Het rechtsbegrip: Theoretische onderzoekingen...
Voorb. N°. 4: het voorschrift :» de ouders behoo- ren hunne kinderen te verzorgen» ; — de plichts- vervulling heeft rechtens geen gevolgen, het nalaten is verboden. Uit dit schema zien wij, dat voor de vervulling van positieve plichten eene menschelijke gedra- ging, uiting van 's menschen wil noodig is, omdat het recht slechts zoodanige gedragingen normeert, terwijl daartegenover voor de vervulling van nega- tieve plichten juridisch geen enkele positieve eisch kan worden gesteld; of die plichten worden nage- komen met de wetenschap van hun bestaan of zonder dat men zich daarvan is bewust, — of de verbondene den wil heeft ze te vervuUen dan wel niet, of zelfs, in dwaling verkeerende, meenende ze te overtreden, ze niettemin nakomt, — het is alles rechtens onverschillig. Niet' vervulling van denplichi en plichtsovertreding. De onderscheiding tusschen deze beide begrippen vond ik niet in de litteratuur, het gemis daarvan schijnt mij mede eene hoofdreden van de geringe eensgezindheid betreffende den aard van het z. g. Schuldeloos orecht. Bij negatieve plichten kan de tegenstelling niet worden gemacht: de wet kent daarin slechts 66ne qualificatie toe, zij verbiedt eene bepaldung gedraging; heeft deze plaats gehad, zoo is de plicht overtreden. Bij positiv ein, die eine dubbele qualificatie inhouden, — die van de vervollingshandeling als verplicht, van de overtreding als verboden, — wijst zich de tegenstelling vanzelf aan tusschen het negatieve feit »de geboden gedraging is achterwege gebleven» en het positiv ein gedraging is achterwege gebleven» en het positiv ein gedraging is achterwege gebleven» en het positiv ein gedraging is achterwege gebleven; de plicht is overtreden. Dat niet-vervullen nu van den positiv ein, waarin het z. g. schuldeloos onrecht zich kan voordoen: immer zonder eenige gedraging van den verbondene, zonder eenige schuld van zijn achterwege gebleven; hij, te wiens behoheve die vervulling zou strekken, ondervindt dit niettemin als onrecht, wijl hij niet ontvangt, wat herechtens toekomt. Juridisch is dat niet ver Vullen daarom van beteekenis, omdat, nu de vervulling achterwege blijft, ook het rechtsgevolg niet intreedt, dat daaraan was verbonden. Dikwijls zal daarvan niet anders het gevolg zijn, dan dat de plicht blijft voortbestaan; is de vervulling evenwel onmogelijk geworden, zoo kan de wet een aequi-valerenden plicht voor den vroegeren in de plaats stellen, terwijl bij de vaststelling van het aequivalent kan worden rekening gehouden met de omstandigheid, dat de vervulling thans op een later tijdstip plaats vindt. De grond van dezen aequivalerenden plicht is 1/2 dan niet eenige plichtsovertreding, maar uitsluitend de niet-vervulde plicht. De omstandigheid, die oor- zaak was, dat de plicht niet werd nagekomen, kan van dien aard zijn, dat de wet op grond daarvan den plicht doet te niet gaan, maar waar geen drin- gende reden daartoe bestaat, blijft de plicht voort- duren, of wordt hij in een aequivaleerd. Deze vorm van schuldelos onrecht, met de ge- volgen van dien, — verplichting tot vergoeding — vindt dus zijnne afdoende verklaring in een aanwe- zigen positieven plicht. Als voorbeelden ervan kan men noemen : de verplichting van den bezitter te goeder trouw, de waarde der opgeeischte zaak te vergoeden, ook als deze buiten zijn schuld — mits na de dagvaarding — is te niet gegaan ; voor de eigenaar op behoorlijke wijze zijn verlangen, de zaak terug te ontvangen, heeft kenbaar gemaakt, bestaat er nog geen positieve plicht tot teruggave; gaat de zaak dus dan te niet, zoo zal een andere grond voor vergoeding moeten aanwezig zijn, wil men den bezitter daartoe verplichten. Men kan voorts wijzen op alle gevallen, waarin eene verschuldigde zaak zonder schuld van den schuldenaar is te niet gegaan ; hier grijpt wel onze wetgeving in en spreekt her- haaldelijk de bevrijding van den schuldenaar uit, maar hoe weinig bevrediging deze wetsbepalingen geven, kan blijken uit den eeuwenouden strijd over de billijkheid ervan. Gevoerd, uit de zoo weinig stelsel- matige toepassing ervan bij de verschillende over- eenkomsten, uit de niet te miskennen richtig, bij vele takken van bedrijf het z. g. bedrijfsrisco te doen dnikken op heiiij die het bedrijf voert. — Geenszins is het mijne bedoeling, dat algemeen van stelsel zou moeten worden veranderd, dat het risico steeds op de schuldenaar zou moeten worden gelegd: slechts \neen ik, dat uit de voorgaande uiteenzet- tingen volgt, dat in de theorie de bewijslast moet worden omgekeerd, dat de oude regel »periculum est creditoris» niet is van zelf sprekend, maar in tegendeel, dat voor ieder geval, waar hij wordt toegepast, bijzondere grond moet bestaan. Het voortbestaan van den plicht of zijn aequivalent, waar de plicht niet is te niet gegaan, behoeft geen bijzondere rechtvaardiging, vordert geen schuld van den schuldenaar, — maar het te niet gaan van den plicht eischt een duidelijk aanwijsbaren recht- vaardigingsgrond, die