Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
In de eerste dagen van Augustus kwam een brief van het jacht Oostvoorn van den 18den Juli te Ternate, waarin de Hoofden bericht gaven, dat zij den 114en van die maand eindelijk voor Salawati, drie mijlen buiten den wal, waren ten anker ge- komen, na de geheele reis meestal met tegenwind en stroomen te kampen te hebben gehad. 1 Dikwerf hadden zij klein zeil moeten ! Den 26sten Juni waren zij reeds onder Batanta, toen zij genoodzaakt waren door een fellen stroom, die hen deed terugdrijven, aldaar ten anker te komen; de volgende dagen ging het anker op en weder in den grond, af en aan den Zuidhoek van dat eiland; aan een daar nabij gelegen eilandje werd de naam van Daphne gegeven. Den Asten Juli hadden zij, toen de ankers werden gelicht, den Zuid- Westhoek van Batanta aan bakboord en Daphne aan stuurboord; den 40den zonden zij de schuit tot het afpeilen van de Boompjes-eilanden, liggende tusschen Misool en Salawati,en vonden de dieptens te zijn 6, 5}, 5, 4 en 3} vademen. Van deze eilandjes kon men Misool gemakkelijk zien in het Z. Z. W. en lag de uiterste hoek van Salawati O. 4 Z. omtrert 5 mijlen van hen. Se Volgr. X, AN 924 DE REIZEN NAAR DR maken om op de pantjalangs te wachten; de Makreel hadden zij sedert den Q2lIsten in veen groote trafaat” uit het gezicht ver- loren, de Leervisch raakten zij den 5den kwijt bij den Zuid- Westhoek van het eiland Batanta. Sedert vernam men van die vaartuigen niets meer, hoewel de Stuurman van de Leervisch was gewaarschuwd, om, in geval zij van elkander geraakten, de Oostvoorn aan den J.agenhoek van Salawati af te wachten. Aan het Z. Z. Westelijk eilandje van Salawati, Dene genaamd, ten anker liggende, wilden zij den volgenden morgen het anker lichten, toen het touw in de kluis afbrak, en, niettegenstaande alle moeite om het anker te visschen, verloren ging. Op den 1lden voor Salawati ten anker komende, kwam kort daarna een prauw van de negorij aan boord, waarin zich een der gecommitteerden van Tidor, de korporaal Majassa, bevond, om te vernemen wat schip en volk zij waren en vanwaar zij kwamen, en toen hij vernam dat zij van 's Comps. wegen waren gezonden , verzocht hij aan boord te mogen komen, hetgeen hem. toege- staan werd. Hij verhaalde dat hij, benevens de J.uitenant Ngare, door den Koning van Tidor derwaarts was gezonden en zij ongeveer 23 dagen geleden eerst op Salawati waren aangekomen, doch twee dagen later met hunne corra-corra naar Waygeeuw waren geschept, welken tocht zij in twaalf dagen hadden volbracht, en op Salawati terug gekomen, naar Misool en Waygamme waren geweest, van waar zij heden terug waren gekomen. Verder berichtten zij dat de Koning van Salawati, Toenkere genaamd, naar de negorij Mafoort, op de vaste kust gelegen, was vertrokken. om te ontwaren waar het schip, fregat en chaloup beland mochten wezen, die eenigen tijd geleden zijn negorij waren voorbijgevaren. Toen hij van boord vertrok, verzocht men hem, daar de Koning niet aanwezig was, dat hij den Goegoegoe en den Kapitein-Laut wilde verzoeken om een bekwaam vaartuig aan boord te willen zenden, waarmede zij aan land konden varen om hun bij het afwezen van den Vorst met hunne commisie bekend te maken. Den volgenden dag kwam een groote en een gewone corra-corra aan boord, waarin zich de Goegoegoe Poeassa, de Kapitein- Laut Bamole en den Hoekom Ngoffa, benevens de Luitenant Ngare en korporaal Majassa bevonden. De corra-corra’s waren volgens het gebruik der inlanders rijkelijk met vlaggen en wimpela voorzien; aan iedere zijde van PAPOESCHE EILANDEN. 9958 de groote corra,corra stond een inlander met een musket, be- nevens nog drie anderen met schild en zwaard gewapend, doch allen waren Tidorezen. Zij werden in de kajuit gebracht en daar naar behooren onthaald. Daar de wind wat begon te ruimen, werd het anker gelicht en men liep zoo dicht onder den wal als doenlijk was; men kwam op 2} vadem weder ten anker, zijnde toen nog raim een mijl buiten den wal. Kenige oogenblikken later begaven zij zich met de bijhebbende militairen en de Rijksgrooten onder een saluut van vijf kanon- schoten naar de negorij. Nabij de negorij gekomen — die aan beide zijden van een redelijk groote rivier was gebouwd — he- vonden zij «dat de rivier te zeggen (de negorijP) nog een eind- „weegs buiten dezelve op een rare wijze was afgepaggerd, niet pverschillende van een doolhof, zoodat er maar een passagie 18 wom in te komen; loopende nu links dan regts, dan wederom - mregt uit, geraakten wij eindelijk een stuk weegs de rivier op.» De rivier tot aan des Konings woning opgevaren zijnde, werd hun aan de overzijde van de rivier tegenover de woning van den Koning een huis aangewezen om hun verblijf in te houden. De Rijksgrooten werden, nadat zij afscheid hadden genomen , verzocht des anderen daags te willen teragkomen, om hun met de reden van hunne komst bekend te maken. Zij gaven hieraan gevolg en waren weder vergezeld van de Tidoreesche gecommit- teerden. Na en onder het schenken van een zoopje en van een kopje thee, nam het gesprek een aanvang, en allereerst met te zeggen dat zij daar waren gekomen op order van de Comp. en van den Koning van Tidor, om te vernemen welke schepen voor hunne negorij geweest, wat zij aldaar hadden gedaan en werwaarts zij vertrokken waren. Hun antwoord kwam overeen met hetgeen de korporaal Majassa daarvan reeds had verhaald, de Hoekom voegde er bij — want de anderen waren op dat tijdstip niet, op Salawati geweest — dat de schepen van den Zuidkant van Misool kwamen en recht op de negorij Salawati aanzeilden , doch zoo dicht niet onder den wal, dat zij de vleugels hadden kunnen onderscheiden en ook geen vlaggen voerden. Kort daarna hadden zij koers genomen naar Batanta en er verder niets meer van vernomen. Verder werd hun de reden gevraagd van het niet aanwezig zijn van hunnen