Geschiedenis der Fransche Protestantsche vlugtelingen, van de herroeping van het Edict van Nantes, tot op onzen tijd. Uit het Fransch vertaald en gedeeltelijk verkort en omgewekt
16(5 Het hoofddoel van zijn verhWjHe Latisanne, was het stichten eener iurigting, bestemd om de fransche kerken van leeraars te voorzien. Aan de bevordering van dat groote werk poogde hij den godsdienst- ijver en de christelijke liefde der Protestanten van Zwitserland, Holland, Engeland en Duitschland dienstbaar te maken. Hij stelde smeekschriften, ondernam reizen, en maakte Duplan, Edelman van Alais, deelgenoot in zijne pogingen. Deze doorreisde Euj'opa, om giften in te zamelen voor de geloovigen onder hei kruis. Dezelfde handen, die zicli geopend hadden om arme vlugtelingen te huisvesten, en liefdegaven naar de veroordeelden tot de galeijen te zenden, ontluelden ook in dit geval hare weldaden niet. De Aartsbisschop van Canterbury, William Wake, de waalsche kerken in Holland, het gouvernement van Berne, en de Hervormden van het zuiden van Frankrijk, droegen bij tot een fonds om jonge Franschen in Zwitserland te laten opleiden tot de heilige dienst, om, in hun vader- land teruggekeerd, den martelaarsdood te trotseren. In 1729 werd de kweekschool te Lausanne geopend, onder toezigt van Court, die heimelijk tot algemeen afgevaardigde der kerken benoemd was, eene waardigheid die de Markies de Ruvigny het laatst vervuld had. Dit alles, hoe geheim ook behandeld, kon aan Frankrijk niet onbe- kend zijn ; maar het hof van Versailles l|Sd waarschijnlijk reeds de overtniging, dat het onraogelijk was het protestantisme in Frankrijk met wortel en tak uit te roeijen. • Het overige van zijn v?aarlijk apostolisch leven, dat nog meer dan dertig jaren verlengd werd, besteedde Court aan zijne kweekschool, eene inrigting die, in een tijdperk van tachtig jaren, ruim zeven honderd evangeliedienaars aan Frankrijk opleverde. De Hoogleeraar George Polier de Bottens hielp hem deze school der leeraars van de woestijn inrigten en regelen. Het inwendig zamenstel daarvan bleef altijd voor het fransche gonvcrnement een geheim. De Bisschop van Lausanne en Freiburg schrijft daarover aan het fransche ministerie van 1787 in dier voege : " Deze kweekschool is gehecl verschillend van de akademie waar de Zwitsers opgeleid worden. De studenten zijn twintig tot vier-en-twintig fransche Protestanten, bestemd voor de kerken van hun Lind. Zij blijven er drie jaren, en beoefcnen zedekunde, wijsbegeerte, leerstellige god- geleerdhcid, en bijbelverklaring, onder hoogleeraars, die verschillend zijn van die der akademie, en die den professoralen titel niet voeren. Sommigen worden door die onderwijzers heimelijk geordend; anderen ontvangen, na a<'gelegd examen, een getuigschrift, en laten zich in 167 hun land ordenen door de provinciale synode. Eeu comite van zeven of acht personen, uit de nicest geachte inwoners van Lausanne, zoo wel leeken als gcestelijken, zorgen voor hunne inwoning en tafel, en verstrekkeu hun maandelijks veertig livres. Zij zeggen niet waar dat geld van daan komt, maar liouden het zeer gelieim." De bisschop wist zoo min als iemand anders, dat het fonds in handen was van een comite, dat zich te Geneve gevestigd had, en met de grootste geheimhouding werkzaam was. Zoodanig was de oorsprong van die kweekschool van leeraars voor zuidelijk Franl-rijic. 7A] verving de hooge seholen van Sautmtr en Sedan, en bleef bestaan tot dat iSTAPOLEON eene theologische facul- teit te Montauhan gevestigd had, -waardoor zij den eindpaal barer bestemming bereikte. Onder de kweekelingen der school van Lausanne, verdienen ten minste drie eene bijzondere vermelding : Court de Gebelin, Paul Kabaut en Eabaut Saint Etienne. De eerstgenoemde was de zoon van Antoine Court. Te Lausanne geboren en opge- voed, werd hij, nog jong zijnde, tot evangeliedienaar geordend. Na zijns vaders overlijden, in 1760, verliet hij het TFaadland en ging de fransche kerken in de woestijn bezoeken. Om onbekend te bbjven nam hij den naam van Gebelin aan. Als schrijver begon hij zijne loopbaan met twee belangrijke werken, waarvoor zijn vader de bouwstoffen had nagelaten, namelijk : De vaderlandslievende en onpart'ijdlge Franschman, en Be GescJdedenis van den oorlog der Camisards. Daarna hield hij zich te Parijs op, en na tienjarige, onverraoeide letteroefeningen, gaf hij eene verhandeling in het licht, getiteld : De eerste wereld (monde primitif), waarvoor hij van de fransche akademie twee prijzen verki'eeg, en tot koninklijk censor of boekbeoordeelaar werd aangesteld. Van toen af gebruikte hij al zijn aanzien en gewigt om de zaak zijner verdrukte medebroeders te bepleiten. Op zekeren dag verstoutte hij zich, den Hertog De la Vbilliere een smeekschrift te inhandigen, ten gunste van gevan- genen van wege de godsdienst. " Wect gij," voegde hem de minister op dreigenden toon toe, " dat ik u kan laten ophangen?" "Dat weet ik, edele heer," was zijn onverschrokken antwoord, " maar ik weet ook, dat gij te regtvaardig zijt ora zoo lets te doen, " en ik hoop dat gij mij gehoor geven zult." De minister, niet weinig verrast, nam het smeekschrift aan, en werd van dat oogenblik een voorstander der verdraagzaamheid. Yervolgens benoemd tot agent en afgevaardigde der kerken te Farijs, en vertegenwoordiger van het 168 comite voor de scl\ool van Lausanne, werd hij in zekere mate minister van eeredienst voor de hervormde kerk. Hij mogt het nogtans niet beleven zijne