None
THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 293 what end they did aim ? " Tas replies, " That they, foreseeing one with another how that the settlers in this place was like to be reduced unto poverty, did sign together from love unto the welfare of the community " (No. 2'J). " Wherein do seem to him that the community or the inhabitants of this country do suffer prejudice, or straitening in their privileges ? — A. : It do seem to witness to lie in this, that the highest servants of tiie Company do possess the most land and the largest vineyards, the which do tend unto ruination and poverty, and to the great prejudice of the inhabitants " (No. 83). " What was and wherein did lie the cause that they did look to be reduced to poverty . . . ? — A. : For that they saw the Company's servants owning land, and for that cause were looking to become impoverished " (No. -il). It is not merely Tas, " the sower of discord," who gives evidence to this effect. All the other prisoners, without exception, answer the same questions in the same way. 80 to the question, " What considera- tions did move him to this sedition ? " Jacques de Savoye replies, " For that the Cape did go to wrack." To the question whether the Governor or the Council have done wrong to the community, he answers Yes, and on being required to give instances he replies, " For that the wine contract hath been given to one single person and not four different settlers, that the burgher hath been forbid to slaughter, and that the settlers may neither freely supply and sell their wines, nor buy the same." To the question as to what was the intention of the conspiracy, he returns the same reply as Tas : "To the end that the Company's servants might hold no land, and the burgher obtain free trading." On being asked " whether it can injure him that the Company's servants should own land," he answers Yes. And again, " Wherein he do hold the welfare of the community to consist ? — A. : So being the Company's servants might hold no land, the free in- habitants should the better be able for to sell their cattle, grain, and wines." Pierre Rousseau, although in other respects he cuts a sufficiently feeble figure, is still not to be intimidated upon this point. He declares that he signed " for to have freedom in order to the selling of their wines and wares as aforetime " ; and again, " they did tell him the lease should be put up iu four parts again, and they should obtain liberty for to sell and supply everything freely, and for that reason he did sign." The other questions elicit from him that the cause of the " sedition " was " the lease," and its object to obtain " free trading." ' Grim. Proces Stukkon, 1706. Zo ook de verdere citaten in doze paragraaf. '^ Zoala hierboveu reeds is gezegd, bezat hij toen geeu land rneer. 294 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL Wessel Pretorius geef t, als reden voor zi jn aandeel in het " oproer," dat hij " geen Leggertje Wyn aan de pagter kan verkopen, en dat zijn Vee word verdreven, en (hij) alzo tot arnioe vervalt." De gemeente, zegt hij verder, is benadeeld geworden, dooidat " de Gouverneur en andere 's Compagnies Dienaren, mede Land hebben en bezitten." Gevraagd, wat het doel van het komplot was, antwoordt Pieter Meyer : " Datse met haar wijnen en andere waren vrij sonde mogen handelen." Op de vraag : " Waarin den welstand van de gemeente sonde bestaan," zegt hij : " Datse als vooren, haar wijnen, brandewijnen en verdere waren aan de scheepen en een ijgehjk vrij mogten verkoopeu." Op dezelfde vraag zegt Steven Vermey : " dat men vrij met de wijnen mogt handelen en wandelen," en Jacob Louw : dat het, in zijn oordeel hierin bestond, dat " het pagten en slagten weeder op d'oude voet haar voortgangh mogt hebben." Daniel Zevenhoven zegt het nog duideliker : " dat de algemeene handel, vry en vrank, zijn voortgang mogt hebben." Het is niet uodig meer voorbeelden te geven. Als men bedenkt, hoe zelden het voorkomt, dat twee getuigen, over een en hetzelfde voorval, gelijkluidende verklaringen afleggen, zal men diep getroffen zijn door de eenstemmigheid, de bijua woordelike overeensteraming op dit punt ouder de gevangen burgers, die onderling zo verschilden in omstandiglieden, beroep, enz. Het Klachtschrift handelt dan ook bijna uitsluitend over 't onwettig grondbezit der ambtenaren, de grote boerderijen, diedezen (en vooral de Gouverneur) er op na houden, en de gevolgen hiervan, — de sluiting van de markt voor de boeren.i Er kan derhalve niet de geringste twijfel bestaan omtrent de oorzaak van de ontevredenheid onder de burgers. Zonder uitzouderiug verklaarden alien, zelfs in 't aangezicht van bun vervolgers, dat zij een vrije markt wilden, waarin geen onrechtmatige konkurrentie van ambtenaren zou toegelaten zijn. Die vrije markt had de Gouverneur hun onttrokken, door een eigen privaat monopolie in 't leven te roepen, — zodat " alle Negotie (bandel) welke de landbouw kan verschaffen" nu in zijn handen was, en de boeren derhalve al hun middelen van bestaan, " hun hartader," afgesneden zagen. Geen redelik wezen, dunkt mij, zal willen betwijfelen, dat de ware oorzaak van de ontevredenheid onder de boeren inderdaad was, wat de beide partijen beweren, dat het was. Edoch, wat voor de beide partijen, in 1705, gemeengoed was, wordt door 's Gouverneurs moderne bewonderaars volstrekt ontkend. Zij zien in de beweging tegen van der Stel geen protest tegen 't grondbezit der ambtenaren, maar " a spiteful conspiracy to get rid of an unpopular THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DEE STEL 295 Wessel Pretorius gives as the occasion for his taking part