Koning, waarop almede het reeds bekende antwoord werd gegeven. De gecommitteerden Ngare en Majassa, die naar Waygeeuw waren geweest, verhaalden dat de 926 DR REIZEN NAAR DE Koning van dat eiland hun had bekend gemaakt, dat de hiervoren genoemde vaartuigen , vier maanden geleden voor de negorij Moeka ten anker hadden gelegen; bij hunne aankomst had een Sengadja benevens de overige inwoners de vlucht genomen en zich onder de bescherming van hunnen Koning begeven. Kort daarop waren twee schuiten, een van het fregat en een van de chaloup aan wal gekomen, en had het volk uit de ver- laten negorij medegenomen, twee groote schotels, drie Boe- tonsche kistjes en eenige korven met gebakken sagoe en kanarie en andere kleinigheden, waarmede zij naar boord voeren , en vier dagen later voor de negorij Waygeeuw liepen, de schepen ver uit den wal, de chaloup tot af en aan de rivier. Nadat zij daar reeds drie dagen hadden gelegen, en de Koning zag dat er niemand van hen aan wal kwam, en uiet wetende of het vriend of vijand was, zond hij een klein prauwtje met twee man naar de chaloup om daarnaar te vernemen, waarop uit de chaloup werd geantwoord, dat zij van den Koning van Tidor gezonden waren; hun werd toen gevraagd dat zij daarvan eenige teekens zouden toonen; het wederantwoord was, dat zij maar aan boord moesten komen om ze te zien. Doch het volk uit de prauw was daartoe te bevreesd geweest; vooral ook omdat zij geen Tidorezen aan boord van de chaloup zagen en deze zeewaarts stak, schepten zij weder naar land. Toen men dit opmerkte, losten zij drie pistoolschoten op de prauw , waarop het volk overboord sprong en zich onder water onder de prauw verborg totdat de chaloup een eindweegs was doorgezeild ; zij klommen toen weder in de prauw, en bespeurden dat twee van de drie schoten de prauw hadden geraakt, en zagen dat de vaartuigen Oostwaarts naar de verdere Papoesche eilanden koers stelden. Den 15den kwam de Koning van Misool Boelan met zijn Kapitein-Laut Molekon met een groote prauw in de negorij Salawati, doch van hunne aankomst werd hun geen kennis ge- geven, voordat zij waarschijnlijk met de Tidoreesche gecommit- teerden eerst een moudgesprek hadden gehouden; toen het hun dan ook in den namiddag werd bekend gemaakt, betoonden zij zich daarover tegen hen eenigszins misnoegd. Eenige oogen blikken later kwam de Koning Boelan in hunne woning, en ondervroeg hem wat redenen hem derwaarts dreven, waarop hij antwoordde, dat hij voor de jaarlijksche schatting drie slaven aan den Koning van Tidor schuldig was, twee had hij er reeds aan de Tidoreesche gecommitteerden betaald, den derde bracht hij in persoon. Ook PAPOESCHE EILANDEN, 227 vroeg men hem wat hij wist van vreemde schepen in deze wateren , dat hij beantwoordde met te zeggen dat hij geen Europeesche vaartuigen had gezien, maar dat zijn Kapitein-Laut een maand geleden naar de kust van Ceram was geweest, en in de negorij Rakit (Rarakit) had hooren zeggen, dat vier maanden geleden drie schepen voor de negorij Killetay, omtrent 5 mijlen van Rakit, ten anker hadden gelegen, doch onbekend hoe lang, doch wel dat er twee inlanders van die negorij, waarvan de eene Jsokman was genaamd, uit eigen beweging zonder daartoe te zijn gedwongen met die bodems waren medegevaren. De Tidoreesche gecommitteerden verzochten of zij den brief, die hun door den Koning voor den Koning van Salawati en aan dien van Waygeeuw was medegegeven , mochten vertoonen en voorlezen aan den Kapitein-Laut en den Hoekom, daar de Koning niet tegenwoordig was. Men achtte dit niet ongepast, doch zeide hun dat zij naar goeddunken hierin konden tewerkgaan. Hierop werd de brief door Caboeloe, in tegenwoordigheid van den Koning van Misool en zijn Kapitein-Laut, de Rijks- grooten van Salawati en de Tidoreesche gecommitteerden uit een kistje gehaald en aan Ngoffamaneira overhandigd; deze gaf hem met grooten eerbied over aan den Goegoegoe, die hem met beide handen tot op zijn hoofd bracht en hem daarna aan Caboeloe teruggaf, die hem opende en overluid voorlas. | De brief was in de Tidoreesche taal geschreven en van den vol- genden inhoud: 1 (Na het gewone compliment.) „Mijn brief komt aan mijn broeders de vier Koningen, Ik zende twee man te uwaarts als Ngoffamaneira Mustapha en Caboeloe met een CompS-schip en twee:pantjalangs, overmits de Comp. mijn vriend is. Op het schip zijn twee Opperhoofden, een Luitenant en een Onderkoopman die mede te uwaarts komen, want ik heb gehoord, dat er eenige schepen aan u EK. negorije komen, wil hetzelve aan hen bekend maken of aldaar schepen zijn of niet, en of er eenige geweest zijn. De gecommitteerden zullen ook uwe eilanden doorzoeken of daar ook eenige noten of nagelboomen zijn. Daarom ' De Maleische tekst van dezen brief werd aan Lijn en van Geyn mede- gedeeld. De vier Koningen waren: die van Misool, Waygamme, Salawati en Waigioe. | 228 DE REIZEN NAAR DE zoo heb ik den Luitenant Ngare en den korporaal Majassa vooraf gezonden, denwelken met den Kapitein-]aut en Goegoegoe van Salawati zijn medegegaan om u aan te zeggen, dat gij lieden uwe onderdanen bij malkanderen zult houden en wachten naar de gecommitteerden. Ik verzoek ook dat gijlieden alle 's Comps. diensten van ganscher harten betracht, opdat wij daardoor een goeden naam mogen bekomen; want zoo haast als Ngoffamaneira Mustapha en Caboeloe u iets zullen belasten, al wat ten dienst van de Comp. is zult gijlieden wel en zonder vertoeven nakomen. Ten anderen laat ik u ook aanzeggen, dat bijaldien de Com- pagnies dienaren mogten verlegen zijn om brandhout of water, zult gij haarlieden in alles behulpzaam zijn; ook zoo zij visch, hoenders, bokken of andere eetbare waren benoodigd hadden, zult gijlieden hen dat verkoopen. (onderstond) In de Negorij Tidor den 8sten der maand Safar in het jaar Djunawal.r Nadat deze brief was voorgelezen , antwoordden zij daarop