Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Zooals boven werd medegedeeld, was T. Sah Koebat in afwachting der betaling van de van hem geeischte waarborgen te Lho” Seumawe geïnterneerd. Toen hij echter in de laatste dagen van Mei 1900, dank zij de hulp van T. Moeda Peusangan, die waarborgsom stortte, werd hij weder op vrije voeten gesteld. Instede van naar zijn land terug te keeren, waar hij wel genoodzaakt geweest zoude zijn, zich bi T, Tji Samalanga aan te sluiten, waartoe hij niet de minste neiging gevoelde, begaf hij zich naar Peusangan, waar hij voorloopig bij zijne echtgenoote bleef wonen, en waar hij zich van den Pretendent-Soeltan, die hem eenige malen gelastte hem zijne opwachting in Samalanga te komen maken, niets aantrok. Deze zond daarop eene bende onder Nja Mamat Peureula® naar Peu- sangan, aan wien het in het laatst van Oetober ook werkelijk mocht gelukken, T. Sah Koebat op te lichten en naar Semalanga over te brengen. T. Sah Koebat, die zich thans in zijn landschap, de II Moekims Toenong, bevindt, liet daarna het bestuur schriftelijk weten dat hij volstrekt niet voornemens is, zich bij den vijand aan te sluiten, en dat hij, bijaldien hij niet eerder uit Samalanga kon uitwijken, zich oumiddellijk zal komen melden, zoodra onze troepen zijn land- schap binnen rukken. 104 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE thans T. Tji een zekere oeléébalang Baro als zijn ‘stedehouder en als hoofd over de daar wonende peutoewa's aangesteld. Als Moeda fungeert thans T. Tji’s jongere broeder T. Moehamat Oesen, die gewoonlijk T. Moeda Samalanga genoemd wordt. Hij is in alles T. Tji’s vertrouwde raadsman; beide broeders, die in alles volkomen eensgezind zijn, doen niets van eenig belang, zonder ter zake eerst overleg gepleegd te hebben. Ook de instellingen van de Hakim Tji en een Hakim Moeda behooren thans tot de geschiedenis. Deze respectievelijk te Lantjo* en Blang Garang gewoond hebbende hoofden schaarden zich aan de zijde van T. Moeda Lhon, weshalve zij evenals deze verdreven werden. Zij vluchten naar Nalan, waar hunne afstammelingen nu nog wonen. De Hakim Tji is thans een zekere Hakim Ralip, de „Hakim Moedar Hakim Moeda Ahmat. Hoewel zij de voorvaderlijke titels zijn blijven behouden, is van hun gezag niets meer overgebleven en worden zij in rang en aanzien nog maar tenauwernood met een gewonen peutoewa op eene lijn gesteld. De voornaamste hoofden in T. Tji Samalanga’s rechtstreeksch gebied zijn thans een negental Keudjroeén’s. In vroegere jaren waren er twaalf, namelijk die van: 1. Reuloej Mangat, wiens geslacht uitgestorven is, 2. Medeun, die de partij van den Moeda gekozen had en met dezen verdreven werd, 8. Djoeli Minjeu* Tanoh, wiens gebied, zoo dat al ooit onder Samalanga geressorteerd heeft, thans zeker tot Peusangan behoort, 4. Meukoe, 5. Krisi, 6. Kiran, 7. Tanjongan West, 8. Tanjongan Oost, 9, Meuloeën, 10. Blang Mané, 11. Nalan en 12. Peudada. Van dit twaalftal zijn alleen de laatste negen nog overgebleven. Van het gebied van den Keudjroeén van Nalan werd nu 15 jaren geleden de op den rechteroever der Kroeéng Nalan gelegen landstreek Plimbang door T. Tji Boegis aan T. Mahradja Moeda van Lho* Seumawe afgestaan om daar peper te planten, en wel 106 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Volgens bewering van T. Moeda Peudada zouden zijne voor- ouders zelfstandige oeléébalangs geweest zijn, hetgeen evenwel van Samalangsche zijde ontkend wordt. Hoewel in den laatsten tijd zijne verhouding tot T. Tji Samalanga zeer goed is, deed hij toch meer- malen het verzoek, tot onafhankelijk hoofd verklaard te worden, welke verzoeken door het bestuur steeds geweigerd werden. Tot staving zijner beweringen beriep hij zich op eene sarakata , hem tijdens zijn verblijf in Pidië door den Pretendent-Soeltan te Keumala ge- schonken, doch toen dat stuk door het bestuur opgevraagd werd , ver- klaarde hij, dat het in het ongereede geraakt was en niet meer bestond. In de If Moekims Toenong zijn de voornaamste hoofden T. Sah Koebst's familieleden, die over de in den naasten omtrek hunuer woonplaatsen gelegen gampongs eene zekere suprematie uitoefenen; de mate van dit gezag is geheel afhankelijk van de persoonlijkheid van dengene, die het voert. T. Sah Koebat, die verslaafd is aan het gebruik van opium, is een te zwak persoon om dien invloed zijner bloedverwanten binnen matige perken te houden; en nu zijn neef T. Moeda Tji Bramat zich tegen hem verzet, is hij zonder onze hulp niet bij machte om zijn verloren gezag in de door zijn neef bestuurde gampongs te herstellen. T, Sah Koebat zelf heeft eene woning te Meukoe Toenong en eene te Koeta Awé; zijn jongere broeder T. Akeutan Sjah, die hem tijdens zijne afwezigheid als hoofd over de IL Moekims Toenong verving, woont te Oelee Glé, zijn neef T. Moeda Tji Bramat te Koemba, diens jongere broeder T. Moeda Angkasah te Babah Loeéng en zijn neef T. Oebit, zoon van wijlen T. Sah Koebat's ouderen broeder T. Peureudan, te Drien Siboengong. Of er, en zoo ja welke adathoofden zich bij den vijand zullen aansluiten, is thans nog met geene mogelijkheid te zeggen. Te verwachten is het, dat verreweg de meesten hunner, wanneer de vijand uit Samalanga verdreven zal zijn en zij door hun Oeléébalang opgeroepen worden, zich zullen komen melden. De voornaamste Samalangasche personen, die ook vroeger reeds aan vijandelijkheden hebben deelgenomen, zijn: 1, T. Moeda Tji Bramat, 2. T. Ben Boelang, peutoewa van Meunasah Siblah Tjot in Matang Oelem, die in 1898 wegens oneenigheden met T. Tji Samalanga uitweek naar Pidié, waar hij toen als bendehoofd op- trad, en die sedert steeds als zoodanig in de nabijheid van den Predentent-Soeltan gebleven is. 108 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE 10. T. Seuha van Drien Toedjoeh. 11. T. di Oeteuen Bajoe van Oeteuen Bajoe. 