in the sedition that " he cannot sell to the lessee so much as a leaguer of wine, also his cattle are driven away, and so he do find himself reduced to poverty." He further declares that the community has suffered prejudice " in that the Governor and other servants of the Company do likewise own and possess land." Pieter Meyer is asked for the object of the conspiracy and replies, " That they should have leave for to traffic freely with their wines and other commodities." He is asked "wherein they do hold the welfare of the community to consist," and replies again : " That as aforetime they should have leave freely for to sell their wines, brandies, and further commodities to the ships and to all the world." Steven Vermey answers the question thus : " That they should enjoy free trade and traffic with their wines " ; and Jacob Louw : " That to his mind it do lie in this, that the leasing and slaughtering be placed again upon the old footing, and do so continue." Daniel Zevenhoven puts it still more plainly : " That the public trading be suffered to have free course, without let or hindrance." It is unnecessary to multiply our examples. When we consider how rarely it happens that two witnesses give the surne account of one and the same incident, we cannot but be struck by the unanimity upon this particular point, the almost verbal agreement which obtains amongst the prisoners, in spice of material differences in respect of calling, circumstances, and the like. So too the Memorial treats almost exclusively of the illegal owner- ship of land by the officials, of the extensive farming operations in which they (and more particularly the Governor) are engaged, and of the consequent closing of the market against the farmers. No shadow of doubt can therefore exist as to the occasion of the colonists' discontent. They declare it, one and all, to their persecutors' very faces. They wished an open market, with all unfair competition on the part of officials barred. This open market the Governor had taken from them. He had called into existence a private monopoly of his own, with the result that "whatsoever traffick husbandry do beget " was now in his own iiands, whilst the settlers saw their entire means of subsistence cut off, their " main artery " severed. It seems to me that no reasonable being would wish to contend that the true cause of the feeling amongst the farmers was not in actuality what both parties assert it to have been. Yet what was common ground in 170.'3 is flatly denied by the Governor's latter-day admirers. They see in the movement against van der Stcl no protest against the ownership of land by the officials, but " a spiteful conspiracy to get rid ' Vgl. do ontleding in Hoofdstuk III, bl. 20G. 296 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DEE STEL Governor," en " a wicked conspiracy, bolstered up by charges which were, one and all of them, entirely and absolutely false." i Gelukkig is er eeu overvloed van getuigenis, gebeel onafhankelik van de beweringeu der beide partijen. Dit getuigenis kan de waarheid of onwaarlieid van liun beweringen volkomen bewijzen. Aan deze onafhankelike bronnen willen wij de beweringen der partijen toetsen, om op deze wijze te kunnen beslissen, of de ware grond der ontevredenheid inderdaad was, wat de Gouverneur en de burgers voorgaven. § 2. 's Oouverneurs Boerdmj. De vrijburgers beweren, (Parr. 1-6, 15, 16, 19-21, 29-33 van 't Klachtschrift), dat de Gouverneur en zijn vrienden op z6 grote schaal boeren, dat de eigenlike boeren, op de zeer beperkte markt, geen afzet hebben voor hun produkten. Was dit nu wel het geval ? Hadden van der Stel en zijn vrienden werkelik zoveel grond, dat zij de hele markt kondeu voorzien ? De vraag kan gemakkelik opgelost worden, hoewel het misschien nooit mogelik zal zijn, precies te weten te komen, hoeveel de landerijen der ambtenaren jaarliks opbrachten. De Erf brief boeken op het Kantoor van de Landmeter-Generaal te Kaapstad bewijzen genoegzaam, dat de beweringen van de vrijburgers volkomen korrekt waren. De familie van der Stel en de zeven of acht hoofdambtenaren bezaten tezamen zoveel bebouwde grond, dat zij gemakkelik de Kaapse markt van alles konden voorzien, zonder dat er lets van de vrijburgers behoefde gekocht te worden. Immers, de Gouverneur zelf had, sinds 1700, te Vergelegen 400 morgen^ uitgezocht land in de vruchtbaarste streek der Kolonie. Spoedig had hij door bedrog deze plaats uitgebreid tot 613 morgen.3 Dan had hij nog in Hottentots Holland drie oude posten van de Com- pagnie in bezit, een waarvan, de Vishoek, voorzien was van een behoorlik uitgeruste visplaats, die moest dienen, om zijn honderden van werkvolk van vis te voorzien.* Over de bergen, in het tegenwoordige distrikt Caledon, had hij nog 18 veeposten, waarop zijn reusachtige kudden vee weidden.^ Die 600 morgen te Vergelegen bestonden natuurlik uit woest land, toen de Gouverneur de grond in bezit nam. Zoals hij zelf zegt, waren 1 V. supra, bl. 158. 2 Old Cape Freeholds, 1, 325, (Kantoor van de Landmeter-Generaal). Volgens Kolbe was het echter veel meer dan 400 Morgen, v. bll. 84, 85. 