Geschiedenis van de diplomatie gedurende den Oostenrijkschen successieoorlog ...
Deze geheurtenissen komen dus volmaakt met de boven-staande bepalingen overden. Op den 16 Me 1738 was het traktat van 1727 hernied voor den tijd van nog drie jaren. Is het nu niet waarschijnlijk, dat weder eene hemieu-wing plaats heeft gehad, v66r de vervaltijd van het trakt van 1738 aanwezig was? Even onzeker, maar even waarschijnlijk is het, dat ook Spanje in deze oogenblikken met lodewijk xv verbonden 4 — 50 — werd (1). Het staat vast, dat under sdjne bemiddeling en guarantie een traktaat (Nymphenburg 28 Me 1741), tusschen Spanje sn Beijeren werd aangegaan. Twee vorsten werdeii hierdoor veiecnigd, die op dezelfde nalatenschap aanspraak maakten- Frankrijk ondersteonde beiden, en nam daardoor de houding aan, van aid verdediger van de regten van een iedet te willen optteden. De bepalingen van dit verbond waren: dat men ge^amenlijk alles in bet verk zou stellen, om den Keutvorst van Beijeren tot Keizer te verheffen, en. zich van de Ostenerik- Sche bezüglichte der bezüglichte Te verzehrt van beide zijden geld en troepen toegezeg. De Keurvorst van Beijeren wäarbotgt tian den Infant Bon philips alles wat deze in Italie zal overwinnen. De Koning van Spanje verzekert aan den Keurvorst, hetgeen deze in Duitschland zal in bezit nemen, zondet daarom voot alsnog van zijne eigene tegten af te zien. De Keurvorst van Keulen en den Paltz werden nitgenoigd aaA dit traktaat deel te nemen,terwijl de gnarantie van Neder-Silezie door Prankrijk aangeboden, enandere gewigtige redenen, den Koning. van Prüssen tot een verbond met deze mogendheid uitlokten (5 Julij) (2). Terwijl iPransche troepen de Beijeren ondersteunden, bedreigde de maarschalk Maillebois met een ander leger-corps de staten van den koning-keuTvotst van Hanover. Deze, ook van Prussen een aanval vreezende, gaf gehoor aan de voorstellen van den franschen gezant de Bussy, en sloot den 28 (5ctoT3treen verdrag van onzijdigheid met Trankrijk. Voor de overige voorbeeld van Duitschland viel nu niets anders te doen,*dan dit voorbeeld te volgen, waartoe zij utt eigene beweging reeds geno^ gendgd Waren. De Keurvorst van Saxen scheen in den beiden de drie verbonden, waartoor hij aan Oostenrijk gehecht was, te zullen nakomen. Maar IbrankrijFs invloed (1) Moser, Versach des n. Enrop. Volker-Rechts, Ser theil. (2) Het terbond tusschen Frankrijk en Prusssen is nog niet openbaar gemaakt. — 51 — kreeg eindelijk ook daax de t)verhaBd. PRFDERiK Augustus, zoowel door naijver over den eersten voorspoed van Beijeren, als door hoop op eigen voordeel gedreven, verliet de (1) Von MAEIA THERESA. Hij vertlaardc dat, nu het te voorzien wa?, dat de Pragmatieke Sanfitie geen gevolg zou hebben, hij meer dan anderen op de geheele Oostenrijksche nalaten-schap regt had (1). De maarschalk de Belle-Isle bragt nu een verbindtenis, tusschen Beijeren, Saxen en den Paltz tot stand, met het doel om meer overreenstemming en zamen-working aan de vereeniging tegen kabia theesia te geven. Men bepaalde daarbij: dat Moravie, Opper-Silezie tot *aan de Neiss, en een deel van Neder-Oostenrijk, met den titel van Koningvan Mdravie, aan Saxen zondenkomen. Boheme, Opper-Oostenrijk en Tyrol zouden a^ Beijeren; de Hertogdommen Gulick en Berg aan den Paltz worden gehecht (2). De Koningen van Prankrijk, Spanje, Brittannie en Pruissen zoudeti worden nügenoodigd, tot dit traktaat toe te treden. De afval van Saxien was voor Ostenden op nieuw een groot verlies, te meer daar hij zoo plotaeling niet verwacht was. Men had den Keuxvorst wel niet te veel vertronwd, maar toch was reeds een nieuw verdrag met hem gesloten, waaraan slechts de ratificatie ontbrak, toen hij door de Belle Isle werd medegesleept. Even groot was de voorspoed der bondgenooten van Prankrijk in het veld, als bij de onder-handelingen. jl^en vond nergens tegenstand. Opper-Oostenrijk werd bezet, W*eenen bedreigd, Boheme binnengedro^en, Präag verrast, (26 Nov.) en de Keurvorst van Beijeren tot Koning van Boheme gekroond (19 Dec). (1) Als gemaal van de dochter van Joseph. Hij vderde nog aodere gfonden aan » die niet waard zijn te worden opgenoemd, daar zij geheel yoorwendsel» maar geene beweegreden van zijnnen afval waren. (2) Traits arrêté et signé entre les ministres de S. M. le roi de Fologncr Elect, de Saxe et de S. A. S. I'^ecteur de Bavière. Francfort 19 Sept. 1741. Acte d'accession et de ratification de S. A. S. E. Palatine au trait conclu entre S. M. le roi de Fologne et S. A. S. de Bavaria. Mannheim 21 Oct. 1741. Mabtens, Sappl. an recueil de Domont, et Konsset, p > 728 en 733, T 1. — 52 — Zoo zag MARIA THERESA alien, die zij bondgenooten waande, als Tijanden op haar afkomen. De nood steeg als een vloed. Van Silezie en Boheme beroofd, in hare hoofd- stad niet meer veilig, was zij genoodzaakt geworden, naar Presburg te vlugten. D^r alleen vondzij nog trouw en moed bij de Hongaren, een volk, door de Habsbnrgers niet altijd met regtvaardigheid behandld. Inmiddels läden de zeemogendliedg[i niet stil gezeten. Sedert de overwinning bij MoUwitz hadden zij, en vooral Engeland, krachtiger den vrede zoeken te bewerken. De trouv aan de verbonden vereischte echtermeerafdoen- den bijstand aan OstenrijL Schorpe verwijten zijn aan Walpole gedaan over zijn gezindheid dm in deze oogen- blikken den vrede, zelfa» ten koste der Ostenrijksche heer- schappijjte bewaren. Hoewel deze verwijten niet van alien grond zijn ontbloot, waren toch zijn