksteekeuen, bepaaldelijk door eene geweldige overstrooming van den Tiber en het inslaan van den bliksem in het Pantheon, gelijk Dio Cassius, lib. 54 princ. vermeldt. Op dezen grond heeft beweerd, dat het begin en het slot van dit gedicht geenszins op nitéénloopende gebeurtenissen doelen, maar tot hetzelfde jaar betrekking hebben. Hetzelfde gevoelen is later door vele Ügleggers, under dezen ook door ORELLi; aangenomen geworden. Daartegen valt echter in de eerste plaats op te merken, dat er tnsschen de prodigia dier beide jaren een opmerkelijk verschil bestaat. In het eerst bedoelde jaar wordt gesproken van het slaan van den bliksem in het Kapitool, in het laatste van het treffen van het Pantheon. Nu doelen de woorden van Horatius mikraj jaeulatuê aroes duidelijk op het kapitool, de oude arœ der stad, niet op het pantheon, hetwelk op het Marsplein lag. Daarbij wordt in het laat genoemde jaar van Yesta of haar tempel volstrekt geen melding gemaakt. Maar al stemden die prodigia ten volle overreen, uit de volgende atrophen van de Ode blijkt duidelijk, dat de dichter de hier bedelde teekenen in verband brengt met den moord van Caesar en ze beschouwt als voorboden van de wraak der Goden wegens de gepleggde misdaad. En hoe kon men bovendien in dit laatste jaar aan een boven het hoofd hangenden burgeroorlog, aan een ruina imperii denken P Het rijk was toen in rust en vrede, en het volk van Borne zag in deze prodigia en een daarmede gepaard gaanden hongersnood, volgens dig, niets anders dan een bezoeking van de goden, omdat Augustus in dat jaar geen Consul was, weshalve het den Senaat dwong, tot afwering van die onheilen, hem tot dictator en tevens tot curator on nonae te benoemen. Orelli Will wel in de strophe Au' diet cives aeuiêe ferrum etc. niet eene voorspelling van een aanständen, maar een terugblik op den verleden burgeroorlog zien. Maar door zoodanige uitlegging wordt alle verband uit het gedicht weggenomen. De prodigia worden *) Vùa Borat, p. 288 sqq. (84) Dans voorteekenen van gebeurtenissen, die verleden en voorbij waren. Dezelfde en nog andere bezwaren doen zich op tegen de meening van eenigen, die deze Ode willen brengen tot het jaar van Rome 726, voor Chr. 29, kort na de overwinning van Actiam, Men moet èn den loop der gebeurtenissen èn den gang van het gedicht geweld aandoen, om onze Ode mei dat tijdstip in overeenstemming te brengen. Ik geloof das dat men het als uitge-maakt mag beschouwen, dat de gebeurtenissen, waarop in het begin en aan het slot van deze Ode gezinspeld wordt seene tijdruimte van ruim twintig jaren van elkander verwijderd zijn. Wij komen das terug op de vrai: Hoe dit te rijmen? De scherpzinnige uitgever van Horatius, fb. bittab, die heute entwederige dier gebeuteten, ziet daar-in slechts eene dichterlijke stoutheid: HaratiuB (zegt hij) imaginem Caesaris Attgusti, qualem hune'armo 782 co-gnitum habuit, rara audacia ad ea tempora tranjstidit, quae caedem Julii Caesaris a. U. 710 pairaiam proxime asecuta sunt, (Annot p. 11, col. i). Men moet erken-nen, het is wel eene rara audacia, een vordt, die zijn verstegte jaar gepasseerd was, te noemen jwenem, en hem als redder ruentis imperii en als ultor Caesaris aan te roepen op een tijdstip, waarop dat alles bijna in vergetelheid was begraven. Maar hoe zulk eene audaaa te verkoren? hoe haar in overreenstemming te brengen met de erste regel der kunst, vooral van Het lierdicht, het simplex et unum? Had Ritter nog gevoelen, hij had, geloof ik, den sleutel daarvan gevonden. De eenige Van dit gevoelen U dillbnbubobr in zQne aitgare van bora- Tiu», ed. 4a, Bonn, 1860. Tot ongeveer denzelfden tijd werd dit gedicht gebragt door Dr. wibdaboh in een Program behelzende QuaesU. chronöL de Horat. quibusdam carmnibus (lifeld, 1848), waarvan de hoofdinhoad is opgegeven in ZtiUchr. ßar dU Aüerlhw, 1848. n^*. 