in het schuldoos niet wird. vervullen of ommeigelijk worden der vervulling alleen niet is te gven. Nog een laatste voorbeeld: de schuldelooze insolvabilite van den schuldenen. Wie den moed heeft der consequentie van den gedachten, dien ik bestrijd, laat in dit geval geen veroordeeling toe, sluit minstens moratoire interessen of andere gevolgen van het verzuim buiten. Windscheid heeft, ten minste wat het laatste betreft, dien moed, maar vindt daarin weinig bijval; "het moderne verkeer zou zich ook slecht in deze consequentie der schuldleer schikken. Bedenkt men, dat de verplichting tot betaling eener geldsom een posi- Zie Windscheid, Pandekten, II, § 277 i. f. en de daar aangehaalde litteratuur; Dr. R. Mbrkbl, Die Kollision rechs-masziger Interessen und die Schadensersatzpflicht, pag. no, n. 174 tive plicht is, dat de niet-vervulling hiervan op zich zelve noodwendig een rechtsfeit is, wijl het aan de vervulling verbonden gevolg achterwege blijft, — dan is vooreerst duidelijk, dat de schuld blijft bestaan, vervolgens, dat voldoening op een later tijdstip, om te — dan is vooreerst duidelijk, dat de schuld blijft bestaan, vervolgens, dat voldoening op een later tijdstip, om te — dan is vooreerst duidelijk, dat de schuld blijft bestaan, vervolgens, dat voldoening op een later tijdstip, om te — dan is vooreerst duidelijk, dat de schuld blijft bestaan, vervolgens, dat voldoening op een later tijdstip, om te — dan is vooreerst duidelijk, dat de schuld blijft bestaan, vervolgens, dat voldoening op een later tijdstip, om te — dan is vooreerst duidelijk, dat de schuld blijft bestaan, vervolgens, dat voldoening op een later tijdstip, Aequivaleeren met de oorspronkelijke schuld, ook interessen behoort te omvatten, en eindelijk, dat, waar verbintenissen tusschen twee personen wederkeerig als elkanders aequivalenten zijn bedeld, het niet-vervuld zijn der eene verbintenis als rechtsgevolg het ophefen der beide verbintenissen ten gevolge kan hebben. De plichtsovertreding, Hiervoor komt zoowel de positieve als de negatieve plicht in aanmerking, de eerste, omdat hij tevens een negatieven plicht bevat. In geval van plichtsovertreding qualificeert het recht een gedraging als verboden, ongeoor-loofd, Zulk eene qualificatie bevat een in laatste instantie op ons rechtsbewustzijn gegrond afkeu-rend oordeel, en kan dus slechts gegeven worden daar, waar een normale menschelijke wil werkzaam is geweest. Wanneer de verbindende kracht der wet haar steun vindt in het vermogen en den plicht van den mensch, zijn will ondergeschikt te maken aan zijn rechtsbewustzijn, dan kan de wet niet zijn over-treden, waar op het oogenblik der handeling dat vermogen ontbrak. Men wijst wel op de wetten der physica, der chemie, der hygiene, die als praktische regels kunnen worden nagekomen of overtreden, zonder dat de handelende in staat is, zich van de beteekenis dier wetten of van haren inhouden. Den wordt evenwel vergeten, dat die wetten nimmer een plicht opleggen, dat ze wel eene soort behoorein houden, maar dat dit behoorein dan afhankelijk is van een vooraf vrijwillig gesteld doel, of van een door anderen wenschelijk geacht resultat: naarmate de menscheligke gedragingen al dan niet tot dat doel kunnen voeren, dat resultaat kunnen doen intreden, kan men zeggen, dat overreenkomstig den regel is gehandeld, of deze is overtreden. De rechtsregel evenwel luidt niet: zoo gij rechtschapen wilt leven behoort gij, enz.», noch »het is voor u en anderen wenschelijk, dat deze gedraging geschiede, die andere worde nagelaten», — de rechtsregel bevat een onvoorwaardelijk »gij behoort», dat zich richt tot ons aller bewustzijn. 2) De wetgever wil met een verbodsbepaling niet alleen te kennen geven, dat de verboden gedraging niet past in eene ordelijke menschelijke samenleving, maar hij wil tevens daar- door den mensch van die gedraging afhouden. Die dubbele beteekenis ligt in ieder rechtsvoorschrift, de eerste is niet van de tweede te scheiden. Ware het anders, zou de beteekenis van een verbod kunnen zijn gelegen uitsluitend in de verklaring, dat de verboden handeling, naar objectieven maat- staf gemeten, niet passend is, dan zou het karak- teristieke van het recht ook alleen in die verklaring moeten worden gezocht, m. a. w. de rechts- Dr. J. D. VAN DER Waals in 1903, page 744 V. Regelen zu donnen zijn uitspraken, gericht tot niemand, wie praktische beteeken ist niet zou Hagen in haar eigen inhöhte, maar in de rechtsgevolgen haar over-tredig, neergelegt weer in andere soortgelijke uitspraken, — terwijl het terughouden van de verboden gedraging als niet noodwendig beoogde, bij-komstige werking zou moeten worden beschouwd. Het recht normeert slechts die menschelijke uiten, welke eenige verandering in de buiten-wereld teweeg brengen. Of men deze eigenschapreeds in het begrip der »handeing» ofder»gedraging» gelegen acht of niet, is eene terminologische questie; de grens tusschen de »handeling» en het »gevolg der handeling» is moeilijk begripsmatig vast te stellen. Veel