Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De zeeën rondom Boeton leveren, behalve visch, ook veel tripang, agaragar, schildpad, paarlen en paarlemoer op. De beide laatste artikelen komen vooral veel in de straat van Tijoro voor. De voornaamste plaatsen zijn, op het eiland Boeton: de hoofdplaats Boeton of Bolijo, in het zuiden van het eiland op een paar palen afstand van de Westkust. Zij ligt op cen heuvel, die van de zeezijde moeielijk te beklimmen 1s, en is omringd door oude vestingwerken, maar kan van uit zee beschoten worden. Wanreer het waar is, dat hier vroeger een sterkte met een kleine (Nederlandsche) bezetting geweest is, zooals de Hollander in zijn Hendleiding voor de Land. en Volkenkunde van Nederlandsch Indie beweert, dan moet dit geweest zijn in de jaren 1612 tot 1616; maar ok dit is or. waarschijnlijk; Bao-baoe, de strandplaats, die het dichtst bij de hoofd-plaats list, aan een door de we:tkust van het eiland gevormde baai en aan den rechteroever van de rivier v: ennn Boeton. Het is de voornaamste handelsplaats van het rijk, en daartoe ook zeer geschikt, omdat de bedelde baai het geheele jaar door een veilige reede aanbiedt, en bij hoog water de grootste prauwen de rivier kunnen binnen- loopen. Het is ook de eenige plaats, waar vreemdelingen zich mogen vestigen. Zij hebben er bepaalde wijken, die naar den landaard, die erin woont, benoemd worden, als: kampong Mangkasar, kampong Wadjo, kampong Badjo, enz. Op een lagen heuvel aan het strand ten oosten van Baoebaoe staan twee in 1876 door het gouvernement opge- richte houten steenkolenloodsen, die met pannen gedekt zijn, en daar vlak naast liggen de overblijfselen van een ‚oude versterking ; Batoelo, eigenlijk Batoe-oelo, een groote kampong weder een klein eind verder oostwaarts aan dezelfde baai; Kadolo, Waroe-roema, Boengi, Loboe-loboe, Kaïsaboe en Lambeloe, achtereenvolgens in de richting van het zuiden naar het noorden van Batoelo aan het Wester-strand gelegen; Mejong-mejong, aan dezelfde baai als Baoebaoe, maar aan den linkeroever der rivier gelegen; hier vindt men mede overblijfselen van een oude versterking; waarschijnlijk hebben hier de forten gelegen, die de Nederlanders van 1612 tot 1616 en in het begin van 1655 op Boeton gehad hebben ; Bone-bone aan de westkust ten zuiden van Mejong-mejong gelegen; Komboewaha en Takempong aan de zuidoost Aust ; Kalinsoe of Kalintjoesoe aan de oostkust; Talloki (niet Toeloki) in het noordelijk gedeelte van het eiland, waarschijnlijk binnen ’s lands gelegen; in den om- trek wordt veel tabak geplant; Badija, aan het voetpad tusschen Baoe-baoe en de hoofd- plaats Bolijo gelegen; tusschen Badija en Baoe-baoe liggen’ bij de rivier de vroeger ten behoeve van het Gouvernement opgerichte bamboezen kolenloodsen en de woningen van het detachement, bestaande uit éen sergeant, één korporaal en twee man, dat als eerewacht voor den Sultan op Boeton geplaatst is, en jaarlijks ver Wisseld wordt, En Soera-bolijo, mede in de nabijheid van de hoofdplaats gelegen; op het eiland Moena: de kampong Moena in het binnenland; Mawasangka, Lasongko, Bone-oge, Loeliboe, Katembe, Lolona-Warabibi, Wara, Mengkoli, Baroeta en Lohija, achtereenvolgens in de richtig van het zuiden naar het noorden aan de oostkust gelegen, en Tijoro aan de noordkust. Op het eiland Koebeina liggen, zegt men, geen kampongs an het strand. Waarschijnlijk draagt zu de kampong denzelfden naam als het eiland zelf. Overigens is ons omtrent de kampong op die eilanden niets anders bekend, dan dat op het eiland Tomeja ook de groote kampong Tongano ligt. Overigens zullen in het hoofdstuk over de regeering nog een aantal kampong Tongano ligt. Overigens zullen in het hoofdstuk over de regeering nog een aantal kampong, waarnaar radja’s genoemd zijn; maar aangezien noch omtrent haar langs noch omtrent haar meerdere of mindere belangrijkheid het minste bekend is, zijn zij hier niet genoemd. Aangelegde wegen bestaan op Boeton niet. De gemeinen schap tusschen plaatsen, die aan of nabij het strand gelegen zijn, heeft meestal ook langs het strand plaats, tenzij dat te steenachtig is om gemakkelijk begaan te worden, zooals op sommige plaatsen het geval is; daar zij in dat geval over zee door middel van sampans onderhouden wordt. In het binnenland geschiedt dit langs voetpaden. Ook bruggen bestaan Ober Boeton niet. Il. DE BEVOLKING. De bevolking van de Boetonsche eilanden maakt, nietten-genstaande op Moena en de Toekang-bési eilanden talen gesproken worden, die veel van de op het hoofdeiland gesproken verschillen, slechts éen volksstam uit, die waar-schijnlijk naauwer verwant is aan de Alfoeren van het zuid-oostelijk schiereiland van Celebes dan aan de Makassaren en Boegineen; terwijl Polejang en Roembija nog door echte Alfoeren bewoond worden, die, naar mij is medege-deeld, bekend staan onder den naam van Neneboer. De Boetonnezen zijn van dezelfde grootte en lichaamsbouw als de Makassaren en Boegineen; maar komen mij voor donkerder gekleurd te zijn. Daarentegen zijn er ook meer Albino’s op Boeton, dan in eenig ander land van Zuid-Celebes. De bevolking van de eilanden is Mohammedansch; de Alfoeren van Polejang en Roembija zijn nog heidenen. Wat hun karakter aangaat, staan de Boetonneezen als wraak- en moordzuchtig en als bedriegachtig bekend van al de Boetonneezen hebben de Binongkoreezen nog den slechtsten naam. Met de Boegineezen hebben de Boetonneezen gemeen, dat zij voor namen van mannen dikwijls het woordje La plaatsen ; bijv. La-ode. De lagere standen der bevolking behelpen zich hun leven lang met den