ge- zamenlijk : Amin. Vervolgens werd op gelijke wijze voorgelezen de brief door den Koning van Tidor aan den J.uitenant Ngare en den korporaal ‘Majassa medegegeven, die bijna van gelijken inhoud was. Verscheidene malen werden de Rijksgrooten door Lijn en van Geyn ondervraagd, of er op de eilanden, die onder hunnen Koning stonden, geen specerijboomen bekend waren, waarop zij gezamenlijk antwoordden, dit van hunne ouders of voorouders nooit te hebben gehoord; ook andere en mindere personen werden hierover ondervraagd, doch allen zwoeren dat zij hiervan nooit hadden vernomen, terwijl zij tevens te kennen gaven, zoo zij gezind waren Salawati en Batanta te doorzoeken, zij gewillig waren met hen mede te gaan, onder bijvoeging, dat, wanneer er eenige boomen mochten worden gevonden, zij den naam van ze verzwegen te hebben niet mochten dragen, want dat dit hun nooit ter ooren was gekomen, waarop besloten werd den Oostkant van Batanta te doorzoeken. Intusschen wenschten de Opperhoofden gevolg te geven aan cen ander gedeelte van hunne Instructie, namelijk het afpeilen enz. van de eilanden waar zij zich bevonden. Daar de pantja- lang de Tseervisch nog niet kwam opdagen, en hun schuit daartoe minder geschikt was, verzocht men aan de Rijksgrooten om een bekwame prauw met de benoodigde scheppers, die hun id PAPOESCHE EILANDEN. 229 goedwillig werd toegestaan; de Stuurman Pieter Cornelisz. van Rot- terdam werd door den Gezaghebber Isaak de Sitter aangewezen , dit werk onderhanden te nemen en gelast, aan den Z. Z. W. kant van Salawati tot voor in de straat Sagewin de gronden, hoeken en baaien af te peilen, alsmede de daaromtrent gelegen eilandjes. Zij achtten het noodig om tot aan Batanta te scheppen, vermits zij van zins waren in de Straat Sagewin op het eiland Batanta de visite te doen, zoodat zij vooreerst vaststellen, alsdan tijds genoeg te hebben om een gedeelte van Batanta af te peilen. Pieter Cornelisz. vertrok den 20sten met een matroos en den gecommitteerden Caboeloe, die verzocht had te mogen medegaan. Tusschen den 2lsten en 22sten omtrent middernacht werd men een hevige aardbeving gewaar, doch zij veroorzaakte geen de minste schade. ! De berichten omtrent de geruchten van vreemde schepen in dat vaarwater liepen nog al uit een. 2 Zoo vernamen de Opperhoof- den — toen zij nogmaals de Rijksgrooten hierover ondervroegen — dat zij gehoord hadden, dat er drie vaartuigen aan de negorij Sorong Massomberie op de kust van Nieuw-Guinea gelegen, doch behoorende onder den Koning van Tidor, geweest en daar van water, brandhout en jonge klappers waren voorzien ge- worden , en dat dit al reeds vier maanden geleden zou wezen, alsmede dat de genoemde Marinje van diezelfde negorij was eu niet van de negorij Sorong Farfandoe, die aan den Oosthoek van Salawati lag. Dit antwoord gaf aanleiding tot verschillende vragen aan de Rijksgrooten, die echter weinig voldoende waren, terwijl hun laatste woord daaromtrent was, dat zij het recht bescheid daarvan zouden kunnen gewaar worden als zij op Waygeeuw zouden komen. Terwijl zij zich gereedmaakten om hunne reis te vervolgen (den 26sten Juli), kwam er bericht dat de Koning van Salawati van zijn uitstapje terug was en voor de rivier lag, en direct de rivier opvarende, kwam hij zonder zich ergens op te houden bij hen in hunne woning. Zeer beleefd werd hij door de Opperhoofden ontvangen, de groeten van den Gouverneur werden overgebracht, en gevraagd hoe 1 Den volgenden avond ten 10 uren herhaalde zich de aardbeving, doch was niet zoo hevig. 2 Te Ternate was een Marinje als Hoofd van een schepprauw geweest, die verteld had dat er voor hunne negorij Sorong tes schepen met drie masten en drie kleinere. met een mast had gelegen, enz, 230 DE REIZEN NAAR DR zijn reisje was afgeloopen, waarop hij ten antwoord gaf dat hij van Salawati vertrekkende, onmiddellijk naar de negorij Warassi, op de kust van Nieuw-Guinea gelegen , was gestevend, waar hij vernomen had, dat er voor die negorij vier vaartuigen hadden geankerd geweest, waarvan er een twee masten had gehad, doch niemand was er van die vaartuigen aan wal ge- weest; na een dag vertoevens waren zij weder vertrokken , doch men wist niet te zeggen, of het Nederlanders dan wel andere Europeesche natiën waren geweest. Van daar was hij geschept naar het eiland Sababa, niet ver van de kust gelegen; hij had tegen den avond wel eenige schepen gezien, waarvan het een twee masten had, doch te verre in zee, koers zettende om de West naar Nieuw-Guinea, doch men wist niet waar zij beland waren. Na een nacht voor Sababa geankerd gelegen te hebben, was hij naar de negorij Arafak, mede op Nieuw-Guinea gelegen , geschept. Een van de prauwen, uitgezonden om hem kennis te geven van de aankomst van gecommitteerden op Salawati, ontmoetende, had hij aanstonds besloten de terugreis aan te nemen. Op zijne terugreize had hij van eenige vrouwen uit de negorij Sorong Farfandoe, die op het eiland Dolf bezig waren Bia? te zoeken, vernomen dat er voor de negorij Moeka op Waygeeuw eenige schepen waren geweest. Met den Koning begaven zich de Opperhoofden naar zijn - huis, waarop zijn verzoek de door de gecommitteerde medegebrachte brieven nogmaals werden voorgelezen en die hij met het woord Amin bevestigde. Daar hij uit het bevel van den Koning van Tidor had ver- staan, hun zooveel mogelijk te hulp te komen, maakte hij de Opperhoofden bekend dat hij het voornemen had hen met een curra- corra tot aan Waygeeuw te volgen of zoover als het hun be- lieven zoude hem bij zich te houden. Men verzocht hem het vaartuig, dat tot hunne overbrenging aan boord klaar gemaakt was, in gereedheid te willen houden , daar zij het voornemen hadden tegen den avond met hoog water aan boord te varen, waarop hij ten antwoord gaf dat zij niet te verzoeken, maar wel te gebieden hadden, en dat alles wat hij bezat, ja zijn lijf en leven voor den Koning van Tidor en de Compie. was. Uit naam der Compile. werd de Koning hartelijk voor dit A hetoon zijner getrouwheid bedankt, waarop onder het ledigen { we PAPOESCHE EILANDEN. 