pogingen met den gewenschten uitslag bekroond te zien; want hij stierf in 1784, drie jaren voor het beroerade decreet van Lodevfijk XVI., waarbij aan de Protestanten het biu'gerrcgt hergeven vi^erd. Geh^kkiger waven in dit opzigt Paul Eabaut en zijn zoon Kabaut Saint Etienne. Paul Eabaut \pas de zoon van een lakenhandelaar, dien An- TOINE Court, in 1736, op eenen zijner togten door Frankrijk bewogen had, om zich in de school van Laumnne voor het leeraars- ambt te laten opleiden. Toen het tijdperk zijner studien afgeloopen was, trad hij in het voetspoor van Court de Gebelin. Een snaeekschrift voor zijne medebroeders gesteld hebbende, ondernam hij, het Lodewijk XV. onder de oogen te brengen. Van een getronvven vrieud vergezeld, kwam hij te Uchaud aan^ en wachtte daar den Markies Paulmi, die op weg was naar MontpelUer. Bij diens doortogt naderde hij met bescheiden bonding, maar tevens met vasten blik zijne koets, maakte zich bekend, vermelde zijnen last en overreikte hem het geschrift. De generaal, die het in zijne magt had, hem zonder vorm van proces te laten ophangen, was door dit blijk van heldhaftig vertrouwen getroffen, nam het smeekschrift aan, en beloofde het den koning te zullen overhand igen. Hij hield zijn woord, en van toen af werd de vervolging in Languedoc vrij wat gematigd. De gouverneur der provincie nogtans, over dezen stap gebelgd, zette eenen prijs op het hoofd van Eabaut. Overal belaagd en opgespoord, had hij nergens rust, en moest zich des nachts in de holen der bergen of in afgelegen schaapskooijen verschuilen. Eindelijk, in 1762, verkreeg hij van den Prius van Beaiiveau, dat men hem met oogluiking ongemoeid liet. De Protestanten van Nimes hadden voor hunne winter-bijeenkomsten eene ruime vergader- plaats op den weg van Alais gekozen. Daar, nabij den bergstroom Cadereau, waren van opeengestapelde steenblokken zitplaatsen be- reid, en telken Zondag zag men daar zes- of achtduizeud geloovigen geschaard, om gevoed te worden met het brood des levens. Des zomers vergaderde men in een verlaten steengroef, van alle kanten door steile rotswanden omgeven. Twee enge voetpa- den leidden er lienen. De brandende zonnestralen konden er niet indringen, en de aandachtigen waren er voor regenvlagen en ouweder beveiligd. In dat somber rotsgevaarte weergalmde twintia; 169 jaren lang de manuelijke stem van Rabaut, tot bevestiging van het geloof en tot versterking der hoop in de harten zijner toehoorders. Dvie ambtsbroeders, Paul Vincent, Puget en Encontre, even bereid om alle gevaren te trotseren, liielnen Rabaut in zijn moeije- lijk dienstwerk. Later vond liij in zijneu zoon, Rabaut Saint Etienne, een getrouwen medc-arbeider. Jean Paul Rabaut, bijgenaamd Saint Etienne, was de kweekeling en boezemvriend van Court de Gebelin, Naauwelijks in Fraukrijk teruggekeerd, veruam hij de teregtstelling van Rociiette, door het parlement van Toulouse ter dood veroordeeld, omdat hij in de woestijn gepredikt had. Dit schrikte hem niet af hetzelfde te wagen. Verbittering was hem even vreemd als bloohartigheid. Men oordeele uit de ondevwernen waarover hij bij voorkem* zijne toehoor- ders onderhield : verdraagzaamheid, ondergeschiktheid aan de wetten, liefde voor den vorst, gelatenheid, vergevensgezindheid — ziedaar de lessen, die zijne mannelijke welsprekendheid hun op het gemoed drukte. Kan men een grooter bewijs van een onbekrompen geest vergen, dan dat hij, de vervolgde Protestant, een lijk- en lofrede uitsprak over den rooraschen Bisschop Becdelievre en aldus de tolk werd der algemeene droefheid over dien waardigen geestelijkc, wiens vrijzinuigheid insgelijks boven alle bedenking gesteld was, door zijn' vriendschappelijken omgang met den vader des lofredenaars. Reeds lang had de edelmoedige Rabaut den wensch gekoesterd om van het bestuur de herstelling der Protestanten als bm'gers van den staat te verkrijgen. Door La Fayette aangemoedigd, begaf hij zich naar Parijs ; en door den invloed van dezen, die juist van zijn roemrijken togt naar Amerika was teruggekeerd, ondersteund door de voorspraak van Malesherbes en Breteuil, verwierf hij van den koning het bei'oemde edict van 1787, de eerste vergoeding van de groote dwaling van Lodewijk XIV. De oude Paul Rabaut kon nu uit de woestijn naar Isiimes temgkeeren, en bouwde er een huis, in eene straat, die nog, naar hem, (\% Paidstraat genoemd wordt. Toen Lodewijk XVI., in 1789, de staten generaal bijeen riep, werd Rabaut Saint Etienne benoemd als een der aoht afgevaar- digden uit het regtsgebied van Toulouse. Op den loden Maart 1790 werd hij president der Rationale vergadering. Hij was een der eersten, die zijne stem verhief voor de instelling van gezworeuen, de vrijheid der drukpers, en vooral vrijheid van godsdienst en gewc- ten. In de omwentcling van 10 Augustus, word hij in den onder- 170 gang der Girondins meegesleept en stierf op liet scliavot, 5 December 1793. Paul Eabaut was eenigen tijd gevangen in de citadel van Nimes, maar kreeg zijn ontslag. De staaisregeling van het jaar drie iieclitte eindelijk het zegel aau de vrijlicid van godsdienst. De oude Eabaut vierde die gelukkige gcbeurtenis door eene plegtige rede- voering, waarin hij droevige herinueringen opliaalde, die uit aller oogen tranen van verteedering lokten. Het was de laatste raaal dat de edele grijsaard het spreekgestoelte beklom. Weinige dagen daarna ontsliep Lij in zijn vier-en-tachtigste levensjaar. Vierde Afdeeling : — Tegenwoordige staat van hot