ontbloot, als vrees voor oorlog en zucht om aan het bestuur te blijven, niet aile^n de drijf- veren, die dezen grooten staatsman bestuurden. Een ander plan had hij in het oog. Eeeds onder Koning fbedebik wil- HELM wias hem de ontwikkeling van krachten in Pruissen niet ontgaan. In de toekomst voorzag hij, dat voor het even- wigt van Enropa, dat rijk eene beslissende magt kon worden. Zijn streven was, eene grooteverbindtenis tusschen Engeland, Oostenrijk, Rusland en Pruissen op vaste grondsj^gen daarte- stellen, die de heerschzuchtige plannen van Frankrijk voor altijd zou verijdeld hebben. Eeeds had hij getracht, dit voornemen uittevoeren. Maar de dood van karel vi had het verhinderd. Walpole echter wilde daarom zijn gevormd plan niet verlaten. Door den Koning van Pruissen te ontzien en tegelijk de zijde van Oostenrijk te houden, hoopte hij deze bei-de mogendheden aan de belangen van Groot-Brittannie te'binden, en aldus Pruissen van Erankrijk los te maken. Na het gebeurde in Silezie, kon men daartoe niet geraken, zonder groote opofferingen van Oostenrijk te eischen. Maar de vorst, metwien hij teden had, was aan Walpole Nog ni^t bekend. Federik ii toch handelde alleen voor eigen voordeel, en volgde dan alleen de inzigten van andieren, wanneer zij tot de volvoering van zijne eigene plannen konden leiden. (1) De Staten-Generaal der Vereenigde Nederlanden gaven an hnnnen gezant- te Berlijn, van Ginckel, last, gezähmenlijk met Lord Hjndfort, den vrede tusschen Oostenrijk en Pruissen te bewerken. Verschillende voorstellen werden door het Weener-Kabinet gedaan. Nu eens werd een ded der Oostenrijksche Nederlanden, dan weder van Neder-Silezie aan FREDERIK aangeboden. Naar meer, daar hij bemerkte, dat zijne eischen te Weenen door Engeland werden ondersteund, en de afstand van Sile-zie werd aangeraden. Het gevolg daarvan was, dat het Oostenrijksehe Kabinet "weinig vertrouwen in de zeemogendhenste, voor hare neutraliteit Bevresd, en hare vedelievende onderhandelingen moede werd. (2) In al deze omstandigheden betoende maria theresia eene ongewone kracht van geest. Zij weigerde elken voorslag, waardoor haar vaderlijk erfgoed kon worden verminderd. Silezie ook, behalve dat het groote inkomsten aan den Staat opbragt, was als stapelplaats van den transito-handel op Polen en Rusland, voor de Ostendrijksche erflanden van zwaar gewigt. Onderstand in geld, in plaats van troepen, was evenwel, terwijl men onderhandelde, door de zeemogendhen aan maria theresia verstrekt. (3) De Hanover was 24o Junij 1741 eene overreenkomst (1) Getoige de vrede van Breslau, de 2de Suzesiesche ea de 7 jxrige oorlogen. (2) En van de Ministers liet zelfs in drift aan Burmania onstallen: * dat het na lang genoeg gednurd had met onderhandelen; dat de tijd daar was, dat er meer deens dan pennengetrokken moesten worden <Gehclme missive van Burmania uit Weenen 10 Mei. (3) Geld of troepen, volgens keuze der geledeerde partij te Jeveren, volgens traktaatvaa 1731 — 1732. England zond 500,000 P. st., de republik. * 40,000 gld. - 54 — tusschen geokgx ii en Oosteniijk aangegaan, waarbij de Koiiing van Engeland 12,000 man troepen en 500,000 P. st. beloofde. Het geld werd naar Weenen gezonden, maar het leger werd zoolang in Hanover opgehouden, tot dat het aldaar werkeloos moest blijven, ingevolge het traktaat van onzijdigheid, dat kort daarop tusschen Hanover en Prankrijk gesloten werd (28 Oct.) FEEDERIK II inmiddels ziende, dat Oostenrijk halsstarrig den afstand van Silezie bleef weigeren, had zich met Frankrijk verbonden. Dit verbond deed de Engelsche staatknnde nog meer toe gevendheid aan maria theresia aanraden, die nu ook in Boheme aangetast, toestemde met den Koning van Pruissen te handelen. De Engelsche gezant Lord Hyndfort vervulde daarbij de betrekking van midddaar. Op het Kasteel Klein-Schnellendorf had eene bijeenkomst plaats, van prede- RiK II met den Oostenrijkschen veldheer Neuperg. Eene soort van wapenstilstand, in 18 artikelen vervat, was daarvan het gevolg. Onderling kwam men overreen, aan het einde van dit jaar (1741) een beslissenden vrede te sluiten. Intnsschen zou de stad Neiss in schijn worden belegerd, en na eene geveinsde verdediging van 14rdagen, door de Oostenrijksmet krijgseeT,wapenen en legertrein worden ontruimd. Daarna zou frederik niet meer tegen Oostenrijk, of zijne bondgenooten, aanvallenderwijze handelen. Geheel Neder-SileziS, met de rivieren de Neisse en Oder tot- aan het Hertogdom Oppeln als grensscheiding, bleef in het bezit van den Koning van Pruissen. Het Oostenrijksche leger zou naar Moravie, of waarheen het verkoos, kunnen vertrekken, terwijl een aangewezen deel van Opper-Silezie, tot in April van 1742, doqr Pruissische troepen zou worden bezet. Al deze bepalin-gen moesten, op straf van nietigheid der overreenkomst, van beide kanten geheim worden gehouden (1), (9 Oct. 1741). AVat bepaald was, geschiedde. Neuperg verliet Silezie, trok (1) Zie Rousset, Rccueil T. ISA. p. 473. — 55 — door Moravie, en vereenigde zich in Opper-Sosteurijk met het aldaar geplaitste Oostenrijksche leger. De Hongarai, op hunne Eijks-vergadering in geestdrift voor MAKiA THEfiEsiA ontstokcu^ toen zij aldaar, in r<raw- gewaad ge (1) Huld, haar jongjgeboren zoon onder hunne bescher- ming had gesteld, hadden als 6hi man naar de wapenen ge- grepen. De kloekmoedigheid van een yrouw ward door dit oorlogznjchtig volk bewonderd, en hare liere taal en gestalte sleepten hen mede. In korten tijd was een talloos heer van