belangrijker is de vraag, of, waar het recht verbiedt het veroorzaken van zeker gevolg, dit verbod reeds kan zijn overtreden door eene wilsuiting, welke dat gevolg teweegbracht, of Dat zulks eerst dan het geval kan wezen, indien de wilsuiting vergezeld was van de voorstelling, dat het gevolg moest, of waarschijnlijk of mogelijk zou intreden, of van zulk eene voorstelling had kunnen vergezeld zijn. Die kies hier de terminologie van de voorstellingstheorie, zonder verder hare juistheid tegenover de wilstheorie te bepleiten. Dit laatste is niet noodig, omdat de gang der rede-neering in de wilstheorie, zij het met andere termen, dezelfde zou blijven. Uitvoerige uiteenzetting van de voorstellingstheorie vindt men het laatst in het boven geciteerde werk van Max Meijer. Wanneer men wärthoudt aan de stelling, dat het oordeel, dat eene plichtsovertreding plaats vond, een afkeurend oordeel is over eene menschelijke gedraging, daarop gegrond, dat de mensch zijnen wil niet pndergeschikt heeft gemaakt aan het rechts doel, dan kan het antwoord op deze vraag niet twijfelachtig zijn: dat gevolg der menschelijke gedraging, dat met geen mogelijkheid was te voorzien, vormt geen deel der gedraging, kan nietonder de afkeuring begrepen zijn. Men denke zich dan ook een een plicht om een gevolg te vermijden, met welks intreden onmogelijk kan worden gerekend! In de strafrechtswetenschap wordt deze stelling vrijwel algemeen aanvaard; zij luidt gewoonlijk: »geen strafhaar onrecht zonder schuld. Als een na langen strijd verworven resultat, nog niet geheel in wetgeving en praktijk doorgedrongen, wordt de stelling door de criminalisten gewoonlijk met zekere emphase voorgedragen, en met niet te miskennen zelfvoldaanheid gesteld tegenover de rechts- opvatting van vroegere eeuwen. Hoe hen vele civilisten tegenwoordig daarin navolgen, beschreibt ik reeds vroeger. In die voldanheid kan ik niet deelen, — niet om hetgeen die stelling inhoudt, maar om hetgeen zij meer en meer dreigt buiten te sluiten. Het nisteloos zoeken naar een scherp omgrensd schuldbegrip heeft een deel der moderne criminalisten, waaronder als de voorganger van alien slechts V. Liszt zij te noemen, ertoe gebracht, dit begrip te beperken tot de verhouding tusschen *smenschen wil en's menschen voorstelling ter 12 178 66ne, de gevolgen zijner wilsuitingen ter andere zijde. Dit schuldbegrip wordt niet alleen gemaakt tot noodzakelijke voorwaarde der strafhaarstelling, maar tevens tot een minimum, waartoe de wetgever kan afdalen. Of de civilisten, die de schuld zulk een »einleuchtendes Princip der Haftung» achten, zich hiervan rekenschap geven, betwijfel ik zeer. Mij will het niet gelukken in te zien, dat wij een positieven grondslag voor strafrechtelijke en burgerlijkrechtelijke aansprakelijkheid hebben verkregen in een beginsel, dat toch ten slotte niets anders zegt, dan dat alleen menschelijke gedragingen als plichtsovertredingen worden beschouwd. Niets anders is er mede bedoeld : het wordt ons voorgehouden in tal van voorbeelden, dat dit schuldbeginsel met het rechtsbegrip niets heeft uit te staan, dat he op alle menschelijke gedragingen kan worden aangewend, dat de tegenstelling tusschen doloos en culpoos kan worden toegepast op de rechtens meest onverschillige handelingen uit het dagelijksch leven, en in de rechtswetenschap geen andere beteekenis het dagelijksch leven, en in de rechtswetenschap geen andere beteekenis het en gevolg. Kan nu met dit schuldbegrip als juridisch minimum der plichtsovertreding worden volstaan? Neen: niet al Len het algemeene vermogen van den mensch, Zie o. a. ook Prof. Pols in het Tijdschrift van Strafrecht, in, pag. 95, 114V. Cf. V. Liszt, Lehrbuch des Deutschen Strafrechts, (5® druk), § 39, n. 3. 179 zijn will ondergeschikt te maken aan zijn rechtsbewustzijn, ook de mogelijkheid, in ieder bijzonder geval zulks te doen, moet worden geeischt. Dezelfde reden, die ertoe leidt, handelingen van kinderen en krankzinnigen nimmer te beschouwen als plichts overtredingen, sluit ook de handelingen van toe-rekeningsvatbaren daarvan uit, indien deze op het oogenblik der handelingen den plicht niet kenden en ook niet in staat waren geweest, dien te kennen; in beide gevallen ontbreekt ddt vermogen, waarop de bindende kracht der wet is gegrond. Naast schuld in modernen zin, vormt schuld in den ouderwetschen zin, — als zedelijk verwijt, — een noodzakelijk element van iedere plicht so vert reding. Die schuld kan tot positieven grondslag strekken voor strafrechtelijke en burgerlijkrechtelijke aanspraklijkheid, omdat zij de aanwijzing is, niet alleen, dat de mensch anders heeft gehandeld, dan in een objectieven regel als normaal was vastgesteld, maar tevens anders, dan hij als een wezen, met Rechtsbewusstsein bedeckt, had kunnen en behoore te handelen. De zwakheid van het moderne schuldbegrip als basis van aansprakelijkheid treedt voor als bij de z.g. culpoze handelingen voor den dag. Men tracht de onafhankelijkheid van het schuldbegrip van ieder ethisch element, vooral