Over vryen arbeid in Nederlandsch Indiö, en de tevenwoordige koloniale agitatie
Maar die erwähnte zijn oiseus, De vraag is niet tafel hier het betere zy! De vraag is of het betere kan bereikt worden en zooja, langs welke weg? Helaas, zoo schreef ik voor ruim twee jaren. En wat het ergste is, mjn naam staat er onder. Hadde ik toen kannen voorzien dat de eischen des oogenbliks mj iu January 1862 zouden dwingen tot de verklaring, — en 't bewys, — dat vrywillige ar- beid niet wenschelyk, dat ze integendeel onangenaam is, na- deelig, onzedelyk, onzedelig en verfoeijelyk, — o hadde ik... Maar naklagen baat niet. Het staat er nu eenmaal. Zou ik kunnen beweren dat er tekstvervalsching plaats had? Of dat de redactie der Amsterdamsche Courant myn schrift, myn styl had nagebootst... neen, dat kan niet. En bovendien, dan had ik vroeger moeten protesteren tegen de onzinnige kettery die daar te lezen staat, met myn naam er onder in voile letters. Neen, geen omwegen. Ik heb 't gezegd, Ik heb verklaard dat vrywillige arbeid beter is dan g Ein werk, daarau ist te veranderen. Maar nu trek ik die dwaling in, en beweer dat niets schandelyker en nadeeliger is dan vrywillige arbeid. En hoe zyt ge geraakt tot die nieuwe overtuiging, zal men vragen,... naar ik hoop, want als men 't niet vraagt, zou 't den schyn hebben als of myn preek den hoorder evenzeer vervelde als myzelf. Hoe ik daartoe gekomen ben? Zeer eenvoudig... neen... Om godswil, vergeef me, niet eenvoudig, — ik vergat dat een- voud myn kerk leegsehrikt, en dat alleen omslag gewild is, — volstrekt niet eenvoudig. Op zeer ingewikkelde wyze ben ik ge- nezen van myn dwaling, en wel... raadt eens door wien? Door kleinen Max. YBTE AKBEID. 75 Dat kind is goed en zacht en gehoorzaam. — 0, ik vrees hj is al te goed, al te zacht; en, hoorders, als uwe kinderen geljken op hunne ouders, dan zal myn kind ter zyuer tyd de straffe dragen die de wereld toepast op goedheid, om wraak te nemen over *t verschil. Hoe dit zy, hy is willig en gehoorzaam. De kleine pligten* die zyn leeftyd hem oplegt, venrult hy gaarne. Zelden of nooit behoeft men hem iets te bevel en. In 66n woord, tot nog toe arbeidde hy geheel en al vrywillig. Voor eenige dagen sloeg het uur waarop hy gewoonlyk wordt ter ruste gelegd door zyne moeder. In plaats van, als altyd, op dat unr zyn speelgoed weg te bergen, zich oittekleeden en ons goeden nacht te wens chen, kwam by tot me en zeide; — Papa, ik heb een idee! Ik schrikte. — Arme jongen, antwoordde ik, dat moet niet dikwyls gebeuren, of 't zou je hinderen in de wereld. Wat is het? — Wei, 't is tyd om te slapen... — Is dat uw idee? — Neen, luister. Toen 't gisteren bedtyd was, heb ik my terstond gereed gemaakt, ik heb u vrolyk goeden nacht gewenscht, ge hebt my vriendelyk gewendet, meergelegd, toegedekt, en t^en ge met mama de kamer verliet, was uw laast woord, zoo als altyd: goeden nacht, beste jongen... Zeker, dat is alles waar, en mama zei dat ook, en gyzelf hebt ons nog vriendelyk nageroepen: goeden nacht! Is dat dan alles uiet goed? Wat wilde je anders? Heb je niet goed geslapeu daarna? — Ik heb goed geslapeu, maar... neen, die wyze van naar bed gaan, deugt niet. Be werkster heeft een zoontje zoo oud al ik, en ik heb gehoord dat dit jongentje s'avonds niet naar bed wil. Dan moet z'n moeder hem dwingen doorslaag. Beste, lieve Papa, ik ben toch niet minder dan *t kind van die werkster,... wilt ge my ook dwingen om naar bed te gaan? Maar kind hoe kan ik u dwingen tot iets wat je doet zonder dwang. O, dat's gemakkelyk. Ik zal niet wiUen. Ik beken dat ik 't kind niet begreep, maar dewyl ik zoo dik- wyls genoodzaakt ben hem genoegens te ontzeggen, besloot ik ditmaal te voldoen aan zyn verlangen. En ik ben blyde toege- geven te hebben in een wensch die: 1°. bet kind gelukkig maakt. Eene aangename afwisseling daarstelt in myn huisselyk leven, en 3®. my genezen heeft van de d waling dat vrywillige arbeid wenschelyk is, zoo als ik meende voor twee jaar. Nad dien tyd namely, gaat myn kind noort te bed dan ge- dwongen. Ik sla en mishandel hem, eerst om hem te ontdoen van de goedaardige gedweeheid die hem zou te bed dryven ook zonder slaag, en daarna mishandel ik hem nog eens om hem te dwingen tot naar bed gaan. En meer nog. Ik pas die mishandeling toe op alles wat er voorkomt. Ik maak hem al zyn pligt- jes onsmakelyk, z66 dat hy de vervuUing weigert, om daarna 'hem tpt die vervuDing te dwingen door mishandeling. Ik zorg Yoor de uitroeijing van alle yrywilligheid ten goede, en ik heb de aangename voldoening dat myn kleine jongen, die vroeger op verve] end eenvoudige wyze deed wat by doen moest, uu tot niets kan gebragt worden dan langs den allerverrukkelyk- sten omweg van bonger en slaag. Men beeft geen begrip van de streelende verpoozing die deze stryd tegen den vryen wil my verscbaft. Gisteren nog: — Wat doeje daar, MaxP — Papa,... ik beb... — Zeg