12. T. Hadji Nja“ Ben van Lantjo*. 18. T. Imeun Tji van Loeéng Keubeuë, schoonzoon van T. Hadji Moeda Nja“ Him. 14. T. Ma“ Ali van Meunasah Papeuen. 15. T. Hadji Ma“ Ali van Meunasah Blang en Tjoet Meura, 16. T. Gam van Ijé Rhop. De eerste zeven vermelde personen zijn werkelijk oelama’s, de laatste negen slechts oereueng alem. Omtrent de gezindheid van deze personen behoeven wij geen twijfel te koesteren, bijna allen hebben in 1898 en af en toe ook later nog wel aan de vijande- lijkheden in de Pidiëstreek deelgenomen; en even waarschijnlijk als het is, dat de meerderheid der adathoofden spoedig in onderwer- ping zal komen, zoo waarschijnlijk is het tevens, dat de mannen van de hoekom in het verzet zullen volharden. De voornaamste der van elders afkomstige vijandige hoofden , die zich thans in Samalanga ophouden, dan wel die zich daar in den laatsten tijd opgehouden hebben en nu tijdelijk elders het verzet gaande houden om vermoedelijk binnen kort naar Samalanga terug te keeren, zijn: 1. de Pretendent-Soeltan Toewankoe Moehamat Dawot, 2. Toewankoe Radja Keumala, zoon van wijlen Toeankoe Asen, 8. Toewankoe Brahim, ook genaamd Toewankoe Manjapajet, . Panglima Po Lèm, . diens goeroe T. di Lam Oe, . T. Djohan Lampasé , . de oelama T. Lam Seunong, . de oelama T. Ib of T. di Kroeéng Kalé, 9. de oelama T. Tanoh Mirah, 10. Potjoet Mattahé, 11. de oelama T. Hadji Tjot Plieng, 12. T. Ben Peukan van Meureudoe , 18. diens oude, afgeleefde vader T. Moeda Tjoet Lateh, 14. de oelama T. Pante Glima van Meureudoe, 15. T. Moeda Lateh van Blang Me, 16. Nja Mamat Peureulaf. aon oOo oO Koeta-Radja, 29 Maart 1901. 110 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Soeltan beoorloogd en verdreven; hij vluchtte naar Blang Panjong , waar hij zich metterwoon vestigde. T, Tji Nja Kroeéng, die toen het bestuur in handen kreeg, werd opgevolgd door zijnen zoon T. Tji Moehamat Asan, die in oneenigheid leefde met zijn jongeren broe- der T. Moeda Tji. In den strijd, die hiervan het gevolg was, moest T, Tji Moehamat Asan, die kort daarna, ongeveer in 1872, kwam te overlijden, het onderspit delven. Bij het begin van den Atjeh-oorlog vonden wij T. Moeda Tji aan het bestuur. Hoewel T. Tji Mohamet Asan’s oudste zoon T. Tji Seuma‘on, eigenlijk T. Tji Sjam Maon, den strijd van zijn vader niet voortzette, deed hij wel pogingen, door ons als oeléëbalang erkend te worden. T. Moeda Tji werd echter den 6%" Augustus 1874 tot het teekenen der onderwerpingsacte toegelaten. Toen hij eenige maanden later overleed, werd hij door T. Tji Seuma on, die den 2den Maart 1875 de acte van onderwerping in 6 artikelen onderteekende, opgevolgd. T. Tji Seumaon was iemand met een heerschzuchtigen en stomp- zinnigen aard, die om zijn opvliegend, woest en eigenzinnig ka- rakter algemeen, zelfs onder de personen zijner naaste omgeving, gevreesd was. De tijd van zijn bestuur was een voortdurende strijd met Samalanga en Peudada, en voornamelijk met de oostelijk van het zijne gelegen landschappen. Zooals boven reeds medegedeeld werd, vond hij in de aan zijn voorvader geschonken sarakata een welkom voorwendsel om zijne aanspraken op die oostelijke landschappen met de wapenen in de hand te doen gelden. Geheel en al onrechtmatig waren echter deze aanspraken niet; Sawang had, zoo al niet in de eerste jaren, toen zich daar bevol- king gevestigd had, dan toch zeker in eene latere periade tijdelijk tot Peusangan behoord; Blang Panjang, aan het hoofd waarvan de kleinzoon van den bovengenoemden T. Tji Lampoe* Oeé, T. Bintara Keumangan, stond, was zeer zeker onderhoorig aan Peusangan geweest, en met de benedenstreken van Nisam was dat eveneens het geval. Zijne aanspraken op Gloempang Doewa, Tjoenda en Boven- Nisam berustten echter alleen op de vermelde sarakata-zinsnede, en waren dus absoluut van geene waarde. Tegenover het Gouvernement heeft T. Tji zich steeds dubbel- hartig gedragen. Hen gegeven woord deed hij, wanneer hij daar belang bij had, nooit gestand. Hij stelde zich jegens ons op een zeer zelfstandig standpunt en bekommerde zich niets of weinig om hen ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 111 de hem gegeven bevelen, doch dreef bijna altijd zijn eigen wil door, hetgeen er uit den aard der zaak niet beter op werd, toen het nog tot 1898 moest duren, vóórdat aan de hem 20 jaren te voren gedane bedreiging, dat eene expeditionnaire troepenmacht, naar zijn land gezonden zou worden, uitvoering gegeven werd, Reeds kort nadat hij de acte van onderwerping onderteekend had, nam hij jegens het Gouvernement eene vijandige houding aan en ontweek hij alle aanrakingen met onze autoriteiten , weshalve in het begin van 1878 overgegaan werd tot het toepassen van dwangmaatregelen, door namelijk aan boord van een voor de Koewala Djangka gestationneerd oorlogsschip in- en uitvoerrechten te heffen. Daar echter deze maatregelen geen doel troffen, besloot de Gouverneur de troepenmacht, die aan de expeditie naar Geudong had deelgenomen, na afloop dier expeditie naar Peusangan te dirigeeren. Tengevolge van het optreden van Habib Abdd Rahman in Groot-Atjeh, dat eene spoedige terugkeer der troepen derwaarts noodzakelijk maakte, moest echter dat voornemen weer worden opgegeven. Nadat nu tot tweemalen toe te vergeefs aan T. Tji een ultimatum gesteld was om in onderwerping te komen, werd de Keudé Djangka gebombardeerd en in brand geschoten, waarna de kast geblokkeerd werd. Het gevolg van deze blokkade was, dat T. Tji door zijne mindere hoofden quasi van het bestuur vervallen verklaard werd, en deze zich met zijn jongeren broeder T. Mahradja Djeumpa, die daarop den 10% Augustus 1878 door ons tot oelèëbalang van Peusangan aangesteld was, naar Koeta Radja begaf. Den 20 d.a.v. werd de blokkade van Peusangan weer opgeheven. T. Tjis vervallen verklaring van het gezag, alsmede de daarop