5 Dit deed hij door eenvoudig een aangrenzend stuk grond te " geven " aan THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER BTEL 297 of an unpopular Governor," and " a wicked conspiracy bolstered up by charges which were, one and all of them, entirely and absolutely false." It is fortunate that there is a superabundance of evidence, quite independent of the statements of the two parties, by which the truth or falsehood of the statements in question can be definitely proved, and we shall therefore proceed to verify them by reference to these inde- pendent sources, in order by this means to determine whether the true cause of the discontent was, in point of fact, what the Governor and the settlers represented it to be. § 2. The Governor as Fanner. The colonists allege (§§ 1-G, 15, 16, 19-21, 29-33 of the Memorial) that the farming operations of the Governor and his friends are conducted upon so considerable a scale that the regular farmer, in the essentially restricted market, has no sale for his produce. Was this really the case ? Did van der Stel and his friends, in point of fact, own so much land that they were in a position to supply the whole market ? The question is capable of easy solution, althougli it may never be possible to obtain detinite figures as to what the officials' holdings in any given year actually produced. The Land Registers in the Surveyor-General's office in Capetown afford conclusive proof that the allegations of the colonists were strictly true. The van der Stel family and tlie seven or eight head officials owned as much cultivated land between them as enabled them with ease to supply the Cape market with everything, and dispense with any necessity of purchase from the settlers. Since 17UU the Governor had been in possession of 400 morgen of first-class land at Vergelegen, in the most fertile district of the Colony, a holding which by fraudulent means he speedily extended to 613 morgen. He also occupied in Hottentots Holland three old Company's stations, one of which, the Vishoek, was provided with a properly equipped fishing base, and was called upon to provide fish for his hundreds of workpeople. Across the mountains, in the present district of Caledon, he had 18 cattle stations, where his huge herds of cattle were pastured. The 600 morgen at Vergelegen were, of course, wilderness when the Governor entered upon possession. As he tells us himself, the land zijn knccht, Jan Hartog, on het daarna van doze te " kopen." V.O.C. Freeholds, 1, 474, en Brief van G. en R. aan XVII, 6 Junie 1709. ' Contra Ded., 251, ssq. * Hierover beuedeu, bl. 298. 298 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL de landerijeu "ten grootsteu dele . . . kreupelboscliii,', struyckig, en heyagtigh." Zij moesten " met vele kosten en moeiten . . . bcquaem gemaeckt" worden.i Maar, wie lieeft nu die "kosten" gedragen, en die "moeiten" beloond ? De Gouverneur zegt het niet. Wij kunnen echter het antwoord vinden. Om die landerijen en plantages te bewerken had van der Stel een klein leger werkvolk, bestaande uit meer dan 60 blanke knechts, dienaren der Compagnie, alien door de Compagnie betaald ; verder 200 slaven, zijn eigendom, en nog ongeveer 100 slaven, eigendom van de Compagnie, door hem in zijn particuliere dienst gebruikt. De waarheid van deze bewering wordt door overvloedige en onlo- chenbare bewijzen gestaafd : 's Gouverneurs eigen vertrouwde knechts, die hij jaren lang in zijn boerderij gebruikte, geven ons de cijfers, onder ede. Albert Gerritz. van Emmenes en Jan Jansz. van der Heyden, die beiden vier jaar op Vergelegen werkten, geven de namen en toenamen van over de 60 Com- pagnies dienaren, die daar met hen gelegen hebben.2 Hun getuigenis wordt op verschillende pnnten aangevuld en op alle punten bevestigd door beedigde verklaringen van 12 andere dienaren, die eveneens in 's Gouverneurs dienst waren.s Verklaringen van een hunner, en van nog twee andere knechts, door Tas verkregen tijdens de klachtschriftbe- weging, werden door de Gouverneur, nadat Tas gevangen genomen was, verduisterd. Die waren van dezelfde inhoud.^ Tas had bovendien nog een lijst van die knechts gekregen van een klerk op 't Kantoor der Compagnie, die deze uit de officiele rollen opgemaakt had.^ De verklaringen in de Contra Deductie heb ik zorgvuldig met elkaar vergeleken, en met zodanige dokumenten op 't Archief , als hun waarheid of onwaarheid konden bewijzen. Zover mijn onderzoek ging, heb ik geen enkele tegenspraak of onwaarheid kunnen vinden in al die verklaringen. Uit deze dokumenten blijkt, dat de Gouverneur over de 60 blanken, dienaren van de Compagnie, in zijn dienst bad, waarvan 20 op de 18 veeposten over de bergen. Op die buitenposten had hij 18,800 schapen en 1000 beesten, buiten wat hij nog op Vergelegen en elders in Hottentots Holland had, en voorts op 't Robben Eiland,^ te Vissers Hok, Zoutvliet, enz. In de Vishoek had hij een visserij, waar voortdurend zes blanken, met een aantal slaven lagen, om voor zijn werkvolk vis te vangen. Dan waren dikwels tot 50 dienaren der Compagnie in de houtbossen aan het houthakken voor de Gouverneur, onder bevel van 's Compagnies Baas-houtkapper, Jan Vosloo, die zelf hieromtrent getuigenis geeft.'^ > Ded., 6. * Contra Ded., 129. ^ Ibid., 137-149. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DEE STEL 299 " was covered for the most part with undergrowth, bush, and heath, nor mi<yht be prepared . . . without much cost and trouble." Upon the question as to who bore the '• cost" and paid for the "trouljle," the Governor does not enlighten us. The answer may be found, however. In order to work his holdings and plantations, van der Stel had a small army of workpeople, consist- ing of over 60 white men, servants of the Company and paid entirely by the Company, with 200 slaves, his own property, and some 100 others, the property of the Company, but employed by him in his personal service. The truth of this assertion is supported by abundant evidence of quite unimpeachable character. We have figures furnished upon oath by trusted servants of the Governor's own. Albert Gerritsz. of Emmenes, and Jan Jansz. van der Heijden, both of whom worked at Vergelegen