Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte
Men zegt. echter : a shóft, ga kayft, ga galúft, wa blift, t iz bolôft, a béft (hij schaaft, ge kijft, ge gelooft, wat blieft, ’t is beloofd, hij beeft). 4e h-|-t: b.v. in biht, döht (biecht, deugd). Andere voor- beelden van deze verkorting zijn me niet bekend: men zegt : a slôht, ga liht, a wört forpléht (hij slaat. ge liegt, hij wordt verpleegd). 5°s+k:b. v. in krösko, mösko, keska, puska (Aruisye, muisje, kaarsje, poesje). Wordt de s door ú voorafge- gaan, dan heeft de verkorting niet plaats dúzaka, rûzaka (doosje, roosje). s Jt: b. v. in dsta, ust, vöst, pöst, goköst (haasten, hoest, vuist, puist, gekuischt). Andere verkortingen zijn me — 45 — niet bekend : a blést, a wayst, ast, goyst (hij blaast, hij wijst, oost, gehuisd). 6” m 4d: b. v. in rimda, shómda (riemde, schuimde). m + k:b. v. in zumoaka, romaka, remaka, dómaka (zoomp je, raampje, rijmpje, duimpje). m -|-t:b. v. in gorempta, vrempt, shompto, kwompt (geraamte, rreemd, schaamte, kwaamt). Maar niet als de m voorafgegaan wordt door een &: ga drûmt, za zúmt (ge droomt, ze zoomt). m -+ s: b. v. in vloms (rlaamsch). Als er een à vóór de m staat, heeft de verkorting niet plaats: bams(Boomsch). 7°r-+k:b. v. in orka, werka, perka, irks, yrko, urko, burka (haartje, weertje, peertje, heertje, uurtje, oortje, boerken). r -Ed:b. v. in virda, zwordar, klordar (vierde, zwaarder, klaarder). r -|- t:b, v. in ongodirt, gaborta (ongediert, geboorte). Andere voorbeelden zijn me miet bekend; men zegt: pért, stért, vôrt, lirt, kért, bart, art, doktört (paard, staart, raart, leert, keert, boort, hoort, doctoort). r |-st:b. v.in varst, kastakint (de r is hier weggevallen), zworst, dyrst (verst, nevens var, kerstekind, zwaarst, duurst). r + ts: b. v. in körts (koorts). r -+ s: b.v. in börs, maar niet in zwórs, rórs, dyrs (beurs, zwaars, raars, duurs). 8e 1 -4-t: b. v. in olt, stelt, vorvölt, belt (haalt, steelt, verruild, beeld ). la ontstaan uit lie : famila, trola, shols, | kastona |, (familie, tralie, schalie, | kastanje |). 9° y (ontstaan uit slot-n; ef. $ 65, blz. 41) : dun, zin (doen, zien). n -|-d: b. v. in ende, fender, klendor, bröndar (vinde, fijner, kleiner, bruiner). n -|-t: b. v. in centyr, ent (ceintuur, eend). 10° € : b. v. in peréa, steréa, vués, bica, ddéa, snöca (paardje, staartje, straatje, voetje, beetje, duitje, snuitje). i+ &:b. v. in beléa('), ilés, stoléa, balés (beeldje, hieltje, staaltje, bijltje). ñ + €:b. v. in bifida, boñca, KlañCo (beentje, baantje, kleintje). 1l°t +s: b. v. in plöts(?), shets (pluats, schaats). 12° s (ontstaan uit sh): kösa, rösa (Auischen, ruischen). VIJFDE HOOFDSTUK. De grammatische figuren. S 70. — Wat deze betreft, werd in de vorige hoofdstukken genoegzaam op de in ’t Antwerpsch weinig voorkomende grammatische figuren gewezen; het zij voldoende hier nog aan te merken, dat ze in hoofdzaak met de in het NI. voor- komende grammatische figuren overeenstemmen. on vr NY (1) belëa uit belt beteekent een klein voorwerp uit steen. hout of metaal, dat het een of andere wezen voorstelt, in ’t fransch statuette, bij voorbeeld : an onslifrawambeléa; bêlaka daarentegen is een prent. De Beeldekensstraat, rue des images heet bij het volk dem bélakasweh. De Antwerpsche jeugd vindt er veel vermaak in, ’s avonds hier en daar aan de huisbel te trekken (belakantrekdug) en te gaan loopen. De persoon die zoo wordt beetgenomen en de huisdeur open doet, antwoordt op de vraag : « Wie was daar? « am bélaka! » (*) plöts heeft de gewone beteekenis van het Nederl. plaats in plaat: maken, enz; bijv. plôts för non áramen döts, eig. plaats voor een armen duts, maar met de beteekenis : maak plaats! (Duts, sukkelaar komt in het Antwerpsch anders niet voor; döts is een Duitscher; het woord is met zijne uitspraak aan een ander dialekt ontleend). plöts beteekent nog bet fransche cour, binnenplaats in een huis. Als openbare plaats komt bet woord zelden voor; men zegt gewoonlijk playn (vrouwelijk), bijvoorbeeld da sint jansplayn. Het meest voorkomende dezer figuren, de syncope namelijk, bestaat voornamelijk in het doen wegvallen eener mediane d tusschen een sonoor vocaal en een 2, en het doen wegvallen van eenige r’s vóór eene s. Methathesis heeft men steeds in gars, gras, en