in Januari 1880 gevolgde, door hem bij acte gedane afstand van het oeléébalangschap, was echter slechts schijn. T. Mahradja Djeum- pa had niets in te brengen, en T. Tji werd algemeen nog steeds door de bevolking als het wettige hoofd erkend. In 1880 beoorloogde hij Gloempang Doewa, waar zijne versterkingen door een oorlogsschip beschoten werden. Toen kort daarna de tot den Islam bekeerde Chinees Osman van Peusangan door het hoofd van Gloempang Doewa gevangen genomen was, riep T. Tji ter zake de hulp in van het bestuur, welke gelegenheid te baat genomen werd om weder met hem in aanraking te komen. De toen gevoerde onderhandelingen hadden tengevolge, dat T. Tji wederom in on- 112 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE derwerping kwam, en zich in November met T. Mahradja Djeumpa naar Koeta Radja begaf. Den 144 dier maand teekende en be- ëedigde hij eene nieuwe verklaring in 18 artikelen en werd hij opnieuw door ons als oeléébalang van Peusangan erkend. T. Mahradja Djeumpa, die afstand van het gezag deed, werd onder genot van 4 der rijksinkomsten aangesteld tot Radja Moeda, met bepaling, dat wanneer T. Tji, zonder kinderen na te laten, kwam te overlijden, hij hem als Oeléébalang zou opvolgen. Liet T. Tji echter wel nakomelingen na, dan zou T. Mahradja Djeumpa tot aan de meerderjarigheid van den opvolger met de voogdijschap belast worden. In Januari 1881 hervatte T. Tji den strijd met Gloempang Doewa , en nadat hij dit landschap ten onder gebracht had, veroverde hij ook de benedenstreken van Sawang (Blang-Panjang) en Nisam, en het landschap Tjoenda, en bedreigde hij Bajoe. Jegens het Gouver- nement bleef hij zich echter schijnbaar vredelievend en goedgezind betoonen, totdat in 1882 zijne dubbelzinnige houding duidelijk aan het licht kwam, en deze hem weer met het bestuur in botsing bracht, Toen wij ons in 1881 te Lho“-Seumawò vestigden, wierpen een aantal vijanden, onder aanvoering van een zekeren Habib Palòh, eenige versterkingen op de heuvels van Panggòj en Palòh op, en bestookten vandaar uit het eiland Lho* Seumawé en onze vestiging. Daar zulks echter alleen mogelijk was met oogluiking van T. Tji, werd hem de eisch gesteld om de heuvelbentengs door den vijand te doen ontruimen. Toen hij aan den eisch niet voldeed, en eene beschieting van keudé Djangka geene blijvende verbetering in den toestand had opgeleverd, werden de hoofden van Bajoe, Tjoenda, Nisam en Sawang door het bestuur van wapenen, munitie en levensmiddelen voorzien om T. Tji te bestrijden, en werd tevens Peusangan voor allen in- en uitvoer gesloten. Ken en ander had het gelukkig gevolg, dat hij eerst tot in het westelijk gedeelte van Gloempang-Doewa terugging en in Maart 1883 tengevolge van intusschen met hem aangeknoopte onderhandelingen ook dit laatste stuk vrijwillig ontruimde. Tot aan de opheffing van onze vestiging te Lho’ Seumawé in October 1884 hield T. Tji Peusangan zich nu rustig, hoewel hij in den door Geudòng met Blang Mè, Bajoe en Tjoenda gevoerden oorlog weer eene dubbelzinnige rol speelde. In 1885 opende hij de vijandelijkheden tegen zijne oostelijke naburen opnieuw, daarin gesteund door Geudòng, dat zich tegen Bajoe en Tjoenda keerde. ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 113 Deze landschappen, alsmede Gloempang Doewa en de beneden- streken van Sawang en Nisam, werden daarop door hem veroverd ; de rechtmatige hoofden daarvan zagen zich genoodzaakt naar de Oostkust, dan wel naar de bergachtige bovenstreken van hun gebied de wijk te nemen, terwijl T. Tji zijne broeders met het bestuur over de veroverde landschappen belastte, namelijk T. Moeda Tji over Tjoenda en de Boeldhlandschappen, T. Hadji Radja Moeda over Blang Panjang en T. Moeda Peusangan over Gloempang Doea. Ook met zijn westelijken buurman Samalanga lag T. Tji voortdurend overhoop. De tusschen hen gevoerde oorlogen waren voornamelijk het gevolg van grensgeschillen, die, daar de eene partij niet voor de andere onderdeed, nooit beslecht werden. In 1886 scheen echter in hunne onderlinge verhouding verbetering te zullen komen , toen in October van dat jaar T. Tji Seuma*on in het huwelijk trad met T. Tji Samalanga’s zuster Potjoet Miroh Gambang. Het tegendeel van hetgeen verwacht werd, was echter het geval, daar de bruid zich niet met haren nieuwen echtgenoot wilde vereenigen , en zij op grond eener in de formaliteiten gemaakte font het huwelijk, dat door toedoen harer energieke tante Potjoet Meulegòë gesloten was, nietig verklaard wenschte te zien. T. Tji evenwel wilde hiervan niets weten, en stond er op om zijne vrouw in Samalanga met een talrijk gevolg te bezoeken, waartoe hij zich in April 1858 met ongeveer 300 volgelingen over zee op weg begaf. Ter hoogte van Peudada werd hij echter door drie zwaar bewapende Samalangasche prauwen aangevallen en terug- Sedert werd de strijd aan den wal voortgezet en gedurende ge- ruimen tijd hielden beide partijen op het grondgebied van Peudada een aantal versterkingen tegenover elkander bezet, zonder dat het aan eene der partijen mocht gelukken, op de andere een noemens- waardig voordeel te behalen. Bij de invoering der scheepvaartregeling in 1892 en met belofte de blokkade op te heffen en Peasangan voor de kustvaart open te stellen, verkreeg in October van dat jaar het lid in de commissie voor de scheepvaartregeling, de resident G. A. Scherer, van T. Tji Seuma on den afstand van de door hem veroverde, oostelijk gelegen landstreken, zoodat de wettige hoofden weder in het gezag over hun gebied door ons hersteld konden worden. T. Tji's recht om hasil te heffen van de te Koewala Mané en Koeala Kroeëng Geukoeëh in- en uitgevoerde artikelen werd echter oat Te Volgr. I. 114 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE doch werd ter voorkoming van latere moeielijkheden het bedrag van zijn aandeel daarin