aan te toonen, door erop te wijzen, dat de tegenstelling tusschen doloze en culpoze handelingen op alle menschelijke hande- lingen, ook de rechtens meest onverschillige, kan worden toegepast : evengoed als men doloos of culpoos eens anders goed kan beschadigen, kan men zulks met eigen goed doen, men kan opzet- telijk en bij ongeluk een stuk wild schieten, enz. Welnu die fameuze stelling, die steeds meer de een den ander naschrijft, is eenvoudig onwaar: men kan die tegenstelling alleen maken op ethisch terrein^ of in 't algemeen daar, waar eene norm voor de men- schelijke gedraging wordt erkend. Tweeerlei wordt verward : de tegenstelling tusschen opzettelyk en met opzettelyk^ — het laatste niets dan de negatie van het eerste, — en de tegenstelling tusschen opzettelyk en culpoos^ beide positieve begrippen, waarnaast nog een derde staat : zonder eenige schuld. In het dage- lijksch leven kan men onderscheiden, of men een gevolg, eene verandering in de buitenwereld, volgens bewuste voorstelling heeft doen intreden, of dat de bewuste voorstelling heeft outbroken, maar men komt nimmer tot het positieve begrip der culpoze handeling, teuzij men die handeling afmeet naar eene norm van behooren^ hetzij eene rechtsnorm, gods- dieustig of moreel voorschrift, of zelfs slechts een regel van fatsoen. Men bezie ook slechts de om- schrijvingen der schuld (in engen zin) bij hen, die het moderne schuldbeg rip verdedigen; men mocht verwachten in die omschrijvingen, evenals in die van het opzet, niets terug te vinden, wat aan plichts overtreding doet denken. Wat zegt nu V. Liszt? Fahrlassigheit ist die /y?^VA/a/^rfr2^^ Nichtkenntnis der verursachenden Bedeutung des Thuns oder Unterlassens. Zoo ook Prof. V. Hamel: «Elk delict bestaat in het door doen of laten veroorzaken van een 18i gevolg; — indien of voor zoover dit ge- volg niet opzettelyk is toegebracht, kan het veroorzaakt zijn zander schuld of met schuld, met schuld wanneer de dader dit had kunnen en rechtens had moeten vermijden. In iedere dezer omschrivingen treedt in de gecursiveerde woorden het on-verbreekbare verband tusschen de schuld (in engen zijn) en de plichtsovertreding naar voren, terwijl in de definities van het opzet zoodanig verband geheel wordt gemist. En de beide schuld vormen zouden slechts verschillende verschijningsvormen zijn van 6en grondbegrip, de schulde de basis der aansprakelijkheid! Tracht men de doloze en de culpoze delicten te construeeren, niet als twee verschillende over- tredings vormen van e6ne zelfde norm, maar als over- treding van twee verschillende normen, zoo verschuift men slechts de moeilijkheid. De norm, aan culpoze delicten ten grondslag strekkende, zou dan luiden: »gij zult voldoende zorg dragen, dat enz.» Maar deze norm kan zoowel doloos als culpoos worden overtreden En neemt men de uitslufting van het opzet in de norm op, zoo blijkt de culpa alleen weer negatief te worden omschreven. Bovendien, in uitdrukkingen als » voldoende zorg dragen » wordt reeds eene norm ondersteld, die de zorg verplichtend maakt en haren omvang bepaalt. Inleiding tot de studie van het Nederl. Strafrecht, I, pag. 289. Als onmisbaar element der plichtsovertreding behoort dus de schulden in den zin van moreele schulden worden aanvaard: de dader moet geweten hebben, dat zijnne handeling ongeoorloofd was, of ten minste, hij moet dit hebben kunnen weten; ten opzichte zijnner handeling moet hem moraliter een verwijt kunnen worden gemacht. Men behoeft geenszins met Binding, bij de culpoze delicten te spreken van een onbewusten will in strijd met het recht; zijn bezwaar, dat anders de schuld dikwijls niet zou riggen in de daad zelve, waardoor de wet wordt overtreden, maar in een veel vroeger gepleegd verzuim, berust op een te beperkte opvatting van het schuldbegrip, op de miskenning van het feit, dat de schuld niet een bestanddeel vormt van de daad, maar heenduidt op een toestand van's menschen geest, die aan zijnne handelingen het karakter van plichtsovertredingen verleent. Wanneer iemand verzuimt zich op de hoogte te stellen van wettelijke verbodsbepalingen, en langen tijd daarna eene dier bepalingen onwetend overtreed. t, verkeert hij in een tostand van schuldige onwetendheid, welke zelf geen wetsovertreding is, maar welke de handelingen, in dien toestand verricht, tot schuldige gedragingen kan stempelen. Van » moreele » schuld spraken wij, daarmede te kennen gevende, dat het schuldbegrip niet tot de specifiek rechtskundige begrippen behoort, maar ') Die Normen, (i® druk), II, pag. 107 v. 1 83 An het geheele gebied der ethiek gemeinen is. Het recht heeft dit schuldbegrip niet te vormen of te definieren, — het laat dit ook geregeld na, — in het recht, als deel der ethiek, doet het zich van zelf gelden. De wetenschap, dat een reckisplicht wordt overtreden, of schuldige onwetendheid dien- aangaande, is eerst dan vereischt, als de wet zelze dezen eisch stelt. Alleen als het plichten geldt, die slechts daarom ethisch bindend zijn, omdat de wet ze heeft