ongeregelde bend^i ver^ameld, dat als een warrelwind op den vijand instoof, en de in Boheme verspreide Franschen noodzaakte, zich in Lints bij^n te trekken. Achter die on- geregelde 9 maar door moed en aantal onwederstaanbare troe- pen, verscheea een'l^er, nit onde in den krijg geoefende soldaten b^staande, onder den General KJievenhnller, die Lintz blokkeerde en kort daarop innam, van Schardingen zich mees- ter maakte, en tot in Bdjeren doordrong. (Jannarij 1742). Door de bemöglichen van de Belle Isle, hadden intuencien al de Keurvorst van Beijergegeben. Brunswijk — Hanover gaf dien, bij het traktaatvan nördigheid, met Wankrijk gesloten. Boheme werd tot de stemming niet läegelaten, en zoo was eenparig de Keurvorst van Beijer, onder denn van kakel vii, tot Keizer verkaufen. Eer het echter zoover gekommen was, waren er moeijfelijkheden ontstaan over de vraag, wie bij het ontbreken van eenen loomsch Koning, Stedehouder des Keizers, gedurende het Interregnum zijn zou. Deze betrekking werd gewonlijk door den Boomsch Koning vervuld; doch als deze ontbrak, werd zij. waargenomen door den Keurvorst van den Paltz. In den Boheemschen Jorijg was aan fbejdebik v die waardigheid'ont nomen, en aan den Hertog van Beijer en opgedragen, aan  waardigheid toekendeh. Toent waren deze in 1724 overeengekommen, geiamenlijk die be-trekking te vervuUen. Ook nu, om alle twe^spalt te voor kombn, die mogelijk voor den gemaal van maeia theresia gunstig had knnnen werken, had men volgens diezelfde overeenkomst gehandeld. Zoo werd dan een Keizer uithet Beijersche. Huis gekozen. Van de omstandigheden had men gebruik ge-maakt, om door eene capitulation uitgebreider dan ooit, de keizerlijke magt in te korten. En had onderlinge naijver en verdeeldheid der Duitsche Vorsten het niet tegen gehouden, nog meer was die aan bandengelegd (1). Gredurende den korten tijd zijner regering heeffc kakel vii dan ook werks ge-noeg gehad, zich in zijne wankelende magt staande te houden. Onderwärmerungen zijn gezag kon hij ook niet verwachten van vorsten, die hem gekozen hadden, geenszins om zijn persoon tot Keizer te hebben, maar om aan den Groot-Hertog van Toscane, als echtgenoot eener Oostenrijksche vorstin, de keizerlijke waar- digheid te onthouden. Van bunten bestuurd door de staatkimde van Frankrijk, binnen's lands nit zijn bezittingen verdreven, -was de regering van karel voor zich zelven, voor zijn volk en voor zijn land eene aaneenschakeling van rampen. § 2. Vrede van Berlijn. Yerslapping va% de eerste Co- litie, Versterking van den hand tusscAen Ooatenrijk en zijn iondgenooten. Was de verkiezing tot Keizer, van den Keurvorst van Beijeren, voor het Huis van Habsburg een nadeel, dat voor dat stamhuis gewigtige gevolgen kon hebben, de wapenstil- stand met Pruissen scheen daarentegen aan maria theresia de gielegenheid te zullen verschaffen, om den Keizer ten minste van zijn erflanden te berooven. Maar dit vooruitzigt werd vooreerst verduisterd, door de (I) Zie bij Rousset, Recueil T. 17. Capitulation de TEmpereur Chaeles vii, waarachter gevocgd zijn eene reeXs van bezwaren en grieven tegen de keizerlijke naagt'. — 57 — handelwijs van koning fbedeuik ii van Fruissen. Bij het begin van den oorlog, had deze vorst geen ander doel, dan de ververing van Silezie. Om dat te bereiken, was hij in verbindtenissen met Frankrijk en Beijeren getreden. Hij decide echter niet in de plannen van het hof van Versail-les, om nienwe koningrijken in Dnitschland te stichten. Daarin voorzag hij naijverige mededingers, die hij niet verkocht, en vreesde. Uit dien hoofde wilde hij, door de over-eenkomst van Klein-Schneiderdorf te sluiten, de Ostenrijksche monarchij wel voor een oogeiiblik adem laten halen, toen de Fransche en Beijersche wapenen al te grooten veorspoed genoten. Behalve, om zich van den zwaren drink des ook Oostenrijk bijoog merk geweest. Nimmer was het Weener kabinet van plan geweest, die conventie z66 diep geheimte houden; maar veeleer die als eenen voorloopigen voorloopigen voorloopigen van Krankrijk en Prissen te zaaijen, Peedeuik: ii had dit wel voorzien, maar sloot niettemin de overeenkomst. Daardoor maakte hij voor een tijd het al te groot geluk van Erankrijk onschadelijk, behield zich een middel voor, om Oostenrijk, na den afloop van den winter, op nieuw aan ie tasten en gaf aan zijne troepen gelegenheid tot herstel en versterking. Wat hij voorzien had, geschiedde. Het Weener-kabinet versprende, dat de vrede met Pruissen spreidde, dat de vrede met Pruissen spreidde, volgen zon. Om dat gerucht te vederspreken, sloot fkedebik zich op nieuw aan Beijeren aan, terwijl hij aan den Paltz zijne regten op Gulick en Berg, zoo lang een onderwerp van twist, afstond (1). Berlijn was gedurende den winter het punt, waar alle staatkundige belangen elkander ontmoetten. Erankrijk drong al- (1) Traits d'alliance de Breslau entre fbedebic n etla Bavière, 4 "Nov. 1741. Koch. Convention entre la Frusse et TEIectenr Falatin, relatiyemem It la succession de Jnliers. 