waar de consonantenverbinding sp zich in den inlaut vertoont, wordt ze ps : eps, geps (hesp, gesp). Methathesis heeft niet plaats in slodarah, terwijl ze in het Nl. wel plaats heeft : slordig. S 71. — Een grammatische figuur, de svarabhakti, is van aard om ons langer bezig te houden. Deze komt niet alleen voor in de in het NI. bekende gevallen, maar heeft ook nog in menig ander geval plaats. De vocaal is steeds a. Deze vertoont zich steeds tusschen een liquida van den eenen kant en een gutturaal, labiaal of nasaal van den anderen kant: barah, karak, melok, kalok, elopa, barabir, moraga, áram, alam, elam (berg, kerk, melk, kalk, helpen, barbier, morgen, arm, halm, helm). De svarabhakti heeft gewoonlijk niet plaats in het voor- gaande geval, als in de lettergreep, die onmiddellijk achter de tot svarabhakti aanleiding gevende consonantenverbinding staat, reeds een a is: karka, kalva, búrgamistor (herken, kalveren, burgemeester). Tusschen 1, m, n, z en het suffix-ka van het diminutief, ontwikkelt zich de svarabhakti-vocaal a : balaka, bélaka, manoks, blumoks, zumoko, dûzeke, rûzoko (balletje, beeld je, mannetje, bloempje, zoompje, doosje, roosje. Tusschen r en -ka is dat niet het geval : porka, jorka (paartje, jaartje). Soms vertoont ze zich tusschen g en 1: gelas (glas). /ESDE HOOFDSTUK. De Sandhi. S 72. — Sonore vocalen. — Alle sonore vocalen in den auslaut blijven voortbestaan, als ze vóór woorden komen die met een vocaal of diphthonge beginnen. Er ontwikkelt zich echter een overgangsklank tusschen beide, die verschillend is volgens de eerste vocaal. Alle vocaal, uitgezonderd 4 en û, gevolgd door een andere vocaal, ontwikkelt een onduidelyken j-klank : améraka j en spaño, zi j en lit. Alleen de uj, ay en oy-klanken vinden in zich zelf den overgangsklank : klay en jârt, loy en rap, rij en bla (Amerika en Spanje, zee en land, klei en aarde, lui en rap, roode en blauwe). De 4 en û ontwikkelen een w-klank, om den overgang tot de volgende vocaal te vergemakkelijken : bläw en gryr, kaw en ita (blauwe en groene, houde en hitte), zeht súw is (+1 zoo eens). § 72. — De a. — De a ontwikkelt meestal een n tusschen zichzelve en de volgende vocaal : kafon en melsk, a wilden uk is sin (koffie en melk, hij wilde ook eens zien). De a, staande voor *aw (de onbeklemtoonde vorm van aw, 4), vertoont de w, zoodra het woord dat er op volgt. met een vocaal begint : aw oys (uw huis). De a van de praefixen ba, ga en var, valt weg, als de vol- gende syllabe met een vocaal begint : gir, bansalpapir, géta, vroyza, vridara (gehoor, behangselpapier, geëten | gegeten|, rerhuizen, veranderen). In het woord behagen, dat me alleen in het referein van een liedje bekend is, klinkt de a als sonore i: bijôge. Waarom hier de a bewaard is gebleven, vindt ongetwijfeld zijnen oorsprong in het feit dat bij het weg- — 49 — vallen een noot te veel in den muziekregel zou geweest zijn (!). De a van het artikel da, die van den 2" persoon (enclitisch gebruikt), en die van de attributief gebruikte adjectiven valt weg vóór de vocaal of de diphthonge, waarmede een volgend woord begint: d oysÿr, wild is koma, zwart tiga (de huis- huur, wil je eens komen, zwarte oogen). Vóór mannelijke substantieven, die met een vocaal beginnen, heeft men don: dan 4rom iz on dil vantlihom (de arm is een deel van ‘t lichaam). Het feit dat vóór mannelijke substantieven, met vocaal beginnende, steeds don en nooit d, met weggevallen a, staat, terwijl de a van da vóór vrouwelijke substantieven, met vocaal beginnende, regelmatig wegvalt, bewijst dat de n van dan niet de sandhi-n maar wel de n van den accusatief is, zoodat daarin het bewijs zou liggen dat de accusatief de plaats van den nominatief heeft ingenomen. De 9a van de attributief gebruikte adjectiven valt nog weg in enkele bijzondere gevallen, die verder, bij de bespreking van het adjectief zullen bepaald worden. $ 74. — De finale 9 van alle substantieven is in ’t Ant- werpsch weggevallen, niet zonder het spoor van een vroeger bestaan te hebben nagelaten. Zoo zegt men boy, voor bode; de d is gesyncopeerd en heeft een onduidelijken klank, een soort van -j nagelaten, die met de 6 den oy-klank heeft gevormd. Weliswaar kan men beweren dat het meervoud boden is, en dat in het meervoud de d