opgelegd, zal de schuld, ook zonder dat de wet het eischt, de bekendheid met het bestaan der recktsplichten betreffen: dan bestaat de moreele schuld daarin, dat men opzettelijk of door onacht- zaamheid zich niet aangaande die plichten heeft ingelicht, terwijl men dat redelijker wijze had kunnen doen, — zooals de ethiek ons voorschrijft. Een bezwärts van beteekenis voorzie ik tegen de voorgedragen beschouwingen, namelijk, dat de positiver wetgevingen en de rechtspraktijk daarin geheel werden verwaarloosd, terwijl deze herhaal-delijk handelingen in strijd met den objectieven regel, zonder eenige moreele schuld, als plichtsovertring beschouwen, en burgerlijkrechtelijke, ja zelfstrafrechtelijke gevolgen eraan verbinden. Het bezwärts op overschatting van de beteekenis der positiver rechtsstoff voor de algemeene rechtsleer. Zeker, die positiver rechtsstoff is het material, het material, het welke de algemeene rechtsleer heeft te verwenden: geen bevoegdheid, geen plicht, daarin voorkommend, mag worden verwaarloosd. Geheel anders evenwel is het met de ordening, de innerlijke constructie der rechtsstoff: hier gaat de wetenschap boven de wetgeving. De wetgever kan bepalen, aan welke feiten hij rechtsgevolgen will verbinden, en welke die rechtsgevolgen zijn, maar in de juiste benaming, in de passende classificatie kan. Hier ist misständig, en den is de wetenschap niet verplicht het, verplicht het, verplicht het, door op het onlogische der wettelijke ordening te wijzen, den wetgever opmerkzaam te maken opmerkzeigkeiten, door hem uit die ordening geworden. De wetgever kan de norm vasts tellen en de elementen harer overtreding, — hij kan evenwel nimmer der wetenschap opdringen, als plichtsovertreding te beschouwen, wat zulks naar de algemeene natuur van het recht niet kan zijn. Bezien we voor het groatste deel tot een afgesloten tijdperk; het nut- telooze ervan wordt algemeen erkend, en, waarop ik wees, dreigt het wezenlijke in deze overwinning der moderne rechtsopvatting te doen verloren gaan, blijkt dikwijis de natur sterker dan de leer. Hoe in de omschrijving van het culpoze delict de uitge dreven moreele schuld weer binnendringt, toonde ik reeds aan. Sprekend ook in dit opzicht is het bekende opstel, waarin Prof. Simons indertijd de handhaving van het schulde element voor de over- tredingen verdedigde tegen de richting, welke wet- geving en praktijk insloegen en het nieuwe Straf- wetboek dreigde te bestendigen. Uitdrukkelijk wordt *) Themis, 1884, Het schuldbegrip bij overtredingen. i85 daarin betoogd, dat het schuldbegrip geen verband houdt met het bewustzijn van het gepleegde onrecht, maar slechts he Endeutende op een feitelijk verbandt tusschen menschelijken will en verandering in de buitenwereld. En als dan in voorbeelden het verkeerde zal worden aangetoond van de leer, die voor strafbarheid van overtredingen geen schuld noodig acht, worden ons twee gevallen genoemd: het eerste betreffende een vrachtrijder, die wetende, dat op een van de beide naar een plaats leidende wegen niet, op den anderen woll met wagens mag worden gereden, bij de bevoegde autoriteit om inlichting vraagt, verkeerd wordt ingelicht, den verboden weg berijdt, en — wordt veroordeeld; het andere betreffende iemand, die ongeijkte maten en gewichten had in een magazijn, hetwelk, volgens bekommen informaties van de ambtenaren met het toezicht belast, niet viel onder de Wet op de Maten en Gewichten, maar waaromtrent de rechter eene andere meening was toegedaan; — ook deze werd veroordeeld. Wat is not the only one who has the most important van het moderne schuldbegrip op deze veroordeelingen aan te merken? Niets: beide gevallen betreffen opzetielijk ge-pleegde handelingen. Wat evenwel ontbrak, het was de moreele schulde, het zedelijk verwijt, dat de dader anders had kunnen en behoore te handelen! Men vrage zich ook af, in welke strafrechtelijkke theorie een veroordeeling voor schuldelooze wets-overtredingen eenigen zin heeft. Is de straf reactie op den misdigen wil, zoo is ze hier misplaatst, want een misdige wil ontbrak; beoogt de strafken, te voorkomen, te beveiligen of te verbeteren, zoo bereikt ze evenmin haar doel, omdat geen strafbedreiging of straf ons kan terughouden van handelingen, waarvan we niet weten noch kunnen weten, dat ze strafhaar of ongeoorloofd zijn. Het eenige nut, dat een dusdanige bestrafte dusdanige bestrafte, zou hierin bestätig, dat men daardoor voor de toekomst met het ongeoorloofde der bestrafte gedraging werd bekend gemacht. Maar zou door eene vrijspraak wegens het ontbreken der schuld niet hetzelfde worden bereikt? Zijn inderdaad die veroordeeUngen tot vijftig cents boeten of gen dag hechtenis, waar de rechter zelf moet erkennen, dat den  benaming straf onjuist achten, de verplichten, de verplichten is in 't algemeinen gelegen, omdat ze niet is bedeckt als een straf voor een schuldelooze wetsovertreding, maar als een aequivalent voor de gepresumeerde niet-vervulling van positiver plichten, waarvoor, gelijk ik betoogde, de