op,... spreek,... wat deed je daar? — Papa,... ik beb. Adem gebaald? — Waikrom deed je dat, ongelukkig kind? — Papa, ik deed dat, omdat,... orodat,... — Je deed dat zeker omdat je 't wilde? — Ach ja. Papa! — Vervoekte erfzondige verdorvenbeid! Terug dien adem, terug, zeg ik je... terstond... oogenblikkelyk... ik zal je leeren adembalen uit vryen wil!... Daarop sloeg ik bem tot zyne longen waren teruggebragt in statn qno ante. En daarop: — Haal «« adem omdat ik bet u gelast, maar, zei ik er flnisterend by, geboorzaam niet dadelyk. Het kind begreep me volkomen. Het woigerde adem te ba- len, voor ik hem daartoe gedwongen had door eene herhaling van straf. Nu valt hy af by den dag als iemand die zit te wachten op 'n ministeriele beschikking. Hy smelt weg en vergaat als kamfer. Zyn lastige vrolykheid is geknakt. Het eenige wat hy nog vrywillig doet van tyd tot tyd, is schreijen en zuchten. Ik zal hem gelasten zich ook die uitspanningen te outzeggen zoo- lang ik ze hem niet uitdrukkelyk voorschryf. Maar, zegt ge misschien, dat alles zyn huisselyke zaken. Dat is zoo. Mia.ar even als Newton besloot tot de wet die 't heelal regeert, uit het vallen van een appel, besluit ik tot de noodzakelykheid eener algemeene dwangwet uit de opmer- kingen die ik maak in uiyn gezin. Vergunt my u al dadelyk medetedeelen hoe ik getracht heb de manier, die sedert eenige dagen myn huis maakt tot een paradys, toetepassen op de algemeene zaak. Ik ben zeer bevriend met een agent van Police, die in zyn leegen tyd wysgeer is. Dezen heb ik myn stelsel uitgelegd, en hy begreep het terstoud, cm dat ik een oogenblik had waarge- nomen van leegen tyd. Hy begreep my niet all een, maar paste reeds den volgendon dag myn heerlyke uitviuding toe. Ziet hier, geachte hoorders, een extract uit zyn dagboek: Brussel 12 January. De persoon A van de trottoir ge- gooid, om daarna hem te dwingen op de trottoir terugtegaan. De huisvrouw van B uit hare woning gehaald en haar daarheen teruggebragt. Drie uren geschilderd voor de deur van 't gemeenschappelyk domicilie om ze te dwingen in 't huis te blyven. Ze beweerde dat ze er niet aan dacht om uittegaD^ maar van dien vryen wil heb ik een afkeer. VBTE ABBEID. 79 Eeu koetsier gelast zyn paard aantedryven tot hoUen, om hein dat te verbieden. Eenige farodrjnkers, die voor bezett«n tyd de estaminet wil- den verlaten^ daarin opgesloten tot middernacht, en ze datirua gedwongen naar huis te gaan. lemand, die zich yerstoutte rustig by den weg te gaan, met stokslagen gemoveerd tot onrust, en liein ^^arop gearresteerd als schuldig aan rustverstoring. \ Zoover 't dagboekje van myn vriend den wysgeer-agent van policie, Maar er is meer. Gy weet nog niet ten halve, beste hoorders, hoe diep myne ontdekking over de wenschelykheid van dwang, ingrypt in de belangen van stad, land, wereldeel en heelal. Ik zal 't laatst het eerst nemen, dan zult ge ook al 't andere wel gelooven. 't Heelal, . . . zeker ! Hebt ge er wel eens aan gedacht, hodr- ders, hoe schandelyk het is voor ons alien dat de zon geheel yrywillig stilstaat, en dat de aarde, die kleine eigenwyze aarde maar altyd door in de rondte draait zonder dat wy haar dat bevolen bebben. Ziedaar nu de gevolgen van ouze berispelyke onachtzaamheid. Maar beter ten halve gekeerd dan geheel gedwaald. Wy zullen die zon dmngen tot stilstaan. Niets is gemakkelyker. Men geve haar een Tweede Kamer als de onze, dan sta ik borg dat ze geen stap van de plaats komt. En de aarde die zich, wie weet hoe lang al, met aanmatigende eigenwilligheid veroorlooft te draaijen tot eigen genoegen, wy zullen haar dwingen tot draai- 80 VBIJ£ ABB BIO. jen . . . Ook dat moet mogelyk wezen. Ik wacht daartoe slechts op dat ^^ne vaste pant dat Abchimedes gezocht heeft ... en ik beloof a een heerljke toekomst. Alles zal gedwongen zyn. Door dwang zal 't kind zyn ouders beminnen. Door dwang zult ge spreken, zwigen, staan, liggen, loopen, slapen, eten, geldwinnen. Dwang zal heerschen in de na- tanr, in den staat, in uw hois, aan aw sponde. Al wat kwaad is zal niet zyn, omdat al 't goede dwang zal wezen. Heerlyke, heilige, goddelyke dwang... Ook de Javaan zal gedwomgen worden liet goede te doen,... dat is : te arbeiden... Maar eilieve, dat alles is... absard, ongrymd, dwaas, krank- zinnig en nog meer... Jaist! „DAT TE BEWYZEN WAS... SEGÖB HOOBDEBS! Ik kan overgaan tot het tweede gedeelte van myn preek. DE KWESTIE OVERYEN ABBEID IS NONSENS. Gy hebt gezien, hoorders, hoe moeijelyk 't my viel a te be- wyzen dat vryufillige arbeid wenseyk was. fk heb daartoe noodig gehad eene aaneenschakeling van zotternyen. De keaze myner bewysvoering stond niet aan my. Jfyite smaak zou roe niet leiden tot zooveel omhaal by 't bewys eener waarheid die z66 voor de hand ligt, dat ik niet dan met weerzin ben over- gegaan tot een betoog — en welk betoog! — dat ge «iy hadt moeten sparen, maar dat ik niet sparen mogt aan U, die naar 't