281 van een glaasje vsek” en drie charges van zes man der militairen, die zij bij zich hadden, de gezondheid werd gedrouken van de HI. R., den Gouverneur van Ternate en den Koning van Tidor. Nadat men nog verscheidene malen op de gezondheid van dezen en gene had gedronken, namen zij afscheid van den Koning. Men zond hem en zijn Rijksgrooten een geschenk van verschillende lijwaten om daarmede te vergelden de diensten die zij genoten hadden, voor welk geschenk zij zeer dankbaar waren. Door het slechte weder,.felle Z. Z. O. winden en zware deiningen werden de Opperhoofden verhinderd de eerste dagen naar boord te kunnen gaan en hunne reis te vervolgen, De Koning maakte van dat oponthoud gebruik hun te ver- zoeken den 27sten eene dans, die door de vrouwen zijner onder- danen zoude uitgevoerd worden , bij te wonen , ‘t geen aangenomen werd , „zoodat die miserabele dans van kort na den middag tot waan den avond geduurd heeft», zegt de journaalhouder. Gedurende de vreugde werden de Koning en de Rijksgrooten ont- haald op arak en sekwijn om des te vroolijker te zijn ; hij dronk daarmede de gezondheid van de H. R., den Gouverneur en den Koning van Tidor. Men bedankte den Koning, die bij iedere toast een schot uit een bas liet doen met een charge van vier hunner militairen. Het was niet voor den 30sten dat zij, nadat zij met vele moeie- lijkheden te kampen hadden gehad, buiten de rivier en vervolgens aan boord van de Oostvoorn kwamen, en den volgenden dag in zee, doch zij waren ten 4 uren weder ten anker aan de Westzijde van Salawati, dicht achter het eiland Ongelauw en eenige andere, die geen naam droegen. ’s Morgens werd het anker weder gelicht, doch kort nadat zij onderzeil waren, raakte de Oostvoorn met het voorschip vast op een modderig rif, doch door het uitbrengen van een werpanker weldra weder vlot. Men liet echter de schuit en een prauw vooruitzeilen om de gronden te peilen, raakte weder met het voorschip vast, doch men dreef daar spoedig af. Nadat zij een eindweegs zoo gezeild als gedreven hadden op 3, 4,41,5,2, vok wel 7, 8 en 9 vademen, kwam men des avonds ten 6 uren op 4 vademen goeden stekgrond ten anker. Den 2den Augustus werd met het aanbreken van den dag het anker gelicht en kwam men ten 2 ure bij den westhoek van Sala- watì, Sellewop genaamd. Men vond daar reeds den Kouing van 232 DE REIZEN NAAR DE Salawati en zijue Rijksgrooten met hun corra-corra en andere vaartuigen hen af te wachten. Na hen aan boord te hebben onthaald, werd de Koning verzocht — daar wind en stroom hun bij den hoek tegen was — met zijn corra-corra de Oostvoorn tot in de bocht te boegseren; oogenblikkelijk werd hieraan voldaan, zoodat men in de bocht op 29 vademen water ten anker kwam. Ingevolge hun verlangen ging de Koning onder. het saluut van drie kanonschoten naar den wal, en liet daar een hutje op- slaan voor de Opperhoofden, die dezen hoek wenschten te door- zoeken en ten dien einde tegen den avond aankwamen. In de bocht Sageway, een kwartieruur van de bocht Selleway verwijderd, was het huisje voor hen en hun gevolg opgeslagen. Het lag aan een schoone rivier en men vand er goed drinkwater. Daar men rekende wel zes dagen noodig te zullen hebben om alles daar te doorsnuffelen, vond men het raadzaam den Stuur- man Pieter Cornelisz., die de vorige peilingen had gedaan, een tochtje te laten doen naar het eiland Dene, om van daar rondom Batanta de peilingen te doen en eensdeels ook om te zien of hij iets van de Leevisch mocht gewaar worden. Den S8den ging ‘ men, vergezeld van de Tidoreesche gecommitteerden , in drie par- tijen op marsch waartoe de Koning mede gewillig zijn volk had verleend; men vond overal uitstekend goede en vruchtbare gronden, doch geen specerijboomen. Na tot den 5den vruchteloos het land doorzocht te hebben , re- kende men het niet ondienstig om een gedeelte van de Oostkust van Batanta te laten doorzoeken, waartoe de Luitenant Lijn met eenig volk, benevens de Goegoegoe en de Kapitein Laut van Salawati met een corra-corra en andere prauwen vertrok , terwijl van Geyn hen in de bocht van Sagaway bleef afwachten. Op het gerucht, dat van Geyn ter ooren kwam, dat er schepen bij Misool gezien waren, zond hij een prauw met Caboeloe derwaarts om daarnaar te vernemen en gaf hem een brief mede voor den Gezaghebber, indien het Hollandsche schepen mogten wezen, doch deze kwam den 10den onverrichter zake weder terug; hij had de reis niet kunnen volbrengen uithoofde van sterken wind en zware deiningen. Lijn was reeds den 7den weder teruggekomen, en had mede geen specerijboomen gezien. Daar de Opperhoofden gaarne wenschten iets te weten te komen van de vaartuigen, bij Misool gezien, werd de prauw nogmaals weggezonden; nu bevond zich PAPOESOHE EIL4NDEN, 283 de gecommitteerde Ngoffamaneira aan hoord, die op den 12den Augustus de ontmoeting had met de pantjalang Nova-Guinea en waarvan wij de bijzonderheden reeds in ons tweede gedeelte hebben vermeld 1. Nadat de Stuurman Pieter Cornelisz. den 14den van zijne opname teruggekomen was, besloot men de reis naar Waygeeuw te vervolgen. Het gebeurde met de pantjalang Nieuw-Guinea had echter aanleiding gegeven, dat het volk van Salawati niet zoo bereid- willig was als vroeger en begon te verloopen; zelfs de Koning volgde dit voorbeeld, alleen de Goegoegoe was aan boord van de Oostvoorn gebleven; men vroeg hem of hij ook niet aan zijne negorij wilde gebracht zijn, daar zijn Vorst hem in den steek had gelaten, doch hij verklaarde met hen naar Waygeeuw te willen vertrekken om hen in het vaarwater wat terecht te helpen. | Twee inlanders van Weda, maar op Salawati woonachtig, werden mede daartoe verzocht en waren hiertoe