74. verklaring, waardoor deze tegeustrijdigheid tot eenheid kan gebragt worden, is deze. Horatius heeft dit lied ver- vaardigd, zoo als uit het slot blijkt in het jaar van Borne 732, maar hij heeft zich daarbij verplaatst in een tijdstip, ruim twintig jaren, het jaar 710, toen Octavianus voor het eerst het staatstooneel betrad. Van dat stand- punt aitgaande begroet hij den aanstaanden Augustus, toen een jongeling van nog geen twintig jaren, als bode van den hemel gezonden om den dood van Caesar te wreken, den toorn der goden te verzoenen, het wagge- . lende rijk te schragen, en om vervolgens als vredevorst over Bome te regeren en den staat in 2ijn ouden luister te herstellen. Het lofdicht heeft al zoo den vorm van een vaticinium, waarin de zanger datgene van den jongeling voorspelt, het gegen na een tijdsverloop van twintig jaren door den man was tot stand gebragt. Wordt de Ode uit dit oogpunt beschouwd, dan vormt zij een volkomen geheel en sluiten zich de verschillende geheel en sluiten zich de verschillende geheel en overreenstemming. Beter bewijs voor de juistheid dier verklaring kan men, meen ik, niet verlangen. De gang van het gedicht is deze: ,,Beed8 lang genoeg heeft Jupiter de landen bezocht met sneeuw- en hagelbuijen, en door het slingeren van den bliksem in het Kapitool Bome doen beven.. „Hij" Heft de volken doen beven van vreeze dat de een wederkeeren en de aarde in een zon herschapen worden. „Wij zei ven hebben gezien, hoe de Tiberstroom zijne golven van de zee terugzwepte, en zijn linkeroever overstroomende den tempel van Yesta dreigde omver te stor- (86) Na alzoo de teekenen, die den toom der goden deden blijken, en de oorzaak daarvan te hebben, komt de dichter tot de gevolgen die daarvan te dachten zijn. „De nakomelingschap „zal hooren, dat de boars het staal gewet hebben; zij zal van gevechten hooren, die het late nakroost, gedand door de schnuld der ouderen, zullen heugen. Daarop roept hij uit: "Wien der hemelingen zal het volk te hulp roepen, om den val des rijks te verhoeden? Welke beden zullen in staat zijn Yesta te vermurwen die ons afkeerig is? Aan wien der goden zal Japiter de taak opdragen om den ge- pleegden moord te zoenen? Daag toch eindelijk op, hetzij Oij, waarzegger Apollo, of Gij, vriendelijk Erycina, of Gij, stamvader van ons volk, Mars, eindelijk eens den oorlog moede; hetzij Gij, zoon van Maja, welligt reeds in ons midden verkeert, de gestalte eens jengelings aangenomen hebbende, bereid om den naam van toreker van cabsar op Ü te nemen. Daarop laat de dichter de bede volgen, dat Caesar laat hemelwaarts moge terugkeeren, en hij besluit met den wensch, dat hij gelukk. Ig overberengen en de Parthers tuchtigen moge voor den hoon het Bomeinsche volk aangaan. Uit dit overzigt blijkt, meen ik, genoegzaam, dat dit lied, aldus opgevat, een afgerond geheel vormt, waarvan begin, midden en einde volkomen op elkander sluiten. Tevreden met deze verklaring meende ik mij over de vinding daarvan te mogen verheugen. Maar bij het door- bladeren van vroegere uitleggers is mij gebleken, dat die eer (87 ) toekjQmt aan tanaquil paber (lb pàvBE), die in een zijner brieven (lib. Il, Ep. 48) van deze Ode zegt aoriptam esse per prophettam inverBam, ut