vastgesteld op 1000 dollars ’s jaars; met be- paling, dat wegens de ongunstige financieële omstandigheden , waarin de hoofden van Sawang en Nisam tengevolge van den oorlog geraakt waren, dat bedrag hem door het Gouvernement zou uitbe- taald worden. Tot en met 1897 geschiedde zulks ook inderdaad, doch tengevolge van de hieronder te vermelden gebeurtenissen werden sedert T. Tji’s aanspraken op die som vervallen verklaard. Oogenschijnlijk veranderde T. Tji's houding jegens het Gouver- nement geheel; zelf leverde hij twee zeeroovers uit, waaronder de hoofdman eener zeerooversbende Panglima Prang Adjòë, die echter kort daarna uit de gevangenis te Koeta Radja ontvluchtte, en thans zich weder in Peusangan bevindt. Dat hij echter nog volstrekt niet van plan was, met zijne buren in vrede te leven en dns zich in alles naar de wenschen van het bestuur te gedragen, bleek toen hij in 1896 in het geheim een zekeren T. Oelèëbalang Sjèh tegen den oeléébalang van Gloempang Doewa in zijn verzet steunde. Nauwelijks was T, Oeléébalang Sjéh, die bovendien gebleken was een bedrieger en niet de persoon te zijn, voor wien hij zich uit- gaf, naar de Gajö-landen afgetrokken, toen T. Tji zich tegen Sama- langa wendde met het doel om zijn schoonzoon T. Sah Koebat in diens verzet tegen zijn oeléébalang te steunen, doch onder het ook reeds vroeger te baat genomen voorwendsel, zijne vrouw Potjoet Mirah Gambong te willen bezoeken. Evenals vroeger bepaalden beide partijen er zich toe, uit twee op den grens der beide landschappen aangelegde reeksen verster- kingen over en weer eenige schoten te wisselen, zonder elkander daardoor veel nadeel toe te brengen Door het bestuur werden pogingen aangewend om de twistende partijen naar hunne woonplaatsen te doen terugkeeren en de ver- sterkingen te doen slechten, welke pogingen evenwel op de te hooge eischen van Peusangan en van T. Sah Koebat afstuitten. Toen zij evenwel bedreigd werden met sluiting der kust, voldeden zij aan onzen eisch en namen T, Tji Peusangan en T. Tji Sama- langa aan, ter zake van de huwelijkskwestie zich onvoorwaardelijk te onderwerpen aan de uitspraak van een scheidsgerecht, bestaande uit 3 personen, waarvan 2 door de beide belanghebbenden, en de derde door deze beide personen gekozen zou worden. Als vertegen- woordiger van Peusangan's belangen werd benoemd T. Radja Itam 116 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Juist met het voornemen om de hoofden van Gloempang Doewa, Sawang en Nisam op indirecte wijze te steunen, bond Samalanga tegen zijn ouden vijand den strijd weder aan, doch evenals vroeger had die oorlog niet veel te beteekenen. Zooals ik. reeds ter loops mededeelde, bleek ook de vrede met Peusangan’s oostelijke buren niet van blijvenden aard te zijn. In 1892 was bepaald, dat de grens tusschen Peusangan en Gloempang Doewa gevormd werd door de koewala Tjeureupé, de Kroeëng Panjòë en de Glé Mirahpoen, doch aangezien de beide partijen het omtrent de ligging van dezen heuvel lang niet met elkander eens waren, bleef er voor hen nog genoeg gelegenheid over om aan hunne liefhebberij, zich in grensgeschillen te ver- meien, te voldoen, In Juni 1897 liepen deze zoo hoog, dat als représaille op eene onrechtmatige daad van T. Bentara Isha Moeda van Gloempang Doewa, T. Tji Seama‘dn dat landschap binnendrong en het westelijk gedeelte daarvan, gelegen tusschen de Kroeëng Panjòë en de Kroeëng Blang Mé, bezette. Op last van den Gouverneur, wiens beslissing hij ter zake had ingeroepen, ontruimde hij echter in December de veroverde landstreek weder. Tevens werd door den Gouverneur op zijn verzoek eene regeling getroffen omtrent den afvoer van producten van de aan Peusangan onderhoorige landschappen Leuboe en Lapéhan. Daar die landschappen gelegen zijn ten zuiden van Gloempang- Doewa, zoodat de afvoer van producten het gemakkelijkst over Lapong kon geschieden, werd bepaald, dat zulks voortaan ook zou plaats hebben, en dat die producten onder op door Gloempang- Doewa af te geven passen naar Lho~ Seumawè zouden worden verscheept. Voorts werd bepaald, dat bij wijze van schadeloosstelling wegens het verlies van zijn hasilaandeel van de uit Leuboe en Lapéhan uitgevoerde producten, T, Tji jaarlijks een bedrag van 200 dollars uit de hasil radja van Gloempang Doewa zou genieten. Daar echter T. Tji de vijandelijkheden spoedig weder hervatte, werd door het bestuur die schadevergoeding nimmer uitbetaald. In de overeen- komst, die in October 1892 met T. Tji Seuma on gesloten was ge- worden, was o. m, de bepaling opgenomen, dat het aan de door Peusangan aangestelde hoofden en de uit dit landschap af komstige personen, die zich in de door T. Tji veroverde landstreken geves- tigd hadden, vergund was om, ook nadat die streken onder het = ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 117 bestuur der wettige hoofden teruggekeerd zouden zijn, daar te blijven wonen. Deze wettige hoofden zouden allen als hunne eigen hoofden moeten erkennen en gehoorzamen, zullende zij dan omge- keerd in het ongestoord en rustig bezit van hunne woningen, aan- plantingen en andere eigendommen gelaten worden. Het gevolg daarvan was, dat in de kuststrook, gelegen tusschen Manè en Kroeëng Geukoeëh, vele personen bleven wonen, die het later T. Tji gemakkelijk zouden maken, zijne veroveringsplannen weer met goede kans van slagen op te vatten. De voornaamste dezer personen waren T. Oelèëbalang Baro, Peusangan’s stedehouder te Kroeéng Geukoth; T. Latèh, hoofd van de gampongs Tamboen Baroh en Tamboen Toenöng, een verre bloed- verwant van T. Ri Nisam, met wien hij echter oneenigheden had; T. Peureudan, zoon van den boven reeds genoemden T. Bentara Keumangan, en achterkleinzoon van den eveneens reeds genoemden T. Tji Lampoe* Oeë, Nja Rajeu Mané, iemand die ook vroeger reeds onder het gezag van den oelèëbalang van