24 Dec. 1741. Koch, Hist, des traitds 15. p. 43. Histoire de mou terns. T. I. p. 193. Daar op het voortzette i Van deu oorlog, de zeemogendliedeu op Ixet sluiten van vrede met Oostenrijk aan. De Keizer, verschrift du door de onyerwachte voordeelen door Klievaihuller in Bolieme behaald, wendde van zijn kant alles aan, om r&BDS-Rik tot daden te brengen, die het gevaai van Bdjeren kon-den afwenden, terwijl het overige dee! van het Roomsche Rijk naar, mst en vrede verlangde. Federik was niet ongeneigd tot vrede, maar Ck)stenrijk, door den voorspoed zijner wapenen in Boheme aangevuiprd, was minder dan ooit tot den afetand van Silezie te brengen, De weifelende hou-di»g der Saxers boezemde weinig vertrouwen in aan Prussseai, en de Koning begreep dat hij, door eene overwinning, zich het bezit van Silezie moest verzekeren, en den vrede verhaasten. Dns Werd er bij Czaslan slag geleverd, ea het veld door de Pmissen gehonden. Oostenrijk- verloor daar-door vooreerst alle hoop op de herovering van Silezie, en kreeg nn Ook meer verlangen naar vrede. De Koning van Prüssen meende ook reden te häben, den kardinaal de Henry te mistronwen, die heimelijk te Weenen onderhanddde. Bovendien vond hij het onnoodig, de wapenen verder voorauderen te voeren, nu Silezie hem was verzekerd. Lord Hyndford, aan wien door Oostenrijk volmagt was g^even, bragt voorafgaande vredespnnten te Breslan tot stand (11 Junij 1742), die niettegenstaande de tegenstrijdige pogingen van Erankrijk en den Keizer, met een een eindverdrag kort daarop verwisseld werden (1). De voomaamste bepalingen van dien vrede waren: maria THEREsiA staat aan Prüssen af geheel Opper-en-Neder-Silezie, met het graafschap Glatz, en het vorstendom Tesschen. Troppau, met de landen over de rivier de Oppa en de hooge berglan-den op de grenzen van Opper-Silezie, blijven aan Oostenrijk. Uitbetaling door Prussien, van de gelden waarmede Silezie is bezwärkede, aan de Engelsche en Hollandsche geldschieters. (1) Traits de paix d'nitif de Berlin, eotre mabue thibet et frédéric II. Koch T, 15. p. 43. Tabic Chronol et Rousset. T. 18. p. 33. — 59 — De regerende vorsten van Ostend, zowd als van Prussien, dragen den titil van Souvereine vorsten van Silezie. Staking der vijandelijkheden. Prussien, iioch Ostend mogen, zdfs niet als bondgenooten van anderen, tegen elkannder stiijden. Benoeming van commissarissen, tot regeling van de grensscheiding (1). De Koning van Engeland — Kenrvorst van Hanover, Russland, Denemarken, Ae Koning van Polen — Keurvorst van Saxen, (op voorwaarde, dat hij zijn troepen van de Pranschen afscheide en uit Boheme verwijdere), de republik der Vereenigde Nederlanden en het hin van Wolfenbuttel wurde in dit vredes-verdrag als toetredende partijen opge-noinen. Door het sluiten van dezen afzonderlijken vrede, had feine zijn zijn zijn bondgenooten losgemaakt, als hij er zich aan gehecht had. Hij voorzich en zijn rijk geen verder heil in die verbindenis; hij hadbeko-men wat hij wenschte, en liet zich verder niet medeslepen in onzekere ondernemingen. Hij voerde zijn eigen wil, niet dien van anderen, uit. Verbonden waren de uitvloeisels zijn er haudelingen; zijn handelingen waren niet de gevolgij van trakten. In Frankreich verwekte deze daad natunrlijk verbit-ttering tegen hem, en gaf eene geheel andere wending aan de krijgsverrigten in Boheme. Derwijl dit g Eschiedde, hadden groote gebenringen in Engeland plaats gehad. Der erstklassige Walpole was eindelijk voor de aanhoudende aanvalten zijner tegenstanders gezwicht. Hij had het ministerie iugeruimd voor Lord Carteret, die als secretaris vanStaat, an het hoofd der zaken geplaatst werd. Die staatsraan was veel meer tot den krijg gestemd. Hij zocht daarin den steun van zijn bestuur, wijl oorlog toen de wil der natie was (2). Die («) Onze Gezant te London » Hop, scfaetst CaHeret. aldus af : « Lord Ciirteret is een seer vriendelljk en obligeant heer, die seer veel verstunden geest Het zich spoedig gevoelen. Als buitengewoon gezant bij de Staten-Generaal der Vereenigde Nederlanden, werd Lord Stairs naar's Ilage gezonden, om voor te stellen, naar de tijdsge- legenheid traktaten aan te gaan, eene defensive alliantie met Hanover te sluiten, maatregelen te nemen tegen de troepen van Maillebois in Westphalen, en een observatie leger, uit Engelschen, Oostenrijkers en Nederlanders, bestaande, in Vlaanderen te verzamelen (1). Carteret verklaarde aan den gezant Hop: dat werde nu tijd ff was, de republik met den Koning van Engeland concurre in die middelen, die noodig waren tot het daarstellen van een' goeden en standvasten vrede. Daartoe werden mid-delen van viguenr geeisclit, en dat zoo H. H. M. daartoe niet //geneigd waren, Zijn Maj. genoodzaakt zou zijn, de republik, in geval van nood, aan haar eigen lot ovei! te laten // (2)» Kort daarop werden 16,000 man Hessen en Denen uit Engeland in de Oostenrijksche Nederlanden gevoerd, die aldaar verscheidene sterkten bezetteden. Te Kensington werd door Engeland aan Pruissen de vrede van Breslau gewaarborgd, tot welken de Keurvorst van Saxen, die nu niets liever dan vrede met Oostenrijk wenscnte, spoedig toetrad. Doch de pogin-gen aangewend, om frederik ii tot een verbond tegen Erankrijk en Beijeren over te halen, mislukten in zooverre, dat Engeland hem niet verder brengen kon, dan tot een verbond vanonderlinge bescherming. Te grooten inv Lied van Engeland Vreesde frederik evenzeer, als van Erankrijk. Meer dan een stao^kundig evenwigt wilde hij in Duitschland tusschen die en studie heeft» van seer reel applicatie en eene grondige kennis van de buitenlandsche saeken, seer spraaksaem, en van seer aangeoaeme convcr- satie, seer insinuant; dog heeft de reputatie, dat op sijae complimenten en woorden juist niet seer veel staat is te maeken, en ween* ten opsigte van de partijschappen altijt een agterdeur open te hoaden, waaromme in de partije,'in welke hij is, niet seer geestimeerd wordt nog vertrout.» Geh. miss, aan van der