nakroost der vlugtelingen in Zwitserland. Zoo hebben wij dan in bijzonderheden aangetoond, dat de fransche vkigtelingen in vele opzigten een belangrijken invloed op protes- tantsch Zwitserland, en van daar uit ook op zuidelijk Frankrijk hebben nitgeoefend. Die invloed heeft niet alleen de geheele acht- tiende eeuw voortgeduurd, luaar betoont zich ook nu nog werkzaam in de gevolgen. De omstreken van Lausanne, waar de landbouw te voren in zijne kindschheid was, ziju in een grooten tuiu veranderd. Fransch Zioitserland en Berne zijn, door de aangebragte nijverheid, van arm rijk geworden. Het is het 4iakroost der uitgewekenen van Langiiedoc eo. Dauphme, dat de zijdefabrieken met die van Frankrijk doet wedijveren. De hoofdtak van nijverheid, het horologie maken, dien Geneve aan de vlugtelingen te danken heeft, is in de eerste dagen der omwenteling van 17 S9 nog toegenomeu, toen het horo- logiemakers gilde te Farijs, door het onberaden afschaffen van zekere, wel is waar strenge, maar heUzame wetten, in de hartader getast werd. Yan dien tijd af verhandelt men te Farijs schier geeu andere horologies dan die te Geneve gemaakt zijn. Ook de handel in Zwitserland is tot eene ongekende hoogte en levendigheid opgevoerd, door zulke huizen als die van Poetales, Coulon, Terris en andere, die met de eerste firma's van Europa wedijveren kuunen. Wij zwijgen van den bankier Jean Gabriel Eijnard, te Geneve, die, uit eigen middelen, tot tweemaal toe Crriekenland uit den nood geholpen heeft. Ook heeft het niet outbroken aan oorlogshelden, staatsmannen en geleerden, onder de afstaramelingen der vlugtelingen, die zich deels in Zwitserland, deels in het vaderland hunner voorouders onder- scheiden hebben. Onder de laatsten noemen wij Benjamin Constant de Eebecque, even zeer bekend als staatsman, als 171 door zijn werk : De gocUdienst beschomcd in haren oorsprong, hare gedaanten eti onkcikJcelingen. !Maar, boven al, in de strenge zeden der Protestanten van Ztcitser- land, en in iiunne werken van liefdadigheid, zijn de sporen zigtbaar van die eclite godsdienstigheid, waarvan de fransche vliigtelingen weleer bet voorbeeld gaven. Een trefFend bewijs daarvan bestaat nog te Lausanne, in de nagelaten papieren van den pvedikant Meklat, die nooit een vriendenmaal gaf, zonder eerst naauwkeui-ig de kosten te berekenen, en dan eene gelijke som onder de armen zijner gemeente uit te deelen. Toen de vlugtelingen, die hulp- behoeftig naar Zwitserland gekomen waren, door hunne vlijt en Gods zegen bemiddeld warden, bleven zij niet in gebreke, op hunne beurt, de beurs van Geneve door zwaarwigtige bijdragen te stijven. Etienne Eoujat scbonk daaraan, in 1740, eene gift van 70,000 franken ; AnToine de Posseu stelde ter bescbikking der protes- tantsebe kantons 30,000 livres, onder voorwaarde dat drie vierden daarvan aan vlugtelingen en hunne nakomelingschap zouden besteed worden ; om niet te spreken van aanzienlijke legaten aan liefdadige inrigtingen, van inzamelingen ten behoeve der kerken in Waadlcmd, van groote sommen strekkende tot verkwikking hunner geloofs- genooten, die in FranJcrijk op de galeijen werkten. Dat door verloop van tijd, en door dezelfde oorzaken die ook in andere landen werkzaam waren, de fransche vbigtelingen met de bevolking van Zv:itse7'land in een gesmolten zijn, zal niemand verwonderen. De zoogenaamde fransche kolonien hebben bijna als zoodanig opge- houden te bestaan. De gemeente van La Neuveville heeft zich m 1850 met de kolonie van Berne vereenigd. De laatstgenoemde was reeds in 1845 tot veertien huisgezinnen ingekrompeu, tezamen bevattende zes en tachtig zielen. HOOFDSTUK VI. t)e vlugtelingen m JJeuemarken, Ziveden en Rusland. Eerste Afdeeling : — Denemarken. DenemarJcen , Zweden en Rusland waren deels te verwijderd, deeb ook te arm oiu vele vlugtelingen te lokken. Wat Denemarken betreft, zoo was daar sedert 1530 de Augsburgsche Geloofsbelijdenis aange- nomen, en de omwenteling van 1660, die den koning onbepaalde magt gegeven had, had hem tevens den pligt opgelegd om de gods- dienst van den staat onveranderd te handhaven. De luthersche regtzinnigheid verwierp de leer van Calvijn als eene gevaarlijke ketterij. Toen er sprake was van de vlugtelingen uit Brandenburg naar Denemarken te lokken, ligtte de Bisschop van Zeeland, Bag&er, eene memorie aan Christiaan V., waarin, onder anderen, deze zinsnede voorkwam : " Wanneer het Gode behageu zal dit arme land op te beuren, en op steviger grondzuilen te plaatsen, dan houd ik mij overtuigd, dat Hij uwe majesteit andere middelen zal ingeven dan het vermengen en verbasteren der godsdienst." De hofprediker was van dezelfde gevoelens. Hier kwani bij, dat er in 1682, tusschen Frankr'ijk en Denemarken een verbond gesloten werd, en dat Christiaan maandebjks eene som van 50,000 kroonen van LoDEWiJK XIV. ontving. Dit alles belette hem niet, toen de tijding naar Denemarken kwam van hetgeen de Protestanten bij de eerste dragonnade hadden uitgestaan, hun eene toevlugt en bescher- ming aan te bieden, met vergunning van kerken te bouwen en toe- zegging van onbelemmerde lutoefeuing hunner godsdienst. Hierbij kwamen nog andere voordeelen, als vrijsteUing van belastingen, enz., onder de dubbele voorwaarde nogtans, dat zij getrouwheid aan den staat zweren, en hunne kinderen in het luthersch geloof opvoeden zouden. De laatste voorwaarde werd in 1685, door bemiddebng der koningin opgeheven. In het vervolg werd het hof meer en meer geneigd om aan aUe