Sawang gestaan had, doch met dezen in onmin leefde, T. Noesjah, Keudjroeén van de gampong Lho* Iboih, enz. Instede zich gelaten in hun toestand te schikken, bleven deze personen een levendig verkeer met Peusangan onderhouden, welks oeléébalang hen van instructies voorzag. Hielden zij zich in de eerste jaren rustig, langzamerhand kwam er door T. Tji Seuma‘on’s bemoeienissen een geest van verzet over hen, die zich in toenemende mate openbaarde. De oelèëbalangs van Sawang en Nisam gaven hen evenwel in halsstarrigheid niets toe, en ten einde zich van een hardnekkigen tegenstander te ontdoen, liet eerstgenoemde in April 1897 T. Keudrjoeën Noesjah van Lho* Iboeh vermoorden. Wel werd hem deswege de betaling eener diët van 1000 dollar opgelegd, doch nataurlijk was zulks niet geschikt om de gemoederen te kalmeeren. De oneenigheden, die zich steeds geuit hadden in rooverijen, liepen eindelijk zoo hoog, dat het in Frebruari 1898 tot eene uitbarsting kwam. Nadat de rebellen T. Pang Sawang in zijne versterkingen nabij de Keudé Mané bestookt hadden, viel deze, gesteund door de hoofden van Gloempang Doewa en Nisam, hen onverwachts in den rug aan met het gevolg, dat hij hen tot beoosten de Kroeëng Geukoeëh wist te verdrijven, waarna de verbonden oeldébalangs, jeder voor zoover zijn eigen gebied betrof, de gezuiverde landstreek — a An 118 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Onmiddellijk mengde zich T. Tji Peusangan in den strijd; uit wraak wegens de door Gloempang Doewa aan Sawang en Nisam verleende hulp viel hij dat landschap binnen, en bezette hij weer het tusschen de Kroeéngs Panjòë en Blang Mé gelegen gedeelte. Tengevolge van het gebrek aan waakzaamheid van T. Ri Nisam's lieden, die eene reeks versterkingen op den linkeroever der Kroeëng Geukeuëh bezet hadden, mocht het in den nacht van 9 op 10 Maart 1898 aan de verdreven opstandelingen, die zich in Paloh verzameld hadden, gelukken, die versterkingen bij verrassing te vermeesteren, en, onmiddellijk van hun succes partij trekkende, zich in het bezit van hun verloren gebied tot nabij Manè te her- stellen. Hoewel door het bestuur pogingen werden aangewend om te trachten langs vredelievenden weg de geschillen op te lossen, en beide partijen den schijn aannamen, alsof zij daartoe wilden mede- werken, werd toch voornamelijk van de zijde van de opstandelingen niet die medewerking ondervonden, die door het bestuur verlangd werd. Bovendien werden zij door T. Tji Peusangan in het geheim van wapenen en munitie voorzien en zetten zij staande de onder- handelingen de vijandelijkheden voort, waarbij zij zich niet ontzagen om zich van het Gouvernement openlijk vijandig gezinde personen te bedienen, hetgeen bleek uit het sneuvelen van het bendehoofd Panglima Prang Atip in een nachtelijk gevecht nabij de Meuseugit Manò. Toen nu bovendien uit een aantal door T. Ri Nisam bij de vermeestering van Kroeëng Geukoeëh ten huize van T. Oelèe- balang Baro gevonden en aan het bestuur uitgeleverde brieven ge- bleken was, dat de geheele beweging door T. Tji, die bovendien door T. Moeda Peusangan van Boeboe uit een inval in Gloempang Doewa had laten doen, op touw gezet en volgens een van te voren beraamd plan ten uitvoer gelegd was, en dat hij voor de bereiking van zijn doel zelf den Gouvernementstolk en zendeling Hamdani had omgekocht, werden in Juni de onderhandelingen afgebroken, en werd aan T. Tji de eisch gesteld, binnen eene maand de in Gloempang Doewa, Sawang en Nisam opgeworpen versterkingen te ontruimen en de vijandelijkheden te staken. Daar echter T. Tji den hem gestelden termijn misbruikte door te trachten door krachtdadig optreden zijne vijanden geheel en al ten val te brengen, werd het verstrijken van dien termijn niet afgewacht, doch hem den 19% Juli d.a.v. een nieuw ultimatum van 24 uren gesteld. ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN, 119 Toen na het verstrijken daarvan aan den eisch niet voldaan was, en er zelfs geen antwoord op ontvangen werd, werden gedurende 3 dagen de versterkingen van Blang Panjang en Kroeëng Geukoeëh door de marine onder vuur genomen, terwijl de oeléébalangs van Sawang en Nisam, door Gloempang Doewa, Tjoenda, Bajoe en Lho* Seumawè met krijgsvolk gesteund, door aanvallend optreden hun gebied trachten te heroveren. ~ Deels wegens gebrek aan munitie, deels wegens een nieuwen door Peusangan en Gloempang Doewa gedanen inval, waardoor de oelèëbalang van dit landschap genoodzaakt was zijn volk van Mané terug te roepen, mislukten die pogingen evenwel. Tot goedmaking van de kosten, die de beschieting door de marine voor ons had medegebracht, werd aan T. Tji eene ver- goeding van 5000 dollar opgelegd, welk bedrag door het aanhouden van zijn hasil aandeel en door het heffen van verhoogde in- en uitvoerrechten van Peusangan geïnd werd, Na het voorgevallene bleef T. Tji met steeds meer kracht tegen Gloempoeng Doewa en Sawang optreden, zoodat deze beide staatjes ernstig gevaar liepen geheel en al ten onder te zullen gebracht worden. Ten einde zulks te voorkomen, was het noodig T. Tji gevoelig te treffen, en werd daarom den 7" Augustus de keudé Djangka, die daardoor afbrandde en de gampong Lampoih Rajen, de woonplaats van T, Tji’s zendeling Hadji Solèjman, door de marine getuchtigd. Deze maatregel had in zooverre het gewenschte gevolg, dat de beoorloogde oeléébalangs van den in Peusangan ontstanen schrik wisten gebruik te maken om een paar van de het meest dreigende punten te heroveren; en hoewel kort daarna de vijandelijkheden door T. Tji hervat werden, was zijn optreden toen toch meer op behoud van het verkregene dan wel op het maken van nieuwe veroveringen gericht. Daar intusschen T. Tji alle aanrakingen met het bestuur ver- broken had, en hij geene aanstalteu maakte om aan den door ons gestelden eisch van ontruiming van zijne positiën in