Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Met de vorsten van Ternate en Tidor bleef de gouverneur op cen goeden voet. Hij wendde alles aan om hen tevreden te stellen, opdat zij zouden blijven volharden in de goede ge- voelens, die zij jegens de compagnie koesterden, ofschoon hij tevens moest betuigen, dat er op ecne krachtdadige medewer- king van hunneu kant niet veel te rekenen viel, zoo als dit reeds bij den aanval der Engelschen gebleken was, en het dus wel het meest op hunne eigene geringe magt zou moeten aankomen. Omstreeks dezen tijd kan men zeggen dat de reeks van cl- lende begon, waarmede Ternate onder het bestuur van den gouverneur Budach te kampen heeft gehad. Zoo moest de gouverneur vernemen dat de brief van 15 Maart niet kon worden verzonden, waardoor men te Batavia te langer verstoken zou blijven van eenige mededeeling omtrent den kommerlijken toe- stand, waarin Ternate verkeerde en van den wensch om hulp en bijstand te ontvangen. Het vaartuig, waarmede in Maart de bneven over Makasser vertrokken, werd in straat Hatjan door eenige rooversvaartuigen van prins Noekoe aangevallen. Coch was met achterlating van zes man, die aan den wal wa- ren, door cen gunstigen wind, met groote moeite het gevaar van genomen te worden ontkomen, en op Ternate teruggeerd. 290 DE VERDEDIGING VAN TERNATE. Niet voor de maanden, der zich eene gelegenheit op tot verzending van brieven; in die twee maanden was hunne positie, zoo als wij zullen zien, vrij wat zorgelijker gewor- den!, De eerste ongunstige berigten kwamen van Batjan. Op den 13° Maart was aldaar een Engelsche brik verschenen®. De posthouder zond twee praauwen naar dat vaartuig om te laten vernemen welk schip het was. De brik, die intusschen straat Fals was ingedreven, had met scherp op die praauwen geschoten, zoodat deze weder naar Batjan waren teruggeerd. Den 15” ging de secretaris van den prins regent, Atiatoen, met een praauw naar boord van de brik, alwaar hij werd toegelaten. De kommandant vroeg hem naar de sterkte van het fort, van het garnizoen en van de bevolking, en deelde hem daarna mede dat hij op den 16% den sleutel van het fort zou komen vragen, waarop de secretaris hem had geantwoord, dat als Ternate de sleutel nog niet had overgeven, Batjan dit ook niet kon doen. De kapitelijk had hierop gezegd, dat als men he den sleutel niet goedschiks wilde geven, hij dien met geweld zou nemen. Hij voegde er verder bij dat hij voor Batjan zou blijven, tot dat er nog twee schepen en een vloot corra’s van prins Noekoe bij het an wal komen geen kwaad zou doen, want dat hij als vriend wam enz. De secretaris keerde hierop naar den wal terug en gaf van het gebeurde kennis aan den posthouder, die zijn brief an den gouverneur aldus besloot, dat hij zich volgens zijnne aanschrijving als een krijgsman betaamde zou gedragen, en dat ook de sergeant Laboeha met zijnne onderhebhenden bevinden hadden geen ander dan de compagnie voor hoofd te zulen erkennen. De gouverneur magtigde hem, om wanneer hij en de prins regent zich niet in staat mogten bevinden den vij-and te kunnen wederstaan, alsdan het fort aan den prins regent over te gven, en bij deze met allen ernst er op aan te dringen dat hij en de bezetting naar Ternate werden over gebragt, en dit ingevolge de bestaande contracten, waarop de gouverneur den prins regent tevens indachtig maakte. Ruim een maand ging er voorbij voor en aleer men weder iets van Batjan vernam, want de vaartuigen van Noekoe belette alle communicatie met dit eiland. Op den 22°" April kwam op Secrcte brief van 17 Mei 1797. Brief van den posthouder van den 15e" Maart, den 18en ontvangen. DE VERDEDIGING VAN TERNATE. 291 Ternate aan de soldaat Helbert Keegel, behoort hebbende tot de bezetting van Batjan, die aan den gouverneur het volgende verhinal deed. let fort was, zooals de Engelsche kapitein had aangekon- digd, op den 16°* Maart opgeëischt, hetgeen door den posthou- der in overeenstemming met den prins regent geweigerd werd. Na verloop van vier dagen, toen er twee Engelsche schepen en een vijftigtal groote en kleine vaartuigen van prins Noekoe waren bijeengekomen, die zich tegenover het fort posteerden, werd het fort andermaal opgeëischt, uit naam van de Engel- schen en prins Noekoe, door een Batjansch rijkagroote, den kimalaha Toulou. Ook ditmaal werd geweigerd aan dezen cisch te voldoen. Intusschen was er al eenig volk van prins Noekoe geland, zonder dat de Batjanders zich hiertegen hadden verzet. Dhenzelfden middag werd de prins regent door den Engelschen kapitein en prns Noeko uitgenoodigd aan boord te komen. De prins regent verzocht den posthouder hem hierin te raden. De posthouder antwoordde hem evenwel dat hij hierin geen raad kon geven, dat de prins zelfs moest weten hoe hierin zich te moeten gedragen, maar dat hij niet voornemens was het fort over te geven. Eenige oogenblikken later begaf zich de prins regent met eenige van zijne grooten in zijn corra corra naar boord. Terwijl hij nog aan boord was, omstreeks vijf uren. be- gonnen de Batjanders met het volk van Noekoe van cen bergje achter het fort gelegen, daarop te schieten. Voor de derde maal werd het fort opgecischt, de sergeant verzocht uitstel tot den volgenden morgen, doch