miUta id genua etc« Zijn gevoelen, omhelsd door dagiek, Oeuvres (tßorace, T. L p. 26, heeft een geleerden en scherpen bestrijder gevonden in MASSON, wiens gevoelen zoo even door mij is vermeld, waarop gevoelen is eene Réponse à la Critique de Af. masson, van denzelfden dagibe ^). Uet gevoelen van dezen geleerde schijnt echter  aan geen der volgende uitleggers gelukt is eene verklaring daarvoor in de plaats te geven, waardoor de zamenhang en de gang van deze Ode behoorlijk in het licht gesteld worden. Mag ik mij alzoo niet over de eer der vinding verangen, dan verbeug ik mij althans door deze mededeeling de herinnering te hebben verlevendig das herinnering te hebben verlevendig das worden. Til kensch thans kortelijk stil te staan bij de voor-naamste gedachten in dezen lierzang voorkomende. De oopheldering daarvan is niet alleen uit een exegetisch maar ook uit een critisch opgpunt. Niet zonder belang. Want dikwijls blijkt het, dat in eene gedachte een diepere zin ligt opgesloten dan zich oppervlakkig daarin vertoont. 1. Het hoofdenkbeeld, hetwelk aan dit dichtstuk tot grondslag ligt, is dit. Zware misdaden hebben de onvermijdelijke straffe des Hemels ten gevolge. Zoodanig een misdaad is vooral parriddium tegen bloedverwanten of tegen heofd van den staat gepleegd. Het gevolg daarvan is de geesel des bürgeroorlogs, die volk en staat met verzogen, tenzij door het verzogenen der gepleegde misdaad de goddelijke toorn afgewend worde. Dit is een ze delijke religieus denkbeeld, hetwelk zeer oud is. Men vindt het vooral uitgesproken in de Gri^sche tragedie; het maakt den grondslag uit van de osestib van Aeschylus, en niet minder van de Oedipodie, de beide Oedipussen en de Antigone van Sophocles en de Phoenissen van Epipides. Hier is de vermoording van Laius de eerste schakel van een reeks jammeren, die tot in het derde geslacht voortwoeden en met een moorddadigen broederkrijg en de verdelging van het koningsgeslacht eindigen. Het schijnt mij toe, dat dit idee vooral door de vertalingen der Grieksche tragédien van Ennius, Facuvius, Attius, e. a. bij de geletterden te Rome ingang heeft gevonden! Gelijk Horatius hier in den burgeroorlog een straf ziet wegens den moordaan Caesar gepleggd, even zoo spreekt Cicero over den burgeroorlog tusschen de Caesariani en Fompejani gevoerd. In de Oratio pro Marcello, cap. 16, de edelmoedigheid van den dictator prizende jegens de overwonnenen, laat hij erdit op volgen: Ut mihi quidem videantur dii immortaUs, etiamsi poenas a populo Ilomano ob aliquod delictum expetiverwny vel placati jam vel satiati cdiquando omnem spen aalutie ad olementiam vietoris et spen aalutiam oonuulisse. Ook hier wordt de burgeroorlog beschouwd als eene straf, ob aUquod delictum; de goden zijn door lang bloedstorten eindelijk placati vel satiati, gelijk bij Horatius van Mars wordt gezegd: nimis longo aatiaôe Indo (vs. 37); eindelijk wordt Julius Caesar beschouwd, gelijk hier üctaviauus, als door de goden bestemd om met zachtmoedigheid wraak te oefenen en daardoor de «misdaad te boeten. De overeenkomst tuss chen beide. plaatsen is zoo in het oog loopend, dat men bijna zou geloven, dat Horatius deze gedachte aan Cicero's rede heeft onleend. De prodigia in den aanvang van het gedicht genoemd, hagel, sneeaw, bliksem, worden aangemerkt als voorboden van burgeroorlog. Dit was een in de oudheid vrij algemeen verbreid bijgeloof. Men treft het reeds aan bij Homerus, of liever een der Ekmeriden in de Dolonea, Iliad. X. vs. 4: iii «ode irro^/AOCo fiéya. orófMC ircuM(fayoio» y, Wanneer