naam, dien zij eens gekregen hebben, hetgeen gewoonlijk een oorspronkelijk Boetonsche naam is; kinderen van meer.vermogende lieden krijgen, zoodra zij zekeren leeftijd bereikt hebben, een Arabischen naam er bij. Adelijken van het mannelijk geslacht hebben, zoolang zij met geen gezag bekleed zijn, La-ode voor hun naam; bijv. La-ode Samade, La-ode Ismaël. Vrouwen van adel hebben eenvoudig Ode (zonder La) voor haar naam; bijv. Ode-Oga. De titel van Daëng schijnt alleen door personen gedra- gen te worden, die een Makassaarsche of Boegineesche moeder hebben, en dus Hebben, en dus Hebben Op Boeton oorspronkelijk niet te huis te behooren. De hoofdiddelen van bestaan van de Boetonnezen sijn handel en scheepvaart, waartoe de benoodigde prauwen in bet land self vervaardigd worden. Het eiland Binongko was blijkens Speelmans notitie (bla 551)reeds in sijn tijd bekend om de prauwen, die er gemaakt werden. In het westen strekken de Boetonsche prauwen haar techten tot Singapoer uit; maar vooral in het oostelijk gedeelte van den Indischen archipel swerven sij in grooten getale rond, en doen zij dikwijls dienst als vrachtvaarders. De uitvoerartikelen van Boeton, die men echter grooten: deels reeds bij de voortbrengselen heeft leeren kennen, zijn: tripang, schildpad, koffie, was, agar agar, bingkoeroe- wortels, sogabast, karoro, balasari, paarlen, karbouwhuiden, karbouwhoorns, haaivinnen en ruw katoen. | De voornaamste artikelen van invoer sijn: rijst, opium, jaer- en aardewerk, Europeesche garens en lijnwaden. De eenige Nederlandsch-Indische muntsoorten, die in dittig gewild zijn, sijn dubbeltjes en stuivertjes. Voor een gulden ontvangt men noort meer dan negen, soms maar acht dubbeltjes naar evenredigheid. Behalve de nieuwe sijn er nog een menigte oude dubbeltjes in om-leop. Bij de behandeling der geschiedenis zal blijken, hoe het gouvernement op het verzoek van de Boetonsche regeering deze in de gelegenheid heeft willen stellen, om deze oude dubbeltjes langzamerhand tegen nieuwe te verwisselen, maar na een paar jaar daarmede heeft moeten oudenden. Sedert dien tijd maken de oude dubbeltjes, die seer gesnoeid en geschonden zijn, een handelsartikel uit; daar de Makassaarsche handelaars het gewicht van een rijksdaalder an oude dubbeltjes voor acht nieuwe dubbeltjes koopen, en te Makasser voor f 150 als oud zilver weder verkoopen. Waar in dit stuk bladzijden uit Speelmans notitie zijn sange-haard, wordt daarmede bedoeld het te Makassar in het archief anwe Zige afschrift. Van dat werk is echter ook een exemplar, en wel cen compleet exemplar, in het rijksarchief te's Gravenhage anwezig; terwijl aan dat te Makassar het geheele derde deel eutbreekt. Koperen pasmunt is onder de Boetonnezen volstrekt niet in gebruik, maar in plaats daarvan vierkante geweven Japjes, die door de Boetonsche regeering als geld worden uitgegeven, en waarvan 40 de waarde van een nieuw dubbeltje hebben. Deze lapjes heeten bida of kampoewa, en worden, naar mij is medegedeeld, jaarlgks tegen nieuwe ingewisseld en verbrand. Daar dit lapjesgeld buiten Boeton niet gangbaar is, willen de vreemde haadelaars het niet aannemen, en hebben zij, aangezien koperen pasmant bi de Boetonnezen uiet gewild te, gambier en zout daarvoor aangenomen ; zoodanig, dat 20 stukjes gambier of 10 kleine klapper- doppen cout gelijk staan met één nieuw dubbeltje. Na handel en scheepvart houdt de vischvangst de meeste handen beaig. Onder de visschers syn zeer geefende durkors, om welke reden de Engelsche kapiteins, die eenige jaron geleden begonnen zijn de paarivisscherg langs de voondwestkust van Australië uit te oefenen, in den besto dikwijlk getracht hebben zich op Boeton van duikers tv vooráten. Ken van de eerste daarvoor uitgeruste schepen, do schooner Gut, gevoerd door George H. Roe, had dan vel werkelijk vuder de dutkers, die het door tusschenkomst van dou handelaar J. G. Weitergang te Makasser aan boord Kroeg, voravhoudene Rinongkoreesen en andere Boetonneezen ; lukas, malas de visscherij tu de sabijheid van de Austra- lincho Ruat rus get paar dagen aan den gang was ge- Woval, vullend ar vp sekerea vacht oproer onder de duikers, waardoor do vijf Suropoanen, die zich aan boord bevonden, yvnoateaskt waren, wevst allen gewond, met een van de vlvopen to vuovtuchteu. Somuige van de daders vielen te tune ou op Saluyor me banden der politie, anderen ont- Rwamen weer stort diet tijd sijn de pogingen van Kuaelache Rapataaa, ou steh te Doeton van duikers voor ity peatvinasdorg to voordoet, De vergeels geweest. Vp aie Beereaswle esturden bepaalt zich de landbouw oursalervnvane vent Nol pide van zardvruchten, kofhe, katoen en peng, va dy vapvorloud tos het maken van prauwen, het ‘sel u va Raver vn ander matwerk en het weven van u bet laatate geechiedt door de vrouwen. De prüjzen der levensmiddelen, die het land oplevert, zijn laag. Zoo kost een kip niet meer dan een dubbeltje, en kan men voor die som 16 eieren krijgen. Alleen, wan- neer er een oorlogschip op de reede ligt, heeft dit een plotselinge rijzing ten gevolge, omdat de Europeesche matrozen, gewend aan de duurte der levensmiddelen te Makassar, goedkoop noemen, wat de Boetonneezen duur vinden, en dus niet afdingen. De huizen zijn op palen gebouwd, en in de strandkampongs bij voorkeur zóó, dat bij hoog water de ruimte onder het huis bijna geheel door de zee overstroomd en daardoor schoon gehouden wordt. In de huizen heerscht groote onreinheid, zoodat er steeds veel ongedierte in is. Wat de kleeding der Boetonneezen betreft, is er natur ljk tusschen die der mindere standen op Boeton