men weigerde langer uit- stel dan tot dien avond ten acht uren toe te staan, terwijl bij verdere weigering het vuur van bet schip op het fort ge- opend zou worden, zoo mede van het bergje op het fort zou worden geschoten en de bezetting om het leven zou worden gebragt. In dien tusschont werden de Sipayers aan wal gezet, terwijl het volk van Noekoe, dat aan de Moorsche negorij geland was, zich voor de poort van het fort plaatste, en gedeeltelijk reeds de Christen negorij plunderde en in brand stak. De sergeant ziende zich door de Batjanders verraden, was genoodzaakt voor de overmagt te bukken en het fort over te gven. De Engelschen bezetten het fort en ontnamen de bezetting de wa-pens. Het volk van Noekoe ging inmiddels voort met plunde-ren, rooven, en stak de kampongs in brand. Was het hierin niet door de Engelschen belet, zou zeker alle Christenen hebben vermoord. Een gedeelte der bezetting, namelijk de Europeanen, sterken korporaal, een kanonner en vijf soldaten, werd op de Engelsche schepen gebragt, terwijl de inlandsche kinderen en Laborezen met den posthouder in het huis van deze werden bewand, tot op den 1° April; toen de Engelsche kapitein den posthouder gelastte binnen een uur tijds aan boord van zijn schip te zijn. De verslaggever was ook daarmed Evertrokken, en op Kema komende van boord gevlugt naar Manado, van waar hij verder gelegenheid had gezocht naar Ternate te komen, dat hem gelukt was. Wij hebben vermeend deze overgave van Batjan eenigzins uitvoerig te moeten mededeelen, om te doen zien, dat niet alle bezittingen der compagnie op eene eerste opeisching aan den vijand zijn overgeven. De posthouder was de sergeant Alanus Gerardus van Diest van Ternate, die in deze omstan- digheden blijken heeft gegeven, dat hij niet dan voor over- magt wilde bukken. De gouverneur liet niet na van de komst van Noekoe op Batjan aan de sultans van Ternate en Tidor kennis te geven, opdat zij hunne krijgsmagt bijeen zouden verzamelen, ten einde bij eene verschijning van de roofvaartuigen van prins Noekoe, hem zoo wel te water als te land kloekmoedig tegenstand te kunnen bieden en af te weren. De gouverneur liet niets on- beproefd om kennis te krijgen van de sterkte van de vloot van Noekoe op Batjan, zoo mede van zijn verder voornemen; doch te vergeefs. De Inlandsche vaartuigen, daartoe uitgezonden, werden door de goede wacht, die van de zijde van prins Noekoe werden gehouden, daarin steeds verhinderd, zoodat zij vruchteloos terug keerden. Groot was de ontsteltenis op Ternate, toen geheel onver- wacht, de koning van Tidor met de bezetting op den 12 April aldaar verscheen. De gouverneur deed dadelijk eene gecombineerde vergadering beleggen, om in tegenwoordigheid van den sultan van Ternate, van dien van Tidor de redenen te verne- men, die hem bewogen hadden des nachts te voren zijn rijk te verlaten in een tijd, waarin het diende verdedigte te worden tegen de aanvallen en kuiperijen van zijnen en's compagnie’s bittersten vijand, den rebel prins Noekoe. De gouverneur had hem integendeel door verscheidene brieven, aan den ser- veant geschreven, laten weten, dat hij niet zonder de grootste noodzakelijkheid en het dreigendste gevaar Tidor moest verlaten, daar het anders te vreezen was, dat indien dit geschiedde, de Tidorezen tot Noekoe overloopen, zijne partij kiezen, en deze zonder veel moeite meester van het Tidoresche rijk worden zou- den, waaruit de grootste onheilen voor Ternate zouden ont- staan, aangezien het daar zoo nabij gelegen was, en de gouverneur in zoodanig geval voor de verdere gevolgen voor den koning niet kon noch wilde instaan. Op die aanmoediging had de koning door den sergeant aan den gouverneur laten weten dat hij voornemens was met vier vrijwillige Earopeanen op Tidor te blijven, tot het stellen van goede orde en tot het verdedigen van het ciland. En de overige manschappen naar Ternate te zullen zenden. Niettegenstaande dit alles, was de koning toch met de bezetting op Ternate gekomen, zonder dat men vernomen had dat de vijand voct aan land gezet of iets ondernomen had, waardoor de hachelijke gesteldheid op Ternate zoo verergerd was geworden. De gouverneur verzocht het zijn zijn zijn verantwoorden. Ook de sergeant Buks moest zijn verantwoorden over het niet vernagelen der stukken, die zach aar bevonden. Deze schreef eene uitvoerige verdediging van zijn gedrag. Het niet vernagelen der stukken was aan over-haasting toe te schriven, zoo mede aan de vrees door het volk van Noekoe of door de Tidorezen van kant gemaakt te zullen worden. De gouverneur en raad begrepen dat hij in de gegeven omstandigheden de wijste partij gekozen had. Door dit alles was de positie van Ternate er niet op verbeterd, want niet alleen dat nu een aantal monden meer te spijzigen waren, terwijl zij geene levensmiddelen hadden medegebragt, kon men ook de vrees koesteren dat Noekoe, zoodra deze zich op Tidor geïnstalleerd zou hebben, hen niet met rust zou laten, gelijk zij dan ook binnen weinige dagen ondervonden. Om in de behohesten van den koning van Tidor te voorzien, werd hem maandelijks toegelegd een half last rijst, drie kan klapper-olij, twee pond kaarsen, vier kan arak, een zestiende pond katoen garen, benevens