de gemaal van Here bliksems schiet als bo- den van zware stortregens of van vernielende hagel- of sneeuwbuijen of van den jammervollen oorlog/' Ook hier vinden wiy/ulmen met imber^ nu, grando vereenigd, en den oorlog in hun gevolg. Zoude aan Horatius welligt deze of dergelijke plaats van Homerus of eenig ander Orieksch dichter hier voor den geest gezweefd hebben? Datzelfde bijgeloof heerschtè in Italië en had ook bij de Romeinen wortel geschoten. Tot voorbeeld daarvan, moge, behalve het aangehaalde bij Peerlkamp, strekken de volgende plaats uit de CcUüinaria IEL, cap. 18, welke met de onze verdient vergeleken te worden. Aldaar wordt gesproken van de pro- digia, die kort vóór het uitbreken van de zamenzwering van Catilina hadden plaats gehad, welke ook door Cicero in zijn gedicht de Conmlatu met schitterende kleuren zijn geschilderd {de Divin. I, 12)«* Daaromtrent wordt het vol- gende gezegd: Catta et Torquato Cosa. (a. u. 689) complu- res in Capüolio res de coelo esse percussas... Quo quidem tempore cum haruspices ex tota Eiruria eonvenissent, caedes atque incendia et legum interitum et bellum civile ac domes' Ocurn et totiiAS urbis atque imperii occasum appropinquare diaerunt, nisidii immortcdes omni raiûme placati suo nu- mine propefata ipsa flsxissent. Ook hier worden prodigia, als (90 ) het inslaan van den bliksem in het Kapitool, enz^ beschoawd als voorteekenen, welke bellum eiviU en urbis atque im* peril oocoMifit voorspellen. Deze laatste uitdrukking heeft ook met het Horatiaansche terruü urbem, Urruit gente^h en Tuentiê imperii res eene groote overeenkomst *). S. Het denkbeejd, vervat in de woorden: Cui dabit par» tes scelus eœpiandi Jupiter f vereischt eenige toelichting. De voorstelling is deze: dat door Jupiter an een der mindere goden, in de eerste plaats aan Apollo, de taak wordt opgedragen om de misdaad door boete uittewissen. Ook dat is een religieus denkbeeld aan de Grieken ontleend. Jupiter is de handhaver der geregtigheid, waaraan voldaan moet worden. Er zijn misdaden zoo zwaar, zoo schrome-lijk, dat zij niet dan door tusschenkomst van een god kunnen geboet worden. Een zoodanige misdaad is parriddium. Aan Apollo vooral, als tolk van den wil van Jupiter, was de taak van verzoener opgedragen. Volgens de mythe had Apollo zelf na het dooden van de symbolische slang Pytho, zich op last van Jupiter in den gewijden stroom Peneus gereinigd f), en hij was het, wiens tempel een asylum, een plaats van reiniging En verzejedne voor gepleggen moord. In een oud ven komen boetelingen voor, Apollo aanroepende Q\et deze woorden: Te regt wordt dus hier door Horatius in de eerste plaats aangeroepen augur Apollo. Ook bij Tibullus, als hij van deze prodigia spreekt, wordt dezelfde god aangeroepen met deze woorden, Eleg., TL, 5, 79: Sed tu jam Ook VBRGiL. Georg. 1, 489, ziet in de prodigia na den dood van OAB8AK een voonpelling van den bnrgerkrljg, die daarna is nitgebarsten. ABLIAH. F. H. III, I. Schol, ad Sophodig Oed. CoL ys. 790. miti» Apollo, Prodigia indomitU merge sub aequarüme. Na Apollo volgen Fenus en Mare, beiden beschermgoden van Borne : Venus de moeder van A Eneas, Mars de vader van Bomulas, beiden dus stamouders en grondleggers van. Bet Romeinsche volk. Ten laatste roept de dichter Mer-uriua aan en in dezen ziet hij, onder de gedaante eens longelings (Octavianus), den afgebeden redder opdagen. Mercurius werd geäerd als de zachtmoedige, ttpàoç, en tevens als de beschermer van kunsten en letteren (zie Carm, If lOy en UI; 11): beide