vlugtelingen een good onthaal te geven, maar de geestelijkheid werkte dit tegen. Het getal werd niet te min aanmerkelijk genoeg om aanleiding te geven tot het stichten van eene kerk te Kopenhagen. Menard, zoon van den leeraar van Charenton, had er zijne standplaats, eer hij naar den Haag beroepen 173 werd. De staten geiieraal van Holland droegeu /1, 000 bij tot den opbouw der kerk te Kopenhagen. De koningin leide (1688) den eersten steen, eu bragt een fouds tot stand om den leeraar te onder- houden. Later bewoog zij hai'en com, den Keurvorst Pkedekik WiLLEM, liaar Laplacette, van Pordac, in Beam, af te staau, die zich eerst als predikant te Berlijn gevestigd had. In 1699 ontbood zij Theodore Blanc, die zes jaren te Louden gestaan had. In 1690, kwam er, op aaudringen van dien ijveraar en van den hofkapelaan, een dekreet uit, dat alle kinderen uit gemengde huwelijken gesproten, in de godsdienst van den staat inoesten wordeu opgevoed, en dat het klokkenluiden om de Hervormden naar de kerk te roepen, uitdrukkelijk verboden was. Eene tweede fransche kolouie werd te Altona gesticht. Eeeds in 1582 had die stad tot een toevlugtsoord gediend voor eene menigte Walen, die door de wreedheden van Alva uit de Nederlanden geweken waren. In het begin der zeveutiende eeuw, stond Graaf Ernest Schaumburg, souverein van een gedeelte van het hertog- dom HoUtein, hun toe, een bedehuis te stichten,eu dit werd in 1603 voltooid. De gemeeute bestond aanvankelijk uit Hollanders, Duitschers en Walen, de dienst werd er beurtelings in die drie talen venigt. In het vervolg, toen de Franschen de groote meer- derheid uitmaakten, werd dit veranderd. Hunne geloofsgenooten in Hamburg, die noch van de regering, noch van de geestelijkheid, verlof bekomen konden, om hunne godsdienst uit te oefenen, sloten zich aan de gemeente van Altona aan. Isaak Beausobre, die naderhand te Berlijn stond, was er een van de leeraars. Later kwamen op deensch gebied nog twee kolonies tot stand, te Fredericia en te Gliickstadt. Fredericia, aan de kleine Belt, in Jutland, gelegen, werd 1650 door Frederik III. gesticht. Zeven jaren later, door den zweedschen Generaal Wrangel verwoest, werd deze stad, door denzelfden vorst, op eenen kleinen afstand van de vorige liggiug herbouwd, en bestemd om tevens vesting en han- delstad te zijn. In 1720 noodigde Freberik IV. omtrent veertig fransche huisgezinnen van Brandeniurg derwaarts, en gaf hun landerijen om te ontginueu. De eene helft verspreidde zich door Zeeland ; de wederhell't bleef in Fredericia, en kreeg het zoogenaamde veld der Hervormdeti, zijnde de plaats waar Oud-Fredericia ge- staan had, benevens eenige belendende stukken gronds. Zij kregen 174 vergunning daar als eene afzoiiderlijke bevolking te wonen, terwijl de koning hun, beiievens andere voorregteu, het onderhoud van eenen leeraar, voor een tijperk van tien jaren, toezeide. Eenige fransche officieren hadden bij de Deenen dienst genoraeu. In Mei 1689 liet Lodewijk XIV. afkondigen, dat. uitgewekenen, die in Denemarken in dienst waren, de helft der inkomsten trekken konden van hunne in Frankrijk aclitergelaten bezittingen, mits alle zes maanden een bewijs, door den franschen gezant geteekend, over- makende, dat zij nog werkelijk in deensche dienst waren. Het oog- merk dezer verordening vpas, om de militaire vlugtelingen uit Holland en Engelmid naar Denemarken te lokken. Dat dit niet gelukte, is gemakkelijk te verklaren, wanneer men in aanmerking neemt, dat er voor den krijgsman weinig nitzigt is op bevordering in een land, dat te zwak is om oorlog te voeren. Frederik Charles de La Eochefoucault, Graaf van Roye en Rouci, Oud-Luitenant-Generaal van Lodevtijk XIV., werd Maarschalk bij het deensche leger, maar kreeg geene gelegenheid om nieuwe lauweren te behalen. Zoo was het ook met andere officieren van minderen rang. Zoo veel te grooter verpligting had Denemarken aan de fransche landbouwers. Eenige gingen naar [Jsland, en voerden er den lijn- en hennepbouw in. Andere bragten de tabaks- plant uit het brandenburgscbe naar de eilanden van de Baltische Zee. Dit laatstgenoemde voortbrengsel werd onder de bescherming der regering een der hoofdbronnen van welvaart voor Fredericia, welke kolonie tegen het einde der achttiende eeuw reeds honderd huisge- zinnen telde. In geen ander gedeelte van Denemarken zag men de velden met znlk gewas prijken als daar. Het voordeel door de Franschen aangebragt, bestond niet zoo zeer in de dadelijke op- brengst, maar vooral in de verbeterde behandeling der gronden, het zuiveren van onkruid, het bemesten, het braken, het afvvisselen van oogsten. De tabaksbouw en aardappelenbouw bereiden den grond voor tarwe en ander graan. Daar de vlugtelhigen niet genoeg land bezaten voor hunne behoeften, maakten zij met andere eigenaars eene schikking, waarbij hun land ter bebouwing verstrekt werd, voor de helft der opbrengst. Dit was voor beide partijen voordeelig : want door den tabaksbouw werd de grond verbeterd, en dit maaktc een gedeelte van de winst des eigeuaars uit; terwijl de landbouwer zonder uitlaag van land voorzien werd, en zich met de halve op- brengst wel beloond achtte. Men voege hierbij, dat de vlugtelingen rapen, beetwortelen en andere groenten bouwden, die, voor een 175 gedeelte althaus, te voreu in Denemarken onbekend vvaren, en waar- van vervolgens scliecpsladingcn wevdeti uitgevoerd. Zoo was dan de verbeterde landbouw eeu bron van welvaart voor Fredericia, en het omliggend