Heim 20 Maart 1742. . (I) Eigenhandige geheime notulen van den Rdp. van der 'Helm. (2) Gch. missive van Hop aan- Fagel, 29 Junij. Mogendhältnien niet daarstellen, wijl hij bezorgd was, in de onzekere omstandigheden de vor eene van beide partijen te worden medegesleept. Bij het traktaat van Westicinster, dat schnellten Engeland en Pmissen gesloten werd, verzekerde men zich onderling beider bezittingen, en Britanje inzunderheid de verdragen van Breslau en Berlijn. In geval van anval, beloofde men elkander bijstand in manschappen (1). Umldels had de Ostendräksche gezant bij de Republik der Vereenigde Nederlanden niet opgehouden, op meerdere hup, ingevolge de traktaten verschnuldigd, aan te dringen. Carteret ondersteunde die anvraag krachtig. De Republik werden nn een voorwerp, dat de Engelsche en Fransche staatslieden elkander betwisten. De eerste zochten haar tot de partij van mabia theesia geheel over te halen, terwijl de laatste, door aanbiedingen van onzijdigheid, haar voor rich zochten te winnen. Holland had voorgesteld, boven het gegeven was, mabia theiiesia nog met 1,600,000 gld. Te onderstünden. Met moeite had men de overgehändige gewesenen tot die geldelijke hulp overgehänd. Doch Ostenerik en England drongen nu weder aan op het verleenen van onderstand in manschappen. De EraAsche gezant de E^nelon werkte dit zooveel mogelyk tegen. Hij zocht de Republik werkeloos te houden, zoowel door vertoogen, waarin hij de vredelie-Véndheid van den Koning, zijnen meester, voor de Republik aanwees, als door aanbiedingen, zoo als van Duinkerkeft in bewaring aan de Staten-General te geven, onder voor-waarde, dat zij iich onzijdig zouden houden. Aanvanke-lijkvond deze voorslagbij verschillende gewesten veel bijval. De gezant van Hoey liet niet na, dit voorstel ten sterkste aan te bevelen. In de talrijke brieven, die hij uit Parijs schreef, zocht hij aan te toonen, dat (Je vrede alleen voor de Republik nuttig zijn kon..//Zoo de Staten deel namen aan den /oorlog, zouden zijn het vnur des te meer aanstoken, waar (1) Traité d'alliance de Westminster eotre la Gr. Britt. et la Prasse, 29 Nov. 1742. // niemand dan England door bevoordeeld werd. Die mogend-//held zocht alleen de Bepublik in den kiijg te wikke-//len, om haar de gelegenheid tot uitbreiding van handel te >/ontnemen. Het stelsel van evenwigt werd alleen gefaruikt,// om de schaal ten VQordeele van Engeland te doen overslaan. Wei verre dus van nu een hulp-korps naar Oostenrijk te //zenden, moest de onzijdigheid worden aangenomen, en // de Bepubliek den vrede zoeken te herstellen, door tus- //schen de strijdende partijen, als bemiddelaarster op te //treden. In Frankrijk, vroeger tot oorlog gestemd, zou //men nn wel geneigdheid tot vrede vinden, Alleen in Enge- //land zou men zacht tot den krijg ontmoeten, wijl daarin //voor die natie en voor hen die haar bestuurden, voordeelte //zoeken was. Als men dan het oog sloeg op de geldelijke // middel^n en binnenlandsche gesteldheid der Eepubliek, was //het de wijsheid van H. Ho. Mo. miskennen, zoo men iets // anders dan liefde voor den vrede verwachtte. Zelfs den schijn // van oorlogszucht moest men vermijden, daar eene herhaalde //vermeerdering van krijgsmagt telkens op nieuw wantrouwen //in Erankrijk verwekte, dat reeds meermalen uitgewischt, toch //eindelijk in geheele verwijdering zou ontaarden. Vooral moest //men tegengaan, dat de reeds bewogen gempederen nog meer //tegen Erankrijk werden opgewonden door gedichten, door //hooggeplaatste personen gemaakt (1) (2)." Het Fransche Kabinet gaf ook te kennen, dat, zoo als de zaken nu stonden, HAB.IA THEEESIA uict meer gezegd kon worden, ter verdediging van hare Staten te strijden. Door de vermeesteting van Beijeren, sedert den vrede met Pruissen voltooid, was Oostenrijk, van aangevallen, veroveraar geworden. De wapening der Bepublik kon die mogendheid dus niet anders dan meer zelfvertroiiwen en overmoed inboezemen, waardoor het uitzigt op vrede hoe langs hoe meer werd terug geschoven. (1) Leonidas, door van Haren, gedeputeefde van Friesland.. (2) Deze en andere denkbeelden passim, te vinden in de brieven van JSoey aan van der Heim en Fagel, geschreven gedurende de jareu 1741 » 1742 en begin van 1743. — 63 — Geene gelegenheid liet van Hoeij voorbijgaan, om te veel vertrouwen in Engeland aan de Staten-General te ontraden. In deze gevodens werd hij door het Eransche ministerie, waaraan zij hoogst welkom waren, versterkt. Door een enander haalde van Hoeij zich het misnoegen van hunne Ho. Ma op den hals, die hem eindelijk verboden; langer zijne eigene denkbeelden in zijne //relaesen" op te nemen. Tegener over de partij, waartoe onze gezant te Parijs behoorde, was eene andere gesteld, wier gevoelen was: // dat geen verdrag 'van onzijdigheid noodigwas, zoo de oogmerken van Prank- /rijk, ten opzigte van den Staat, ztiiver en opregt waren. "Heeft die Mogendheid daraufte gegen vor de Republik von de algemeinen vrijheid van I'Enropa, een papier, waarop onzijdigheid staat, zal weinig helpen, om deutvoering dier inzigten te stuiten. Men moest wod opmerken, of niet het voomenigen Erankrijk bestond, eingegen deren Englands van de Republik te scheiden, zich met Spanje geheel te vereenigen, en zich meester te maken van den handel in Amerika, hetgeen zeernadeelig voor de Nederlanden zijn offen, Ongetwijfeld zou Frankiijk misnoegen opvatten, zoo men niet wilde bijten aan het aas van neutraliteit, dat een angel bedekt. Daarom zij men emstig bedacht, daarvan