for four years, give the names and surnames of over GO servants of the Company who were there with them. Their evidence is borne out upon every point, and at some points supplemented, by sworn affidavits from twelve other employees likewise in the Governor's service. Depositions by one of the above and by two other serving men, which Tas had procured during the Memorial movement, were suppressed by the Governor after Tas's arrest. All were identical in content. Tas had also obtained from a clerk in the Company's office a list of such employees, compiled from the ofiicial registers. I have carefully compared the documents in the Counter Defence both with each other and with such records in the Archives as might establish their truth or falsity, and, so far as my investigation has gone, I have been unable to discover in any of the depositions a single contradiction or misstatement. It appears from these documents that the Governor had in his service over 60 white servants of the Company, 20 of them upon his 18 cattle stations across the mountains. Upon those outside stations he had 18,000 sheep and 1000 head of cattle, besides the stock carried at Vergelegen and elsewhere in Hottentots Holland, as well as at Robben Island, Visser's Hok, Zoutvliet, etc. At Vishoek he had a fishery, with a permanent staff of G white men, besides slaves, their duty being to provide his workpeople with fish. Freqneutly also there were as many as 50 of the Company's servants engaged upon the Governor's behalf in felling timber in the woods, under the oversight of the Company's head woodcutter, Jan Vosloo, who himself gives evidence in the matter. * Vgl. Intorrog. van Tas, vraag 48, (C.P.S.) * Zie Inteirog. van Kina, vraag 106. (C.P.S.). Ook Bo., 474. « Contra Ded., 145, 149, Letters Kcc, 44G. ' Als boven. Contra Dod. 300 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DEE STEL Het zijn geen vijanden van de Gouverneur, die hier getuigen. Integendeel, onder de deposanten zijn er mannen als Jan Yosloo en de Sergeant Vierabend, die vertrouwelingen van van der Stel waren en hoog in zijn gunst stonden. De lezer zal zicli herinneren, hoe Tas verwacht, dat Vierabend Landdrost te Stellenbosch zal worden.i Wij hebben dus in de beedigde verklaringen van die 16 mannen getuigenis, dat geen krities onderzoek heeft kunnen aantasten. Dat getuigenis moet dus ook als afdoend en beslissend bewijs aangenomen worden. Al hadden wij deze verklaringen niet, zou liet nog mogelik zijn, de grote omvang van 's Gouverneurs omslag te bewijzen, uit de neutrale gegevens van de archieven en ook uit zijn eigen bekentenissen. Terwille van 's Gouverneurs onovertuigbare advokaten is het misschien raadzaam, ook deze gegevens korteliks te onderzoeken. Indien de lezer zich daarbij verveelt, verwijte hij het huu, niet mij. Van der Stel is, in de Deductie, zeer onthutst over de verklaring in 't Klachtschrift, dat hij 15 veeposten over de bergen heeft. Hij verklaaxt plechtig, " als een waerachtige saeeke," dat hij voor zijn vee " nooyt meer als aght van de voorsz. Veeposten " gebruikt heeft ! ^ Wat de hoeveelheid van zijn vee betreft, hij heeft, zegt hij, "wel enige duysent schapen, en enige hondert runderen . . . gekregen, sender het getal nochtans te konnen begroten." 3 Het moet voorzeker een mooie kudde vee zijn, als de eigenaar niet eens het getal kan schatten, of " begroten." Doch van der Stel is zo onkundig niet, als hij voorgeeft ; want hij gaat voort, dat hij wel weet dat de getallen van zijn schapen en beesten respectievelik " wel enige duysent, en enige hondert minder was geweest " dan door de vrijburgers in 't Klachtschrift was opgegeven. Die cijfers, (de lezer zal 't zich herinneren,) waren 10,000 schapen en 800 runderen. Trekken wij nu hiervan af " enige duysent " schapen en " enige hondert " groot vee, dan zou van der Stel omtrent 8000 schapen en 600 beesten gehad hebben, volgens zijn eigen schatting. Dat hij hier weer de waarheid niet spreekt, is gemakkelik uit zijn eigen gegevens te bewijzen : Hij koopt schapen bij de duizend : in 1703 1663 tegelijk, in 1704 1000 tegelijk,^ buiten de honderden wolschapen, die hij de boeren af- troggelt en de andere, waarvan hij geen rekening gehouden heeft. Van Jan Rotterdam krijgt hij 900 tegelijk.s Van Husing krijgt hij ineens drie duizend ooien.^ Beesten koopt hij bij de 50 en bij de 30.^ Verder ^ Zie boven, Dagboek, onder 4 Julie '05. ^ Ded., 12. ^ Ibid., 8. * Ibid., 111. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DEE STEL 301 It is not from any euemies of the Governor that this evidence is derived. On the contrary, the deponents include men like Jan Vosloo, and Yierabend, the Sergeant, who were van der Stel's confidants, and stood high in his favour. The reader will remember how Tas anticipates Vierabend's appointment as Landdrost at Stellenbosch. The sworn depositions of those 16 men constitute evidence which no critical ex- amination has been able to shake, and which must, thei'efore, be accepted as sufficient and final proof. Even without these depositions it would still be possible, from the independent data furnished by the Archives, as well as from van der Stel's own admissions, to establish the magnitude of the Governor's interests. In view of the insensibility to argument which characterises his admirers, it may perhaps be advisable to subject these additional data to a brief examination. Should the reader find the task tedious, the blame cannot in fairness rest with me. In his Defence, van der Stel is much hurt by the statement in the Memorial that he owns 15 cattle stations across the mountains. He solemnly declares, " as veritable fact," that " there was never more than eight of the aforesaid cattle stations " used by him for his cattle. As for their numbers, he admits " he hath gotten doubtless some thousands of sheep and some hundreds of cattle, yet without that he can put a number to them." It must of course be a handsome drove that the owner cannot count or " put a number to." At the same time van der Stel is not so ignorant as he professes, for he continues that he is certain the number of his sheep and his cattle respectively " was of a surety some thousands and some hundreds less " than that given in the Memorial. These figures, as the reader will recollect, were 1 0,000 sheep and 800 cattle. If we subtract " some thousands " of sheep and " some hundreds " of cattle, van der Stel may well have had, according to his own estimate, 8000 sheep and 600 cattle. It is easy to prove, however, from data of his own, that again he is not speaking the truth. He buys sheep by the thousand : in 1703, 1663 at once ; in 1704, 1000 at once, apart from the hundreds of w^oolled sheep out of which he cozens the farmers, and the others of which he has kept no count. On one occasion he obtains 900 from Jan Rotterdam, and upon another occasion 3000 ewes from Husing. Cattle he buys by fifties and thirties. Moreover he is ' Zie verklaring van Rotterdam, Contra Ded., — en Bo., 479. De stukken op 't Archief bevestigen dit volkomen. " Minuut Justiteele Attostatie Boek, 1708, eigenhandige verklaring van Kalden. (Vgl. Dagboek, onder 15 Jan. '06, vgg.) ' Volgens zijn oigen getuigenisin de Ded. 302 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL ruilt hij, tijdig en ontijdig, van cle Hottentofcten groot en klein vce in, op een wijze, die van roof niet heel goed te onderscheiden is.i De aanteelt van zulke getiillen schapen moet zo groot geweest zijn, dat hij in 1706 veel meer vee moet gehad hebben, dan hij wil doen geloven. De 18,000 schapen en de 1000 beesten, door zijn knechts opgegeven als de ware getallen, passen veel beter bij deze cijfers. Wat van der Stels koornboerderij aangaat, Jan Vosloo, zijn opzie- ner, vcrklaart, dat er 't eerste jaar op Vergelegen gezaaid werd 32 mud koorn,2 — wat dus ongeveer 300 mud kan opgebracht hebben.3 Later, toen er meer land schoongemaakt was, heeft " zyn bouwknecht," Jan Roman, " jaar op jaar nooit minder dan hondert mudden zo garst, rogge als tarwe in den grond gebracht, en in 't laatste jaar zynes aanwezens over d' elfhondert mudden aan tarwe alleen ingeoogst," zonder erbij te re- kenen, " wat hy van de bouwerye over den berg ten dien tyde kwam in te sleepen." * De koornopbrengst van al de boeren in 't land was volgens de op- gaaf van 1705-1706, 4331 mud.^ De Grouverneur alleen wint 1100 mud !6 Wat zijn wijngaarden betreft, erkent van der Stel, dat hij " omtrent tweemael hondert duysent stocken " had laten planten.'^ De vrijbur- gers beweerden, dat hij 400,000 stokken had. Beide partijen hebben echter het ware cijfer onderschat. Volgens de opmetingen van 's Compagnies landmeter, Slotsboo, (van der Stels vertrouwde factotum), waren er te Vergelegen 61 morgen 379 quadraat roeden met wijnstokken beplant.^ De traditionele methode bij 't aanleggen van wijngaarden, nog tot omtrent 25 jaar geleden algemeen gevolgd, was de stokken drie voet van elkaar (in 't vierkant) te planten. Dit gaf een gemiddeld getal van 10,000 stokken op een morgen. Volgens deze basis zouden er dus op 61^ morgen, niet 200,000 stokken gestaan hebben, zoals van der Stel wil, maar wel 615,000 stokken. De Gouverneur beweerde later, dat in zijn wijngaard " weltien stok- ken ten hondert minder," dan in die van Tas en Husing stonden.9 Hij zou dus de stokken verder van elkaar geplant hebben dan de gewone boeren. Dat kan heel goed 't geval geweest zijn, daar van der Stel, evenals zijn vader, een goed begrip van de'wijnbouwhad,io en misschien door zijn proefnemingen had geleerd, dat, wanneer de stokken verder van elkaar geplant werden, zij veel betere resultaten leverden. Nemen wij nu aan, dat er in de wijngaarden te Vergelegen " tien 1 Contra Ded., 136, 138, 166, 169-70. Zie beneden Hoofdstuk V, B. Par. 3, bU. 336-340. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 303 continually engaged in barter with the Hottentots, obtaining both sheep and cattle from them in a manner that is difficult to distinguish from robbery. The increase from such numbers of sheep was bound to be so considerable that in 1706 he must have had far more than he would have us believe. The 1S,000 sheep and 1000 cattle given as the true figures by his own servants agree infinitely better with our data. As for his production of grain, Jan Vosloo, his overseer, asserts that the first year at Vergelegen 32 muids of grain were sown, which may have returned some 300 muids. Later, when more ground had been cleared, Jan Roman, his farm-servant, " did year by year counnit to the soil never under the hundred muids, as well barley and rye as wheat, and his last season there did harvest of wheat alone over 1100 muids," these figures not including " what at the same time he did gather in from his plantations across the mountains." The books of the Company, in which were entered the returns of every farmer at the Cape, show that for the year 1705-G their gross yield of wheat amounted to 4331 muids ; the Governor alone reaps 1100 muids ! On the question of his vineyard, van der Stel admits that he had planted "some twice 100,000 stocks." The settlers averred that he had 400,000. Both parties, however, seem to have under-estimated the true figure. According to the measurements of the Company's surveyor, Slotsboo, van der Stel's faithful factotum, there was