laud. Maar ook de nijverheid werd in geen geringe mate door de korast der fransclie vlugtelingen verhoogd. Iloefsraeden, kuipers, wevers, glazenmakers en tabakskervers, kwamen er hun ambacht uitoefenen. Zekere Henei de Moor, welligt een afstammeling van een dier hoUandsclie huisgezinnen, die Colbebt weleer naar Frankrijk gelokt bad, om den bloei der manufacturen te bevorderen, vestigde het eerst te KopenJiagen eene spiegelfabriek. De letterkundige invloed der vlugtelingen was in Denemarken zeer beperkt. De punten van aanraking der twee volken waren te weinig in getal, om veel van dien aard te verwacbten. De vijf-en- twintigjarige dienst van Laplacette, zoo wel als leeraar, door zijnen kanselarbeid, als in de hoedanigheid van scbrijver over zede- kundige en andere stoffen, kon niet zonder vrucbt blijven. Kiet minder belangrijk was de invloed van IMallet, te Kopenhagen tot hoogleeraar der letteren aangesteld. Niet slecbts zijne kunde ver- wierf bem aller acbting, maar bij was daarbij het model van die fijne zeden, die de fransche vlugtelingen aan alle oorden, waar zij zich vestigden wisten aan te bevelen. Gebrek aan leerlingen (want de kennis der fransche taal was bij de Deenen zeer ongemeen), gaf hem aanleiding zich met het schrijven der geschiedenis van Denemarken onledig te houden. Hij was de eerste, die op de oudste oorkonden van ScancUnavle eenig licht verbreidde. Deze getuigenis geeft hem SiSMONDi. Hij schreef ook, benevens andere werken, eene geschie- denis van Ztoitserlancl. Maar vooral gaven de vlugtelingen ook in Denemarken, gedurende de geheele achttiende eeuw, loffelijke voorbeelden van onberispelijk gedrag en weldadigheid. Huguetan, Graaf van Giddenstein, in 1749, in den hoogen ouderdom van 96 jaren, te Kopenhagen over- leden, was zijn geheele leven een weldoener der armen. Hij ondersteunde de eerste kolonisten te Fredericia uit zijne middelen, droeg mildelijk tot den opbouw der kerk bij, en liet een fonds na tot bezoldiging van leeraars. En bij was maar een uit velen, die naar hun vermogen hetzelfde deden. De matige en ingetogen leefmjs dier menschen, was mede eene oorzaak, dat zij altijd lets over hadden om aan werken van weldadigheid te besteden. Fredericia bleef eene op zich zelve staande fransche kolonie. 176 Men leefde er huisselijk en gelukkig. Men kende er weinig kunst- behoeften. Men werd er niet van het huvvelijk afgeschrikt door angstvallige berekeningen, want men beschouwde een talrijk kroost als een zegen van God, en stelde zijnen rijkdom in zijne kinderen. En niet zonder reden, want die kinderen werden reeds vroeg de mede-arbeiders der ouders op den akker of in het ambacht. Tot op den hiiidigen dag wordt de godsdienst in Fredericia in het fransch verrigt. Er bestaat ook nog eene fransche kerk te Xopenhagen, maar deze heeft zich alleen staande gehouden door het verblijf van protestantsche huisgczinnen van Frankrijk, die, door onderscheidene aangelegenheden, van tijd tot tijd naar de hoofdplaats van Beiie- marken gebragt werden. Gemengde huwelijken hebben intusschen het verval van deze kolonie bespoedigd, want overeenkomstig 's lands wet, werden de kinderen van fransche vaders en deensche moeders in de luthersche godsdienst opgevoed. Zoo is dan ook de fransche kerk bijna verlaten, en bepaalt zich de gemeente tot weinige huisgezinnen. De kerk van Altona splitste zich in 1761, toen de leden te Hamburg woonachtig verlof kregen om daar hunne godsdienst uit te oefenen in eene kapel, en wel onder bescherming van den hoUandschen consul. Het achtergebleven gedeelte bleef nog bestaantot 1831. Sedert is het overblijfsel met de hoogduitsch- hoUandsche gemeente in een gesmolten, onder den naam van evan- gelisch-hervormde kerk. Niet te min wordt er maandelijks eens te Altona in het fransch gepredikt, maar naauwelijks is er onder het zwakke gehoor een enkele grijsaard, die den spreker eenigzins verstaan kan. TwEEDE Afdeeling : — Zweden. Zweden ontving slechts een zeer klein getal vlugtelingen. Bij de tijding van de herroeping van het Edict van Nantes, vergenoegde zich Karel XL, van Ztoeden, met bij het hof van Versailles, ten be- hoeve van de Lutheranen van de Elzass, in het midden te treden, omdat de ministers van Lodewijk XIV. hen met een bezoek van dragonders bedreigde. Zijn gezant bij het fransche hof, de Graaf van LiLiEROOT, beriep zich op het vredesverdrag van Westfalen, dat aan de Protestanten van de Elzass de vrije uitoefening van hunne godsdienst verzekerde. Dit, in verband met het uitzigt op een aanstaanden oorlog, bewoog Lodewijk, voor als nog van dit ont- werp af te zien. Maar onder Lodewijk XV. moest de Elzass op hare beurt zich het bezoek der gestevelde zendelingen getroosten. 