de kwade gevolgen af te weren, en middelen en maatregelen, leberamen, om zich eene redelijke gerustheid te bezorgen. De verdeedheid van de Republik in hare geldmiddelen, en de verdeedheid van gevoelen in de x^genngy wier Constitutie ohne wierdagenwaregebiet, waren daarin een groote hindpaal." (1) Het verschil V van gevoelen en de tegenstrijdige denkbelden, . hier opgegeven, schetsen in de duidelijkstq trekken, in wel- . ken toestand de Republik zich toen bevond. Langdurige en hevige beraadslagingen hadden eindelijk ten gevolge, dat het (1) Uittreksel uH een* ongeteekenden brief aan den Rps. vanderHeim, onder zijne nagelaten papieren gevonden. - 64 — aanbod van onzijdigheid werd afgewezen, en een besluit bij meerheid van stemmen genomen, tot het zenden van 20,000 man hulptroepen aan mab,ia theeesia (1). Ook in Duitschland hadden de ondernemingen van Frankrijk weinig voorspoed ondervonden. De- afval- van fredeb-ik was een groot verKes geweest. De Saxers, aan wie bekwaamheid en wilskracht ontbrak, hadden ook den vrede met Oostenrijk geteekend. De Beijeren, aangevoerd door onbekwame veldheren, waren.der Franschen evenzeer tot last als tot voordeel. Gedügere het jaar 1743 hadden te Hanau menigvuldige onderhandelingen plaats tusschen Engeland, Oostenrijk en den Keizer van Duitschland, die meer ten doel läden, tusschen Beijeren en Prankrijk oneenigheid en wantrouwen te stoken, dan tot een geschikt einde te geraken. Althans de voorwärmen, door beide partijen gesteld, schenen onanemelijk. Ondanks de pogingen van den vorst wilhelm van hessen, waren de ondeihandelingen dan ook zonder goed gevolg af gebroken (2). De Henry had steeds geheime betrekkingen met den zaakgelastigde van den Groot-Hertog van Toscane aangehouden. De Kardinaal zou wel tot den vrede zijn geheime geweest, zoo die met eene vermeerdering van Erankrijk's grandgebied had kimnen gepaard gaan. De invloed en het geld van het kabinet van Versailles hadden reeds in 1741 eenen oorlog tusschen Zweden en Busland bewerkt, om te beletten, dat het Eussische hof mabia theresia ondersteunda Peze krijg- was voor Zweden z66 oongelukkig uitgevallen, dat men voorzien kon^ dat Eussische (1) Men zie over hetgeen hieromtrent voorviel inde republik, de tegenkanting van Dordrecht en Brielle. WagenaarD. 19. 15 boek, Mr. G. Groen van Prinsterer 707, sqq. Gedrukt extract nit de Kes. van de H.H. Staten van Hollandt en Weft-Vriesland, alwaar in dato 5 Feb. 1743, missive aan de Provincien over het seconrs aan de Koninginne, door van der Heim opgesteld. (2) Een gedeelte der briefwisseling tnsschen Carteret en den Vorst van Hessen gevoerd, bevindt zich onder de papieren van Bdp. y. d. Heim. Zie verder Histoire Gener. etc. de Garden, p. 289 — 293. T. 8. Hup vpor Oostenrijk niet lahg meer nicht zou blijven. Door Frankreich werd nicht eenepogingaaligewend, om diehulp terug te houden, entevens voor Zwedeh eene afwending te veroorzaken. De Czarin AimEk was in 1740 overleden en door IVAN VI, omondigen zoon des Hertogen van Brunswijk opgevolgd. Het regentschap was an den Graaf Biren opgevolgd. Het regentschap was aan den Graaf Biren opgevolgd, die daarop als slagtoffer wasgevallen esener zamenzwering, waarvan de Graaf Munnich het hoofd was. Deze aan het bestnur gekommen, was voomemens krachtige hulp aan de OostenTijkers teveTstrekken, waaromhij, nadat groote voordeelen op de Zweden waren behaald, ophetpunt was, den vredemet dat rijk te slniten. De Fransche staatknnde zocht dit tegen te gaan. Eene jiieuwe zamenzwering, waar een Pranschman het beleid van had en de Belle-Isle de aanstoker van was, deed Munnich op zijne beurt vallen. Elizabeth, de laatste afstammeling nit het beroemde geslacht van Romanoff, beklom den troon. De uitkomst echter beantwoord de niet geheel aan de verwachten van Erankrijk. Nadat de Zweden op nieuw waren verslagen, sloot de Keizerin, onder bemiddeling van Engeland, den vrede te Abo, en scheenzij nietongefünd mariatheresia bij te staan. Deze, van den magtigen vijand, frederik ii, bevrijd, had met ge- Ink de wapenen tegenhet Fransch-Beijersche leger gekeerd. Praag 'werd belegerd, de maarschalken de Broglie en Maillebois, tot ontzet. Westfaien aangemkt, werden naar den Opper-Paltz temg gedrongen. De Belle-Isle, in Praag gesloten, wist, na eene bezetting aldaar te hebengelaten, door eenen nadeeligen, doch eervollen terugtogt, zich met Maillebois te vereenigen. Kort daarop werd Boheme vaa vijanden geziverd, dat zonder roemrijke daden vermeesterd, tQet schande weder verloren werd. Hierop volgde spoedig de verovering van het grootste gedeelte van Beijeren. Terwijl Maillebefis Boheme naderde, was door de Belle-Isle eene onderhandeling aangeknoopt met den Ostenrijkschen maarschalk Koenigsek, anwien de Eleurj gelijktijdig eenen brief had toegezonden. De Kardinaal veront-schuldigde zich daarin als het ware over den loop, dien de 5 — 6G - zaken haddeu geuomen; wees bedektelijk den Koning van Pruissen aan, als oorzaak van al de lampen, en gaf eeue groote gezindheid tot vrede te kennen. Tevens werd voorgesteld,om den krijg te eindigen, Boheme te verlaten, zoo Beijeren aan den Keizer werd ternggegeven, en te zamen zoodanige verdeie overreenkomsten te maken, als tot grond- slag van eenen bestendigen vrede konden strekken. Ein tijd lang hiel Oostenrijk deze onderhandeling slepende, dewijl daardoor de krijgsondememiugen der Franschehwerden vertraagd. Toen deze uit Boheme waren gedrongen, en Beije- ren voor goed door Oostenrijk genomen was, bleekhet, dat hetweener-Kabinetnimmer plan gehad had, op zoodanige voor- waarden eenen oorlog te eindigen, die tonnes schats gekost, en de Oostenrijksche heerschappij aan den rand van haren ondergang gebragt had. De briefwisseling met de Henry, in het geheim gevoerd, werd nu te We^ien openbaar gemaakt, hetgeen wantronwen tegen Prankrijk bij zijnebondgenootenver- wekte. De kardinaal de Pleury was hevig geschokt door deze openbaarmaking, en schreef aan Koenigsek: //dat znlk een //misbrnik van vertrouwen eene harde les voor hem was,om // weinig staat te maken op verzekeringen van aehting en ge- //negenheid. Hoe hard die les ook ware, hij kreegdieliever, //dan hij haar gaf.