Gloempang Doewa, Sawang en Nisam te voldoen, werd den 27"" September door eene van Pidië naar Lho* Seumawé gezonden troepeumacht, bestaande uit 2 bataljons infanterie met maréchaussée, cavalerie en artillerie, tegen Peusangan opgerukt. Zonder dat er een schot viel werden de benedenstreken van Nisam en Sawang door de op de hand van Peusangan zijnde 122 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Latèh van Meureudoe, die zijn zoon T. Mata Sjò met T. Tji’s dochter Tjoet Poetroë in het huwelijk deed treden, zich bij hem voegde, in de tweede helft van October gevolgd door den Pre- tendent-Soeltan, Panglima Pò Lém en andere hoofden van de partij van verzet. In November rukte daarop van Meureudoe eene colonne door Samalanga naar Peusangan uit, welke colonne het eerst met den vijand voeling kreeg nabij den Tjot Kala, waar deze uit zijne versterkingen verdreven werd, Toen hij daarna op den Glé Riséh nogmaals na een hardnekkig gevecht gedwongen werd zijne stellingen prijs te geven en hem daar een zwaar verlies werd toe- gebracht, nam hij deels naar de Paséstreek de wijk, keerde deels naar Samalanga terug, en liet T. Tji Seuma‘on met zijn kleinen Peusangan’schen aanhang in de bovenstreken alleen achter, Ken klein gedeelte der troepenmacht bleef toen in Peusangan te Tjot Pi bivakkeeren, hetgeen den vijand het fourageeren van levens- middelen in de benedenstreken onmogelijk maakte, en zocht nu voortdurend T, Tji’s aanhang in het bergterrein op. Veel tegenstand werd hierbij niet ondervonden. Bij een der ontmoetingen met den vijand sneuvelde de reeds bovengemelde T. Oeléébalang Baro, die na zijne vlucht van Kroeéng Geukoeëh, Panglima prang van T. Tji geworden was. Aan het vermoeiende en uitputtende leven, dat hij door het voortdurend patrouilleeren onzer troepen moest leiden, was T. Tji evenwel niet gewoon, De doorgestane ontberingen en ellende waren oorzaak, dat eene hartkwaal, waaraan hij sinds vele jaren lijdende was, hem ten grave sleepte in het begin van Februari 1900. Daar toen de bezetting van Tjot Pi geen reden van bestaan meer had, werd het bivak aldaar opgeheven en keerden de troepen van daar terug. Nu T. Tji Seumaón overleden was, moest natuurlijk een nieuwe oelèëbalang gekozen worden. Daarvoor kwamen en komen nog in aanmerking twee zoons van den overledene, waarvan de een 10 à 12 jaren oud, de andere ongeveer een jaar jonger is, De oudste, Moehamad Ali Djohor Alam Sjah geheeten, is verwekt bij Potjoet Oenggah, afkomstig van Meureudoe die wel uit eene familie van aanzien, doch niet uit een oelèëbalangsgeslacht gesproten is, ter- wijl de tweede zoon, Moehamad Ali Akbar, niet alleen een Peu- sangansche vrouw, doch een volle nicht zijns vaders tot moeder heeft, nl. Potjoet Rajeu*, ook wel Potjoet Salbiah of Potjoet Mbòng geheeten. ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 123 Ten einde in staat te zijn eene keuze te doen, werd door het bestuur eene ontmoeting noodig geacht met de vier broeders en de beide weduwen van T. Tji, waarvan Potjoet Oenggah zich nog met hare kinderen in het gebergte ophield, weshalve aan T. Mabradja Djeumpa en aan T. Moeda Tji opgedragen werd haar vandaar terug te roepen. Hieruit schijnen zij de gevolgtrekking gemaakt te hebben, dat het in de bedoeling van het bestuur lag om den oudsten zoon tot oeléébalang aan te stellen waarmede zij zich in het geheel niet konden vereenigen, daar zij begrijpelijkerwijs liever Potjoet Rajeu’s zoon daartoe benoemd zagen. Met het doel, het bestuur te beletten aan dat vermeende voornemen gevolg te geven, lieten zij niet alleen Poetjoet Oenggah onkundig van onzen wensch, dat zij weder naar hare woonplaats te Poeld Iboeh zou terugkeeren, maar hielden zij, zooals later bleek, ook een door het bestuur aan haar gerichten brief, waarin haar een en ander schriftelijk werd medegedeeld, achter. In Maart kwam T. Mata Ijë, die met T. Tji’s bij Potjoet Oenggah verwekte dochter gehuwd was, in onderwerping; en inziende, dat T. Mahradja Djeumpa en T. Moeda Tji daartoe hunne hulp niet wilden verleenen, droeg het bestuur aan hem op, Potjoet Oenggah van het gebergte naar Poelò Iboeh terug te brengen. Dit had het gewenschte gevolg, want reeds in de eerste dagen van April bracht T. Mata Ijë te Lho* Seumawé het bericht, dat aan den hem gegeven last was voldaan. Behalve de bovengenoemde hadden T. Mahradja Djeumpa en T. Moeda Tji nog een andere reden, om niet op Potjoet Oenggah’s terugkeer uit het gebergte gesteld te zijn. Na T. Tji’s overlijden hadden namelijk zij zich van diens eigendommen, die nog al aan- menlijk moeten geweest zijn, meester gemaakt, en had T. Mahradja Djeumpa het bestuur doen weten, dat zulks geschied zou zijn door Panglima Pd Lém, niettegenstaande later bleek, dat deze in dien tijd in het geheel niet in Peusangan geweest was. Had nu eene ontmoeting van Potjoet Oenggah met het bestuur plaats, dan waren zij bevreesd, dat zij, die bovendien ook nog wel wat compro- mitteerends omtrent T. Mahradja Djeumpa’s verhouding tot zijn over- leden oudsten broeder aan het licht kon brengen, de ‚geheele toe- dracht der zaak zou verklappen. Volgens hunne opvatting was er dus voor hen alles aan gelegen, die ontmoeting te voorkomen, en het was daarom, dat zij den 14%" April met vrouwen en kinderen 124 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE naar het gebergte uitweken, Potjoet Oenggah dwingende hen met hare beide zoons te vergezellen. Aan het bestuur gaven zij als reden dier handelingen op, dat zij voor een te Koeala Radja in handen van den vijand gevallen repeteer-karabijn aansprakelijk ge- steld, bevreesd waren deswege als gevangen genomen te zullen worden, Hoewel dit niet de ware reden, die zij natuurlijk niet zelf ter kennisse van het bestuur konden brengen, was, is het wel waarschijnlijk dat de vrees voor een gevangenneming wegens de