17) Stfaalsburg nUecn werd liievvaii uilgezondenJ. Karel XI. veroor- loofde te Stockholm, eene geldiuzamcling ten behoeve der vhiglelingeii, en moedigde kooplicden en fabrikantcn aan om zicli in Zwechn te vestigen. Zij werden nogtans liiervan afgcsclirikt door de bepaling dat hunne kinderen door luthcrsclie leeraars moesten gedoopt wor- den. Niet te min begaven zicli in 1698 eenige honderdeu, die in Holland geen bestaan konden vinden, naar de duitsche provincien van Ziceden, en verkregen daar landerijen op verzoek van de staten generaal. Derde Afdeeling : — Rusland. Rusland betoonde aan de vreemdelingcn meer gastvrijheid dan Ziveden. De Keurvorst, Frederik Willem, had, ten hunnen behoeve, aan den jongen Peter en zijnen breeder Ivan V. geschre- ven, en het blijkt nit brieven van dien tijd, dat zij te Moskow met opene armen ontvangen werden. De aanbeveling van den kenr- vorst werd door zijnen opvolger, Frederik III. aaugedrongen, en het gevolg was een keizerlijk bevel, in 1688 uitgevaardigd, dat aUe provincien van het russische rijk voor de fransche vlugtelingen zouden opengesteld Avorden, dat het hun vrij zou staan dienst te nemen bij het russische leger, met behoud van hun vorigen rang, en met vrijheid om, vroeg of laat, des verkiezende, naar hun vaderland terug te keeren. Het is ligt mogelijk, dat de geneefsche burger Lefort, die toen bezig was Peter in de geheimen der europesche wetenschappen en beschaving in te wijden, deel gehad heeft aan dezen maatregel. Voltaire verzekert, op het gezag van Lefort, dat een-derde van een legercorps van 12,000 man, dat toen in Rusland georganiseerd werd, nit fransche vhigtelingen bestond. Hoe zeer deze begrooting ons overdreven voorkomt, meenen wij daaruit te mogen opmaken, dat de toevloed van Franschen naar Rusland \^j aanmerkelijk was, en niet weinig heeft bijgedragen tot de vorming van dat leger, dat in de handen van den Czar znlk een belangrijk middel werd tot hervorming van zijn rijk. In de nieuwe hoofdstad door Peter de Groote gesticht, vestigde zich eene fransche gemeente, die lang in zeer naauwe betrekking stond tot die van Geneve, en in eenen brief van 1725 aan den raad dier republiek, drukt de fransche kolonie, aan de boorden van de Neva, haren wensch uit, om als eene dochter der geneefsche republiek te mogen beschouwd worden. Eene andere kolonie van landbouwers en handelaars vestigde zich Y 178 aan de oevers van den Wolga. Een reiziger, die zicli noemt Graaf Lagarde, meldt in eene reisbeschi-ijving, in 1825 te Louden uitge- geven, dat die kolonie toen nog onvermengd bestond, dat de inwo- ners van bet fransebe dorp met Indie bandelden, en dat zij in bet bart van Rusland de taal en kleederdragt (de rokken met lange panden en de allonge paruiken niet uitgezondevd), van den tijd van LoDEAViJK XIV. onveranderd oiulerbouden badden. TOEGIFT OVER DE FRANSCHE VLUGTELINGEN AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP. Het protestantsch zendelinggenootschap ontving, iu 1828 en 29, de volgende verslagen van de fransche zeudelingen in Zuid Afrika. " Wij ziju dan eindelijk aangekomen bij de afstammelingen der fransche vlugtelingen. Het was eene ontinoetiug als die van Jakob en EzAU, enz. "Wij verlieten de Kaapdad op den 3den November 1828, met Doctor Philip en eenige zendelingen. Na twaalf uren reizens door een onvruchtbare streek, kwamen wij aan het dorp de Paarl. Hier werden wij door Doctor Philip aan een gezelschap voorgesteld, bestaande uit het nakroost der fransche vlugtelingen. De bijeen- komst was aandoenlijk. Een der zendelingen diende ons als tolk, daar men wel engelsch, maar geen fr'ansch, verstond. De ouden van dagen konden hunne trauen niet weerhouden, toen zij van ous vernamen, dat het land, waar hunne voorouders zoo wreed vervolgd werden, thans vrijheid van godsdienst geniet. In de meeste huis- gezinneu vindt men folio bijbels, waarin het geheele geslachtregister van de familie staat opgeteekend, zoo dat het gemakkelijk is tot zijue fr-ansche voorouders van stap tot stap op te klimraen. De Paarl is het voornaamste dorp van de fransche vallei. Het ligt aan den voet van eenen berg van denzelfden naam. Tegen over ligt een gedeelte van de bergketen van Hottentots Holland. In eene vallei van veertien uren (lieues) in de lengte, en ongeveer drie in de breedte, liggen verscheidene dorpen door de franschen aangelegd. Het eerst bezochten wij Brakenstein, omtrent drie uren van de Paarl. Daar stond weleer de oudste fr'ansche kerk in Zald Afrika, maar er is niets mcer van te zien. De eerste fransche prctlikant van Brakenstein was Simon, een zeer godsdienstig en braaf man, die grooten invloed op de kolonie heeft uitgeoefend. Niet ver van het dorp is een berg naar liem genoemd. Van Brakenstein giugen wij naar Fransche Hoek. Daar toonde men ons een huis in 1694 door de vlugtelingen gebouwd, en eikenboomcu van dat zelicle jaar. Daar kregen wij ook eenige fransche boeken te zien, onder anderen de psalmen van Clement Marot. Maar eene der belangrijkste 180 plaatseii voor oas was Ifagenmakersoallei (la vallee de Charron). De iiiwouers van dit oord stammen bijna alien van een Imisgezin af. Hiinne gebruiken zijn geheel bijzouder. Van hunne eerste vestiging alhier, hebben zij altijd eeuen man van hoogen ouderdom als hun lioofd en voorganger geliad, buiten wiens raad niets van aanbelang ondernoinen ward. Hij is altijd een der ouderlingen van de kerk en wovdt in groote achting gehouden. Dit aartsvaderlijk bestuur heeft niet weinig bijgedi'agcn ora den godsdienstzin te onderliouden, en het geloof hunner voorouders is bij hen ongeschonden bewaard gebleven. Wij merkten met genoegen op, dat zij belang stelden in het onderwijs en de opleiding van Imnne slaven ; en de orde en netheid hunner woningen was ons bijzonder opvallcnd. Het eerste maal dat wij in de Paarl godsdienst in de fransche taal hidden, was de kerk te klein om de schare te bevatten : dit had sedert 1739 niet plaats gevonden — het jaar dat het hoUandsch gouvernement zulks voor hf;t vervolg verbood. " De bevolking der vallei is omlrcnt 10,000 zielen, waarvan 4,000 vrij, meest afstammelingen van fransche vlugtelingen, en 6,000 slaven. Al deze dorpen behooren onder eenen predikant, die in de Paarl zijne