schynt niet in staat zyt iets te bevatten dat wordt Yoorgedragen met eenvoudigheid. Ik y«rklaar u dat ik heel graag 't heelal zou met rust gelaten hebben, en mjD vrieid den policie-agent ook. Wat myu besten kleinen jongen aangaat, ik verzeker n dat ik hem volstrekt niet sla. Ik moet deze verze- kering wel nitdrukkelyk geven'aan een publiek dat „onzedelyk- heid" heeft weten optedelven nit de Minnebrieven, endat daarin heft gevonden : eene a ansporing aan *t volk om horlogies te stelen. ^) 'T is een ondankhaar werk voor u te scliryven, Nederlanders. Of ik goed schryf weet ik niet, en 't scheelt me ook weinig. Maar dat gy niet lezen kunt is zeker, en dat ge, — hoe ge- brekkig ge dan ook leest, — lezen zM wat ik schryf, is ook waar. Beproef eens neen te zeggen. Maar, zeer geachte hoorders, dit is een parenthesis die ik u verzoek niet te verstaan. Verbeeldt u daartoe dat ge in de Tweede Kamer zyt, dan zal 't wel wennen. Ik heb u dan in 't eerste deel myner rede op uwe wyze, — nog eens : niet op myne wyze — aangetoond dat vrye toil beter is dan dwang, Ik verzoek nu, eens voor al, dat punt te mogen be-schouwen als afgehandeld. We zyn genaderd tot het tweede deel myner rede, waarin ik zal trachten te betoogen: dat de kwestie over veyen wilom TE ABBEIDEN is... NONSENS. Ik vraag vergunning te snpprimeren wat er zou te zeggen Dit wordt indedaad gezegd in een Haagsch krantje. Den naam van 't blad weet ik niet. Het is dezelfde Conrant die myn heele redenering over *t Cyfer van wat er wordt gestolen onder Sen Gouvemeur-Gene- raal die zyn pligt niet doety zoo triumfantelyk omv'er gooit met een paar regeltjes. Hoe die krant denkt over logica gaat me niet aan. Maar dewyl ik gis dat sommigen, velen misschien, even als die krant meenen dat ik overdreef, wyl ze belang hebben by die meening, verbind ik my terngtekomeii op die zaak. En met genoegeii. RUTTE ARBSID. vallen over den oorsprong van den arbeid. Ook zal ik den zond-vloed t)yerslaan, en zelfs my onthouden van de mededeelingen die ik zou kuiinen doen over den Sanskritschen wortel van 't woord non-sens, dat zeer oud schjnt te wezen. In 't kort, ik doe afstand van alle gewone hulpmiddelen om u te boeijen en te overtuigen. Wanneer ik dns in 't tweede deel myner rede u minder verveel dan gevorderd wordt door deftigbeid, geweonte en smaak, bedenkt dan dat ik mimte van plaats en tyd moet overbonden voor de,,eeuige bescbonwingen van myn derde deel, die misscbien zullen aantoonen dat er nogal verschil van betee-kenis bestaat tnsscben „vrywilligbeid" en „particaliere onderne-mingen". •. met nog een en ander. Na alles wat ik zeer onlangs te kennen gaf, (in bet eerste gedeelte dezer brocbure) zon 'k dit beele middelstuk myner preSk kunnen overslaan, of wel bet inkrimpen tot deze eenvou-dige opmerking: Daar ge nn eindelyk met my eens zyt dat vrywilliffA Eid beteilig is dan dioangy begrypt ge dat bet redeneren over de vraag: "OP ER MOET BEPAALD WORDEN DAT DE JAVAAN VOORTAAN DIE VRYWILLIGHEID ZAL BBZITTEN?" Zou kunnen worden gerelegeerd onder de duitenplateryen van den dag. Maar zie, dan was myn preek te kort. Erasmus beeft u ge-prezen, boorders: ik gis dat liy dit deed uit dankbabend voor uwe neiging tot lankdradige betoogen. Want by was meester in de vrye kunst, en ik begryp dat zuike menscben een de-bouch, noodig bebben voor lange redevoeringen. Ik ben meester in geen enkele kunst. Maar op de welsprekend-beid leg ik my toe, dat ziet ge. Ik zal maar weer beginnen met de bewering dat niets nut. VYE ARBEID. S3 Tiger is, niets billyker, niets wärger, niets zielverheffender dan yasttestellen hy de wet, dat de Javaan arbeidt mit vryen wilt. Ik beveel myne opmerkingen daaromtrent dringend aan in de keuze der vertegenwoordigers van 't volk, als ze verlegen zyn om een speech. Men zal zien dat myne stelling in een naanw verband staat met... alles, — meer kan men niet wenschen, — en dat ze gelegenheid biedt tot uitweidin-gen die 't geduld zouden vermoeijen van den trouwsten hoor-der, den yverigsten slaper in welke kerk ge maar verkiest. Vrye wil tot arbeid is „iets goeds." Het is goed, wenschelyk, nuttig enz., „iets goed" yasttestellen by de wet. It is dns goed, wenschelyk, nuttig enz., by de wet vasttestellen dat de Javaan vrywillig zal arbeiden. En nu de algemeene conclnsie, die ik H eerst zal behandelen om daarna terngtekomen op de byzondere: „'t Is goed, wenschelyk, nuttig enz., al wat goed is" vastte-stellen by de wet. Le Ent me daartoe... neen, dat hoeft weer niet. Gierig, hebzuchtig, belangzoekend was ik nooit, hoorders. Of 't by eeu wet bepaald was, weet ik niet, maar als ik wat had, gaf ik gaarne. Welnu, heden geef ik aan alle tegenwoordige en toekomende volksyertegenwoordigers de schema's yoor de rede- yoeringen die zy zullen te liouden hebbeu over alle voorgestel- de wetten die het volk,... wat zeg ik,.., die de heele na- tuur zullen dwingen tot,,iets goeds«" Ziehier