schuld geen vereischte is. Wat hier afkur erforder, is niet, dat men die geldsom laat betalen, en ze desnoods op de erfgenamen van den delinquent verhaft, maar wel, dat men niet voldoende onderscheidt tusschen de straf voor schuldige wetsovertreding en de vergoeding voor de niet betaalde of gepresumeerd niet-betaalde belasting. In de tweede plaats de verplichts tot vergoeding der schade, welke de schuldelooze wetsovertreding aan anderen veroorzaakte. Hier is het gezichtspunt een geheel ander dan bij de strafbaarstelling: de wetgever spreekt die verplichting herhaaldelijk uit, geen schrijver die eraan denkt, op de afschaffing ervan an te dringen. De vraag is hier niet, of in die gevallen de verplichting tot vergoeding moet worden gehandhaafd, maar of de wetgever terecht deze verplichting op eene lijn plaatst met die, uit schuldige wetsovertreding voortspruitende. Men verlange van den wetgever niet te veel: waar vergoedingsplichten zonder schuldverband zeldzaam zijn, is het te verklaren, dat de wetgever wegens de gedeeltelijke gelijkenis van het rechtsfeit en de geheele gelijkenis van het rechtsgevolg, geen betere plaats ervoor wist te vinden dan onder de verbintenissen uit onrechtmatige daad of ze onmiddellijk daarnaast plaatste als verbintenissen quasi ex delicto. Wanneer evenwel die gevallen talrijker worden, kunnen er dringende rede-nen zijn, die classificatie te verlaten. Immers, aan den drang van iedere wetenschap bij de begrips- 1 88 formatie tot het minimum door te dringen, ontkomt men niet : wanneer dus verschillende rechtsfeiten wegens een overreenkomstig element tot een zelfde soort worden bijeengebracht, bestaat het gevaar, dat dit gemeenschappelijk element als het karakteristieke der geheele groep wordt beschouwd, en wordt voorbijgezien, dat het karakteristieke der verschillende onder de groep bijeengebracht e soort-ten juist in het n Ein gemeinschappelijk element kanzijn gelegen. Zoo was het te verwachten, dat, nu schuldige en schuldelooze wetsovertredingen onder eine groep werden gebracht, het aan beide gemeinschappelijk element, de causalite van den menscheligen wily tot algemeenen grondslag der schuldlosigke werd geproclameerd, waardoor zoowel aan bet karakter der eigenlijke onrechtmatige daad als an dat van de andere handelingen, die tot vergöngerig verplichten, afbreuk werd gedaan, — ja zelfs gegracht, ertoe werd gebracht, de schuld niet meer als karakteristiek element van het onrecht, maar slechts als symptoom van de causaliteit van den wilte beschouwen. Vervolgens is te vreezen, dat, wanneer eenmaai gelijknamigheid van rechtsfeit is uitgesproken, ook voor goed redelijke differentiatie van rechtsgevolgen is buitengesloten. Is schuld het karakteristieke van het rechtsfeit, zoo treedt de vraag op, of verschillende graden van toerekeningsvatbaarheid en verschillende graden van schuld, verschillend rechtsgevolg kunnen medebrengen; of, waar meerderen causaal en schuldig zijn geweest, de omvang van ieders schuld voor de beoordeeling zijner verantwoordelijkheid dient in aanmerking te komen; of de noodtoestand de verantwoordelijkheid uitsluit; of schuld bij den benadeelde ook de aansprakelijkheid kan modificeeren, enz. Treedt in plaats der schuld naast de causaliteit een andere factor als de karakteristieke op, dan kan de vraag rijzen of deze factor niet eene matiging der vergoeding medebrengt, bijv. tot datgene, waarmede de dader is verrijkt; of niet de betrekkelijke vermogenstoestand van dader en benadeelde in aanmerking Dient te komen; Of niet die factor kan dringen tot het opleggen van den vergoedingsplicht aan een ander dan hem, die de schade toebracht, bijv. hem, in wiens belang de daad werd verricht, en Wordt daarentegen de schuldelooze wetsovertreding met de schuldige op een-zelvigheid van rechtsfeit allicht tot het in het leven roepen van gelijke rechtsgevolgen. In der deutere plaats eindelijk voert de bestreden gelijkstelling tot onoprechtheid in wetgeving, recht-spraak en litteratuur : de natuur blijkt herhaaldelijk sterker dan de leer, en doet aan het verdreven schuldbegrip langs de omwegen van ficties en presumties ten slotte toch recht wedervaren. Ook de tegenstelling tusschen de vernietiging van den eigendom, waar art. 152 der Grondwet op doelt, en die, welke bet gevolg is eener overtreding van wet of verordening, (men denke bijv. aan art. 180 der Gemeentewet), is niet houdbaar, zoo niet de schuldelooze en de schuldige wetsovertreding streng worden onderscheiden. I go Beziet men u de litteratur over den schade-vergützen bauten contract en onrechtmatige daad, dan blijkt, dat het tijd wordt, de oude banen te verlaten. Wat vroeger »voor het gemak» kon worden geduld, past thans niet meer, nu de littere ratuur de aandacht heeft gevestigd op tal van gevallen, waarin de wetgeving dien plicht heeft erkend, — op tal van andere, door de praktijk door middel van schuldficties aan de wetgeving toegevoegd, — op vele andere bovendien, waarin het toenemend verkeer, de ontwikkelde industrie, het