twee rijksdaalders kontant daags, “omdat, zegt de resolutie, wij overtuigd zijn, dat hij nevens vrouwen en kinderen en andere prinsen, niet van zijn eigen heft om van te kunnen leven.” Met den koning waren in vijf corra corra’s nog een aantal Tidorezen overgekomen. Met toestemming van den vorst van Ternate werd hun vergund op Ternate voorwaardelijk hun verblijf te houden. Maar dit duurde niet lang. Reeds denzelfden avond vertrok in stilte het grootste gedeelte in drie corra corra’s om tot den vijand over te gaan. Dit veroorzaakte zoo veel verbittering onder de Ternatanen, dat zij de overigen ook niet onder hen wilden dulden, zoodat de gouverneur, om onheilen te voorkomen, — want volgens het gevoelen van de Ternatanen was geen Tidorees te vertrouwen, die, ingeval er een aanval pla At had, brand zou stichten, genoodzaakt was hen aan te zeggen dat ook zij het eiland moesten verlaten. Den 17* April vertrokken zij naar Tidor om zich bij Noekoe te vervoegen. Door den gouverneur werden alle voorzorgsmaatregelen, ter voorkoming van verraad en brandstichting genomen, en aan de verdedigingswerken datgene gedaan, waartoe men in staat was; terwijl de sultan van Ternate zijne gedane belofte hernieuwde om te zullen zorgen voor een goeden voorraad sagoe ten einde hongersnood voor te komen. Ten behoßen der Alfoeren, die door den sultan van den overwalten waren ontboden om het eiland te helpen bewaken, werd eene collecte bij alle ingezetenen gedaan, die eene som van 230 rijksdaalders en vijftien stuivers opbragt. Deze som werd in twee keeren onder hen verdeeld, ten einde voor te komen “dat dit woeste en onhandelbare volk, daar wij veel overlast van hebben en verdragen moeten, niet langs de huizen dwalen, om zoo als zoorgeven, mondkost te vragen. Bij het verlaten van Tidor door den sultan was dit eiland onmiddelijk in bezit genomen door het volk van prins Noekoe. Aan het eene Engelsche schip, dat zich bij hem bevond, had zich nog een tweede aangeloten. Het waren echter geene konings-maar particuliere schepen, zoogenaamde lorrendraaijers, die gewon waren op Maba te varen. Met deze vereenigd had een gedeelte der vloot van Noekoe reeds twee malen zich op de noordkust van Ternate in het gezigt van het kasteel, nabij den hoek van Tidor laten zien. De Ternatanen den er eenige schoten op, waarna zij zich weder verwijderden. ‚Den 25° April verscheen de vijand op nieuw met zijne magtige vloot, door die van Tidor verständig, thans in tweeden verdeeld, en elk gedeelte door een Engelsch vartuig, dat op eenig afständ over en weär bleef houden, gedekt. Het eenige gelde zeilde benoorden voorbij het kasteel, tot boven het fort Terlucco, waar men een landing beproefde, die door de Ternatanen te water met eenige corra’s, en te land door het aar geplaatste volk, eerst betwist, doch door de vires en daarop gevolgde vlugt van de Ternatanen, in zoo verre gelukte, dat de vijand voet aan wal kreeg en alles wat onder zijn bereik was in brand stak. De Ternatanen intusschen tot staan gebragt en versterking bekomen hebbende, deden den vijand wijken en naar zijne vaartuigen vlugten. Zoodra het tweede gedeelte der vloot aan de rook en vlam bemerkte, dat aan hunne makkers de landing was gelukt, begonnen deze schepen ook te nade-ren. Een gedeelte der bemanning landde op Kala mata boven Kajoe Mejrah; z I stak ook hier alles in brand. Dit gedeelte der vloot zakte intusschen af tot voor het fort Kajoe Mejrah, dat van die zijde hevig beschoten werd en ook aan de landzijde, door het volk dat zich aan wal bevond, aangetast werd. Zoodra de vijand onder het bereik van het geschut van het fort kwam, werd hij met een geweldig kanonvuur, en naarmate hij naderde, ook door het geweervuur der soldaten begroet. Dit hield tot ’s avonds aan, toen de Ternatanen en Alfoeren door de overmagt des vijands verschritt, het op een vlugten zetten en daardoor den vijand gelegenheid gaven alles rondom Kajoe Mejrah in brand te steken. Dit had het noodlottige gevolg dat de bezetting, zich verlaten ziende van de hulptroepen, en in den waan verkeerende dat de vijand hen geheel wilde inslui- ten, waardoor zij gebrek zouden krijgen aan ammunitie *, zoo- danig den moed verloren, dat zij, vier en vijftig man sterk, na in der haast de stukken te hebben vernageld, Kajoe Mejrah verliet en de een na den ander in den donker op het kasteel aankwam. Het verlaten van dit fort bragt de grootste ontsteltenis on- der de bevolking te weeg, die nu niets anders dacht dan dat het met haar gedaan was, dewijl de negorij, behalve een ver- schanste wacht aan het slaven-kerkhof, nu geheel voor den vijand open lag, en dat deze alles door moord en brand zou verwoesten en verdelgen. Die ontsteltenis werd nog vermeer- derd door onware en valsche geruchten van oploop onder het volk enz. In deze onzekerheid bleef Men tot's avonds ten 8 uren, toen een te paard uitgezonden patrouille, die het gewaagd had tot digt onder Kajoe Mejrah te rijden, terugkwam met het berigt dat alles in het fort stil was. Men moest dus ver- onderstellen dat het niet door den vijand bezet was. Andere berigten die inkwamen, luidden dat de vijand zich reeds verre beneden Kajoe Mejrah bevond en zich tot daar verspreid had. Alles vlood nu naar