hoedanigheden, waardoor Augustus zich vooral trachtte te onderscheiden. Als deze zich dus wel wil getroosten CaeaarU tdtor te heeten, ligt daarin een waarborg voor de zachtmoedigheid van de wraakoefening. Wat overigens betreft de hoogé ingenomenheid van den dichter met Octavianus, als bestemd om de redder te zijn van Some, — daargelaten de dichterlijke inkleeding, de apotheose, waarin de gewone vleijerij van dien tijd doorstraalt *) — op het standpunt, waarop Horatius zich in deze Ode plaatst, kon hij den grond daarvoor vinden in de uit-bundige toejuichingen, waarmede Qctavianus bij zijn eerste Openeden te Kome was only vingen en in de. hooge verwachten die men van hem koesterde. Hooren wij wat Cicero op dat tijdstip ia eene redevoering tot het volk van hem zeide {PkiUpp. lY, 1): C Caeêar, qui remp, Itéarto-temque veetram euo studio tutatur, mcucimis aenatue /audi-bue omatua eet. Laudo, laudo voe, Quiritee, quum gratie eimie animie prosequimini nomen clarieeimi adoùecentie, vpueri potiue: eunt enim facta ejue immortalitatief non aetaiie, en in een andere redevoering van dien tqd noemt hij hem {Phü. XII, 4) C. Caeearem deorum bene-ficio mxtum ad haec tempora. Zie over de vergoding van veldheeren en vorsten bfj Grieken en Romeinen wblckbr. Griech. GetierUhre, B. III. 8. 808—816. Als das Horatias zich in zijn verbeelding op dat tijdstip verplaatste, en van daar als ware H een profetischen blik wierp in de toekomst, en het oog sloeg op den trap van welvaart en luister, waartoe thans onder de regering van dien Caesar het rijk geklommen was, dan laat zich begrijpen hoe hij er toe komen konde in Aagastns een gezant des hemels, een halven god te begroeten. In. Thans ga ik over tot de behandeling van enkele plaatsen, die uit een aesthetisch of grammatisch oogpunt an de uitleggers stof tot bedenkingen hebben gegeven. Het behoeft naauwelijks gezegd, dat ik daarbij vQk)mame-lijk het oog heb op de kritiek van pbbrlkamp. geenszins mijn voornemen de aanmerkingen van dien geleerde voet voor voet te volgen; ik zal ze alleen bespreken voor voet te volgen; ik zal ze alleen bespreken voor voet te volgen; ik zal ze alleen bespreken voor voet te staven. Ik doe dat met vrijmoedigheid, steunende en op mijne eigene onpartijdigheid en op de overtuiging dat mijne tegenspraak niemand minder aanstoot 'zal geven dan den. Grijzen Aris tarch zelven, die in een zijner voornaamste tegenstanders tevens, een zijner opregtste vrienden eerde. Dit alleen wil ik er bij voegen, dat verschil van oordeel bij mij niets ontneem Aan de hooge achting, die ik voor Peerlkamp's scherpzinnigheid en geleerdheid koester. Strophe 1 en 2. Terruit urbem, terruit genteê. Deze anadiplosis, zoo als die figuur in de rhetorica genoemd wordt, doet ons denken aan de ürba regina gentium, aan wier lot dat van de wereld verbonden was: een denken  pro Mil. cap. 7, § 19, alwaar hij, van Pompeius sprekende, zegt: Si unu8 ille occidiaêet, non haec êolum cività, sed gentes amnes conddisaen. Even hyperbolisch wordt van de Catilinarische zameiizwering gezegd (Caiilinarische 1): Catilinam orbem terrarum caede. atque incmidio vastare cupieniem; de redenar bedoelt urbem. Eene gelijke hyperbole bezigt Horatius, Carm. I, 37, 6, van Cleopatra sprekende: Capi dio funus et imperia parantem. Even dichterlijk drukt Velleius zich uit, II, 85 princ. als hij van den strijd tusschen Octavianus en Pompeius bij Actium zegt: pro salute alter, in ruinam alter terrarum orbis dimicavere. Een na- galm daarvan is nog heden overgebleven in het üjelbi st orbi. 