en op Zuid-Celebes weinig verschil; aangezien zoowel hier als daar voor de mannen een korte broek en sarong, en voor de vrouwen een sarong en baadje, het laatste meest van witte stof, de eerste kleeding Stukken zijn. Ook bij de beter gekleiden is het verschil minder in de soort dan in de kleedingstukken; want veel Boetonneezen dragen baadjes van gele of oranje stof, waarbij zij liefst de vuurroode voering van den kraag doen uitkomen; terwijl men bij de Makassaren en Boegineezen zelden of nooit de beide eerstgenoemde kleuren ziet. Daar de Boetonnezen veel prauwen bezitten, die altijd met een paar stukjes (lela’s) en eenige geweren bewapend zijn, is Boeton, vergeleken met andere rijken, waarschijnlijk goed van vuurwapenen voorzien. Overigens bestaan de wapenenen der Boetonnezen in lanzen, krissen en lange kapmessen, hantjoe genaamd, de laatsten veelal met een haarbos versierd. Personen van rang hebben, wanneer zij uitgaan, gewonlijk een paar volgelingen met zulke vergierde kapmessen in de hand bij zich; zoodat zij meer als teekenen van rang dan als gewone wapenen te beschouwen zijn, evenals op Celebes de poke banrangang, of met haar versierde lans. Zooals boven gezegd is verschillen de talen, die op Moena en de Toekangbési-eilanden gesproken worden, veelan de op Boeton gesproken, Vooralsnog echter kan alleen van deze laatste een woordenlijst worden overgelegd, die zelfs zeer onvolledig is, en alleen gegeven wordt om an te toonen, dat de Boetonsche taal een aantal woorden. En met het Maleisch, Javaansch, Makassaarsch en Boegineesch gemeen heeft, maar toch ook verscheidene woorden bezit, die in die talen niet voorkomen. Ik teeken hierbij aan, dat in deze woordenlijst alleen dáár de klemtoon is aan-gewezen (door het teeken *) waar zij op een andere letter-greep dan de voorlaatste valt. Hollandsch. Boetonneesch. aap éndoke aarde otana acht waloe achttien sapoelo waloewango alle bari-barija bamboe parawata Boetonnees mijanna Bolijo boom poe brief Soera chinaasappel makolona Patani citroen makolona nipi deksel van matwerk voor schotels katoetoebi, panambe dertien sapoelo taloewango deur bamba deze osi djamboe boewa malaka djamboe ajer boewa malaka drapetoel | kantjod& dragen (een draag- stoel ) madde drie taloe drie honderd taloe atoe drinkglas tonde duizend Barlwoe éen ise eiland liwoeto Hollandsch. elf gaan ga niet! gebak geit goed gouverneur groot Heer hert hond honderd hoofdmantri hout huis lemand ik jong ° kamer kampong kapmes kat kind klapperboom klein kom hier! korrel kris kussen lip maagd Makassaar man manggaboom manggaboom manggaboom mat Boetonneesch. sapoeloe sango lingka boli lingka! hole-hole, bembe malappe mijogena maoge Baba roesa manta satoe bontogena kaoe banoewa samija ako kalimboengoe borasa limbo kapoeloe, hantjoe amboeta anag-anag kaloekoe poena kaloekoe kidi-kidi maé | pole tobó palango wiwe kala-kalambe mijanna Mangkasar mane, omomane po poena po bonto kewaloe Hollandsch. mensch met middag mond negen neus nieuw oud  zon matanajo zonnehitte — mapanejo Voor zoover bekend is, heben de Boeton geen eigen letterschrift, en bedienen zij zich bij het schrijven meer van het Arabische dan van het Makassaarsche. Omtrent het bestaan van een Boetonsche letterkunde is niets bekend. ‘By de geringe kennis, die wij van Boeton hebben, is de sterkte der bevolking zelfs niet te begrooten. Daar echter in geen van de overige vorstenlanden van Celebes de dichtheid der bevolking vorsteig is als in de gouvernementslanden, zal dit ook in dit rijk wel het geval niet zijn; terwijl Polejang en Roembija, waarvan de bevolking het minst beschaafd is, ook wel het slechtst bevolkt zullen zijn. Waarschijnlijk bereikt dus de bevolking van Boeton het cijfer van 100,000 zielen niet. III. DE REGEERING. De regeering is in handen van een sultan, bijgestaan door een raad van rijksgrooten. De titel van den sultan is in de landstaal, even als in het rijk Laiwoei op het zuid-oostelijk ‘schiereiland van Celebes, lélaki of laki, dus niet lakina (de Hollander, Handleiding voor de land- en volkenkunde, blz. 311); maar voegt men er den naam van het land bij, dan zegt men niet laki, maar lakina, dus Lakina Bolijo, de vorst van Boeton, en Lakina Koenawie, de vorst van Koenawie; zoodat het tusschenvoegsel na hier waarschijnlijk den ge- nitief uitdrukt, ofschoon het in woorden als mijogena, de gouverne ur, dat zamengesteld is uit mija, mensch, + oge, grondvorm van maoge, groot, + na, de dienst van het bepalend lidwoord schijnt te doen. Onder het oppergezag van den sultan worden echter vele onderdeelen van het rijk door eigen vorstjes bestuurd, die ook den titel van laki voeren ; zoodat men niet alleen spreekt van Lakina Bolijo, maar ook van een Lakina Badija, Lakina Soerabolijo, Lakina Moena, Lakina Tijoro, Lakina Kamboba enz.; waarmede dan de vorstjes van die aan Boeton onderhoorige landen en plaatsjes bedoeld worden. Voor zoover bekend is, heeft op Boeton nimmer een vrouw geregeerd. De sultan wordt door de rijksgrooten gekozen uit degeben, die  aftreedt, wordt hij Ijaroena, ook wel eenvoudig Aroena of Arona, met bijvoeging van den naam van zijn vroeger vorstendom ge- noemd, bijv. Ijaroena Loeliboe, Ijaroena Tongano. Zoowel de afstammelingen der sultans als die der mindere radja’s worden anaq-laki genoemd, en voeren, zoolang zij met geen gezag bekleed zijn, de mannelijke La-Ode, de vrouwelijke alleen Ode, voor hun naam. Hun aantal is zeer groot, tot schade voor de mindere standen en de vreemde handelaren, die veel overlast van - hen ondervinden. Vele van deze prinsjes zijn gezagvoerders - van handelsprauwen; maar hebben als zoodanig geen beter naam dan de overige Boetonsche handelaars; en in de assistentresidentie Banda, waar zeer veel Binongkoreezen en andere Boetonnezen wonen, heeft het bestuur voortdurend moeite om hen te beletten, hun daar gevestigde landgenooten te knevelen; daar deze, uit vrees van anders hun op Boeton achtergelaten betrekkingen aan de wraak dezer prinsjes bloot te stellen, gewoonlijk aan al hun eischen voldoen. De zes voornaamste rijksgrooten, in de Boetonsche taal pangka’s, in de Maleische taal kapala bitjara's genoemd, 2° de sapati of toewan sapati, wiens titel met rijksbe-stierder vertaald wordt, 2° de kenipoeloe, 3° de radja van Soera-bolijo, 4° de eerste kapitein laoet of kapitan laoet matanajo en 6° de tw Eedekke kapitelen laoet of kapitan laoet soekanajo. Matanajo is een zamentrekking van matanajo, en is 4e Volg. II. 2 18 hetzelfde als het Maleische matahari. Evenzoo is soekanajo een zamentrekking van soekana-ajo, waarvan ik echter de beteekenis niet heb kunnen ondekken. Intusschen denkt de Boetonnees bij matanajo aan de opgaande en bij soekanajo aan de ondergaande zon, zooals ook daaruit blęókt, dat hij het eerste met matahari naik en het andere met matahari masoq vertaalt. De sapati is altitud en ambaschive belast met het rechtstreeksch gezag over het eiland Koebeina. Evenzoo heeft de kampong Batoe-leja, en de radja's van Soerabolijo en Badija dat over de kampong van die namen. De kapitein laoet’s echter hebben als zoodanig geen bepaald grondgebied te besturen, maar behouden het gezag over het gebied, dat zij vór hun be-noeming bestuurden; want even als de sapati en kenipoeloe worden zij steeds uit de radja’s gekozen. Zoo is van de tegenwoordige kapitein-laoet's de eene tevens radja van Mombona-woelo, en de andere radja van Wawo-angi. Blijkens hun titel zijn de kapitein-laoet's bestemd om met hevel over de Boetonsche vloot te worden belast. Welke speciale werkzaamheden buiten de rasadvergade-ringen aan den kenipoeloe en de radja’s van Soera:bolijo en Badija zijn opgedragen, heb ik niet te weten kunnen krijgen, ofschoon vermoedelijk steeds de kenipoeloe bedoeld wordt, waar in de oude hollandsche archiistikken van een rijkshoekoem gesproken wordt. Wat den sapati betreft, deze is onder den sultan met het toezicht over alle landsaangelegenheden belast. Op deze zes voornaamste rijksgrooten volgen de bonto’s, wie tatsi in het Maleisch met mantri vertaald wordt. Zijn niet van vorstelijke afkomst, maar worden uit bepaalde familiën gekozen. De twee voornaamste mantri’s zijn: 1 de bontogena matanajo en 2 de bontogena soekanajo. Bontogena is gevormd uit: bonto + oge, grondvorm van maog, groot, + na, dat in dit geval weder de dienst van lidwoord schijnt te vervullen. Het wordt in het Maleisch vertaald met mantri bösar. Op de mantri bésar’s volgen de mantri’s: 19 Baloe-oe, Djawa, Peropa, Kai-saboe, Goendoe-goendoe, Galampa, Barang-katopa, Wadjo, Gama, Somba-mâroesoe, Sijompo, Annambora, Wandaé-lolo, Leentjina-kandjawari, Rakijah, Dete, Melaé, Katappi, Sileja, Tanaé-landoe, Lantongao, Pada, Litao, Kantjod, Wa-baroeboe, Bero-bero en Barangka, La-somba. De meeste van deze mantri’s zijn naar kampongs ge- noemd, maar niet alle; want kantjodâ bijv. beteekent draagstoel, en Mantri-Kantjodâ heet zoo, omdat hij belast is met de zorg voor de levering van de noodige draagstoelen, wanneer Europeanen den sultan een bezoek gaan brengen. Van deze dertig laatstgenoemde mantri’s zijn weder negen, en wel, naar men mij heeft opgegeven, de negen, die het eerst genoemd zijn, de voornaamste. Zij worden de Sijo-limbona, d. i. de neg En kampong, genoemd. Het aan Boeton onderhoorige vorstendom Tijoro, dat het noordelijk gedeelte van het eiland Moena beslaat, heeft zijn eigen mantri’s, en het vorstendom Moena, dat ten zuiden van Tijoro ligt, niet alleen zijn eigen mantri’s, maar ook zijn eigen sapati. Maar ofschoon het gebied van beide deze radja’s zonder twijfel grooter is dan dat van Soerabolijo of Badija, hebben zij geen zitting in den rijks- raad. De reden hiervan kan geen andere zijn, dan dat Soerabolijo en Badija reeds bij de eerste vorming van het rijksbestuur een deel van Boeton uitmaakten; terwijl Moena, Tijoro en andere vorstendommen destijds nog geheel zelf- standige rijkjes uitmaakten, en eerst later door Boeton veroverd zijn, of zich er aan onderworpen hebben; zooals van Tijoro ook duidelijk bij de behandeling der geschiede- nis van Boeton blijken zal. 20 In het geheele gouvernement Celebes heeft dan ook nimmer de verovering van het eene land door het andere ten gevolge gehad, dat de overwonnen vorst of zijn op- volgers in den raad van rijksgrooten (hadat) van het overwinnende rijk werden opgenomen, en wanneer heden Loewoe door Boni kon veroverd worden, zou het evenmin geschieden, en de vorst van Loewoe, niettegenstaande zijn rijk in grootte Boni overtreft, in dit opzicht beneden de aroe pitoe's van Boni komen te staan. Bij de vele radja’s echter, die slechts één kampong onder zich hebben, zal men eerder aan apanage’s dan aan ver- overingen te denken hebben, en waarschijnlijk is het even als in de rijken van Zuid-Celebes dikwijls alleen om den vorstelijken titel te doen, al is er ook geen gezag aan verbonden. Zoo heeft bijvoorbeeld, niettegenstaande er een radja van Loeliboe heet te zijn, Mantri-Lanto, zonder aan hem ondergeschikt te zijn, het gezag over die kampong , die wel op het eiland Moena ligt, maar niet aan den radja van Moena onderhoorig is. Omdat de radja’s van Moena en Tijoro geen zitting in den rijksraad hebben, zijn