verschillende door hen bedreven feiten op hen van invloed geweest is. Aan de gezamenlijke Peusangansche hoofden — de vier broeders van den overleden T. Tji — werd daarop bevolen, met de beide weduwen en zoons van den overleden oeléébalang bij het bestuur te komen ter bespreking en regeling der erfopvolging. Alleen een der broeders — T, Moeda Peusangan — voldeed aan het ontvangen bevel. De beide oudste en voornaamste broeders bleven zich in het gebergte terugtrekken, en beletten de weduwen met hare zoons naar Lho* Seumawé te gaan. De vierde broeder, die zich nimmer met iets bemoeit, bleef ook weg. Wel deed kort daarna T. Moeda Tji door tusscheukomst van den oeléébalang van Gloempang Doewa pogingen weder terug te komen, doch werd hij door vrees weerhouden om aan zijne voornemens uitvoering te geven, In Juli 1900 kwam de Pretendent-Soeltan van de Pasèstreek in Peusangan aan en gingen T. Mahradja Djeumpa en T. Moeda Tji hem hunne opwachting maken. Toen hij zich, na zich enkele dagen in Peusangan en Peudada opgehouden te hebben, naar Samalanga begaf, volgden ook zij hem korten tijd daarna derwaarts, Potjoet Rajeu en Potjoet Oenggah met hunne zoons mede nemende. Daar werd door den Pretendent-Soeltan Potjoet Oenggah’s oudste zoon tot T. Tji Peusangan en Potjoet Rajeu’s zoon tot Panglima Tji aan- gesteld. Wijlen T. Tji’s broeders, weduwen en zoons keerden daarna allen naar Peusangan terug. Toen zij eenige maanden daarna den tijd gehad hadden om de voorvallen van den laatsten tijd te overdenken, en zich rekenschap gegeven hadden van de gevolgen, die hunne handelingen onvermijdelijk na zich moesten sleepen, kregen zij berouw over hunnen afval. Den 31° October 1900 kwam T. Mahradja Djeumpa dan ook weder vrijwillig in onderwerping. Hij werd geïnterneerd te Lho* Seumawé, vanwaar hij pogingen in het werk stelde om zijne broeders in ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 125 en de weduwen en zoons van wijlen zijn oudsten broeder derwaarts te doen overkomen, opdat de zaken in Peusangan door het bestuur geregeld zouden kunnen worden. Deze pogingen hadden evenwel geen resultaat wegens den onwil en de tegenwerking van T. Moeda Tji, die met T. Mahradja Djeumpa en T. Moeda Peusangan in onmin leefde, en van hunne bemiddeling voor zijn weder in onderwerping komen niet gediend was. Toen in Februari 1901 tijdens de excursie naar Samalanga en Peusangan laatstgenoemd landschap door de expeditionaire troepenmacht bezocht werd, durfde T. Moeda Tji uit vrees voor kuiperijen zijner broeders zich in den aanvang nog niet te melden, doch nadat die troepenmacht ontbonden, en Peu- sangan nog slechts door een gedeelte van het 3° bataljon Infanterie bezet was, en men hem had laten weten dat hij voor eene arrestatie miet beducht behoefde te zijn, kwam ook hij zich in de tweede helft van Februari 1901 door bemiddeling van den oeléébalang van Gloempang Doewa aanmelden, Volhoudende aan den reeds vroeger gestelden eisch, werden T. Mahradja Djeumpa, T. Hadji Radja Moeda, T. Moeda Tji, T. Moeda Peusangan, Potjoet Rajeu, Potjoet Oenggah en wijlen T. Tji's beide oudste zoontjes naar Koeta-Radja ontboden, waar zij den 2" April d.a.v. vergezeld door T, Bentara Istia Moeda van Gloempang Doewa, in de woning van den Civielen en Militairen Gouverneur vereenigd waren. Hoewel T. Hadji Radja Moeda de oudste der vier broeders was, doch deze onbeduidend en zonder de minste energie is, en zich liever niet met bestuursaangelegen- heden inlaat, werd daar met diens voorbijgang T. Mahradja Djeumpa aangesteld en beëdigd tot waarnemend oeléébalang van Peusangan, tijdens de minderjarigheid van den later aan te stellen definitieven Wie van T. Tji’s zoons daartoe benoemd zou worden, werd nu nog niet beslist, aangezien het wenschelijk geoordeeld werd zulks van de meerdere of mindere intelligentie en geschiktheid van de beide pretendenten, waarvan zoowel de een als de ander gegronde rechten kan doen gelden, te laten afhangen. Thans bevinden beide zieh te Koeta Radja, waar zij de inlandsehe school bezoeken. Voorts werd bepaald, dat T. Mahradja Djeumpa zelf het bestuur zou voeren over het westelijk gedeelte van Peusangan, doch dat over het oostelijk deel aan T. Moeda Tji zou overlaten. Daar de hoofden en bevolking van Peusangan — eene te Awé Geutah thuis behoorende bende uitgezonderd — nergens vijande- 126 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE lijkheden jegens onze troepen gepleegd hadden, en het landschap sinds medio 1898 reeds ruim $ 60.000 boete betaald had, werd de toen genomen maatregel, namelijk de heffing van verhoogde in-en uitvoerrechten en verbeurdverklaring van de inkomsten der hoof- den, weder ingetrokken, en werd eene regeling tot stand gebracht, waarbij aan alle betrokken partijen een billijk aandeel in de hasil en opiuminkomsten werd toegekend. Daar de Peusangansche aangelegenheden op afdoende wijze ge- regeld waren, werd de bezetting van Peusangan opgeheven, en keerden de daar gelegerde troepen medio April naar Groot-Atjéh terug; voor patrouilles en geruststelling der hoofden bleven voor- loopig zes brigades maréchaussée in Peusangan achter. Bij de beschrijving van bovenstaande gebeurtenissen werd de vierde broeder T. Hadji Radja Moeda niet dan terloops vermeld. Deze treedt trouwens geheel op den achtergrond, en aan het politieke leven nam hij geen deel. Hij is in tegenstelling met zijne broeders iemand zonder de minste energie, die zich bet liefst met niets dan zijn sawahs en zijn klappertuin bemoeit Onder den oeléébalang wordt het landschap Peusangan bestuurd door een aantal mindere hoofden, waaronder de stoeha-peuëts en de voeléébalang nam, die weer peutoewa’s en keutji’s en pangli- ma's onder zich hebben, de voornaamsten zijn. Toch is het geheele landschap niet in 10 gebieden verdeeld, met deze hoofden tot bestuurders, maar zijn