nauwer contract, waarin de menschen tot elkander treden, en de meer sociaal getinte denkwijze van onzen tijd, zulk een plicht met aandrang vorderen. Nog zoekt men naar het leidend beginsel, of liever de leidende beginselen, volgens welke op dit nog braak liggend terrein moet worden gebouwd; overdrijving en mistasting ontbreken hier geenszins, maar zeker verdient iedere reactie tegen deze poging afkeuring, zooals die blijkt bijv. uit het nieuwe Duitsche Wet Back, waarin oder 66n tüchtel aus der Handlungen allerlei handelungen, — schuldige en schuldige — van toerekeningsvatbaren en niet-toerekeningsvatbaren — zijn bijeengebracht; of zooals blijkt uit het onlangs in Frankrijk ingediende wetsvoorstel om aan art. 1382 van den Code Civil eenvoudig eene bepaling toe voegen, waarin zonder meer niet-toerekeningsvatbaren voor de door hen veroorzaakte schade worden verantwoordelijk gesteld. De drieledige indeeling van hetgeen men gewon is onrecht te noemen, meen ik thans in het licht te hebben gesteld : de niet-nakomme van den positeven plicht, die den plicht laat voortbestan met denzelfden of aequivaleerenden inhoud; de plichts-overtreding, slechts met zedelijke schuld denkbaar, de erkende basis van strafrechtelijke en burgerlijkrechtelijke aansprakelijkheid ; de schuldelooze bena-deeling van eens anders rechts goed, als zoodanig alleen niet voldoende, om aansprakelijkheid te ves-tigen, maar wel in verband met andere factoren, welke in den loop der tijden, onder den invloed van andere levensverhoudingen en zienswijzen, moeten worden gewijzigd en aangevuld. HOOFDSTDK V. Juridische causaliteit. § I- De rechtsregelen, waaruit onmiddellijk bepaalde bevoegdheden en plichten voortvloeien, zij het dat logische subsumptie der feiten onder den regel noodig is om ze te leeren kennen, vormen slechts en klein deel der geheele rechtsstoff: meest zijn het absolute verbodsbepaling En; het grootste deel der rechtsregelen knoopt pas aan een feitelijk gebeuren het ontstaan van bevoegdheden en plichten vast, of geeft in vereeniging met zulk een feitelijk gebeuren aan een nieuwen rechtsregel het aanzijn. Het entstanden van bevögen den plötzlichen, gelijk van nieuwe rechtsregelen, geschiedt op de basis eener aanwezige rechtsorden. Hetzelfde geldt van hun te niet gaan en veranderen. Is hier de causa-liteits-categorie aanwendbaar? Een overzicht der niet zer rijke litteratuur geeft Sjogren in Iherings Jahrbuch, 1896, pag. 343 v., >Zur Lehre von den Formen des Unrechts und den Thatbestanden der Schadens-haftung. Men zie daarbij nog de litteratuur aangehaald bij Brinz, Pandekten, (2® dr.) IV, § 524, n. i. Over de vraag, in hoeverre de causaliteits-categorie in het algemeen in de geesteswetenschappen is aan te wenden, zie men Dr. W. Ed. Bibrmann, >W. Wundt Nomen — omen! Het causaliteitsbegrip, uit de theoretische philosophic in de rechtswetenschap binnengehaald, gaf hier tot evenveel spraak- en meeningsverschil aanleiding als ginds. Het rechtsfeit de rechtsgevolgy hoe heeft men zich logisch hun onderlingen samenhang te denken? Is de wet of het feit, of zijn beide in vereeniging, of is nu een, dan weer het ander de oorzaak van het rechtsgevolg? De antwoorden loopen uit6en, verder nog dan dikwijls schijnt, waar eensdeels het rechtshistorisch of rechtsphilosophisch onderzoek naar het ontstaan der rechtsinstituten en de logisch-juri-dische vraag naar de oorzaak van ieder bepaald rechtsgevolg met elkander worden verward, anderdeels het juridische causalites-begrip nu eens als analogisch met het natuurlijke wordt gedacht. De vraag, in hoeverre causalité tusschen het recht en zijne rechten mag worden aangenomen, laat ik hier buiten bespreking. Men vergelijke hierover vooral Thon, 1. c, pag. 7 v., welke die reeele gevolgen geheel buiten het rechtsgebiet schijnte willen bannen, en daartegen Dr. A. Merkel in Grunhut's Zeitschrift VI, pag. 376 v., die ze met de rechtsgevolgen op zijn will stellen en het als taak der rechtswetenschap beschouwt hun regelmatig verband met het objective recht en zijn over-tredingen op te sporen. De waarheid schijnt mij hier in het midden te liggen, in dien zin, dat die reeele gevolgen voor de rechtswetenschap van beteekenis zijn, zoo verre het rechtsfeiten zijn, d. i. voor zoo verre ze bevoegdheden of plichten doen ont-staan of te niet gaan. Vergelijk 00k Dr. £. Zitelmann, Irrtum und Rechtsgeschaft, pag. 208 v. De gedachten van hen, die de naturwissenschaft causalit ook in de rechtswereld werkzaam zien, laat zich aldus weergeven: alle gebeuren wordt voor den mensch onbegrijpelijk, wanneer hij het zich niet denkt in een geregelden samenhang van oorzaak en gevolg; in dit opzicht nu bestaat er geen verschil tusschen de gebeurtenissen in de rechts- wereld en die in de physieke wereld; onjuist is de opvatting, die alleen in de laatste realiteiten wil zien, en aan de eerste slechts eene soort ideeele werkelijkheid toeschrijft; beide behoore tot 66ne en dezelfde werkelijkheid — in dien zin, dat de mensch door innerlijke