bereidwillig. Den volgenden morgen ten 8 uren ging men met een Zuidelijk windje onderzeil, en geraakte tegen het vallen van den avond een belangrijk eind buiten den Oosthoek van Batanta , doch ankerde toen op 25 vademen , omdat men met dat vaarwater onbekend was; men had zeer ongelijke loodingen 7, 11, 9, 5, 8, 18 en 14 vademen, doch meestal klipgrond. Met den dag weder onderzeil gaande, stuurden zij met een voor den wind N. ten O. recht op Waygeeuw aan, en ten twee uren in den namiddag voor de negorij van dien naam. Doch nog wel twee mijlen buiten den wal, kwam de Koning van Waygeeuw met zijn Kapitein-Laut en Goegoegoe, met twee vaartuigen aan boord , die in de kajuit geleid, en door de Opperhoofden verwelkomd en beleefd onthaald werden; zij waren dadelijk bereid om op verzoek de Oostvoorn tot vooraan in het binnenwater in de bocht Wayces te boegseren, waar zij met het vallen van den avond niet verre van de negorij van den Kapitein-Laut onder het doen van drie kanonschoten ten anker kwamen. Het jacht vond hier een schoone haven. Ook deze Koning gaf blijken van zijne welgezindheid voor de Comp.; er stierf op dien dag een soldaat, men vroeg hem t Toen den Stuurman de Coninck gevraagd werd naar het voorgevallene op de negorij Moeka, verklaarde hij dat men twee groote schotels, die op een grafsteen lagen, benevens drie ledige korven had medegenomen, doch niets uit de negorij, 934 DB REIZEN NAAR DE of hij eenige planken wilde verkoopen, om een doodkist daarvan te laten maken. Hij zeide die planken niet te verkoopen, maar wel te schenken aan de Comp. of hare dienaren ; een prauw werd naar wal gezonden om ze te halen en ze onmiddellijk aan boord bracht; de kist werd gemaakt en den volgenden morgen het lijk aan wal begraven. Er kwamen toen twee vaartuigen aan boord om de Opper hoofden en miktairen aan land te brengen; aan wal komende werd hun eene goede en bekwame woning aangewezen in de negorij van den Kapitein-laaut van Waygeeuw, Way Ammerock genaamd, dicht aan den ingang van het binnenwater gelegen, dat door hen Talaga Waygeeuw werd genoemd. Een dag later werd aan den Koning en zijne Rijksgrooten de brief van den Koning van Tidor, op dezelfde wijze zooals dit op Salawati geschied was, voorgelezen en met het woord Amin door hen bevestigd. Hun eerste vraag was naar de vreemde schepen in dit vaar- water; de antwoorden waren deels ontwijkend, deels zwegen zij stil, totdat zij eindelijk in een bevestigenden zin beantwoord werden. Toen hun werd gevraagd waarom zij niet spraken, maar de Tidoreesche gecommitteerden aanzagen , beantwoordden zij dit met te zeggen dat zij bang waren. Volgens het oordeel van de Opperhoofden ontstond deze vrees daardoor, dat zij vergezeld waren van de afgevaardigden van Tidor, en hun reeds verscheiden malen zoo op Salawati als in de Straat Sagewin gebleken was, dat de eilanders nauwlijks een woord durfden spreken dan alleen uit den mond van de ge- committeerden. De Koning werd verzocht z00 spoedig doenlijk het volk van de negorijen Wartjouw, Moeka en Ompay, met hunne corra- carra’s en groote vaartuigen te willen laten komen, daar men be- sloten had eene visite door het bosch te maken en een vaartuig naar Misool te zenden, dat dan ook ten eersten voortgang had; wen alles met den grootsten ijver en beleefdheid die men ooit „van een christen, ik zwijg van een inlander zou kunnen preten- nderen, zoodat wij zekerlijk voor vaststellen dat alle vrees die wonder die lieden gehuisvest is, de Tidorsche gecommitteerden „hen aanbrengen, gelijk het journaal zegt. Daar men in de laatste dagen veel zieken begon te krijgen, werd er een geschikte plaats uitgezocht om hen aan land te ver- plegen, tot welk einde zij van boord werden afgehaald. De prauw, die x BAPOESCHE EILANDEN, 935 het volk van Ompay zou gaan waarschuwen, schepte door het binnenwater tot aan het einde, van waar zij in één dag die negorij konden bereiken , waarvoor anders wel drie dagen benoodigd waren. Den 19den vertrok het vaartuig naar Misool met Caboeloe en een brief voor de Gezaghebbers der schepen, indien het Hol- landsche waren. Op denzelfden dag verzocht men den Koning of het zijn goedkeuring zou wegdragen, dat men het binnen- water eens ging bezichtigen en tot aan zijn negorij varen, waarop hij ten antwoord gaf, dat alles wat zij begeerden met zijn believen was. Doch naar hun vermoeden raadpleegde hij eerst met Ngoffamaneira, en het scheen hun toe dat hij een bevestigend antwoord gaf, In het vaartuig dat daartoe gereed gemaakt was, stapten den volgenden morgen ten zeven uren de Koning en de Opper- hoofden, benevens Ngoffamaneira en twee militairen in hun volle geweer. De Goegoegoe bleef achter, om het volk, zoo het iets behoefde, daaraan te helpen. Nadat zij omtrent eeu uur weegs als door een groote rivier tusschen vervaarlijk steile en hooge klippen geschept hadden, kwamen zij aan een groot binnenwater , dat wel zoo wijd was als de kust van Ternate van Halmaheira verwijderd is. Van het inkomen van dat binnenwater tot aan de negorij des Konings, die bijna aan het uiterste einde lag, had men wel zeven mijlen om over te scheppen. Hier en daar ziet men eenige groote klippen, ook kleine eilandjes en een vlakken uitstekenden hoek, dicht bij de negorij een redelijk groot eiland, ook eenige kleinere. Des namiddags ten drie uren waren zij aan de negorij des Konings, Cabilo-lo genaamd, die uit 15 huizen bestond en spoedig gezien en doorloopen was. In den avond ondervroeg men den Koning of er ap het eiland ook specerijen groeiden, die dit ontkennend beantwoordde ; nóch van zijn ouders noch van zijn voorouders had hij in zijn leven hiervan gehoord. Zoo er soms eenige op het eiland werden gezien, dan was dit in eene geringe hoeveelheid, die zij van het volk van Maba, Weda en Patani inruilden tot gebruik in hunne medicijnen voor Kokojas of Cambilangs (?). In hunne spijzen maakten