het kasteel, zelfs de koningen van Ternate en Tidor zochten voor hun en hunne familiën aldaar schuilplaats, daar zij zich daarbuiten niet meer veilig waan-den. De gouverneur trachtte hen hier wel van terug te brengen, doch niets mogt baten, zoodat zij dan ook werden toege-laten. Zoodra de koning van Ternate binnen het kasteel gekomen was, gaf de gouverneur hem te kennen, dat hij vernomen had dat Kajoe Mejrah niet door den vijand bezet was, en stelde hem voor zoo spoedig doenlijk eenige vertrouwde personen der-waarts te zenden om dit te onderzoeken. Deze gaf hieraan onmiddelijk gevolg, en den volgenden morgen kreeg de gouverneur de geruststellende tijding dat de vloot van den vijand naar den overwal was vertrokken, en het fort ledig en reeds door Men had hun van het kasteel met cen vaartuig ammunitie gesonden, betwelk terug moest keeren, doordien het niet aan land had kunnen komen; daarop werd order gegeven om het over land onder een geleide te transporteren. DE VERDED ' Men had van het kasteel met cen vaartuig ammunitie gesonden, betwelk terug moest keeren, doordien het niet aan land had kunnen komen; daarop werd order gegeven om het over land onder een geleide te transporteren. DE VERDED ' Men had van het kasteel met cen vaartuig ammunitie gesonden, betwelk terug moest keeren, doordien het niet aan land had kunnen komen; daarop werd order gegeven om het over land onder een geleide te transporteren. DE VERDED ' Men had van het kasteel met cen vaartuig ammunitie gesonden, betwelk terug moest keeren, doordien het niet aan land had kunnen komen Eingang van Ternate. 297 Eingang van Ternate bezet was. “Op deze blijde tijding, waarin men ’s Hemels gunstige bestiering te onswaarts duidelijk konde be- speuren, werd ten eerste een commando van vijf en twintig burgers, onder het opzigt van den van de voor ons van het grootste belang zijnde fort, tot dekking van de ne- gorij, waarvan wij de noodzakelijke aanhouding in dezen tijd eerst regt ondervonden hebben.” Het afgezonden detachement vond het fort in denzelfden toestand als het verlaten was. Men veronderstellendet dat de vijand door het opholden van het vuur misleid en daarinn een krijgslist ziende, liever had verklezen te wijken en de vlugt te nemen dan af te wachten wat er verder zou gebeuren. Het fort werd nu met ammunitie aan-gevuld en de vernagelde stukken, dat den avond te voren in der haast gedaan en daardoor onvolkomen geschied was, met alle mogelijke vlijt en arbeid weder tot gebruik geschikt gewaat. Naauwelijks was men hiermede gereed of de vloot van den vijand, wederom in tweeën verdeeld, zette den 26°" April andermaal naar het eiland koers. “Gelukkig, zegt de gouverneur, dat men juist het geschut op Kajoe Mejrah weder kon gebruiken, want om van het kasteel, het fort met ander geschut te voorzien, daartoe was geen tijd meer over.” Het eene gedeelte van de vijandijke vloot hiep tot ver boven Kajoe Mejrah, en het andere beneden de timmerwerf. De bemanning landde op beide plaatsen te gelijk, daar geen geschut dit kon beletten. Op Voorstel van den kapitän ingenieur von Lutzow, werd een der laadschouwen met twee achtponders gewapend, om onder het bereik van het geschut van de batterij aan het zeestrand, den naderenden vijand te-genstand te: kunnen bieden. Door het gestadige vuur, dat van de schouw werd gegeven, ondersteund door het geschut van Kajoe Mejrah, zoodra de vijand onder bereik daarvan kwam, werd hij genoodzaakt, na ruim twee uren slaags te zijn geweest, te wijken en naar zijne vaartuigen terug te keeren, niet-tengaide hij reeds aan land aan het branden en mogrden was geweest. Aar het welgerigte vuur uit de schouw, dat door von Lutzow zelf bestuurd werd, had de negorij haar behoud te danken, want het geschut van Kajoe Mejrah kon den vijand diaar niet bereiken. De Ternatanen had den weinig energie aan den dag gelegd om de landing voor te komen. Zij werden verschrikt bij het zijn van de magt, die de vijand ontwikkelde, het getal en de groote van zijn praauwen, die van bentings voorzien en met drie en vierponders, behalve ook met geschut van kleiner kas liber gewapend waren. Hierbij kwam nog dat de vijand door Europesche schepen gedekt werd, zoodat de gouverneur betwij-felde of zijn zonder dat ook hunne sterkte en magt vermeerderd werd, ligt een kans tegen hen zouden wagen. Het gedeelte der vijand, dat de landing benoorden het kasteel, boven Terlucco had gedaan, nam het volk weêr aan boord, toen men gewaar werd, dat de onderneming van het ander gedeelte mislukt was. Zij voeren vervolgens met scheppraauwen het eiland rond en vereenigden zich op den 27™ April met het andere gedeelte der vloot, dat onder Tidor lag 1. Men rekende dat de, vilot, aldus vereenigd, meer dan honderd Vijftig zoo groote als kleine varungen telde. Het was eene groote uitgestrekteid die zij besloeg en waartusschen het Engelsche schip zich had gepaatst. Niet zonder reden was men bevresd, dat men Ternate niet lang met rust zou laten. Naauwelijks twee dagen daarna, op den 29e, kwam de geheele vloot, op het eiland af en verdeelde zich weder. De eene helft landde op Vitoe en de andere, voor-namelijk bestaande uit groote en zware vaartuigen, nabij Ka-joe Mejrah. Men bragt hierdoor Kajoe