hoe men zal kunnen sprekeu: — „Hoe, inyne Heeren, hoe,... zou er twyfel zyn den minister te steunen, — voor wien ik persooulyk de meeste achting heb, doch met wien ik niet in de minste relatie sta, want by my op 't dorp trouwen we altyd onder elkaer, — zouden we hem onze hulp ontzeggen nu hy ons de vrucht v66rlegt van zyn nachtwaken? Mogen wy, — wy die 't Neder- landsche volk vertegenwoordigen — mogen wy het eenige red- middel van de hand wyzen, dat den beklemden staat zal ver- lossen uit de geweldig innypende, dooreenberoerende, vanuiiel- kandergescheurde, tegenopgeslingerde... (niet hoorbaar). Daar liggen zy, de treurige slagtoffers van 't misbruik. Loeijende, bmllende, schoppende, oogverdraaijende, liggen zy daar. Ik zeg dat ze daar liggen... (niet hoorbaar). De voorgestelde wet is het heil van den Staat, myne Heeren, ik zeg dat de Staat... (niet hoorbaar). o Doch ik zal niet toegeven in de aando Ein me overstelpen, me overstelpen. Met kalmte en wärdigheid zal ik trachten de zaken te ontwikkelen. En, myne Heeren, als 't hierendaar mogt schyen, myne Heeren, dat ik spreker in het belang der party waartoe ik de eer heb te behooren, (hier moet de spreker links binigen, en regts ook, en naar 't midden ook) dan, myne Heeren. (niet hoorbaar). De zaak is zakelyk deze, myne Heeren. De zaak is ons goed voor-testellen wat de zaak was, wat de zaak is, wat de zaak wezen kon, en wat de zaak worden zal, als de zaak die we thans behandelen door een wet zal zyn vastgesteld. Dat is de zaak, myne Heeren. De veestapel, myne Heeren, ik zeg dit in diepe overtuiging en niet dan na lang daarme, te hebben omgegaan, de veesta-pel... (niet hoorbaar). Ik zeg: zonder koeijen, geen melk. Zonder vee, geen vleesch. En dat vee... (niet hoorbaar). Zoover ik de eer het te vertegenwoordigen, mjne Heeren, is geloovig, godsdienstig, gehecht aan den roem en de bezittinigen zyner voorvaderen, myne Heeren. Daarom... (niet hoorbaar), wat zegt de voorgeatelde wet? Laat ons haar bedaard lezen, zonder partygeest... Ealinte, mjne Heeren, kalmte. Wat zegt de wet? Ziehier: ,, eenig artikel. Alles gehoord en gelezen, is verstaan te balen dat voortaan elk rund tweemaal zal worden ge-slagt en opgegeten voor 't dood is. Onze Ministers zyn belast met de uitvoering." — „Z66 zegt de wet, myne Heeren. En gy zondt die wet, die heerlyke, onvolprezen wet afkenren? Ge zoudt... ina Überneu... Ik verwacht iets anders van uw yaderlandsliefde. Ik heb gesproken met overtniging. Mogt ik hier of daar, in 't vuur der iraprovisatie, iemand hebben gekrenkt of beleedigd, ik vraag daarvoor verschooning, myne Heeren, ik verzeker al de  stem in en, als de regering kan goedviuden het getal avatara's der runderen te bepalen op drie. Myn geweten schryst my dit amendement gebied voor, en de concierge — voor wien ik persoonlyk de grootste achting heb — zal iets in dien sinaak deponeren op 't bu- reau...." anders : — „Het ffoede, myne Heeren! By ons op 't dorp, leven wy voor 't goede." De voorgestelde wet is door al myne kiezers met genoegen vemomen, wat de strekking aangaat, en ik zelf zou daarmede instemmen, wanneer ik niet de eer had, (hier moet de spreker buigen naar de regterzy en naar de liukerzy en naar 't midden) wanneer ik niet, zooals ik de eer had te zeggen, de eer had lid te zyn van deze Ka- mer derwelker leden ik alien, persoonlyk, de meeste achting toedraag. De zaak is deze, myne Heeren. Wat zegt de wet die ons wordt voorgelegd door den te- genwoordigen minister, wien ik persoonlyk de meeste achting toedraag? Die wet zegt: „gehoord enz." „te bepalen dat alles „goed" zal zyn." — „en, myne Heeren, de ministers moeten dat uitvoeren. Nog VRTE ARBEIO. 87 Een, myne Heeren, al myn kiezers kearen de strekking van die wet goed, maar mjne Heeren ik zelf, als lid van deze Kamer, welker jeden ik alien persoonlyk de meeste achting toedraag, ikzelf stem tegen de redaktie. Iminers zoodra eens voor altyd „a] 't goede" zal vastgesteld wezen, zoodra eens voor altyd „a] 't goede" zal vastgesteld wezen, zullen er geen latere wetten meer noodig zyn. En, myne Heeren, met de hand op myn mandaat, met het oog op den zetel des voorzitters, met den mond geopend als tot het doen eener verneietigende, verpletterende, tegenzelfmoordwaarschuwende vraag, voel ik me verpflicht u voortehonden: Waar blyven wy dan?..." (Eenig pozen: Aandoening. Beweging. Onstelten ist en südlichen water.) — „Vergeft me, münster Heeren, 't onwillekeurig af breken münster rede. Men is id van de kamer, ja, maar men is ook mensch. Ik zal voortgaan. Ik zal trachten myne hartstogten te betoomen uar behoore, ik zal gebmik maken van 't voorschrift diens grotzen meesters in de redeneerknnst, die den redenaar tot ersten pligt maakt niet te scbreijen onder 't spreken, en ik zal u, zonder tranen, maar even bewogen alsbf ik schreide, nog-maals vragen : Waar blyven wy dan?... Ja, ik vraag u, leden van de kamer die