at Vergelegen an area of Gl morgen 379 sq. roods planted with vines. The traditional method of laying out a vineyard, the method generally followed until some five and twenty years ago, was to plant the stocks at right angles 3 feet apart, giving an average of 10,000 stocks to the morgen. Upon this basis we should have, for 61^ morgen, not 200,000 stocks, as van der Stel gives out, but something like 615,000. The Governor subse- quently averred that in his vineyard there were " some ten stocks to the hundred less" than in those of Tas and Husing, that is to say, he planted his stocks further apart than did the ordinary farmer. This may well have been the case, as van der Stel, like his father, had a sound grasp of viticulture, and may have learnt by experiment that when the stocks are planted further apart they yield mucli bettor results. If, then, we suppose that in the vineyards at Vergelegen there 2 Contra Ded., 149. » Theal, Historische Dokumenten. 1, 32. De officiele berekening, volgens de Commissaris van Rheede. * Bo., 475. * Letters Desp., 281. " Zie verder, hierover, Letters Desp., 357-359. ' Ded., 8. « Brief van G. en R. aan XVII, 28 Maart 1710. ^ Bo. drukt van dor Stels brief, 668. 10 Dit is bekend. Vgl, Valentijn, 45. 304 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DEE STEL stokken ten honderd" minder stonden dan in de wijngaarden der boeren, die gemiddeld 10,000 stokken per morgen telden, dan zou 't getal stokken op de Gl^ morgen, in plaats van 615,000, toch nog 553,500 geweest zijn. Dit is dan ook ongetwijfeld nader aan het ware cijfer, dan de opgaaf van de Gouverneur, of zelfs die van de burgers.i Yoor ons doel is het echter niet nodig, precies vast te stellen, hoe- veel wijnstokken van der St el bezat. Wat vast staat, is, dat hij 61^ morgen wijngaard had. Wij willen dus weten, wat de opbrengst van 61^ morgen wijngaard zou zijn. De opbrengst van een morgen wijn- stokken hangt af, niet zozeer van 't getal stokken erop geplant, als van de wijze, waarop die stokken geplant zijn. Een wijngaard, waarin de stokken drie voet bij drie staan, zal minder opbrengen, dan een andere, waarin de stokken vier, of zelfs vijf voet van elkaar geplant zijn. 2 Op 't einde van de XYIIe Eeuw was de officiele berekening aan de Kaap, dat 6en morgen wijngaard gemiddeld van 12 tot 16 legger wijn opleverde. De Commissaris, Hendrik Adriaan van Eheede, drukt het aldus uit : " wij kunnen aenwijsen, dat van Een morgen Land wijn geevende, sullen afkomen, goede en quaede Jaeren door malkander, 12 leggers ook wel 16." 3 De opbrengst van 61^ morgen zou dus zijn van 700 tot over de 900 legger. In onze tijd wordt eehter aangenomen, dat, waar de stokken drie voet in 't vierkant staan, de gemiddelde opbrengst van een morgen op 10 legger wijn moet geschat worden. Deze berekening zou dan vor 61^ morgen een jaarlikse opbrengst van 615 legger wijn geven. De Gouverneur kon derhalve in alle geval verwachten, dat, zodra de wijngaarden te Vergelegen volwassen waren, zij hem jaarliks minstens 600 legger wijn zouden opleveren. Het spreekt vanzelf, dat een boerderij op deze reusachtige schaal honderden handen nodig had. Van der Stel erkent dan ook, zonder blikken of blozen, dat hij " meer als twee hondert Slaven " * in eigen- dom had, die hij te Vergelegen gebruikte. Wat de beschuldiging betref t, dat hij nog honderd slaven en 60 blanke knechts, dienaren van de Com- pagnie, in zijn particiiHere dienst had, hier weer erkent hij wel het feit, en ontkent alleen de graad van zijn schuld : Hij had maar 20 slaven van de Compagnie in zijn dienst,^ en maar 28 's compagnies dienaren, zegt hij,6 Volgens zijn eigen cijfers, zou hij dus "maar" 250 koppen op Vergelegen gehad hebben, niet 350, zoals de burgers beweerden. In ieder geval was dat een flink huishouden ! 1 Tas en van der Heiden berekenen later, dat er 8000 stokken per morgen waren. (Coutra^Ded., 140.) Dat zou geven, voor 61J morgen, 492,000 stokken. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 305 were " ten stocks less to the hundred " tlian in the farmers' vineyards, which carried on the average 10,000 stocks per morgan, the total number of stocks for 61^ morgen would be, not 615,000, but 553,r)00, a figure un(|uestionably nearer the truth than van der Stel's return or even that of the settlers. It is, however, unnecessary for our purposes to determine the precise number of vine-stocks owned by van der Stel. We know for certain that he had Gl^ morgen of vineyard. "We must, therefore, ascertain what 61^ morgen of vineyard ought to yield. Now, the yield of a morgen of vines depends not so much upon the number of stocks it carries, as upon the way the stocks are planted. A vineyard planted three feet by three will yield less than another where the stocks are four or even five feet apart. At the end of the 17th century the official Cape calculation gave the average return per morgen as from 12 to 16 leaguers of wine. According to the Commissioner, Hendrik Adriaan van Rheede, " it may be shown that one morgen of wine-producing land will yield, good years and bad taken together, 12 leaguers, it may be even 16." The yield from 61^ morgen would therefore work out at from 700 to over 900 leaguers. At the present day, however, it is assumed that where the stocks are planted three feet by three, the average yield per morgen cannot be put higher than at 10 leaguers. This calculation would give for 61^ morgen an annual yield of 015 leaguers. In any event, therefore, the Governor might anticipate that when his vines at Yergelegen were fuUgrown, they should bring him in annually not less than 600 leaguers of wine. It is obvious that farming operations upon this gigantic scale required hundreds of hands. Indeed van der Stel admits without compunction that he had working at Yergelegen over two hundred slaves of his own. As for the allegation that he employed in his own service a hundred slaves besides, as well as sixty white labourers, all servants of the Company, here again he admits the facts and merely disputes the degree of his guilt. He employed in his own service, as he tells us, only 20 Company's slaves and 2H Company's servants. Thus by his own reckoning he had at Yergelegen " a mere " 250 souls, as against the ?