Mejrah tusschen twee vuren, want het gedeelte dat bij Vitoe was geland, rukte daar-tegen op, terwijl hunne vaartuigen zich daarnaar lieten afzakken. De aanval was nu allerhevigst. De vijand bleef als een muur staan zonder te willen wijken, en schoot op het hevigst met zijn zwaar geschut, om de gelande troepen daardoor te ondersteunen. Pindelijk, na twee uren het krachtigste vuur van Kajoe Mejrah, zoo ook van het handgeweer te hebben doorge-staan, werden zij genoodzaakt te wijken. Op dezen dag had de gouverneur, bij gebrek aan vaartuigen, sangeno-men een tweemast chaloup van den Chines, Tan-Sitiong; zo werd gewapend, met zeevarend volk bemand, en gepostererd tusschen de batterij san het zeestrand Tellingamy en Kajoe Mejral. Zoo ook werd de luitenant Lofman, den vaandrig Weihl in het fort Kajoe Mejrah toegevoegd om daar het bevel op zich te nemen. Ilij werd door den gouverneur in de vergadering ernstig aangemaand om zich benevens den vaandrig in het verdedigen van het fortte gedragen als wakkere officieren en in alles goede krijgsmanschap te hou-den “opdat hij door een dapper en lofijk gedrag komt uit te wiss. Den blaam, die op hem legt, wegens het entfügt, verlaten van genoemd fort op den 25en April. DE VERDEDIGING VAN TERNATE. 299 Ook nu had een tweede laadschouw, die men even als de erste gewapend had, hiertoe veel bijgedragen. De eerste was beschadigt geraakt, en liep daardoor gevaar door den vijand genomen te worden, doordien de corra corra’s van Ternate, die men daarbij geplaatst had om die schouw te dekken deze in den steek gelaten en de vlugt genomen hadden. Deze allerfelste aanval kostte aan eenige Ternatanen en Alfoeren het leven, terwijl cen aantal werd gekapt. Het geleden verlies aan's vijands zijde bleef onbekend, daar hij al zijne dooden en gekwetsten naar de vartuigen sleepte, en die niet konden mede genomen worden, zoodanig in het aan- gezigt kapten dat ze onkenbaar waren. Ten elf ure des morgens was de vijand weder afgetrokken en werd door de corra corra’s van Ternate vervolgd, maar hij stoorde zich daaraan niet veel, en zette koers naar de En- gelsche schepen, die diep in een bogt onder Tidor lagen. Men was te Ternate overtuig, dat al wat de vijand onder- nam, met voorkennis der Engelschen geschiedde, en dat prins Noekoe zich aan boord van een der twee Engelsche schepen zou ophouden. Toen de Engelschen op den 17" Februarii het kasteel opeischten, hadden zij er tevens bijgevoegd, dat prins Noekoe hen met vier duizend man zou bijstaan om Ternate te nemen. Van daar dan ook dat zij Noekoe lieten begaan en vooralsnog slechts aanschouwers bleven om te zien hoe de aanvallen zouden afloopen. Mogt Noekoe er in slagen, dan wisten zij wel hoe het met hun zou afloopen, want, zegt de gouverneur, “dit is zeker, zoo Noekoe een overwinning op ons mogt behalen, dat God genadig will verhoeden — wijl als dan te veel Christenbloed geplengd zoude worden — dat wij niet anders te verwachten zoude hebben als een smartelijken dood; alzoo de Engelsche schepen bij alle zijne ondernemingen verre afblij- ven en die roovers in zoo een geval zouden laten begaan en dat zij ons derhalven niet zouden kunnen bevrijden van onzen gewiss En dood, nademaal Noekoe een gezworen vijand van de Hollanders is, die hij een doodelijken haat toedraagt. Kommervol begon nu de gesteldheid op Ternate worden. Er wamen geene vaartuigen aan, noch van Batavia, noch van Makasser. Het grootste gebrek aan benoo-digdheden deed zich reeds sinds een geruimen tijd gevoelen. Zorgelijker nog werd hun toestand door het gebrek aan voedsel, Niet alleen van rijst, maar ook van sagoe, die schaars voor geld te verkrijgen was. De vijandelijke van aar van hielden, die schaars voor geld te verkrijgen was. De vijandelijke van aar van hielden, die schaars voor geld te verkrijgen waren. De verschrijkkelijkste hongersnood stond hen derhalve te wachten, indien er niet binnen weinige dagen onzet van levensmiddelen kwam opdagen. Dringend was dus hun verzoek om hulp en bijstand: “Wij verzoeken, ja smeeken UH Edelen derhalve eerbiedigst, doch met dien nadruk die het gewigt van de zaak vereischt, om in onzen naren toestand en jammervolle gesteldheid te willen voorzien en ons, behalve eenige adsistentie van volk, die volkstrekt benoodigd is, voedsel, vaartuigen, geld en het verder noodige te willen bezorgen, opdat wij na zoo vele ellende bereids doorgestaan te hebben, niet door honger vergaan of eindelijk de ongelukkige slagtoffers niet nog worden van een ontmenschten roover, die onze zwakheid kent, op zijn luimen ligt om zijn voordeel af te zien, ons op nieuw aan te vallen en te brengen in een onherstelbaren staat.” Nader nog dringt de gouverneur in zijn afzonderlijk schrijven van 30 Mei 1797 hierop aan: “Duuren tijd en hongersnood neemt hand over hand toe, en het is God bekend op wat wijze wij zullen redden, als het restantje rijst in het pakhuis, dat als goud voor den gemeenen man bewaard wordt, opgeraakt is.” Reeds op den 27° April had men het besluit moeten nemen om aan de baksmeesters vleesch en spek, uit ’s compagnies pakhuis te laten verstrekken, daar ze door de schaarschheid en het gebrek aan levensmiddelen buiten staat waren de bak gaande te houden. Den 15°" Mei