^ (1) In het begin van het volgende jaar (29 Jan. 1748.) stierf de Kardinaal de Henry. De tegenspo eden van den latsten tijd hadden zijn dood verhaast; met hem stierf in Wankrijk de geneigdheid tot vrede weg. Door denwintergestuit, had- den de beide vijandelijke legers zich tnsschen de rivieren den Donau en de Isar nedergeslagen. De krijgsverrigten werden in het voorjaar (1743) hervat. De maarschalk de Brog- lie moest echter naar den Rijn zich terag trekken, van nabij door de Oostenrijkers gevolgd. De Fransche grenzen werden nog door een ander leger bedreigd, uit Engelschen, Oosten- (I ) Men zie-Fkissan, T. V » p. 1 60 — 1 64,Blwaar de briefwisseling, en de mis- given, van Burmania aan Fagel vanjulijen Aug. 1742, alwaar de punten Tan onderliaudeling wordeu gevondeu. Tijkers, Hessen en Deenen, in Engelsche soldij, zamengesteld, dat deels uit de Oostenrijksche Nederlanden, deels uit Ha-nover bijeen getrokken was, en onder bevel van queorge ii en Lord Stairs stond. Het droeg dennaam van Pragmatiek leger. Bij bet traktaat van onzijdigheid tusschen het Keurvorstendom Hanover en Frankrijk gesloten (28 Oct. 1741.), had men verzuzd, of lever nagelaten, tebepalen, hoelang de duurvandie onzijdigheid zijn zou. De verandering van ministerie in England, de gebeurtenissen in Duitschland, wajarvan het ontruimen van Westfalen door de Pranschen een gevolg was, maakten, dat nu een geschikt oogenblik was gekommen, om die overreenkomst niet meer te eerbiedigen. Het overschot van de nit Duitschland terngkeerende legers, was bij een nieuw Pransch leger, onder den Hertog de Noailles eingegeweld, dat den Koning george te gemoet trok. Tnsschen AschaJBenbnrg en Dettingen raakten de Pranschen met het Pragmatiek leger slaags, dat, ondanks zijn onvoordeelige st Selling en gebrek aan levensmiddelea, de overwinning op de Nosales behaald (27 Jnnij 1743.). Prins Karel van Lothringen noch Khevenhuller, met hunne legermagt, hadden dien strijd kunnen bij wonen, daar zij bezigwaren te handelen met den Beijerschen Veldheer Seckendorf." karel viinamelijk, in Duitschland geheel zonder bondgenooten en bijna zonder land, verzocht dat men Beijerschen als onzijdig beschouwen zoude. Behalve bepalingen omtrent eenige steden, die nog door Pransche troepen waren bezet, bood de Keizer aan, zijn leger van Prankrijk te scheiden, diens zijde te verlaten, en die van Oostenrijk tekiezen, mits men hem zijne Beijersche erflanden terug gaf, die dan onzijdig zouden blijven. Daar men te Weenen onderrigt was, dat deze voorstellen met medeweten van Prankrijk geschiedden, voor het zij toch gezins voordeelig waren, schonk men daaraan wej-nig vertrouwen, en beschouwde dezelve als gedaan, om het Ostenrijksche leger op te houden. Bofvendien begreep men, dat de onzijdigheid van Beijeren, aangeboden door den vorst aJan wien dat land reeds was ontnomen, weinig beteekende. — 68 - Makia thekesia liet aan den Keizer daarom antwoorden, dat zij aan geene voorslagen van vrede of onzijdigheid gehoor ton geven, zonder de Zeemogendheden te hebben geraad-pleegd (1). Voor den ongelukkigen Keizer bleef niets over, dan, onder zijne rampen gedrukt, te Prankfort eene schuil-plaats te zoeken. Nadat daarop geheel Beijerenwas veroverd, trok prins kauel van Lotharingen naar den Eijnkant, om den Elzas aan te tasten. Dit geschiedde echter niet, daar men nog huiverig was, den oorlog op het grondgebied van Prankrijk te brengen, welke mogendheid tot n Og to alleen in Duitschland als bondgenot van Beijeren was bestreben. Dns werden de winterkartier weder betrokken, betreffen ook de Nederlandsche huproepen den, die te laat waren aangekommen, om dit jaar eenige krijgsverrigingen mede mit te voeren. § 3, Overeenkomst van Turijn. TrqJctaat van Worms, Door den Koning van Spanje was zowel aanspraak gemaakt op de bezittingen van het Hnis van Oostenrijk in Italie, als op Hongarije en Boheme. Met betrekking tot het hertogdom Milaan was de Koning van Sardinie daartegen opgekomen, die, meer dan iemand an-ders, regt op dat land meende te hebben. Keizer kab^l v had in 1549 bepaald, dat all^n dedoch-ters in den eersten graad van philips it, ep hare mannelijke descendenten,tot de erfopvolging in het hertogdom Milaan zou-den komen, wanneer de mannelijke lijn van het Oostenrijksch-Spaansche Hnis zon zijn uitgestorven. De hertog karel emmanuel i van Savoye was in 1586 met CATHAUINA, dochter van philips ii van Spanje, gehörend geweest, van wie de nu regerende Koning van Sardinie in regte lijn afstamde. Toen na den dood van kaeel ii, den laatsten Spaanschen (1) Geheimemisive van Burmania aan Fagel, van 6 Julij 1743. Rijkfi-arch. — 69 - Koning, de successie-oorlog was uitgebroken, had men reeds beweerd, dat alleen Keizer Leopold en victoe amedeus ii, Koning van Sardinie, regtop het hertogdom Milaan