zij er geen gebruik van; deze bestonden meestal uit sagoe en geroosterde visch, waartoe geen specerijen benoodigd waren. hij hadden ook eenige oesterschelpen op het strand zier 936 DE REIZEN NAAR DH liggen en wel van diegenen, waarin de paarlen gewoonlijk groeten. Zij vroegen hem — zonder iets te laten hlijken — of hij han niet wat van die oesters zou kunnen bezorgen, daar de Hol- landers groote liefhehbers van oesters waren. Hij antwoordde bevestigend; ook vroeg men hem, dat hij hen, als ze weder vertrokken, op de plaats zou brengen waar zij gevonden werden en er eenige zou laten opduiken. Ngoffamaneira maakte de opmerking dat op Misool de paarlen in zulke oesters groeiden, maar dat er op Waygeeuw nooit in waren gevonden. Des morgens van den 21sten inet het opgaan der zon werd de terugreis naar de negorij Way-Ammerock aangevangen en op twee plaatsên bijna een ballastmandje vol oesters opgedoken, om te zien of daar ook eenige paarlen in waren; ook werd hun eenige groenten tot verversching gebracht, waarvoor de Koning werd bedankt en hem beloofd dit te zullen recompenseren , doch hij zeide dat hij daarvoor in geenendeele belooning begeerde. Des avonds ten vijf uren waren zij weder in de negorij terug. Daar was intusschen eenig volk van Moeka aangekomen; men verzocht den Koning tegen den volgenden dag zijne onder- danen bijeen te willen verzamelen om te zien hoeveel volk zij wel zouden kunnen uitmaken, waarop aanstonds in de negorij uitgeroepen werd, dat zich niemand uit de negorij zou verwij- deren op verbeurte van ‘s Konings gunst. Des morgens ten 7 uren zond hun de Koning het getal zijner onderdanen, be- staande in 56 stuks van een gabba-gabba, beteekenende dat zij benevens den Kapitein-Laut en Goegoegoe, 56 weerbare mannen hadden, behalve die met het vaartuig naar Misool waren ver trokken. Ten einde de beleefdheden zoo van den Koning als de Rijks- grooten te gedenken, werden aan hunne vrouwen eenige stukken lijwaat geschonken, waarvoor zij zeer erkentelijk waren. De Opperhoofden lieten den Koning door hun volk en Ngof- famaneira verzoeken, wanneer hun het best zou gelegen komen hem in het huis van den Goegoegoe, waar hij zijn intrek had genomen, te bezoeken; nog dienzelfden dag des middags ten 8 uren zond de Koning zijnen Goegoegoe met eenig ander volk met het bericht dat hij hen zou verwachten. Lij begaven zich daarop naar het huis van den Goegoegoe dat niet verre van het hunne verwijderd was, waar zij doer den ©’ Koning met een pinang en een bonkoes (?) werden onthaald. De PAPORSCHE EILANDEN. 937 Opperhoofden hadden eenig wijn en sterken drank laten brengen, waarmede op de gezondheid van velen werd gedronken , waarna zij afscheid van den Koning en zijne Rijksgrooten namen en weder naar hunne woning terugkeerden. Met goedvinden van den Koning begaf de Luuitenant Lijn zich den volgenden dag (24) met eenige vaartuigen met militairen en inlanders, naar het binnenwater om van daar een onderzoek in te stellen naar het aanwezen van specerijbnomen; door den Koning was aan zijn volk »wel scherpelijk aanbevolen om alles natekomen „wat de Hollanders hun zouden gebieden te doen.» Den Isten September was Lijn van zijn tochtje terug, doch men had noch nagel-, noch notenboomen kunnen ontdekken. In het binnenwater aangekomen , had Tuijn zijn volk ontscheept in een inham nabij een negorijtje Bieflo en bewoond door Alfoeren in huisjes, die op palen gebouwd waren. Den volgenden morgen verdeelde hij zijn volk in partijen, waarvan een gedeelte Oostwaarts en een ander om de Zuid het land zou doorkruisen. Den 2âsten waren zij terug; zij hadden het land zeer heuvelachtig bevonden, doch niets ontdekt. Men schepte het binnenwater verder om de West in, totdat zij nagenoeg twee mijlen verder aan den inham Chegel (P) kwamen, waar het volk aan wal ging om het onderzoek voort te zetten. Ook deze kwamen terug met het bericht, dat men op het ge- bergte niets gevonden had en in de valeien niets waren dan sagoe- boomen. Zij hadden opgemerkt dat er naar die zijde nog twee binnenwaters waren, wel zoo groot als het binnenwater Cajadlo-lo, doch die echter denzelfden naam droegen, doordien dat men van den een in den anderen kon komen en daaruit haren oorsprong hadden. Aan de Zuidzijde van het binnenwater niets ontdekt hebbende, waaruit nadeelige gevolgen voor de Comp. zoude kunnen voort- vloeien, besloot Lijn de overzijde daarvan te doorzoeken. Den 28sten stak hij over en bij het riviertje Cabelwaija ging zijn volk weder aan land, waar zij even als de overige dagen in partijen werden verdeeld en het land ingezonden, doch die den 3(Qsten weder onverrichter zaken terugkwamen. Na voer men Oostwaarts op tot aan den spruit Sogai, waar het volk landde en op dezelfde wijze als vroeger naar het ge- bergte marcheerde, en vandaar den l1sten September aan het strand terug waren met het bericht dat de grond wel met dien van Maba overeenkwam, doch geen specerijhoomen ontmoet te 240 DB BEIZEN NAAR DE De pantjalang de Leervisch die, zooals wij vroeger gezien hebben, met de Oostvoorn bestemd was de reis mede te maken en hun tot Batanta vergezelde, ontving van de Opperhoofden van het jacht de order om zich naar de Westkust van Salawati te begeven en aldaar de komst van het jacht af te wachten. Daar aangekomen, had het tot den 20sten Juli vruchteloos op het jacht gewacht, en was onderzeil gegaan om te zien of het ook voor de negorij Salawati lag, doch door slecht weder, waardoor het schade aan romp en tuig beliep, was het buiten staat om het langer in den wind te houden; daarbij verminderden de provisien sterk en was men hierdoor genoodzaakt geworden den 29sten het voor den wind met een emmerzeiltje te laten staan en naar Ternate terug te keeren. Op den lsten Augustus had het nabij de eilanden van Weda, niet verre van den hoek van Libobo, de Geelvink ontmoet, die van de kust van