>50 alleged by the settlers. In either case a handsome establishment ! - Dit is tegenwoordig de algemene beschouwing onder de wijnbocren. ^ Theal, Hist. Dokumeiiten, 1, 31. V. ook, Ibid., 18. '' Ded., 9. Hoe waren die slavon verkregen ? Volgeus de burgers, meestal van de Compagnio gestolen, door ze in de boeken als " gestorven " af te schrijven. (Contra Ded., 153.) ' Ded., 10. « Ibid., 9. 306 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DEE STEL Om op te sommen : De Gouverneur beweerfc, dat hij 400 morgen bezat ; de Erfbriefboeken bewijzen, dat hij tenminste 613 morgen in eigendoin had. Hij beweert, dat hij 200,000 wijnstokken geplant had ; de ofBciele opmeting, gedaan door zijn eigen handlanger, bewijst, dat hij minstens 500,000 stokken moet gehad hebben. Hij erkent, over de 250 werkliedeu in zijn dienst gehad te hebben ; de vrijburgers bewijzen, dat hij 350 had. Van der Stel erkent, acht veeposten gehad te hebben, met omtrent 8,000 schapen en 600 runderen ; de bm'gers bewijzen, dat hij 18 veeposten had, en ongeveer 20,000 schapen en 1000 stuks groot vee. Door elkaar gerekend, erkent de Gouverneur dus zelf ongeveer de helft van alles, dat de burgers omtrent zijn bezittingen hadden beweerd. Een vergelijking van de oorspronkelike cijfers, door de burgers in 't Klachtschrift gegeven, met de cijfers, die zij later bewijzen, toont nog, dat de burgers, in elk opzicht de ware omvang van 's Gouverneurs boerderij hadden onderschat, toen zij 't Klachtschrift opstelden. Wanneer nu 't beperkte karakter van de Kaapse markt in aanmerking gen omen wordt, komen deze geweldige boerderij -onder- nemiofen vanzelf de Gouverneur veroordelen. § 3. Grondlezit van de Amltenaren. De andere leden van de Hofkliek waren ook grote boeren, hoewel zij natuurlik bij de Gouverneur achterstonden in de omvang van hun ondernemingen. Zij konden niet, gelijk hij wel deed, 's Compagnies volk en materiaal vrijelik voor bun eigen profijt gebruiken. De oud-Gouverneur, Simon van der Stel, was, na zijn zoon, de grootste boer aan de Kaap. Hij had te Constantia een boerderij, die alleen bij Vergelegen achterstond in uitgestrektheid en rijkdom. Valentijn noemt het "de schoonste en grootste van alle de Kaapze Vrylieden."! Zij was groot tussen 800 en 1000 morgen. Hierbij had hij nog de " Zeekoeien-vallei," een stuk grond, dat, volgens de Erf brief, omtrent 9000 morgen moet hebben beslagen.2 Voor zijn grote kudden vee had Simon van der Stel in bezit genomen de Steenbergen en aangrenzende streken, een stuk laud, dat (zoals zijn verdediger, Valentijn, zegt), "wel 3 dagreizen groot" was.3 De oud-Gouverneur had dus in zijn particulier bezit al het land ten oosten van Constantia en de Zeekoeienvallei, want niemand mocht in de 1 Valentijn, 45. Insgelijks Kolbe. Volgens de Erfbrief was het 891 morgen 380 roeden, (O.C.F. 1, 141) De tijdgenoten zijn echter alien van gevoelen, dat het veel groter was. * Volgens de Erfbrief, besloeg het de (Grote) Zeekoeienvallei, met alle landen THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 307 To sum np, the Grovernor asserts that he owned 400 raorgen ; the Land Registers prove tliat he owned at least G13. lie asserts that he had planted 200,000 vine-stocks ; the official measurements of his own henchman prove that he must have had 500,000 at the least. He admits having had over 250 workpeople in his service; the burghers prove that he had 350. He admits having had 8 cattle stations, with some 8000 sheep and 000 cattle ; the burghers prove that he had 18 cattle stations, with some 20,000 sheep and 1000 cattle. Taking everything together, we find that the Governor himself confesses to practically the half of all that the colonists had alleged as to his possessions. A comparison of the original figures given in the Memorial with those subsequently established, shows that the colonists, in drafting their Memorial, had under-estimated in every department the true extent of the Governor's agricultural interests. When we consider the restricted character of the market at the Cape, the vast scale of his farming operations is sufficient of itself to condemn van der Stel. § 3. The Officials as Landowners. The other members of the official circle were also great farmers, although in the magnitude of their undertakings they naturally yielded pride of place to the Governor. They had not the Governor's opportunities of employing at will and for their individual profit the Company's materials and men. The Ex-Governor, Simon van der Stel, was, next to his son, the most considerable farmer at the Cape. At Constantia he had an estate which in area and productiveness stood second to Vergelegen alone. Valentijn speaks of it as " the fairest and goodliest owned of any Cape free burgher." It was between 800 and 1000 morgen in extent. In addition he owned the "Zeekoeien-vallei," a tract of land whicli, according to the title-deed, must have comprised some 9000 morgen. To pasture his great droves of cattle, Simon van der Stel had tiiken possession of the Steenbergen and the parts adjoining, a tract of country which his champion Valentijn tells us measured " near a three days' journey." Thus all the country east of Constantia and the Zeekoeien-vallei represented the individual holding of the Ex-Governor. No one who did not wish to be banished the colony ever ventured with " als haar eon uure gaans in do lengte sullen komen uyt te strekken " van zekero paal, die als middelpunt van dezo cirkcl diendo. Geen afmetingen hoegenanmd worden gcgoven, eonvoudig een cirkel als kaart. Ilekcnt men do afntand afgelegd in een uur gaans op 4 mijlen, dan zou doze cirkol, met ecu straal van 4 mijl, ongeveor 9,000 morgen beslaan. (O.C.P., 1, 282.) ^ Bl. 11. Ook Kolbe, 05. 