behaalden de Ternatanen, bijgestan door ’s compagnies magt, voor zoo ver die aanwezig was, een overwinning op de vloot van prins Noekoe en de Tidorezen. Zeven van hunne zwaarste vaartuigen werden van hen vernield en zos zoo groote als kleine opgebragt. Henig geschut 2, kruid. Ook in Maart had er cen gevecht plaats gehad; de Tidorezen waren aan het wijken gebragt, maar zonder dat men er eenig voordeel bij behaald had, integendeel een corra corra van Ternate sprong door eigen kruid. Het kördder expeditie kwam er bij om. Aan beide zijden waren veel dooden en gekwesten gevallen. Een stuk geschut & 8 @, een dito a 3 @, een dito & 1 @, twee metalen dito à 3 E, twee dito & 1 @, een dito à § €. DE VERDEDIGING VAN TERNATE. Werden nog buit gemacht eenige Engelsche koningsvagen, waarvan er two door den koning van Ternate aan den gouverneur werden geschoten, die ze aan den gouverneur generaal zond. Het buitgemaakte geschut werd door den ko-ning mede afzegeven. Deze werd door eene commissie uit den räad met de behaalde overwinning geluk gewenscht en hem tot eene gedachtenis aangeboden de metalen drie en de ijzeren eenponder. De waarde der overige stukjes, geschat op 170 rijks- daarders, werd aan de deen, die ze veroverd hadden, geschonken, ten einde hen daardoor aan te moedigen tot het vervulen van hun phgt. In dem maand Junij overleed de kapitelin en hoofd der mili- te, Heinrich. Onder nadere approbatie van den gouverneur- generaal werd de Kapitelu-luitenant, baron von Munck in zijne plaats gesteld, en werden verder eenige schikkingen gemacht tot een goede verdeeling van het personeel op de onderscheiden posten. Veel lag er den gouverneur aan gelegen, dat men toch te Batavia bekend werd met den nood waarin men op Ternate verkeerde, opdat het bestuur middelen mogt bera- men om daarin te voorzien. De reis was evenwel hoogst gevaarlijk, daar niet alleen de vaartuigen van prins Noekoe overal in het vaarwater verspreid lagen, maar ook de Engelschen tus schen Tidor en Batjan met zes zoo groote als kleine vaartuigen kruisten. Daar er geene vaartuigen van de compagnie aanwe- zig waren, werd de padoeakang van den oud-koopman Went- hold gehuurd tot het overbrengen der brieven en papieren. Men hoopte dat het dat vaartuig gelukken zou er door te elip- pen, en men veronderstelde dat op een padoeakang niet zoo naauw gelet zou worden als op een En chaloup of bark, die te veel in het oog liepen en by stilte zich ook niet zoo goed konden reden, terwijl een padoeakang door het gebruik maken van zijne riemen, dikwijls het nakende gevaar beter kon ontwijken. Tot het overbrengen der duplicaten, verstrekte de koning van Fernate een vaartuigje em die naar Boeton te brengen. aan Wiens vorst de verdere bezorging haar Haelen combs af Ma- Seerete bref van IO September 1,9, ote schik waarmede coh ceret dic an WM Met verzonden kon worden. De gebeutlichen, die er sedert hun laatste schrijven hadden plaats gehad, waren niet van dien aard, dat hun toestand daar-door eenige verbetering had ondergaan. Wel behaalden de Ternataansche corra’s op den 9° Juni een klein voordeel op de Tidorezen, door twee corra corra’s op hun te veroveren en een paar stukjes geschut buit te maken, maar dit geringe voor-deel kon niet opwegen tegen het verlies dat zij op den 21% Julij leden toen de Tidorezen hunne corra corra’s namen, die van den overwal kwamen met sagoe en padi. Door de lafhartigheid van eenige Tidorezen en Makianders, die, zoodra zij den vijand zagen aankomen, hunne vaartuigen verlieten en zich op de vlugt begaven, vermeesterden de Tidorezen, behalve drie lasten voor de compagnie ingekochte padi, die daarop geplaatste geschut buit. Het overige gedeelte der Ternataatsche vloot, die met den vijand in een hevig gevecht geraakt was en waarin aan wederzijden eenige dooden en Gekwetsten vielen, was bütten de mogelijkheid geweest het verlies van die voor te komen. Ook op den 8°° September ging in een geweest met de Tidorezen op Gilolo onder de kust van Hal-maheira weder een gewapende corra verloren, zoodat de Ternatanen in de laatste maanden verre van gelukkig waren in hunne ondernemingen. Bovendien was het verlies van het pro-vand allernoodlottigst voor de bevolking, die daardoor nog lang verstoken bleef van het zoo onontbeilijke voedsel. Eindelijk kwam in het laatst der maanden Mei ter reede van Ternate, de te Batavia ingehuurde bark Banda’s Welvaren, die reeds in het begin van Januarij van daar vertrokken was!. Vele gevaren had dit vartuig op de reis doorgestaan, door de vloot van den rebel Noekoe. Ternate werd nu wel van cenige ammunitie-goederen voorzien, doch de voorraad levens- middelen werd niet vermeerderd. De ammunitie-goederen had- den evenwel door de reis veel geleden, en waren grootendeels bedorven. Zoo had men onder anderen toen het vaartuig, dat door een ander schip werd achtervolgd, het kruid overgeschept Van het van Batavia op den 18 Februarij 1796 vertrokken vaartuig de Patna, had men nog niets vernomen. DE VERDEDIGING VAN TERNATE. 