Nieuw-Guinea kwam, en waarvan het een en ander vernam. Van den Schipper werd het met eenige be- hoeften voorzien; deze sleepte het uit de bocht van Weda, van waar de Geelvink de reis naar Onin voortzette, het jacht den koers naar de Straat Patientie vervolgde en den llden Augustus te Ternate op de reede terug kwam. $ 5. Johan Adolph van der Laan. 1705. Nagenoeg terzelfder tijd dat het jacht de Oostvoorn door den Gouverneur van Ternate naar de eilanden Salawatien Waigioe werd gezonden, vertrokken mede van die reede de chaloupen Commer en Laricque benevens de pantjalang de Crab, onder het bevel van den Vaandrig Johan Adolph van der Laan, naar Pisang, Boo, Popa en andere daaromheen gelegen eilanden, ter visite en vextirpatie der te vindene specery-gewassen.” Hij was dezelfde, die twee jaren vroeger door Hofman naar het eiland Gebe werd gezonden en het vorige jaar o. a. Poeloe Pisang had bezocht. Den 28sten Juni 1705 verliet hij de reede van Terna* , om het eerst naar Poeloe Pisang te stevenen, doch werd door tegenwind en ongemak, de pantjalang overkomen, genoodzaakt naar Misool te zeilen. In den morgen van den 14den Juni zette hij het op den wal van Misool aan, waaronder hij tegen het ondergaan van de zon bij den Westhoek op 20 vademen water ten anker kwam. De Zuidoostenwind belette hem, zooals hij had gehoopt, de PAPOESCHE EILANDEN. , 941 negorij Waygamma aan te doen, zoodat hij gedurende vier dagen beproefde om langs de Noordkust tot de negorij Misool te komen, waarin hij echter door den aanhoudenden om de Noord loopenden stroom en stilte zeer werd tegengehouden. Den 20sten beproefde hij het nogmaals met de schuit van de Laricque die negorij, die omtrent 18-of 14 mijlen van hen lag, te bereiken, doch den Noord-Oosthoek kon hij niet te bovenkomen, zoodat hij terugkeerde. Nogmaals poogde hij met de pantjalang zijn doel te bereiken , doch alles was vruchteloos; bij den N.-O. hoek kon hij wind en stroom niet dood zeilen en moest hij de andere vaartuigen weder opzoeken. Eindelijk op den 2den Augustus werd het stil en liep de wind kort daarna naar het Westen, zoodat de ankers konden worden gelicht en men onderzeil kon gaan ; den volgenden middag viel het anker voor de negorij Misool in den grond, Hij had de laatste dagen zeer veel dienst gehad van een Ketjil Bessi, een oude kennis van van der Laan, die met een schepprauwtje van onder den wal bij hem aan boord was gekomen , en dien hij aan boord hield om hem, — daar de Oostkant van Misool als met honderde eilandjes en reven daartusschen bezet was, — als loods te dienen. Van der Laan vond er den Koning van Misool niet, daar deze op het bericht, dat er een Comp*-jacht te Salawati was aangekomen, derwaarts was vertrokken. Met een prauw werd de Tidoreesche afgezant en marinjo Borano naar Salawati gezonden, om den Koning van Misool van de aankomst van van der Laan te verwittigen, en zoo mogelijk van daar eenige vaar- tuigen te bekomen, aangezien de Bobatos en de Kapitein-Laut hem te kennen hadden gegeven, dat de beide Koninkjes zeer slecht van vaartuigen waren voorzien, om hem in de gelegenheid te stellen het volk over te brengen tot het doorzoeken van Poeloe Pisang en andere eilanden. Den 6den tegen den middag kwam de Koning en de Ti dorees Borano van Salawati in de negorij Misool terug, doch van vaartuigen mede te brengen was geen sprake, zoodat na lange besprekingen overeen werd gekomen, dat de Goegoegoe met den Koning van Waygamma zou beraadslagen, welke en hoeveel prauwen er daar beschikbaar zouden wezen en tegen den avond het antwoord daarop mededeelen. De uitslag was nief gunstig en bestond hierin, det er etna 942 DE REIZEN NAAR DS twee prauwen en nog wel zeer kleine gebruikt konden worden, mals zijnde de groote Gilalo, waarmede de overleden Koning „mij het voorleden jaar.naar Misool had gebracht, volgens deze veilanders, gebruikt tot het opmaken van zijn graf; gelijk mede „de groote Roreho van den nu kortelings gestorven Kapitein-Laut ndezer negorij, beide. verbroken.r Er waren nog wel eenige kleine prauwtjes, maar die moesten in elk geval met een plank of gabba gabba opgeboeid worden, waartoe van der Laan hun vier dagen tijd gaf. Den 10den kwam de Koning van Waygamma in de negorij Misool, waar in zijne tegenwoordigheid en in die van den Koning van Misool en de Bobatos de brief des Konings van Tidor werd voorgelezen. De prauwen zouden worden gereedgemaakt en de Koning van Waygamma daarmede naar het eiland Lwos. ver- trekken, dat tot een rendez-vous werd aangewezen om van daar naar Poeloe Pisang te stevenen. Toen het er echter op aankwam, bleek het dat de voorhanden zijnde vaartuigen ongeschikt waren om dien tocht te ondernemen. Het was geen onwil van den Koning en de Bobatos; allen verklaarden eenparig te zullen ver- trekken op het minste bevel, doch vdat er niets anders van te wverwachten stond, als (het leven van) het volk van den Koning „van Tidor met dat van de Comp. benevens haar allen te doen „verliezen, en wilden haar gebeden hebben, haarlieden dan zulks nnaderhand niet te imputeren./ Goede raad was duur en daar het niet te verwachten was, dat hierin spoedig zou kunnen worden voorzien, besloot van der Laan de pantjalang met den Kapitein der Mardijkers en den afgezant Borano naar Ternate te zenden en van daar verdere bevelen af te wachten. Hij gaf in zijnen brief aan: den Gouverneur verslag van zijn wedervaren tot op den dag dat de pantjalang vertrok (14) en het voornemen had om in afwachting van schepvaartuigen enz. het eiland te visiteren, en door den daartoe medegegeven Stuur- man accuraat, mitsgaders de hieromhergelegene (eilanden) te „doen rond peilen en in een plaat leggen.r Den lôden vertrok de Stuurman Laurens Libbeke met een geschikt schepvaartuigje om met zijn werk een aanvang te maken. Ken gedeelte van het volk was reeds den vorigen dag naar het naaste bosch gezonden, dat den 20sten terug was en het gebergte Oostwaarts aan was doorgeloopen zonder iets anders dan kreupelbosch te hebben ontmoet. PAPOERSCHE ELLANDEN. 