pastorie heeft. Daar woont ook de zendeling die voor- namelijk met het onderwijs der slaven belast is. Met uitzondering van de zendclingskapel aan de Paarl en het kerkje van TFar/eu- makersvallei, is er maar eene kerk voor de geheele bevolking. Telken Zondag, voor dag en dauw, nemen de boeren de reis aan naar het bedehuis, en des avonds keeren zij naar hunne vreedzame woningen terug. Dit is 'de eenige afwisseling die zij kennen. Ik geloof niet dat het spel in dit gewest bekend is. Het schijnt wel het bloeijendste gedeelte der kolonie te wezen." Zoo ver het verslag te vinden in het journal ch^i Missions ecange- liqnes, vijfdc jaargang, biz. 105 tot 110. VERSLAG VAN DEN ZENDELING BISSEUX, TOEGEZONDEN VAN DE PAARL, DEN 24sten DECEMBER, 1829. Er bestaat in het algemeen veel godsdienstigheid bij het nakroost der vlugtelingen. Het eerste, dat men bij het intreden in hunne huizcn ontwaart, is eene tafcl bij het vcnster, waarop een bijbel, een psahnbock, en eenige audere stichtelijke boeken. Velen onder hen 181 liouden des morgens on des avouds huisgodsdieust, cii bcocfcnen daarbij het gebed, zonder behocfte te gevoelen aan formulieren. De kerk van Drcd-emtebi lieeft vier fransclie pvedikauten gehad, Simon, Daillc, Beck en Camper. Bij het leven van den laatst- genoemde, werd het fransch prediken vevboden. liierdoor geraakte de fransche taal spocdig in verval. De Ileer De Lettre, franscli consnl in de Kaajistad, heeft ons de volgende stukken ter hand 2;csteld : — A. "Familienaraeii der vhigtelingeu die zich aan de Kuap da Goede Hoop kwamen vestigen lijdeus de herroeping van het Edict van Nantes. Avis Duplessis Lecrivant Rousseau Dupros Lefebvre Roux Barret Dutoit Le Grand Bachet Duraut Le Riche Sebatier Basson Dubuisson Le Roux Sellicr Bastions Desavoye Lombard Senecal Beaumons Longuc Senquette Beck Eutrcix Simon Beneret Malau Bruet Fraclia Malherbe Tabordeux Bota Fauchc Mauiet Taillefer Floret Marucene Tcnaumant Camper Foiiry Marais Tcrrc-Blauchc Cellier Martinet Terrier Cordier Gauche Menard Ter rout Corprenant Gordiol Couteau Gouuay Niel Valleti Convert Grellon Norman Vanas Croguet Nortic Vattre Jacob Vaudray Daille Joubert Passeman Verbal Debuze Jourdaiu Perou Villious Debeurieux Piuards de Villiers Decabriere La Grange Prevot Vyot Delportc Lanoy Viton Deportc Lapori e Rassemus Vitro ux Deruel Lapretois Retif Tc zamen 97 huis- Duraont Leclair Richard gczinncu. 182 B. Reglement vau de Vergadering van Zeventieiie, A'ertegeiiwoordi- gende de Nederlandsclie Oost-Indisclie Compagnie, op het vervoereu naar de Kaap de Goede Hoop van personeu van beiderlei sekse, en van de Hervormde Godsdienst, en bepaaldelijk van vlugtelingen uit Frankrijk en de valleijen van Piedmont : — " Al wie, hetzij alleen, lictzij met zijn huisgezin, genegeu is naar de Kaap de Goede Hoop te vertrekken, zal kosteloos, op een com- pagnies schip, vervoerd worden, alleen getrouwheid zwerende aan de Compagnie. " Niemaud zal eeuige kleedingstukken, buiten hetgeen hij tot eigen gebruik aan boord noodig beeft, vermogeu met zich te voeren. *' Een iegelijk zal gebouden zijn zich aan de Kaap de Goede Hoop te vestigen, om aldaar zijn onderhoud te verdienen, hetzij dan door akkerbouw, of door eenige kunst of ambacht. " Aan elken land])ouwer zal zoo veel gronds verstrekt worden als hij zal kunnen bebouwen, en des behoevende zal men hem van de noodige gereedschappen voorzien, alsmede van zaad, onder voor- waarde van zoodanig voorschot aan de Compagnie te rembom'scren, het zij in koorn, wijn of andere opbrengst. " Al wie zich naar de Kaap begeeft, zal daar vijf voile jaren moeten verblijven ; maar mogt hem dat termijn te lang vallen, zal hij zich bij wijze van memorie aan de Vergadering vermogen te wenden, en, naar bevind van zaken, zijn vrocger ontslag kmiuen crlangeii. Boekhandel van J. C. Juta, 11, Walestraat. Bij den Boekhandelaar J. C. Juta, Walestraat, Kaapstad, zijn vcrkrijgbaar de volgende NEDERDUITSCHE WERKEN:— Krammacher, G. D., Dagelijksch Manna voor Eeizigers door de Woestijn ; met eene aanbevelcnde Voorrede van den Wel-Eerw. Hr. A. Fame, Predikant in de Kaapstad. — 6s. 6d. Bijbelsch Magazijn voor al!c standcn, of Tafereelen uit bet Oude en Nieuwe Verbond, met fraaije platen. Gebontlen in zes balf Eng. banden. — i,l 18s. Geographisch — Statistisch — Historisch Handboek, of beschrijving van bet wetenswaardigste nit de natuur en gescbiedenis der aarde en hare bewoncrs. In 2 deelsn, geboiiden in zwart linnen, met ver- gulden titel.— £1 16s. Het wezen en de gescbiedenis der bervorming, in verband be- scbound met de verschijnselen van onzen tijd. In voorlezingen door Dr. Hagenbacb, met eene Voorrede van Professor J. Clarisse. In 10 deelen.— £3. Duizend en eene nacbt. Arabiscbe vertellingen. Eijk geillus- treerd met platen. In 3 roijaal octavo deelen. — £i 10s. De Gescbiedenis van Engeland van bet begin tot den jare 1688, door F. B. INIacaiday. Uit bet Engelscb vertaald. In 3 net ge- bonden deelen. — £1 16s. Keur nit de werken van Jacob Catz. In fraaijen band. — 12s. Sticbtelijke Uren, door N. Beets. In vier deelen. £1 14s. Stichtelijke Uren, door H. Zschokke. In zeer fraaijen band. — 10s. Gescbiedenis der Hervorming in de Zestiende Eeuw, door J. H. Merle d'Aubigne. In vijf keurig net gebonden deelen.— £3 5s. Alle de Leen-edenen van J. II. van der Palm. In 16 deelen. — £2 10s. Van der Palm's Onde en Nieuwe Testament, Apocryfe Boeken en aanteekeningen op dezelve. Te zamen in 7 deelen, gebonden in half Eng. banden.