308 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL buurt van zijn land komen met vee, op gevaar van verbannen te worden ! i Hij was feitelik de enige, die gebruik maakte van het schiereiland, van Constantia af oostwaards tot aan de Kaappunt ! Frans van der Stcl stond bij zijn vader en zijn broer achter, doch ook hij was goed voorzien. De nominale grootte van zijn landerijen aan de Parelvallei, in Hottentots Holland, tezamen met zijn veepost aan Eiebeeks Kasteel, was 240 morgen.2 Met zijn broer echter had hij feitelik het gehele Hottentots Holland in beslag genomen, want geen vrij burger mocht in de nabijheid van de plaatsen der van der Stels komen met zijn vee, of dat werd verjaagd, en de herders deerlik mishandeld, op order van de Heren van Hottentots Holland.3 Dit distrikt werd beschouwd als het vruchtbaarste aan de Kaap, en het puikste deel hiervan hadden de van der Stels in bezit. Wat de ambtenaren betreft, het is bijna onmogelik erachter te komen, hoeveel grond zij bezaten, daar zij zeer bedektelik te werk gingen om de bevelen van de Compagnie, in zake grondbezit, te ontduiken. De volgende cijfers, genomen uit de Erf brief boeken, si aan alleen op oorspronkelike uitgiften van grond aan ambtenaren, zonder in aanmerking te nemen, wat zij door andere middelen bemachtigd hadden. De Secunde, Samuel Elsevier, had 110 morgen,* de Kapitein Olof Berg 297 morgen, de Fiskaal, Johan Blesius, 120 morgen, de predikant Petrus Kalden nomiuaal 100 morgen doch in werkelikheid veel meer ; de Oppermeester, Willem ten Damme, de Keldermeester, Jacobus de Wet ende Landdrost, Johannes Starrenburg , elk ten minste 60 morgen. De vrouw van ten Damme had ook nog een paar plaatsen.^ Dit waren de voornaamste ambtenaar-boeren. De mindere ambtenaren waren echter ook van grond voorzien ; de grootte van hun stukken land liep van een of meer erven aan de Kaap tot tien of meer morgen. De bezittingen van Brommert, van Rheede, Slotsboo, van Putten en enkele anderen beliepen tezamen ver over de 100 morgen.6 Deze cijfers bewijzen dus, dat de familie van der Stel met de acht ^ Zie de verklaringen van de Botha's, Contra Dad. Dat was ook 't lot van Visser en Hendriks, (Klachtschrift, Par. 21) Vgl. verder voor een dergelijk geval, Crim. en Civiel, 1701-1708, 15 Maart 1708, waar H. Rodenburg van Frans van der Stel vergoeding krijgt, omdat deze hem "van zeker post aan Riebeeke Kasteel" verjaagd had. De vervolging van de Vissers, vader en zoon, door Simon van der Stel, en de verbanning van de zoon naar Mauritius, (Res. Pol. Raad, 3 Julie 1693), hoewel vroeger door mij anders verklaard, (Zie mijn Evohctie van die Trekboer 9), lijkt mij tans een dergelijk geval. « O.C.P., 1, 284; 0. Stellenbosch F., 1, 189, 495. Dan had hij nog door bedrog een andere plaats, Wijnberg, in handen gekregen (Contra Ded., 198). Zie ook, Crimineel en Civiel, 1701-1708, de zaak over een veepost aan 't Riebeeks Kasteel (15 Maart 1708). THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 309 his stock anywhere near Simon's rnarclies, so that the latter had in actuality appropriated to his sole exclusive use the whole of the peninsula, from Constantia eastwards to Cape Point, Frans van der Stel, although less richly portioned than his father and his brother, was likewise master of a comfortable holding. The nominal extent of his possessions at " Parelvallei " in Hottentots Holland, together with his cattle station at Riebeek's Kasteel, was 240 morgen. In point of fact, however, he and his brother had occupied practically the whole of Hottentots Holland between them, for none of the settlers could venture with their cattle anywhere near the holdings of the van der Stels, without being chased away and having their herdsmen brutally assaulted by order of the " Lords of Hottentots Holland." This district was regarded as the most fertile at the Cape ; the best of it was in the hands of the van der Stels. As for the officials, it borders upon the impossible to ascertain the extent of their holdings ; so carefully did they cover their tracks in order to evade the Company's regulations as to the ownership of land. The following figures, taken from the Land Registers, have reference only to the original issues of land to officials, and take no account of what they had secured by other means. The Secunde, Samuel Elsevier, owned 110 morgen; the Captain, Olof Berg, 297 morgen ; the Fiscal, Johan Blesius, 120 morgen ; the Parson, Petrus Kalden, nominally 100 morgen but in reality much more ; the Chief Surgeon, Willem ten Damme, the Cellarmaster, Jacobus de Wet, and the Landdrost, Johannes Starrenburg, at least 60 morgen each. Ten Damrae's wife was also the owner of several farms. These were the chief farmers amongst the officials. The lesser officials, however, had also their share, the size of their lots running from one or more erven at the Cape to ten or more morgen. The holdings of Brommert, van Rheede, Slotsboo, van Putten, and one or two others amounted in all to well over 100 morgen. 