ik alien persoon- lyk zoo hoogacht, wanneer eens vooral „het gocde,"... „al het goede" is vastgesteld by de wet,... ik vraag het in's hemelsnaam : Waar blyven wy dan?... (Indrak, Verpoozing, Rumoer. De spreker geeft een tee- ben aan de „jufvrouw" op de tribune, die hy een kaartje gaf onder verband van flaauwvallen 88 VKYE AEBEID. ken aan de „jufvrouw" op de tribune, die hy een kaartje gaf onder verband van flaauwvallen 88 VKYE AEBEID. Ze valt flaauw. Opachudding. De „Jufvrouw" is weggebragt door two knecbts voor wie zerspielte achting heeft. De spreker gaat voort met wat hols in den stem. — „Waar blyven wy dan? Ik heb persoonlyk de meeste achting voor al de leden, maar ik durf, ja, ik moet bun ernstig, plegtig — en deze keer zelfs kort en goed — afvagen: waar ze blyven zouden? Ik zie dat myne rede uit bet hart, is gegaan tot het hart, en ik zal de fyngevoeligheid der vergadering, — welker leden ik alien persoonlyk de meeste achting toedraag — sparen voor de ysselykhedeu der schildering van 't lot dat ous alien wacht wanueer de voorgestelde wet tot stand komt. Maar, zeer geachte leden, het is niet de drekking van die wet, het is de gebrekkige redaktie van die wet, die over ons al de ellende zou uitstrooijen die ik nog maar kortelyk aaustipte, en die ray stof geven zou tot eene redevoering nog langer dan die andere... die ge uooit kunt vergeten omdat gy ze nooit hebt gehoord. De redaktie deugt niet. Al myn kiezers zyn 't daarover eens dat „het goede" moet worden vastgesteld by de wet, maar, myne heeren zeer geachte medeleden, dat moet niet geschieden by eene wet!... Juicht, geachte medeleden uit X, uit Y en uit Z,... juichtf schiyft aan uwe vrouwen, boeren, arbeiders, kiezers en medele- den van alle inogeljke j,Gezellighed En: "Albet" zal worden vastgesteld by de wet, en tch zal er altyd een parlement noodig sjn, tbch zal er, altyd door, behoefte wezen aan meuwe weiten, Dit aan aan zet iny stoff geven tot bet tweede deel myner redevoering. (Suikerwater.) — "Ja, al "het goede" zal worden bepaald, vastgesteld, ge-schapen door de wet! Maar, zeer geachte leden, dat alles moet niet gescbieden door 66ne wet. De tbans vastgestelde die getnigt van eene onvergeeflyke — in bureaumannen onbegrypelyke, en, ik moet dit erkennen, zeer oewone — koriheid, moet worden afgestemd, doch ondernückkelyke verklaring dat de kamer zicb gebeel en al vereenigt met bet principe des ministers, voor wien de leden der kamer persoonlyk de meest mogelyke acbting koesteren. Yervolgens bebooren wy dien minister — ditmaal onder betniging onzer zeer byzondere acbting — in overwegiiig te geven  een man ben van zaken, iemand die een yyand is?an holle theoriei) en een vurig aanhanger tevens van onze gezegende grondwet, dewelke aan een zeventigtal ingezenen, die welligt anders voor een groot deel niets zonden wezen, den schyn waarborgt dat ze iets zyn. Ja mie heeren, dat will ik u toonen, en daar ik eigenlyk kapitalist ben van beroep, heb ik den weinigen tyd dien mjn bedryvige werkkring my overlaat, benutigd om een twintigtal wetten uittedenken die alle het,, goede" vaststellen. 't Spreekt vanzelf, myne Heeren, dat er nog meer te raaken zyn,... dat is 't voomaamste. Schryft dat gemst naar hnis.' Hier behoort de spreker te hoesten. Hy haalt een rolt den zak en leest: Eerste wet, Alle jonge dochters zullen, te beginnen met... (myne heeren, gy begrypt, hoop ik, dat de tyd van ingang afhangt van 't oogenblik waarop de wet behandeld wordt. Ook verzoek ik te raogen verschoond wezen van de herhling der claasule dat de ministers zuUen zorgdragen voor de uitvoering. Eens voor altyd, de ministers voeren alles nit.) Alle jonge dochters zullen voortaan zachtmoedig zyn, geduldig, inschikkelyk, tevreden en schoon. Nota van toelichting. Ik heb er niet tegen deze Wet te splitsen in zooveel deelen als er deugden kunnen be- dacht worden. Als men overigens nog bovendien mogt verkiezen afzonderlyke wetten te maken voor de blonde, voor de bmine, voor de onzekerharige, 't is my wel. Nog eene andere, zeer nnttige splitsing is mogelyk. Men kan de meisjes verdeelen naar provincien, naar steden, dorpen, gehuchten, huisgezinnen, ja zelfs men zon elke jonkvrouw knnnen maken tot het onderwerp van zooveel wetten als er goede hoedanigheden bestaan. Ik gis, maar hiervan ben ik niet zeker, dat die hoedanigheden nog zouden kunnen worden gesplitst in onderhoedanigheden. Hoe dit zy, men ziet dat myn denkbeld over de verdeeling van „het goede" onnitputtelyk vruchtbaar is. Ik verzoek de heeren dat naar huis te schryveu. Tötet welt er zal geen hagel vallen zoolang 't gewas op bet veld staat Nota van toelicbting. Men kan hiervan maken een boekweitwet, een koomwet, een roggewet, een haverwet, zz. En na 't aangegeven idee over de splitsing van de jonkvrouwelyke deugden, vermeen. ik bier, even als by de volgende wetten, eens vooral te mogen achterwege laten optemerken boevele duizende wetten er te maken vallen uit elke wet die ik voorstel. Derde wet, Niemand zal zyn bebreken. Vierde wet, Bankroeten zyn afgescbaft. Vyfde wet, Alle verkeerde begrippen worden ingetrokken. Zevende wet, leder inwoner van den staat zal behoorlyk ge- voed worden. Achste wet. Er zal geen itibraak plaats bebben by diefstal. Negende wet. Alle landeryen worden vergroot. Tiende wet. Elk ingezetene zal voortaan jnist zoo denken als de ministers die den staat regeren. Elfde wet, Een gouverneur generaal in Indische zal Engelsch verstaan om Pope te kunnen lezen. Twaalfde wet, Kostschoolkinderen, militairen en gouvernements arbeidslui zullen zicb ontdoen van alle begeerte naar voedsel. VEYE ABBEID. 