ook hun mantri’s daar niet in opgenomen, en die van Soerabolijo en Badija wel; want de mantri’s Pada en Kantjod& zijn mantri’s van Radja Soerabolijo, en de mantri’s Bero-bero en Lasomba zijn mantri’s van Radja Badija. Evenals Mantri-Lanto het gezag voert over de kampong © Loeliboe, zoo heeft waarschijnlijk iedere mantri één of meer kampongs onder zijn bestuur. Zij wonen echter allen in | de nabijheid van den sultan; terwijl het rechtstreeksch bestuur over de kampongs gevoerd wordt door hoofden met den titel van parabela. Tot het overbrengen der bevelen van de mantri’s aan deze kampongshofden dienen de pangalassangs, waarvan iedere mantri er waarschijnlijk éen heeft, en die op dezelfde wijze onderscheiden worden als hun mantri’s; zoodat men bijv spreekt van Pangalassang-Barang-katopa, zed; zooals blęókt uit de akte, waarvan sommige van Boeton den 19 Februari 1824 het kontrakt van 1766 vermeiden. Voorts heeft de sultan twee sekretarissen, die bonto gampu Karo matanajo en bonto gampikaro soekanajo genoemd worden, en een veertigtal djoeroebasa’s of tolken, waarvan sommige voor de Maleische en andere voor de Boegineeschetaal. Voor de betrekking van tolk zijn geen bepaalde geslachten aangewezen, maar worden personen genomen, de door buitenlandsche reizen en verkeer met vreemdelingen met de Maleische of Boegineeschetaal bekend zijn geworden. Alle tolken dragen tot onderscheidingsteeken een bijzonder hoofddeksel, kalo genoemd, bestaande in een lange rol, gewonlijk van z. Warte stoff met witte of roode punten, - wärren de einden om elkander geslagen worden, zoodat de rol een ring wordt, die om het hoofd sluit. Daaren- boven hebben de tolken voor de Maleische taal, omdat zij voor het verkeer met de Europeanen gebezigd worden, bij het doen van boodschappen rottingen met zilveren knop: pen, voorzien van het Nederlandsche wapen, bij zich; terwijl die voor de Boeginesche taal in plaats daarvan pieken bij zich hebben. Er zijn in dit rijk in het geheel geen Europeanen en Chineezen, en slechts weinig Arabieren. Naar mij verzecker is, mogen zich nergens anders vreemde inlanders nederzetten dan te Baoebaoe, hetgeen waarschijnlijk moet worden begeschreven aan de onlusten, die herhaaldelijk op het eiland Moena geheerscht hebben, en waarin Makassaren en Boegineezen een groote rol gespeeld hebben, zooals bij de behandeling der geschiedenis blijken zal. Ofschoon de Vreemde inlanders te Baoebaoe in afzonderlijke kampongs Women, hebben zij geen eigen hoofden, maar worden recht-trees door den sultan met behulp van de djoeroebasa’s bestuurd, en zeer kort gehouden. Eindelijk is er op Boeton nog een sjahbandar, ter wiens kemnis alle geschillen betreffende den handel in de eerste Plaats moeten gebracht worden, en die ook met de heffing dekomende en uitgaande rechten belast is, waarvan ik Chater het bedrag niet kan opgeven. De betrekking van Jahbandar is een zeer hooge betrekking, en wordt dikwijls door een Broeder van den regeerenden sultan bekleid. Even als de mantri’s wonen ook de radja van Moena En de meeste andere radja’s in de nabijheid van den sultan De eerstgenoemde wordt in zijn gebied vertegenwoordigd door zijn sapati, genoemd worden. de anderen door personen, die Lawati Er bestaan geen familiebetrekkingen tusschen de vorste- liike familie van Boeton en de vorsten van andere rijken, hetzij, op zuid-Celebes of elders. Wel zijn de vorstjes van het eiland Moena verwant aan Bonische prinsen en aan den vorst van Laïwoeï, zooals uit het onderstaande stamboompje blijkt. Aroe-Bakoeng, een Bonisch prinsen, gehuwd met een princes van Tijoro; uit welk huwelijk: La-Sambawa, radja van Lapadakoe in het gebied van Tijoro, gehuwd met Maho, vorstin van Laiwoei; uit welk huwelijk: La-Mango, vorst van Laiwoei, overleden 1871. Sao-sao, tegenwörder van Laïwoeï, I-Pasija Daéng-Matene, geh. met La-ode-Kantada, bijgenaamd Kanto-lalo, kapitein-laoet van Lohija; uit welk huwelijk: Ode-oga, (dochter). Poetiri Daéng-Lolo (v. gehuwd met Daéng-roewa; uit welk huwelijk I-Kasiwijang, gehuwd met Daéng-wata, thans hoofd de Boegineezen aan Vosmaersbaai. Ofschoon de sultan en rijksgrooten van Boeton bi de beide laatste door het Gouvernement met hen gesloten kontrakten erkend hebben, dat Boeton een deel uitmaakt van Nederlandsch-Indië, en gevolgelijk staat onder de opper- heerschappij van Nederland, wordt het tot de bondgenoot- schappelijke en niet tot de leenroerige landen van Nederlandsch-Indië gerekend, Er is op Boeton noch een vertegenwoordiger van het Gouvernement, noch een Nederlandsche bezetting; want het detachement van éen sergeant, een korporal en twee minderen, dat jaarlijks gedurende z Er is op Boeton noch een vertegenwoordiger van het Gouvernement, noch een Nederlandsche bezetting; want het detachement van éen sergeant, een korporal en twee minderen, dat jaarlijks gedurende z Er is op Boeton noch een vertegenwoordiger van het Gouvernement, noch een Nederlandsche bezetting; want het detachement van éen sergeant, een korporal en twee minderen, dat jaarlijks gedurende z Er is op Boeton noch een vertegenwoordiger van het Gouvernement, noch een Nederlandsche bezetting; want het detachement van éen sergeant, een korporal en twee minderen, dat jaarlijks gedurende z Er is op Boeton no Even of acht maanden Aldaar verblijf houdt, kan niet als zoodanig beschouwd worden. Deze militairen worden door den sultan in zijn brieven aan het Gouvernement nog altijd komöteer jang ka-ampat genoemd, omdat zij vór de afschaffing der jaar- lijksche uitroeiing van de specerijboomen in het gebied van Boeton als gecommitteerden