hadden. Nu was, door den dood van karel vi, de mannelijke lijn ook in. den Oostenrijkschen tak uitgestorven. Daarom beweerde de Koning van Sardinie, als mannelijke descendent eener dochter van philips ii, dat hij een onbetwistbaar regt op Milaan had. Doorde staatknndige bonding, welke de Koning van Sardinie aannam, door het regt op Milaan zoo wel aan Spanje als aan Oostenrijk te betwisten, door de ligging van zijn rijk, werd hij voor beide partijen een per soon van gewigt. De toekomst van Italie was in zijn hand. Of het geheel Voor het Iluis van Habsburg verloren, of voor de Bourbons gewonnen zon worden, hing af van zijne handelwijs. Zoo werd Turijn het middelpunt van diplomatische onderhandelungen, die door beide partijen werden gevoerd. . Op het einde van 1741 was een Spaansch leger in Italie angekomen, dat, vereenigd met Napolitaansche troepen, op Milaan aanrukte. Men verhaft, dat toen de Koning van. Sardinie niet ten gnnste van maeia theresia besluiten kon, de Engelsche vloot, die in de Middellandsche zee krniste, met voordacht de schepen, waarop zich het Spaansche leger bevond., binnen de havens van Italie liet loopen, om daardoor, zoo wel aan karel EMMANUEL III het gevaarvolle van zijn toestand te doen gevoelen, als om maria theresia tot eene opoffering ten voordeele van Sardinie te brengen. Beide begrepen dan ook hun waar belang, en eene overeenkomst tusschen maria theresia en den Koning van Sardinie kwam tot stand (1 Pebmarij 1742). Daarvan was hoofdzakelijk de inhond : Oostenrijksche en Sardinische troepen, door Engelsch geld ondersteund, zonden te zamen tegen het leger van Spanje, Frankrijk en Napels in Italie werkzaam zijn. Modena en Mirandola zonden door Oostenrijk; Milaan, — 70 — Parma en Piacenza door Sardinie worden bezet en beschernd. De Koning van Sardinie zou, gedurende deze overreenkomst, over zijne regten op Milaan zwijgen, hetgeen door maeia THEREsiA daar om geenszins als een afstand van regten zou worden aangemerkt (1). Vooreerst werden nu de ondememingen van de bondge- nooten tegen Oostenrijk in Italie onschadelijk gemaakt, ter- wijl Napels door de Engelsche vloot tot onzijdigheid werd gedwongen. Maar langzamerhand verslapte de ijver der Oostenrijk, en de zwaarste last drukte op den Koning van Sardinie. Eindelijk werd hij niet meer alleen in het zuiden, maar nu ook in het noorden, van de zijde van Savoye kan- getast. Wei mislukten aan beide kanten de pogingen der Spanjaarden, maar desniettemin moest zich kaeel emmanuel veel moeite en krachtsinspanning geven. Hij ontveinsde dan ook aan Ostenrijk niet, dat hem door de hoven van Madrid en Versailles aanhoudend voordeelige anbiedingen werden gedaan, voor welke hij steeds de hoop liet bestaan, dat zij hem misschien eindelijk tot hunne zijde zouden overhalen. Zoo Ostenrijk aan zijne verwachtingen niet voldeed, hield hij zich daardoor een geheimen uitgang open. Engeland stelde makia theresia voor oogen, dat het noo-dig was, zich eenige opofferingen te getroosten, om den afval van Sardinie, een grooter kwaad, te voorkomen. Hoewel in den beginne daartoe niet geneigd, gaf zij eindelijk toe. Het gevolg daarvan was, dat den 18 September (1743) te Worms, waar georgb ir zich toen bevond, een traktaat van aUiantie, tusschen de hoven van Londen, Weenen en Turijn gesloten werd. Daarbij gaf men zich onderling guarantie van de lan- den,diemen bezat of bezitten moest, l^rachtens de verdragen, sedert 1703 tot 1739 gesloten. De laatste traktaten van Breslau en Berlijn, in 1742 aangegaan, ging men met stilzwij-gen voorbij Art. 2. De Koning van Sardinie, de das zijnne vermeende (1) Rousset. Rec. T. 6. p. 360—405. — 71 — ' regteii op Milaan, doch alleen ten behoeve van mama therbsm en hare erfgenamen en opvolgers, en erkende de Pragmatieke Santie; Oostenrrjk en Sardinie zonden gezamenlijk alien anval op Italie afweren. Daarioe bepaalde men een aantal troepen, waarover de Koning kabel bumanuel het bevel zou voeren. Engeland verbond zioh, een sterk skader in de Middel-landsche zee te houden, ea jaaTlijks 200,000 pond sterling an Sardinie nit te betalen (Art. S, 4, 5, 7). An dielaatste Mogendheid, stond maria theresia bovendien af het ge-west Vigevanesco, en deel van de Hertogdommen Pavia en Piacenza, van het land van Anghiera in het Milanesche, met het regt op het Markgraafschap Pinal, dat aan Grenna behoorde) art. 9, 10). Zoovolgde karel emmanu^l de leszijns vaders wel op, die hij hem gaf, toen hij zeide: mon fils! le Milanais est comme un artidiant,ilfant le manger feuille par feuille. Door onderling zich te verbinden, geen afzonderlijkeiF vrede te maken, moesten de bepalingen van het traktaat kracht blijven behouden, ook wanneer de oorlog uit Italie zou geweken zijn, opdat maria theresia dan hare troepen terug zou kunnen trekken en in Duitschland gebruiken, art. 13 (1). De Staten-Genejaal der Vereenigde Nederlanden werden dringend uitgenoodigd, tot deze verbindtenis toe te treden. Do ch zij weigerden dit, daar zij meenden voor de Koningin van Hongarije genoeg te doen, zoo zij haar met geld en hulp-troepen ondersteunden (£). De republik voorzag reeds de moeijelijkheden, die uit het traktaat van "Worms konden voort- voeijen,en zij was te regt bevresd, zich ook in dezetezien mede gesleept. Ondanks het voordeel, dat het verbond met Sardinia voor bet oogenblik opleverde, was het Weener-Kabinet ontevre-den over de vele opofferingen, die Engeland van hetzelve vorderde. Het bleef volhouden, en niet zonder grond, dat 