303 in de schuit en die op sleeptouw genomen met het doel die te laten zinken, indien het tot een gevecht mogt komen. Het vreemde vaartuig veranderde echter met zonsondergang zijn koers, waarna men het kruid weder had overgenomen. Door het hevig slingeren van de schuit waren 40 van de 80 vaten nat en daardoor onbruikbaar geworden. De bark werd bij resolutie van den raad op 15 Augustus in dienst der compagnie genomen!. De kapitein Simon Pie- tersen had wel te kennen gegeven dat hij voornens was De Nadar Java te vertrekken, waartoe hij nader orders van zijne reeders had gekregen, maar nadat hij door den gouverneur op de gouverneur was gewezen waaraan hij zich bloot gaf, stelde hij de bark ter beschikking van den gouverneur. De bark werd hierop gewapend en van geschut en man-schappen voorzien. Groot was de behoefte op Ternate aan een dergelijk vartuig. De diensten die het kon bewijzen, zoo ter bescherming van de reede en der negorij waren voor hen van veel belang. “Nadien” schrijft de gouverneur “’s vijands magt vermeerdert, door de versterking die hij van elders krijgt, alzoo andere roovers zich onder zijne vlag en bescherming begeven, en integendeel de oorlogsmagt der Ternatanen van tijd tot tijd vermindert en afneemt, zoodat nietsbeduidend meer is, gelijk maar al te duidelijk aan hun land- en zeemagt, hoezeer zij het zooken te verbergen, te bespeuren is. En dat de Ternatanen op verre na dien weinigen moed niet meer als voor dezen schijnen te hebben, zoodat zulk een vaartuig in dezen tijd aller-noodzakelijkst tot behoud van Ternate geoordeeld moet worden, opdat men den vijand, dien men door Gods klaarblijkelijken bij-stand, zoo verder tegenstand geboden heeft, nog verder het hoofd kan bieden, tot dat ontz et tot onze uitredding komt, alzoo ge lijk bekend is, geen een vaartuig van de Compagnie hier aan handen 1s.” Sedert de maand April had de vloot van prins Noekoe niets regtstreeks tegen Ternate ondernomen. De prins had zich be- paald tot het zoo veel mogelijke insluiten der bevolking, ten todte deze bark te Batavia ingehuurd werd was men met de reeders over- eengekomen, dat de gouverneur van Ternate den kapitein behulpzaam zou wezen om cene lading rijst te bekomen en daarmede naar Banda te zeilen. Hoe dit mogelijk was begrijpen wij niet, daar toch gouverneur-generaal en raden van Indië, blijkens hun brief van 22 Julij 1796, reeds van het over- gaan van Banda kennis droegen. DE VERDEDIGING VAN TERNATE. cinde de gemeenschap met den overwall, tot het overvoeren van sagoe en andere levensmiddelen, te beletten. Door de overloopers van Tidor kwam men echter te weten. Dat hij reeds sedert eenigen tijd voornemens was, weder een anval op Ternate te wagen. Na gedurig uitstel gaf hij op 27° Augustus eindelijk aan zijn voornemen gevolg, en dat met zulk en kracht en magtsontwikkeling, dat het aan de bezetting vrij wat moeite koste, dezen hevigen aanval af te slaan. Eene vloot van 200 zoo gewapende als ongewapende vaartuigen had hij hiertoe bijeengebragt. Even als in de maand April was deze talrijke vloot in tweeën gedeeld, waarvan de eene helft des nachts vór den 27°, langs den overwal van Halmaheira door-voer tot boven het fortje Terlucco bij de verbrande klip. Dit gedeelte bleef hier tot ’s morgens vijf uur toen de bemanning an het schieten hoorde, dat het tweede gedeelte der vloot het fort Kajoe Mejrah begon te naderen. Van dit tweede gedeelte zonderden zich nog eenige vaartuigen af, welke zich al dadelijk meester maakten van eene batterij van twee stukken geschut, die door Ternatanen bezet was, en die door den vijand zoodanig in het naauw w Er den gebragt, dat zij zich op de vlugt begaßen. Zoo lang dit met goed gevolg kon geschieden, werd uit het fort Kajoe Mejrah een geweldig vuur‘tegen den vijand onder houden. Hij zakte hierdoor verder af tot de scheepstimmerwerf op Tellingamy, waar hij buiten het bereik was van het geschut van genoemd fortje. Op de scheepstimmerwerf begaf hij zich an land en stak hier alle huizen en loodsen, het voorhanden zijnde hout en schuiten, met uitzondering van een laadschouw, die in reparatie was, in brand, waarna hij verder afzakte tot dan van den van den gouverneur op Terboeco, waar ook de anwezige huizen aan de vlammen werden prijs gegeven. Hier werd de vijand gestuit in zijn voornemen om verder door te dringen, door de laadschouw, waarop de kapitein von Lutzow zich bevond en die met het daarop geplaatste geschut een zoo-danig wel gerigt vuur op hen opende, dat verscheidene corra’s in brand werden geschoten. De vijand, door het verlies dat hij hier onderging, gevoegd Bij hetigegen zijne van het vuur van Kajoe Mejrah geleden hadden, namen, niettegenstaande zijne nog steeds groote overmagt, het besluit van de batterij aan de kalkovens gedeeltelijk te vlugten, nadat een ander gedeelte hiertoe reeds het voorbeeld had gegeben ven. De kampong van den koning liep ernstig gevaar, daar de Ternatanen, hoe weinig manschappen ook daar geland waren, hen niet hadden kunnen tegenhouden, zoodat de koning om hulp liet verzoeken, waarop men de burgers met het korps der Makassaren er het zieht. Men de gewapende bark naar Terlucco vertrekken. Op het zien van het vaartuig begon de vijand het land te verlaten en naar zijne corra’s terug te keeren, waarop hij zich verwijderde. Van het fortje werd voortdurend op hem gechoten ex de bark vervolgde hem tot ver in zee. De corra corra’s van Ternate hadden geen deel kunnen