derwaarts gezonden werden, ‚om het tozicht daarover te houden. In den tijd der Oost-Indische Compagnie werd van dit detachement meer partij getrokken dan thans, daar de kommandant van zijn verrichtingen, en van hetgeen hij zag of hoorde, na zijn terugkomst te Makassar, aan den gouverneur verslag moest doen, hetgeen nu sedert lang niet meer gebeut. Het wordt te Boeton zeer goed behandel, daar de sultan op het behand van deze eerewacht zeer gesteld is. Zelfs wordt in de bediening dezer militairen voorzien door heerendienstplichtigen, die van tijd tot tij Verwässige Worte. De sergeant is teven belast met het tozicht over de gouvernements-stoomekolenloodsen en het verstrekken van stellen aan de oorlogs- en gouvernements-stoomechepen, die Boeton aanden. Hij ontvangt daarvoor een toelaag van f 25's maands van het Gouvernement. Gedurende de vijf maanden, die er verloopen tusschen het vertrek van het een en de aankomst van het andere detachement, blijven deze werkzaamheden aan den sultan zelf overgelaten, betgeen tot nog toe zeer goed gegaan is. Bij het optreden van een nieuwen gouverneur-generaal van Nederlandsch-Indië wordt dit den sultan bij afzonderlijke brieven van den aftredenden en van den optredenden gouvernement-generaal bericht; en deze eer deelt hij, wat Celebes betreft, alleen met de vorsten van Gowa, Soppeng, Sidenreng, Loewoe, Bima en Sumbawa. Van zijn kant heeft de sultan ook het recht om brieven van den gouverneur-generaal te schrijven (Missive van den allemenen sekretaris aan den gouverneur van den gouverneur van 9 Mei 1851 L* V°); maar hij maakt van dat re cht zelden anders gebruik dan om te danken voor de zoo even bedelde mededeeling. Deze briefwisseling en die tusschen hem en den gouverneur van Celebes worden in de Maleische taal gevoerd. Alle brieven van den sultan zijn voorzien van een afdruksel van zijn stempel in roet, en worden even als de aan hem gerichte brieven van den gouverneur-generaal en den gouverneur verzonden in geel satijnen zakjes; terwijl het adres op een daarom heen geslagen reep papier geschreven wordt. Niettegenstaande de politieke raden of raden van politie, die oudtijds de gouverneurs der bezittingen buiten Java in bet bestuur ter zijde stonden, reeds bij besluit van den gouverneur-generaal en marschalk Daendels van 15 Juni 1808 zijn afgeschaft, en die van Makassar den 5 September 1808 zijn laatste zitting gehouden heeft, richt de sultan van Boeton tot op den huidigen dag zijn brieven aan den gouverneur en den raad. Wanneer een ambtenaar met een zending naar Boeton belast wordt, of een oorlogsschip dat rijk zal aandoen, wordt daarvan gewoonlijk door den gouverneur gebruik gebruik ge- maakt, om zijn brieven aan den sultan te verzenden, in. welk geval Z. H. die brieven door een kommissie van mantri’s van boord laat afhalen, al zou die ambtenaar of de kommandant van het schip ook onmiddellijk daarna naar den wal gaan, om den sultan een bezoek te brengen. Bij de overhandiging wordt door het schip een salut van 13 schoten gelost. Belast hij zich naderhand weder met het overbrengen van brieven van den sultan aan den gouverneur, dan worden die Evenzoo door een kommissie aan 'boord gebracht, en door hem in ontvangst genomen onder bet lossen van een salut van 5 schoten door het schip. Dit geval uitgezonderd, bewart de sultan al zijn brieven, zowel van den gouverneur als van den gouverneur generaal ; tot het vertrek van het gezantschap, dat, jaarlijks omtrent het begin van October naar Makassar vertrekt, en met geen ander doel schijnt te zijn ingesteld, dan om de gecommissen voor de uitroeiing der specerijboomen, nadat hun taak op de Boetonsche eilanden volbracht was, terug le brengen, en de schadevergoeding voor die uitroeiing te ontvangen, Het bestaat uit éen mantri, twee pangalassangs wn du djoeroebasa. Daar echter onder de djoeroebasa’s perkonen wijn van veel meer kennis en ondervinding dan (ls iantri’s on pangalassangs, is een van de beide personen, dis voor pangalassangs doorgaan, dikwijls in werkelijkheid slechts djoeroebasa, en alleen onder den naam van panga- lassang aan den mantri toegevoegd om hem als raadsman te dienen, Aan dit gezantschap geeft de sultan al zijn brieven en boodschappen mede, tenzij er zaken van groot belang te verhandelen zijn. In welk geval daarvoor te gelijk met het gewone gezantschap een buitengewoon, met een paar radja’s an het hoofd, gezonden en met het overbrengen van de daarop betrekking hebbende brieven belast wordt; terwijl het gewone gezantschap alsdan de overige brieven overbrengt. Met het gezantschap keert het detachement militairen naar Makassar terug, om bij het terugkeeren van het gezantschap naar Boeton door een ander vervangen te worden. Bij de aankomst der prauw van het gezantschap ter reede van Makassar lost zij tot teeken een salut van drie schoten, waarna de djoeroebasa zich naar den wal begeeft om te vragen, wanneer het den gouverneur gelegen zal komen, om de brieven van den sultan te ontvangen, hetgeen in een officieele receptie, dat is in tegenwoordigheid van de autoriteiten der plaats en van eenige andere daartoe geuoodigde officieren en ambtenaren, moet plaats hebben, en dus nooit onmiddellijk geschieden kan. Komt het den gouverneur gelegen het gezantschap reeds over eenige dagen te ontvangen, dan blijven de gezanten met de brieven tot den bepaalden tijd, gewoonlijk des morgens ten 10 ure, aan boord. Even voor den bepaalden tijd begeeft de deurwaarder van den raad van Justitie zich met de sloep van het haven- kantoor naar de prauw, waarna de gezanten in de sloep