93 Dertiende toet. Er wordt voortaan niet geonweerd voor twaalf nren in den nacht (middelbare tyd). Veertiende wet, Alle ziekten die onaangenaam zyn voor de patienten worden ingetrokken. Vyftiende wet, Geen jeugdig Nederlander zal onbekwaam en luramelig zyn. Zestiende wet, Geen jeugdig Nederlander zal onbekwaam wezen en saai. Zeventiende wet, Geen bejaard Nederlander zal onbekwaam wezen en saai. Achtiende wet, Men zal voor weinig geld zich even veel gemakken aanschaffen als voor veel geld. Negentiende wet, Alle visch nit de Indische zee zal in Holland te verkrygen zyn om niet. Nota van toelichting. Deze wet heb ik van een vriend die hoogleeraar is iu de proté'ine. Twilight, De Javaan zal arbeiden mit vryen will... Maar dat is domheid, dwaasheid, onzin, krankzinnigheid en nonsens... Juist, dat is nonsens,... Wat te bewyzen was alwe,.., geachtb hoobdees. Ybtwillige abssid is wekschelyk. HbT is OENEBYMD YBYEN WIL TE DECBETEBEN BY BENE WET. HeT is even ONGEBYKD TE BEDENER, TE DISCUSSISBEN, TE rABLEMENTEBEK OVEB — OverSChilHg v66b of TEGEN — ZULK IBEV WET. (Dtfitenplatery.) Ik meen u gebragt te hebben tot de erkentenis van deze beide waarheden, en alweder moet ik u verzoeken dit eens vooral te mogen constateren, opdat ik d^rop althans niet zal mol- ten terugkomen. Om verschooning te verdienen, of juister om u te doen in- zien dat ik verschooning verdien yoor de soori van bewys- voering door my toegepast op de beide steliingen, die ik al- zoo de vryheid neem met dagbladschryvers-lankdradigheid voor- optestellen, voel ik Ik My verplicht, v66r ik mag overgaan tot het der dezer verhaudeling, u een kleine gescbiedenis te verhalten die noort gebeurd is. In zeker land heerschte bewegging, onrust, tweespalt,... a^i- tatie. Er bestond een verschil van gevoelen, dat zeer diep in- greep in alle mogelyke „eerste beginselen." Yaders haaten «!! onterfden hunne zoons. Yrouwen verlieten hunne mannen, winkeliers hun toonbank en geldla,... neen, z66ver ging de agitatie niet, maar ze ging toch h^^l ver. Wyl die agitatie nadeelig werkte op den loop der zaken, — zooals alle agitatien, — werden er zeventig wyze lieden be- noemd, — septnaginta, een omineus getal — zeventig wyzen alzoo met witte haren en overvloeijende van persoonlyke geachtheid, om de zaak die 't volk zoo agiteerde, tot klaarheid te brengen. Die wyzen dachten diep na. En spraken veel. Zu spraken veel, en dachten soins zer diep na. Eenigen honner spraken veel zonder no heel diep nateden. Ook waren er die spraken zonder nadenken in 't geheel. En onder hen die'spraken, waren er die verständigen werden, van tyd. Maar onder de sprekers die verständigen werden, werden er geen enkele begrepen. Ik laat nu daar of ze niet wüden begrepen wordsn, — of men zich in 't land, waarvan ik spreck, toelegde op duitenplatety, — maar zeker is 't dat, na lang getwist, na veel gespreks, het volk even wys was als tevoren. Vaders hielden zich oaophoudelyk bezig met onterven banner zons. Yrouwen gingen voort haar mannen te verlaten. Winkeliers... neen, z66ver ging de agitatie niet, maar toch altyd door, h^l ver. En de wyzen werden hoe langer hoe witter van haren. En hnnne persoonlyke achtenswaardigheid werd gedurig achtenswaar-diger en persoonlyker. En zy spraken,... zy spraken,... zy spraken. Märkte, Maar de agitatie duurde voort. Het volk werd niet wyzer. Vaders... ge weet de rest. De deftigheid der septuaginta klom tot hooge emst. Hun emst werd plegtig. De plegtigheid ging over in 't aandoenlyke. 