248 De Koning van Waygamma kwam twee dagen later met zijn roreho bemand met 23 scheppers op Misool. Hij gaf van der Laan kennis dat er Hollandsche schepen eenige dagen geleden gezien waren tusschen de eilandjes Canary en Lomelo; zoomede dat hem vaartuigen ontbraken om zijn volk naar de negorij Misool over te brengen, waarop hem werd gelast zijn volk te verzamelen in de bocht en aan het riviertje Goe (Gou). Het land aan de zijde van de bocht Mlolol bij de rivier Was- sauw en het gebergte van daar tot aan de rivier Way Lollum werd in de volgende dagen doorzocht. Eenige dagen later had dit mede plaats met het gebergte recht af en aan tot de negorij Waygamma, waartoe het volk in de bocht Elsia Boria aan land werd gezet. Intusschen was door van der Laan in persoon het eilandje Gauw en Weym doorzocht; het laatste was een lang heuvelachtig eilandje, omtrent 4} mijl buiten den Noord-Oosthoek van Misool gelegen; hij sliep het geheele eiland door , doch om niet», zoodat hij naar het riviertje Gou terugkeerde. Evenzoo werd het eiland Comlollum doorzocht. De Stuurman Libbeke had middelerwijl een gedeelte der kust en de eilanden tot aan het eiland Opento, omtrent drie mijlen van Misool gelegen, opgenomen en kwam daarmede den 5den Sep- tember gereed. Daar van der Laan zijne werkzaamheden aan de Zuidzijde van Misool voor geeindigd hield, maakte hij zich gereed om zich langs de Noordkust te begeven rnaar de rivier Wakassum, „op die plaats waar de Koning van Waygamme, om zijne goede ngelegenheid, zijn negorij aan den Zuidkant gelegen meent te „verplaatsen. / Den 16den September begaf hij zich met zijne militairen naar hoord, liet het anker lichten, de zeilen bijzetten en na in stilte langs de Noordkust te hebben gedreven, kwam hij den 18den voor de rivier Wakassum. Vier dagen later kwam de pan- tjalang de Crab van Ternate terug met het bericht, dat de Koning van Tidor voor de benoodigde vaartuigen zou zorgen, en hem gelast het werk der uitroeiing van de specerijboomen op Poeloe Pisang en elders voort te zetten. Daar de verwacht wordende corra-corra nog niet kwam op- dagen en de tijd begon te verloopen, achtte van der Laan het raadzaam naar Popa te zeilen, alwaar voor de woonplaats van Wankonoway op Pora — zooals deze hem had guegi — wo 244 DE REIZEN NAAR DE goede ankerplaats voor 'sCompagnies vaartuigen werd gevonden. Hij ging daartoe den 26sten onder zeil, doch door stilte raakte hij niet voor den volgenden dag tusschen de eilandjes die ongeveer drie mijlen van Missool zijn gelegen. Des nachts in de hondewacht hoorde men op de tyf slaan en zingen en meende men te hooren scheppen, zoodat van der Tsaan eenige schoten liet doen, een paar vuren opsteken en het op den wind liet draaien met het gevolg dat weinig tijds daarna de corra-corra in het zicht kwam, en weldra de Kapitein der Mardijkers bij hem aan boord was met brieven van de Regeering van Ternate; doch hij bracht voor van der Laan niets nieuws mede, dewijl hij vier dagen vóór de Crab Ternate had verlaten. De afgezant Borano had in last van den Koning van Tidor om Misool en Salawati aan te doen rwegens noodzakelijke en wpressante aflairess, waarop van der Laan hem dadelijk zijne reis liet vervolgen met den last zich zoo spoedig mogelijk bij hem aan het eiland Popa te vervoegen. Van der Laan liet het anker voor dit eiland op den 29sten September vallen, en alles in gereedheid brengen om het in de volgende dagen te door- zoeken, waartoe het volk den volgenden dag vertrok, en dat den 4den en 5den October terug was, met het rapport, dat zoowel aan de Qost- als aan de Westzijde het land niets op- leverde dan moeras, kreupelbosch en met doode koraalsteenen bezaaide vlakten; op twee hooge heuvels had men pinangboomen en rotan gevonden, doch in het geheel geen specerijboomen. De Stuurman Tuibbeke had intusschen dit eiland evenals de omliggende in ‘t rond afgepeild. t Den 6den verliet van der Tsaan Popa met de schepvaartuigen, en begaf zich daarmede naar Boo; de chaloupen gingen mede onderzeil naar de bocht van Talingamy bij de negorij Tijane — elders Gany genaamd — om zijne komst aldaar af te wachten. Tegen den middag geraakte van der Laan tot aan het eerste eiland van Boo, doch niet dan na een menigte kleine en middelmatige , maar zeer lage eilandjes den geheelen dag door- gevaren te hebben, voor den nacht bij twee , waarop eenige hoogte is, wzijnde beide zeer smalle en op elk een rug een weinig whooger, als het ruggetje waarop het fortje Terlucco op Ternate „gebouwd staat.” t Den ásten October vernam hij dat het Koninkje van Missool was over- ‘eden; die tijding gewerd hem met de hiervoren genoemde corra-corra. PAPOESCHE EILANDEN. 945 Hij zond den volgenden morgen een partij volk naar het verste en ook het kleinste Dee en een ander naar het grootste Boo genaamd, om die te laten doorzoeken , terwijl de Stuurman naar het laatstgenoemde medeging. Tegen den avond kwamen beide partijen terug, zij hadden de twee eilandjes overlangs en dwars door en door geloopen, en op de ruggen geen grond ge- vonden waarin notenboomen zouden kunnen groeien. Van der Laan schepte den volgenden morgen met de vaar- tuigen naar Poeloe Pisang, waar hij tegen den avond aankwam, terwijl meest al zijn volk de koorts had, dat hij toeschreef aan het slechte water dat zij op Popa en Boo hadden moeten gebruiken. Terwijl het volk bezig was de prauwen te doen ophalen , hutten te maken en een put te graven, ging zijn nog overige gezonde manschap, uit zeven personen buiten de huurlingen bestaande, uit eigen beweging en nieuwsgierigheid naar de Westzijde van het eiland, waar zij zich verdeelden om dat gedeelte te doorzoeken, maar zij hadden aan die geheele zijde geen boom gezien noch aangetroffen. 