er bovendien nog een aantal peutoewa’s van minderen rang, die aan geen dier tien hoofden, doch rechtstreeks aan den oeléébalang ondergeschikt zijn. De toeha peuët zijn: 1, T. Keudjroeën Moeda van Panté Ara; 2. T. Hakém van Matong; 3. T. Hakem Tji van Raja; 4. T. Keudjroeën Koeala van Boegah. Volgens bewering van Gloempang Doewa'sche zijde zou Boegah in vroegere jaren tot dat landschap behoord hebben en zou T. Keu- djroeén Koeala destijds een der toeha peuét van Gloempang-Doea geweest zijn, hetgeen evenwel van Peusangan’sche zijde ontkend wordt. De oeléébalang-nam zijn: 1. T. Béntara Peukan van Djangka; 2. T. Keudjroeën Seurawa van Langkoeta; 3. T. Imeum Rajat van Meunasah Meutjat; ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 127 4. Pangoeléé Sidé van Bajoe; 5. T. Hakim van Roesip; 6. Panglima Prans Pasoe van Oetheuén Gathòm. De toeka peuét zijn de Hakims van het landschap, en moeten den oeléébalang bij het nemen van gewichtige besluiten of beslis- singen terzijde staan. Zij zijn van ouden oorsprong, en staan daarom volgens de begrippen der bevolking hooger dan de oelèëbalang- nam, welke pas door T. Tji Seuma‘on als zoodanig gecréeerd werden. Zij zijn uitvoerders van de bevelen van den oeléébalang, en in het bijzonder diens panglima’s of aanvoerders in den strijd. De voornaamste hoofden in het westelijk door T. Mahradja Djeumpa bestuurd gedeelte van Peusangan zijn: 1. T. Keudjroeén van Djeumpa; 2. T. Keudjroeën van Djoele Baroh; 3. T. Keudjroeën Toenong van Poelo Miróë. 4. T. Imeum Rajat van Bireum. Aan den oeléébalang van Peusangan zijn nog ondergeschikt de ten zijden van Gloempang Doewa gelegen landschappeu Leuboe en Lapéhang. De oeléébalang van Leuboe is T. Ri. Lapéhan daaren- tegen wordt bestuurd door 3 peuteuwa's, die ieder rechtstreeks de bevelen van den oeléébalang van Peusangan ontvangen. Zij ziju: 1. T. Hakim van Lapéhan; 2. T. Moeda Balé van Blang Koethang; 3. T. Keutji Pidié van Gampong Meuseudjit , welke laatste echter wegens ziju hoogen ouderdom bijna geen gezag meer uitoefent, en nagenoeg geheel verdrongen is door een zekeren T. Bintara Blang, die van Sawang afkomstig is. In Peusangan hevindt zich een wakeuëh gebied, namelijk de woonplaats en de geestelijke school met naaste omgeving van de in hoog aanzien staande oelamafamilie van T. di Awé Geutah en de gelijknamige gampong. De tegenwoordige oelama van dien naam is T. Sèh Mahmoet, die zijn in ‘t einde van 1898 overleden anderen broeder T. Tjoet opvolgde. Hoewel ons ongeloovigen vijandig gezind, en steeds den heiligen oorlog gepredikt hebbende, moet als eene merkwaardigheid vermeld worden, dat laatstgenoemde in 1898 aan T. Tji Peusangan liet weten , dat, wanneer hij door het Gouvernement beoorloogd mocht worden, die oorlog niet als heilige oorlog tegen de ongeloovigen mocht aangemerkt worden, om reden T. Tji zich zulks door zijne —— d Pf 125 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE onrechtvaardige veroveringsoorlogen zelf op den hals gehaald had, en de ongeloovigen dus een rechtvaardigen oorlog zouden voeren. Behalve genoemde T. Sèh Mahmoet staat ook T. Tjoet's oudste zoon T. Dawot onder de naam van T. di Awé Gentah bekend, Zelfs werd eenige maanden geleden de dief van het te Koeala Radja gestolen repeteergeweer T, Sadé, toen deze zich als bende- hoofd in Tjoenda bevond, met den naam van T. di Awé Geutah aangeduid, doch zulks sproot voort uit de omstandigheid, dat T. Sadé bij niemand bekend was en men alleen wist, dat hij van Awé Geutah afkomstig was. Behalve T. Séh Mahmoet bevonden zich te Awé Geutah nog een aantal andere personen, die ook min of meer als alim bekend staan. Onder deze moeten genoemd worden T. Tjoet’s zonen T. Dawaot, T. Habbeulah en T, Hamid, T, Sèh Mahmoet's zoon, T. Tajip, en een zekere T, Amat of T. di Bale, Laatstgenoemde is gehuwd met eene dochter van den in 1874 of 1875 overleden T. Moeda Ti. Koeta Radja, 14 Mei 1901. XIX. Gloempang Doewa. GEOGRAFISCHE BESCHRIJVING, Het landschap Gloempang Doewa wordt in het westen begrensd door het landschap Peusangan, in het zuiden door het aan Peusangan onderhoorige landschap Leuboe, in het oosten door het landschap Sawang en in het Noorden door de straat van Malaka, In de benedenstreken wordt de westelijke grens zoo goed als geheel gevormd door de kroeëng Peusangan of Panjòë en haren delta-arm, die onder den naam van Koewala Tjeureupé in zee valt, In vroeger tijden strekte Gloempang Doewa zich ook tot over den linkeroever der Peusangaurivier uit, doch in de herhaaldelijk met T. Tji Peusangan gevoerde oorlogen zag het zich genoodzaakt de daar gelegen gampongs, zooals: Boegah, Pantò Pakoe, Kamboeë, Tanjong, enz. prijs te geven. Ten noorden van gampong Gapa verlaat de grens de Peusangan- rivier om een oude rivierbedding te volgen tot aan de Kroëeng Blang Mè, zoodat genoemde gampong, hoewel op den rechteroever der hoofdrivier gelegen, nog onder het landschap Peusangan ressorteert. Van af de Kroeëng Blang Mè loopt de grens over den Glé Keuniré, den Glé Mirahpon en den Glé Peurintji in westelijke ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 129 richting naar de sawahvlakte, die Leuboe van Gloempang Doewa scheidt, en verder over den Tjot Bata en den Gle Oetoih Manja naar Blang Seuminah, gelegen op den linkeroever der Kroeëng Mane, en vormende de zuidoostelijke grens met het landschap Sawang. De oostelijke grens met dit laudschap wordt geheel gevormd door de Manerivier tot aan hare uitmonding in de straat van Malaka. Het landschap Gloempang Doewa is bijna geheel vlak; alleen in het zuidelijk gedeelte treft men heuvelland aan, waartusschen zich uitgestrekte en diepe moerassen bevinden. Evenals in vele andere landschappen der noordkust hebben zich langs de kust rizophoren- bosschen gevormd, die door talrijke meer of minder bevaarbare kreekjes doorsneden worden. 