'Yolk was dan ook aangedaan. Maar 't was door de zeer on-prettige nundoeuiDg, die men agitatie noemt, en geenzins door de meer gewenschte aandoening der erkentelykJieid voor bekomen licht in de dnisternis. En de vaders... ja, dat weet ge al. Met verfot-ijelyke tuchteloosheid lieb ik verzuiind u medete-deelen, waarin dan toch het verschieden was. Ziehier. De vraag die 't volk agiteerde; die de zoons onterfde; die de vrouwen afdreef van de mannen; die de wiukeliers, neen, de wiukeliers uiet;... de vraag die de septuaginta zoo bezig hield, met behoud van persoonlyke achting, die vraag was deze: „heft de heilige Dionysius, na zyn dood, gewandeld met z'n hoofd onder deu regter-arm of onder den linker-arm?" Ten kwam er een eenvoudig man in 't land die geen witte haren had, en persoonlyk volstrekt niet geacht was. Hy zeide tot het volk: „Lieve menschen, Dionysius heeft na z'n dood niet gewandeld. Hy heeft z'n hoofd niei onder den arm geo-men, noch onder den linker-arm, noch onder den linker-arm, noch onder den regter-ann..." Het volk gooide dien man met vuil. Dat spreekt vanzelf. Ook de onterfde zonen gooiden mee. Dat hadden ze niet moeten doen, z^ vooral niet. En ziet, de verfcoeking om met vuil te werpen, was zelfs den wiukeliers te sterk. Ditmaal verlieten ze voor een oogenblik Geldla en toonbank. Maar de man die niet personse geacht was en geen witte haren had, bedacht een middel om een een een een te maken aan de nuttelooze agitatie van 't volk, en aan de even nuttelooze, — 1) Dat zeide hy in de Amsterdamsehe CouratU van ruim twee jaar geleden, die ik reeds aanhaalde. Een hy zeide 't later dikwyls, maar altyd te vergcefs. 't Was te eenvoudig. I VETER AMEND. 97 Onverstane en onbegrepen — dekleid der septuaginta. Hy nam een stoel, ging er op staan, en sprak: Hoort, burgers, hoort het woord dat tot u wordt gesproken over, en wel door den heiligen Dionysius. Hy is my verschenen in den droom, en heeft me verzocht u alien te groeten. Hy laat u zeer bedanken voor uw yver in de regter-linkerkwestie. Doch die goede heilige wil niet dat gy te ver zoudt gaan in uw vurig streven naar waarheid, dat ge een offer worden zoudt van uw onleschbaren dorst naar geregtigheid. Daarom, o edele vaders, onterfde zonen, weggeloopen vrouwen, en wat dies meer zy, hoort wat de heilige man my gezegd heeft, en maakt terstond een eind aan uw agitatie: Ter voorkomm van nayver tusschen zyne beide armen, heeft de onvolprezen Dionysius na z'n onthofding, zyn ligchaam tus- schen de tanden genomen, en z66 is hy voortgewandeld... 't Volk juichte. De redenaar werd bekranst. leder was tevre-  hunne persoonlyke geachtheid... Of fy nu, zeer geachte hoorders, juichen zult, en my bekranzen, nadat ik u in de twee eerste deelen myner rede het be-spottelyke heb onder *t oog gebragt van uw regter-linkerkwestie, sweet ik niet. Ik twyfel daaraan. Ik heb redenweinig staat te maken op uwe regtvaardigheid ; en de vertelling van Dionysius had niet ten doel u toejuiching of kransen aftelokken voor zot' Urnyen, nadat ge my die toejuiching hadt ontzegd voor al de ernst die ik u gaf, — doch veeleer myzelf te wapenen tegen de besohuldiging dat ik myn toon zoek. Ziehier: (Havelaar pag. zooveel.) „Yervloekt dat verontwaardig en droefheid zoo vaak zich kleeden in 't lappenpak van de satire! Vervloekt dat een traan 98 YKTE ABBEID. J oin begrepen te worden, moet verzeld gaan van gegryns! Of is 't de schuld myner onbedrevenheid, dat ik geen woorden vind om de diepte te peilen van de wonde die er kankert aan ons staatsbestuur, zonder rayn styl te zoeken by Figaro of Poli- chinelP Styl... ja! Daar liggen stukken vd6r my waarin styl is, styl die aantoonde dat er een mensch in de biiurt was; een mensch wien 't de moeite waard geweest ware de hand te reiken. En wat heeft die styl den armen HAVELAAa gebaat? Hy vertaalde zyu tranen niet in gegryns, hy spotte niet, hy zocht niet te treffen door bonth^id van kleur, of door de grappen van den nitroeper voor de kermistent,... wat heeft het hem gebaat?.. Weg met gemoedelyke taal, weg met zachtheid, rondborstigheid, dnidelykheid. En ved, gevoel; weg met al wat herinnert aan Horatius' justum ac tenacem;... trompetten hier, en scherp gekletter van bekkenslag, en gesis van vuurpylen, en gekras van valsche snaren, en hier en daar een waar woord, dat het mee insluipe als verboden waar, onder bedekking van zooveel gefluit... Styl,,. By had styl... En wat heeft het hem gebaat? Als ik dus wil worden gehoord, — en verstaan vooral, — moet ik anders schryven, zeer geachte hoorders, en anders spreken ook. Daaraan hebt gy te danken die treffende historie  spreek-bearers, vertoog-, praat-, redeneer-, ver-handelkranen, a raison van zooveel woorden in 't unr, van zooveel centen 't woord. Weg handelaars in de waarheid, tegen bonder d liters in de minuut, debitanten en splitters van gevoel in volzinnen groot en klein, by den emmer en by 't maatje. Qy hebt het volk bedorven, gy schriftgeleerden, gy, gy, gy. Gy, met. uw gepraat over dingen die vanzelf spreken. Gy, met nw gepraat over dingen die in 't geheel niet spreken. Gy, met nw regterzy en uw linkerzy. Gy met uw behoud en uw li- beralisme. Gy met uw behoud en uw li- beralisme. Gy met uw „ eerste beginselen", die onmisbare bond- genooten van elke beginsel. Gy met uw duitenplatery dat is : gy met uw bedrog. En ge huist, als vuil ongedierte, niet alleen in de plötzen van de toga der volksvertegenwoordigers, — van hen, beter die 't volk bedorven. En ge huist, als vuil ongedierte, niet alleen in de plötzen van de toga der volk vertegenwoordigen, — gy nestelt overal waar ge kunt plaatsvinden tasschen naad of youw der bedekking van de een of andere deftigheid. Gy sprekers, pra- ters, schryyers, redens, preekers,... AAN DEN UITGEVER. Waarde d*Ablaing! Neeu, er zal niet gezegd worden dat nieinand beproefde den vloek te bezweren die er rust op het volk. 