nemen aan deze gevachten, daar zij niet bemand waren. De koning had de bemanning aan wal laten komen ter verdediging van de kampong. Een corra corra, die nabij de kalkoven lag, was door den vij- and verbrand, en eenige stukjes geschut waren hem bij zijne landing boven het fort Terlucco in handen gevallen, die den koning vermeende aan hem behoord te hebben. Gedurende het  afgeslagen, hoewel men dagelijks op zijne hoede moest wezen om niet te worden over- vallen. Het volk bleef tot dus verre niettegenstaande de vele vermoeijenissen die het moest verduren, en piettegenstaande den geringen voorraad levensmiddelen, vrij gezond. Den 31° Augustus was het voor de bezetting weder een ver- moeijenden en onrustigen dag. De vijand verzamelde zijn vloot en ging daarmede tegenover Ternate, aan de noordzijde van Tidor en de bogt van Tjobo liggen, zonder dat men kon ver- moeden met welk doel dit geschiedde. Weinig tijds daarna ver- scheen er een Engelsche pantjalang, die om den hoek van Tidor kwam. Deze deed een sein, waarop de gansche vloot te- gen den middag voorbij het kasteel zeilde. Zij werd door de gewapende bark en de laadschouw vervolgd en hevig beschoten. Van de batterij, die aan het zeestrand lag, zoo ook van het kasteel werden eenige schoten gelost, die evenwel weinig uit- werking deden, daar de schepen den steven op zee hielden. B Oven den hoek van Terlucco wierpen de schepen het anker. De bezetting bleef den geheelen nacht onder de wapens. Spoedig reeds kreeg men de tijding, dat de vijand de landing hoven Terlucco had ordenomen. Van het behoud van de kampong Ternate, hing tevens het behoud der bezetting af, voor zoo ver het althans de levensmiddelen betroffen. Men zond der halve den kapitein von Lutzow met de laadschouw, die met een achtponder kanon en een mortier gewapend was, zoo mede de bark derwaarts. De vijand wachtte die in, doch het welgerigte vuur van de schouw en de bark, ondersteund door het geschut van Terlucco belette den vijand verder naar de kampong door te dringen, zoodat hij genoodzaakt werd zijne vaartuigen weder op te zoeken en terug te trekken. Veel gevaar had de bark daarbij geloopen, die wat afgehouden had om weder bij de schouw te komen, toen het stil werd en de vijand daarvan gebrüik maakte om een hevig vuur op hem te openen, maar hij wist zich goed te verdedigen en werd daarran gebrüikt van Terlucco  afzonderlijken brief van den gouverneur, dato 10 September 1797, voor zoo verre daarvan in den secreten òf geen gewag is gemaakt òf hetgeen daar is ter nedergesteld, nader toelicht. “Ten aanzieren van het rijk van Ternate en hare oorlogsverrig- tingen vereer ik mij verder te bedeelen, dat op den 30° Junij jl. een gevecht tusschen de Ternataansche en de vijandelijke © vloot van Tidor, aan den overwal op Sidangolie, onder de kust van Halmaheira voorgevallen is!, bij welke gelegenheid de onze zeven van ’s vijands grootste corra’s zoodanig in het naauw gebragt hadden, dat de vijand, om zich te redden, gedeeltelijk reeds zijne vaartuigen verlaten en het land gezocht had. Doch dat de Ternatanen, onder het zonderlinge voorgeven van vermoeidheid, door den Goegoego die de vloot kom- mandeerde, zelfs met dreigen niet op den vijand hebben willen indringen, om deze vaartuigen, die in hunne magt waren, te nemen of te verbranden, maar den vijand gelegenheid gelaten hebben om te ontkomen en op een glorieuse wijze Tidor te bereiken. | “Ik heb den Koning geraden om de weerspannige hoofden exemplaar te straffen over hun wangedrag en pligtverzuim, doch Z. H. heeft hun met een arrest van 44 dagen ontslagen en weder op vrije voeten gesteld. 1 Niet vermeld hij den secreten brief. 308 DE VERDEDIGING VAN TERNATE. “Tot cen drangreden om geld van de Compagnie te hebben, bragt de Koning bij, dat hij niet anders dan door geschenken de Alfoeren aa® zich verbinden kon, zonder welke zij geen orders willen opvolgen, en dit is de reden dat ze van hier ver- trekken om de kost te zoeken als het hun belieft, zonder te blijven op den post waar ze bescheiden zijn. Alle moeité die ik doe, kunnen den Koning niet bewegen om activer te worden of beter order te stellen in zaken die de verdediging van dat eiland betreffen. Op een post daar 50 man geplaatst zijn vindt men op zijn best vier of vijf, en het is geheurd dat de Ter- natanen, bemerkt hebbende, dat het tot een gevecht zoude ko- men, de stukken, daar zij bij geplaatst waren en die tot de- fensie moesten dienen, in de aarde begraven hebben, opdat ze niet in ’s vijands handen zouden vallen, dat ze voorbedachte- lijk gedaan hebben om zooveel te gemakkelijker in tijd van nood te kunnen wegloopen. “Alle ernstige vertoogen die ik daarover laat doen, worden weinig gehoord en kunnen niets baten, en het ontbreekt aan het benoodigde volk tot defensie; de Koning schrijft dit alles toe aan de plaatshebhende hongersnood, die zeker groot is, en beloofd daarin te voorzien, doch daarbij blijft het. “Van den Koning van Tidor en de tot de Compagnie over- gekomen prinsen, dien ik UEd. te bedeelen, dat een van hen, prins Mossel ! genaamd, mij verzocht heeft, zijn vrouw en kinderen van Tidor af te halen, dat ik toegestaan had, niet weder terug gekomen, maar hij Noekoe op Tidor gebleven is. 