— £3 19s. 6d. Apostelen en Profeten. Dicbterlijk Album. Met een groot aan- tal keurig fraaije staalplaten en allersierlijkst gebonden. — £1 lis. Paulus in de ge\vigtigste oogenblikken van zijn leven en werk- eaamheid, door N. Beets. Met zecr fraaije staalplaten. — £1. Het Nieuwe Testament, met ophelderendc en toepasselijke aan- merkingcn, door Professor N. Vinke. Zeer geschikt voor buisselijk gebruik. 2 deelen. — £1 2s. 6d. Boekhandel van J. C. Juta, 11, Walestraat. Milton. Het verloreu Paradijs. lu versmaat vertaald door J. P. van Goethem. 2 deelen. — 10s. Weiland, Taalkundig Woordenboek. In 5 deelen. Gebonden in half Eng. banden. — £1 10s. J. B. Litzau, Melodien der Psalmen en Gezangen in gebruik bij de Hervormden, vierstemmig bewerkt voor orgel en Piano Porte, en voorzien van tusschenspelen. — £1 4. Holtrop, Engelsch en Nederduitsch Woordenboek, In 2 deelen, keurig net gebonden. — £1 Is. Voorts de werken van : N. Beets, H. C. Bergen, Bonar, W. a Brakel, P. Broes, J. Bimyan, Callenbach, Capadbse, Prof. J. Clarisse, J. da Costa, D. A. Detmar, Dr. J. J. Doedes, L. Egeling, J. L. Ewald, J. Gossner, Groen van Prinsterer, Newman Hall, J. P. Hasebroek, Krummaclier, Molenaar, Newton, Dr. J. J. van Oosterzee, en een groot aantal anderen, zoowel van godsdienstigen als anderen inbond. Eiudelijk staat de inteekening nog open op : — 1, Beknopt Algemeen Woordenboek der Zamenleving, of onmis- bare vraagbaak voor Staatslieden, Regtsgeleerden, Notarissen, Anibtenaren, Geestelijken, Onderwijzers en in het algemeen voor ieder die op eenige beschaving wil aanspraak maken, Dit werk wordt uitgegeven in 50 afleveringen. ledere aflevering of 48 bladzijden, zal a Is. 3d. berekend worden, terwijl zulk eene aflevering zooveel letterdruk bevat als doorgaans de inhoud van een zwaar boekdeel van 390 bladzijden uit maakt. 2, De Aardbol en zijne Natuurwonderen. Een volkshandboek der natuurkundige aardbesclirijving, voor Nederlanders bewerkt naar Dr. W. J, A. Zimmerman, en voorzien van eene menigte af beeldingen en kaarten. Dit werk wordt mtgegeven in 15 afleveringen. ledere aflevering, of 64 bladzijden, kost bij inteekening. Is. 6d. 3, De Maandbode, op het gebied der christelijke beschaving. Om de twee maanden komt hiervan een deel uit in klein 8vo., en ruim 200 bladzijden groot. De inteekenings piijs per deel is Is. 6d. ENGELSCHE WERKEN:— Henry's Commentary on the Bible, 3 vols. Henry & Scott's, Holy Bible and Commentary, 6 vols. Cumming's Apocalyptic Boekhandel van J. C. Juta, 11, Walestraat. Sketches, 3 vols. Marteneau's Church History of England. Wil- lison's Afflicted Man's Companion. Dick's Philosophy of Eeligiou. BjTTon's Works, in 8 vols. Shakespeare's Works, edited by J. Payne Collier. Moore's Poetical Works. Southey's ditto. Pope's Poetical Works and Transactions. Humboldt's Cosmos, 4 vols. Lamartine's French Kevolution, 1848. Lamartine's Histoiy of the Gii'ondists, 3 vols. Bacon's Essays and Historical Works. Mil- ton's Prose Works, 3 vols. Beckman's History of Inventions, 3 vols. Dr. Spencer Thomson's Dictionary of Domestic Medicine. Studies from the English Poets by G. T. Graham. Tasso, Jerusalem Delivered, by A. G. Robertson. Macaulay's History of England, 2 vols. Macaulay's Critical and Historical Essays, 3 vols. History of Scotland, by Sir Walter Scott. History of Ireland, by Thos. Moore. Histojy of England, by Sir J. Macintosh. Half Hours with the best authors, 4 vols , &c. &c. HOOGDIHTSCHE WERKEN. Conversations Lexicon van Brockhaus, 15 deelen, gebonden. — 6s. per deel. Kleine Conversations Lexicon van Brockhaus, 4 deelen, ge- bonden.— 6s. per deel. Bechstein's Sagenbuch, 10s. Bechstein's Mahrchenbuch, 4s. Album heiterer und komischer Dichtungen, 73. Album Deutscher Dichter, 7s. Friihlings Rosen imd Liederkransz, 3s. 6d. SchiHers Werken, in een band, £1 2s. Idem., in 10 banden, £2 10s. Hermes, Geschichte der Neuesten Zeit, 4 deelen, in 2 banden, £J 10s. Humboldt's Kosmos, 3 banden, £1 17s. 6d. Album Oesterreicher Dichter, lis. Uhland's Gedichte, 63. Goethe's Wilhelm ^leister's Lehrjahre, lis. 3d. Tieck's Wer- ken, 20 deelen, in 10 banden, £S 5s. Zschokke's Novellen, 15 deelen, in 7 banden, £2. Wieland's Werken, 36 deelen, in 18 banden, £3 10s. Goethe's Werke, in 40 banden. Lessing's Werken, 10 deelen, in 5 banden, £1 4s., enz. enz. FRANSCHE WERKEN:— Oeuvres de C. de la Vigne, 4 vols., 8s. Victor Hugo, Odes et Ballades, 2 vols., 3s. Victor Hugo, Les Orientales, Is. 6d. Lamartine, Harmonies Po^tiques et Pieligieuses, 23. 6d. Idem, Boekhaudel van J. C. Juta, 11, Walestraat* Meditations Poetiques, 2s. 6d. Chateaubriand, Le Paradia Perdu, de Milton, 2 vols., 6s. Idem, Le Genie du Christianisme, 2s. 6d. Le Language des Fleurs, 7s. Lamartine, liistoire des Girondins, 4 vols., 1 8s. Idem, L'Histoire de la Kevolution, de 1848, 5s. Oeuvres de Racine, Corneille, Boileau, Mad. de Sevigne, &c. Bungener, Un Sermon sous Louis XIV., 4s. 6d. Id., Trois Sermons sous Louis XV., 3 vols., 12s. Toppfer, Voyage en Zigzag, 5 vols., 5s. Id., Nouvelles Genevoises, Is. Id., Eosa et Gertrude, Is. Eomans de : A. Dumas, P. de Kock, Mery, Souvestre, Gozlan, Sue, Soulier, Foudras, de Gondrecourt, &c., &c., — ad 9d. per vol. AUe orders op boekwerken, onverscliillig in welke taal en van welken aard, tijdschriften, Inuzijkwerken enz., worden met den raeest mogelijken spoed en naauwkeurigheid uitgevoerd. Van de Sandt de Filliers ^' Co., Di-ukkers, Kaapstad. '§mmm$m^^^mm$^. 