overstappen, en met hem naar den wal gaan, waar een geel zijden zijn trom gereed staan. Daarna begegen zij zich gezamentlicke naar de gouverneurswoning, waar de genoodigde heeren en eenige inlandsche hoofden inmiddels bijeen gekommen zijn, om hem met den gouverneur te ontvangen. De tamboer gaat met slaande trom voorop; dan volgen de brieven, onder het geele zonnescherm en op een zilveren schenkblad door den deurwaarder gedragen, en eindelijk de gezanten met hun gevolg. Aan den ingang van het erf der gouverneurswoning staat de gouverneurswacht, die voor deze gelegenheid met eenige manschappen versterkt wordt, in het gewer, en wordt de hoofdgezant door den eersten tolk van het voor deze gouvernement opgewacht en bij de hand genomen, om tot den gouverneur geleid te worden, die het gezantschap staande voor zijn stoel ontvangt. Na de gebruikelijke groeten neemt de hoofdgezant de brieven van het schenkblad af, legt ze ten teeken van eerbied op zijn hoofd, en geeft zijn daarna aan den gouverneur over onder het vallen van een salut van vijf schoten van het fort Rotterdam. Daarna g An de gouverneur, de genoodigde heeren en inlandsche hoofden en het gezantschap met uitzondering van den djoeroebasa, die gedurende het gezeichneten naast den stoel van den hoofd- gezant blijft staan, op de voor hen gereed staande stoelen zitten, en worden ververschingen aangeboden, waarij door den gouverneur naar den staat der gezondheid van den sultan en zijn familie, de reis van het gezantschap, ens. geïnfor- meerd wordt, maar geen zaken behandld worden. Niettegen- staande de mantri’s waarschijnlijk allen Maleisch kunnen spreken, voeren zij het gesprek alleen door tus- schenkomst van den sekretaris voor de inlandsche zaken of den eersten tolk doet. Daarna nemen de gezanten afscheid, en worden zij door den eersten tolk weder uitgeleid tot aan den ingang van het erf, maar verder begeven zij zich alleen met hun gevolg naar het passantenhuis (roemah sobat), dat voor dergelijke doeleinden door het gouvernement in de kampong Wadjo is opgericht, of, wanneer d It is, naar de huizen, die voor hen in gereedheid zijn gebracht. Bij een van de brieven van den sultan aan den gouverneur zijn steeds 12 grove Boetonsche kleedjes gevoegd, die in geel katoen gewikkeld zijn, en blijkens de opschriften, waarvan zijn voorzien zijn, bestemd zijn 1 voor den gouverneur; 1 voor den pétor kotta, zooals in den tijd der Compagnie de opperkoopman en secunde genoemd werd; omdat hij in het fort Rotterdam woonde; 1 voor den kapitan, waarmede de militaire kommandant, of, zooals hij in den tijd der Compagnie hetete, het hoofd der militaire, bedeld wordt; omdat dit in dien tijd een ka- pitein was, ofschoon nu sedert lang een majoor die betrekking bekleedt; 1 voor den fiskaal; 1 voor den sekretaris; 1 voor den sekretaris; 1 voor den kapitan mariam of kapitelin der artillerie; 1 voor den sjahbandar of havenmeester, die in den tijd der Compagnie tevens belast was met de inning  van Kampong Boeton te Makassar te zamen. De beide laten betrekkingen (schrijver en tolk van Kampong Boeton) bestonden op Makassar in den tijd der Compagnie; omdat toen de onderdanen der inlandsche vorsten, zoo zij sterk genoeg in getal waren om een af- zonderlijke wijk te vormen, onder het gezag van hun eigen vorsten bleven staan, en door hoofden bestuurd werden, die niet door de Compagnie, maar door hun vorsten waren angesteld; maar hieraan is door het Engelsche gouverneement een einde gemaakt; en sedert zijn ook de betrekkingen van schrijver en tolk van Kampong Boeton vervallen. De Boetonneezen houden zich echter in het algemeinen in hütte verkeer met het gouvernement zu kontrollen, zu hütte verkeer met het gouvernement zu hütte, also er het bestätigen van hütte land mede gemeidet was; zu hütte het niet te verwenden is, dat zu hütte zu  dan wat in de brieven van den sultan staat, en in het antwoord van den gouverneur daarop zal komen te staan. De gezanten krijgen geen contra-bezoek van den gouverneur, omdat zijn daarvoor te laag in rang zijn. Is er een buitengewoon gezantschap medegekomen, dan wordt dit op dezelfde wijze ontvangen als het gewone gezantschap, maar ook deze gezanten krijgen geen contra-bezoek, omdat het zelden nauwe bloedverwanten van den sultan zijn. Vroeger was het de gewonnen, dat het gezantschap met een slecht uitgeruste prauw te Makasser aankwam, en die daar in goeden staat bracht, waartoe het den gouverneur anhoudeud lastig viel, nu eenige planken, dan weder om wat touw, rotting, spijkers als anderszins ; maar de gouverneur Bakkers heeft hier een einde aan gemaakt, door han telkens het gevraagde te weigeren. Vór hun terugkeer naar Boeton leggen de gezanten een officiëel afscheidsbezoek bij den gouverneur af, waarbij zij dan te gelijk de brieven van den gouverneur, en, zoo die er zijn, ook die van den gouverneur-gereraal, aan den sultan in ontvangst nemen. Bij deze receptie heeft in om- gekeerde orde hetzelfde plaats als bij de receptie na hun aankomst ; zoodat de brieven door den deurwaarder onder het slaan der trom tot het zeehoofd gedragen, en daarna tot aar de prauw van het gezantschap begeleid worden. Alleen valt bij de overhandiging der brieven door den gouverneur cen salut van 13, in plaats van 5 schoten; tenz Ij er brieven van den gouverneur-general bi zijn, daar er dan geen salut van 13, maar een van 21 schoten gegeven wordt I= gezanten krijgen verder mede, voor den sultan het jasrigkech geschenk van f 300, vroeger schadeloosstelling Vis) Ge uitroeiing der specerjboomen, welke som hun ge wewt. in dubbeltjes wordt