't Z Al niet gezegd worden dat niemand de ziekte aantastte, derotten- de ziekte waaraan dat volk lydt: de leuqen. Ik zal doen wat ik kan. Ik verzoek U de uitgaaf op U te nemen van een werk dat ik zoo even bedacht heb. Ik zal u elke week een vel draks leveren, — ja, als ik 'n kamer heb waar ik rustig zitten kan, twee vellen in de week. Ik verbiud my voorloopig tot het schryven van zes en twintig vellen, dat is dus — als ik geen goede kainer heb, — voor een half jaar. Geef dat uit naar uw goeddunken. By inteekening, zonder inteekening,... voor veel geld, voor weinig geld, 't scheelt my niet. Ik zal in dat schryven trachten naar icaarheid... Dat is myn program. Dat is myn eenig program. Ik zal geven: vertellingenf geschiedenissenf parabelen, opmerkingen, herinneringen, romans, voorspellingeny mededeelingen, paradoxen... Ik hoop dat er een idee zal liggen in elk verhaal, in elke mededeeling, in elke opmerking. VRTE ABJ3EID. 101 Noem dus myn werk; Idbbn,... anders niet. En schryf er bo Yen: „ een zaaijer ging nit om te zaaijen. Kondig het terstond aan. Dat werk zal de vaan wezeu die ik ophef, en hooghoud... parceque suivre banniere ne peux. Ja, dat zal ik doen. En nu de vrye arbeid! Ik zou u op schoolsche gronden kunnen betoogen, lezer, dat de zysprong dien ik my zooeven veroorloofde, volstrekt noodig was in myne bewysvoering, en ik, die zoo op eenmaal den weg verliet waarop wy te zainen wandelden, begin intezien dat ik waarachtig meer talent had dan ikzelf wist. Let eens goed op, ik zal u een kykje openen achter de schermen. Toen ik een paar bladzyden geleden, den Havel Ik Aar opsloeg, om die passage uitteschryven, waarin ik my beklaag over de ellendige uoodzakelykheid om u grappen te verkoopen, wyl ge anders niet zoudt luisteren, werd ik inni^ bedroefd. Want ik las daar... ik las... Alles kwam my zoo voor den geest terug;... ik riep gedu- rig: „myn god, 'tis toch w4ar wat ik daar schreef; 'tistoch wdar dat ik daar myn pligt deed in levensgevaar; 'tis toch w44r dat ik arm en onmagtig vertrok van Lebak met vrouw en kind; 't is toch w44r dat ik sedert dien tyd niet heb opgehouden bitter te lyden om *t vervullen van myn pligt; 't is toch w44r dat we dat alles hebben gedragen met gedald, met waardiglieid en met luoed... Dat alles is toch de waarheid, o myn God!... En 't staat toch geschreven in dat boek. En al staat daarin niet alles geschreven, omdat alles niet geschreven worden kan, er staat toch genoeg in dat boek, om te doen begrypen ook wat ik niet schreef... En dat boek was,,zoo mooi," zeiden ze, en ze lezen dat zoo gretig, zoo met vooringenomenheid, en zoo overal.... En toch... toch is er geen regt gedaan. Toch ben ik even ver alsof myn boek niet „ Mooi" was geweest. Even ver alsof er niet zuverde tranen waren gevallen op dat handschrift... Toen ben ik verdrietig en bitter geworden. En ik zocht de oorzaak die 't regtdoen in myn zaak had in den weg gestaan, en ik vond die in de ziekte waaraan gy lydt, Nederlanders, ik vond die in nwe rottende ziekte... leugen, Immers ik heb n de waarheid gezegd, en gy Inistert. Daarom ben ik op eenmaal terzy gesprongen, en legde myn vloekbrief neer voor de woning dergenen die n bedriegen. Daarom spykerde ik in 't voorbygaan de konde myner vete aan de poort der roofridders, die op geestelyk gebied uw gemoed prysverkla- ren, en hun hoogheid ophonden door diefstal. In de middeneenwen nam men het volk geld en goed af. Dat heette adel in die dagen. Hoe hooger het roofslot, hoe onbereikbaarder de dief,... hoe hooger adel. Thans neemt men de waarheid af. En dat heet geleerdheid, godsdiensty in deze dagen. YBTE AABEID. lOS « En hoe hooger de pre^kstoel, hoe verhevener de katheder, hoe deftiger 't gestoelte,... hoe meer geleerdheid, hoe meer godsdienst, hoe meer zedelykheid. Toen de boeren te hoop liepen, bleek 't gaauw dat de ridders de sterksten niet waren, en dat ze alleen den meester spelen konden, zoolang de goegemeente vergat dat er verzet mogelyk was. En gy, eenvondige lieden van gezond verstand, bedenkt Dat de tabberd der geöffendenen lengensprekers niet van sterker maaksel is, dan de hamassen der goed- en geldroovende dieven van adel. Er is maar ^^n adel. E^n adel, die harnas behoeft noch tabberd. Zyn strydperk is het licht; zyn schild is de waarheid; zyn kampregter de geschiedenen der menschketd en zyn zwaard ishet woord. Dat woord zal ik naar de mate myner kracht tot u spreken in deze brochure en in de „Ideen" die ik van plan ben uittegeven. Daarin zal ik neerleggen wat er omgaat in myn ziel... — Ei, zegt ge, en uwe verdediging van den zysprong? Uw beloofd kykje achter de schennen? 