beschouwing en uiterlijke waarneming zekerheid aangaande hun bestaan verkrijgt; de causalit, als »die allgemeine Daseinsform des natürlichen Lebens» ^), moet zich mitsdien ook in het rechtsleven doen gelden; tusschen physische en ethische wetten bestaat in dit opzicht geen onderscheid; ware het anders »die Regelmassigkeit des Rechts, wenn eine solche noch anzunehmen ware, wi irde mit der Regel des Lebens in garkei-nem Zusammenhange stehen. blijkbaar naturilijke causalitéit tusschen rechtsfeit en rechtsgevolg aanneemt, en op dien grond Windschbid bestrijdt, terwijl hij meent op dit stuk in Zitelmann een bondgenoot te hebben, niettegenstaande deze juist uitvoerig het verschil tusschen de juridische en de naturilijke causalitéit aantoont, en dus onder de eerste geheel iets anders verstaat dan Dernburg. Vergelijk Dernburg, Pandekten, (2<»druk), I, §79 en noot i aldaar; Zitelmann, Irrtum und Rechtsgeschaft, pag. 206 v. Sjogren, 1. c, pag. 349. Sjogren, ibid. De naturwissens feiten en de rechtsgevolgen worden mit den nicht ich erkennen werde, ich werde ich voorafgende gekommen, mais ook de laatste worden in de ken van geheurtenissen ingerijd, die zich volgens de alge- meene naturwissens werden afwickt. In die causale keten behooreen dan ook niet alleen de rechtsfeiten en de rechtsgevolgen, mais ook weder de feitelijke gevolgen dezer laatste te worden opgenomen. Gelijk men erover twist, of men in de naturwissens wereld de naturkrachten de naturkrachten van het voorafgende feit als de oorzaak van het intredend gevolg moet betitelen, so zou er in dezen gedachtengang twijfel kunnen ontstaan, of ook de naturkracht dan wel het rechtsfeit als de oorzaak van het rechtsgevolg moet worden beschouwd. Dit is evenwel niet veel anders dan eene questie van terminologie ; waar het op aankomt is dit, dat nimmer het objective recht^ noch als regel^ noch als kracht ^), de causa van het rechtsgevolg worde genoemd, — dat men niet met WINDSCHEI D als »das e igentlich Wirkende» »der an den Thatbestand angekommenen Spruch der Rechtsordnung» ^) aanvaarde, maar veeleer erkenne, dat »den juristischen Thatsachen rechtsbildende Krafte innewohnen, welche die Anerkennung des Rechtes herausfordern.» ^) — Zooals Sjogren het ültdrukt : » es gibt bis auf ein gewisses Etwas einen *) Cf. Merkel in Grunhut's Zeitschrift VI, pag. 376 v. ► Cf. Sjogren, 1. c, pag. 348. ► Zoo LoTMAR, Über Causa im Romischen Recht, pag. 2 v. Hij noemt het recht in dezen zin: >das Recht als begriindende Macht, als Subject ». *) WiNDSCHBID, I, § 63, § 68 n. I. *; Dernburg, I, § 79. 196 naturlichen (d. h. vom objectieven Rechte unab- hangig existirenden) Zusammenhang zwischen der Natur und dem sachlichen Inhalte der Thatbestande einerseits und der realen Bedeutung der Rechts- verhaltnisse (der Rechtsfolgen) andererseits, einen Zusammenhang, dessen Erforschung der dogmatischen Wissenschaft obliegt. De voorgedragen beschouwingen zijn voorgericht tegen hen, die het standpunt innem, dat uit een rechtsfeit nimmer is te concludeeren tot het intreden van een rechtsgevolg, omdat de wilskeuze van den wetgever, welke aan ieder feit ieder willekeurig rechtsgevolg kan verbinden, tusschen beide treedt. Ten dele wordt dit standpunt oskanvaard, zoo dikwijls men op een of ander gebied. 1. c, pag. 349. De consequentie dezer leer is de z.g. natura listische richtig der rechtswetenschap, die de menschelijke ideeen over goed en kwaad, recht en onrecht, geheel plaatst onder de heerschappij van de wet der naturwetenschappen zou behooreu uit te maken. De behandeling van die richtig littel buiten het kader van dit werk; dat zij hare eigen veroordeeling bevat in de loochening van iedere norm voor mensckel^ke geestesverrichtung, dus ook van de norm der waarheid^ waar-aan zij toch heet te beantwoorden, is meer Malen betoogd; een doorloopend pleidooi tegen haar nihilistisch streven levert het werk van Rud. Stammlbr, Wirtschaft und Recht; hier te lande is ze vooral verdedigd door Prof. H. J. Hamakbr in zijn werk : Het Recht en de Maatschappij (waarover Prof. Van der Wijck in het Rechtsgeleerd Magazijn van 1889, pag. 491 v.) van het rechtsleven de systematiek ter zijde schuift met het beroep op de alleen deugdelijkheid eener zoogenaamde »stelligrechtelijke» theorie. Niet zelden ziet men tegenover het streven, om een juridische »verklaring» te geven van nieuw opkomende of tot nog toe veronachtzaamde rechtsverschijnselen, de uitspraak geplaatst, dat zulk een streven geheel nutteloos en onvruchtbaar is, wijl de wil van den wetgever, de geschreven of niet-geschreven tekst van het objectieve recht, de eenige en ook afdoende verklaring is van alle rechtsgevolgen ^) Tegenover zulke theorieen uiten Merkel en Sjogren hunne klacht, dat het recht daardoor wordt gemaakt tot een chaos, waarin als eenig beginsel Vien ordenen de willekeurige nummering der wets-artikelern zou zijn te besperen, terwijl de taak van den jurist zich zou hebben te beperken tot het leveren van een praktischen commentaar op die wets-artikelern. 