uitbetaald, en voor zich zelf er verieliging tegen de zeeroovers, die hen op de reis mochten aantasten, 10° @ artillerie-kruid en 300 looden kogels, en tot tegemoetkomme in hun onderhoud gedurende de reis hetzelfde als hun voor een maand verblijf te Ma- kassar gegeven werd. Het voor Boeton bestemde detachement militairen scheept zich mede op de prauw van het gezantschap in. Wanneer de gouverneur van Celebes Boeton bezoekt, hetgeen echter niet geregeld elk jaar plaats vindt, blijft hij aan boord van het stoomschip, dat hem gebracht heeft, zijn verblijf houden, omdat in de kampong Baoebaoe moeielijk een huis zou te vinden zijn, dat, èn wat grootte, èn wat reinheid betreft, geschikt is om hem tot verblijf te dienen. Wanneer hij den sultan een bezoek wil brengen, wordt hij aan den linkeroever der rivier, dicht bij haar mond, opgewacht door een kommissie van mantri’s met de noodige djoeroebasa’s, en staan voor hem en de hem vergezellende heeren draagstoelen (kantjodâ) gereed, die echter uit niets anders bestaan dan uit lage houten bakken, waar een atappen dakje op kan geplaatst worden. Hiermede worden zij dan gedragen tot aan den voet van den steilen heuvel, waarop de hoofdplaats gelegen is, daar het gevaarlijk zou zijn, om zich ook de helling op te doen dragen. Aan den ingang van het erf van des sultans woning gekomen, wordt de gouverneur Neur door hoogere personen opgewacht, beneden an den trap door den sapati of een anderen hoogen rijks- groote, en boven aan den trap door den sultan, die hem daarna bij de hand naar een zetel rechts van den zijnen geleidt. De heeren, die den gouverneur vergezellen, worden in een rij rechts van hem geplaatste rijksgrooten de lange zijden van den sultan geplaatste rijksgrooten de lange zijden van een rechts vormen, waarvan de een smalle zijde ontbreekt, en de andere door den gouverneur en den sultan wordt uitgemaakt. Bij deze gelegenheid neemt de sjahbandar van Boeton tusschen de Europeanen plaats, waarschijnlijk omdat van ouds het binnengeleiden van vreemdelingen bij den sultan het werk van den sjahbander was. Wanneer in plaats van den gouverneur een minder ambtenden of de kommandant van een oorlogsschip den sultan 30 bezoekt, heeft dit op dezelfde wijze plaats, met dat verschil, dat hij aan den oever der rivier alleen door djoeroebasa’s en aan den ingang der vorstelijke woning door minder hooge rijksgrooten dan de gouverneur wordt opgewacht, en door den sjahbandar tot vór den sultan geleid wordt, die hem slechts een paar schreden te gemoet komt. Ook krijgt hij een zitplaats rechts van den sultan, maar even als de heeren, die hem vergezellen, in de rij tegenover de rijksgrooten. Vroeger was de sultan gewoon zijn Europeesche bezoekers, zelfs den gouverneur, links, en zijn rijksgrooten rechts van zich te plaatsen, even als de gouverneur te Makassar bij receptiën van inlandsche vorsten en gezanten deze aan zijn linkerzijde en de genoodigde plaatselijke autoriteiten an zijn rechterzijde plaats doet nemen. De gouverneur Bakkers zag daarin een streven van den sultan, om an hem en de Europeesche ambtenaren en Officieren gegen Grooter eer te geven, dan te Makassar aan de Boetonsche gezanten gegeven werd, en verlangen dus, dat de sultan dit zou veranderen, hetgeen Z. H. ook gedaan heeft. Bij deze bezoeken is de sultan in majoorsuniform gekleed, en heeft hij ook witte kousen, maar geen schoenen aan. Klapperwater en Boetonsche stroocigaartjes zijn de eenige ververschingen, die aan de gasten worden aangeboden; maar overigens heerscht er een deftigheid bij, die men bij de meeste hoven van Celebes niet aantreft. Even als het gezantschap te Makassar spreekt de sultan bij deze gelegenheden alleen door, tusschenkomst van zijn djoeroebasa’s. Het eerste, dat ons omtrent de geschiedenis van Boeton bekend is, is de verovering van dit rijk en de invoering van den Islam aldaar door den vorst van Ternate Baab- oellah in 1580, welke vorst echter geen andere verplichtenen aan Boeton oplegde dan het jaarlijks zenden van een geschenk aan hem en zijn opvolgers. Het blijkt niet, dat de Portugezen getracht hebben zich op Boeton te vestigen. Daaren werd reeds den 5 Januari 1613 * op het strand van Boeton door den kommandeur Apollonius Schot namens de Nederlandsche Oost-Indische Compagnie met den koning van Boeton een kontrakt gesloten. Daarbij nam Schot op zich: ten 1° de onderzaten en het land van den koning te helpen beschermen tegen alle andere natiën, waartoe hij twee door de Boetonnezen op het strand te bouwen bol- werken voorloopig met vier stukken geschut bewapenen en met eenige Hollanders tot bediening van dat geschut be- setten zou; ten 2° sijn tusschenkomst bij den koning van Makassar * te verleenen, om dezen te doen afzien van alle vijandelijkheden tegen Boeton ; ' Zie Speelmans notitie biet onderwerp Ternate; Valentin, Mo- laksche zaken, bis. 107, en Roelofl Blok, Beknopte historie van het Maksssaarsch Celebes. Volgens Valentinus beschrijvinge van Solor en Timor bla. 128 werd dit kontrakt reeds den 17 en 18 December 1612 gesloten; mear de datum 6 Januari 1613 ie ontleend aan de te Makassar aanwezige kopie van dit kantrakt. Onder dien naam stond de koning van Gows destijds bij de Nederlanders bekend, ofschoon hij zonwelbij de Makassaren als bij de Boegineen noort anders dan koning van Gowa geheeten het vor de Makassaren het volk beteekende, en als verkorting van boetteMangkâsara het volk beteekende, en als verkorting van boetteMangkâsara het vor de Makassaren, waartoe nog andere rijken. zooals Sanrabone, de Tverateja-landen en Tello, behoorden. 