gesyncopeerd werd; het enkelvoud boy zou dan niets anders dan een analogievorm (1) Het referein is nl.: Dah müdor van dor vlit (bis) Dag moeder van der Vliet, Ik köm a dohtar vróga Ik kom je dochter vragen, Za stod im maym bijôgo Ze staat in mijn behagen; Dah müdor van dar vlit (bis) ¡ Dag moeder van der Vliet, Ik köm 9 dohtar vrôgs Ik kom je dochter vragen, Di mo gêro zit. Die me gaarne ziet. — 5 — naar het meervoud zijn. Rekening houdende echter met het feit dat het syncopeeren der d reeds vroeg voorkomt, en in alle streken min of meer is doorgedrongen, terwijl de finale a in vele streken is bewaard gebleven, mogen we besluiten dat het wegvallen dezer a van veel later dagteekent dan de syncope der d, dat de j-klank reeds bestond als de a er nog was, en dat het bijgevolg onnoodig is zijne toevlucht tot den meervoudsvorm te nemen, als de enkelvoudsvorm het ver- schijnsel kan verklaren. Het wegvallen der a heeft zich uitgestrekt tot de vrouwe- lijke eigennamen : polig, katrig, karlig, trig (Pauline, Katriene, Caroline, Trien). De a is echter niet weggevallen, als ze beantwoordt aan een Nederlandsche ie: famila, trola, bere, nôss, bagúlo (familie, tralie, berrie, natie, bagag(i)e). Ook in de woorden die op ta uitgaan : ite, brite, úhto, varta (hitte, breedte, hoogte, verte), alsook waar een anorganische t zich vóór de a ontwik- keld heeft, waarschijnlijk met het doel deze tegen het weg- vallen te beschermen: inahta, sumohts, menshts, (eenige, sommige, menige). In den 1" persoon enkelvoud van het praesens, is de @ regelmatig weggevallen; alleen op rekeningen vindt men nog zegge, voor ik zegge. Alle praedicatief of adverbiaal gebruikte adjectiven hebben de finale a verloren. In het attributief gebruik is de a bewaard; in vele gevallen is ze echter ook verdwenen; de regels over het wegvallen dezer a zullen bij het adjectief besproken worden. $ 75. — DE CONSONANTEN IN DEN AUSLAUT. — Bevinden zich stemhebbende explosieven of spiranten in den auslaut, dan worden ze stemloos; stemlooze blijven onveranderd : berg, bed, krab worden in de pausa bárah, bet, krap; in de verlen- ging komen echter de stemhebbende geruischen terug: barga, bedakas, krabakas. Bevindt zich sh (NI. sch) in den auslaut, dan hoort men slechts s. In de verlenging komt de h niet rug; de stemlooze spirant blijft stemloos : mens, mensa ensch, menschen). * S 76 — CONSONANTEN, DOOR VOCALEN OF DIPHTHONGEN VOLGD. — Indien de lettergreep op een consonant uitgaat, en volgende lettergreep met een vocaal begint, dan wordt de >tconsonant naar de volgende lettergreep overgetrokken : uinoog, uit het huis worden uitgesproken als broy-núh, 7-te-toys. Tusschen twee vocalen behouden b en d hunne uitspraak; vinden deze explosieven zich echter op het einde van het oord, en begint het volgende woord met een vocaal, dan orden ze tot p en t verscherpt : ay krap en na gárnot, am et en na stül (een krab en een garnaal, een bed en een stoel). male p en t blijven stemloos : t farshil tyse kop an ût; da at en da kótor ('t vershil tusschen kop en hoofd, de hat en e kater). Als de t echter staat voor een oorspronkelijke d ut d), als in den uitgang van den 2" persoon en van den ‘ persoon enkelvoud van het praesens, komt de d overal rug vóór een vocaal, behalve indien ze onmiddellijk door on p, k of t voorafgegaan wordt: ay Ed iz Ir gawest; za nd en sprind as sot; ga bid iz it! a badáravd ola noh! levd is stôn! (hij is eens hier geweest, ze zingt en springt als k, ge biedt |bied-d | eens iets! hij bederft ulie nog! Blijft eens aan) Men zegt echter : ga myt is kóma, din ont lupt in da ar, a rupt up ons, rikt is, za slopt az an rús, da blinkt as 3 spigal, da sprekt as nem buk (ge moet eens komen, e hond loopt in de kar, hij roept op ons, ruik eens, ze slaapt s een 1008, dat blinkt als een spiegel, dat spreekt als een boek). De andere stemliebbende consonanten blijven stemhebbend : krag en dal, d 6g um (berg en dal, de haag om). De stemlooze msonanten, behalve de reeds genoemde p en t, worden stem- abbend : ik lag en ay shrit, ze ti kérav ub da stûl, on rúz yt tin of; alav an alaf (ik lach en hij weent, zet die korf op de uel, een roos uit dien tuin; half en half). Over wat, dat, met werd reeds vroeger gesproken; cf. § 63, Iz. 34, 8 77. — CONSONANTEN DOOR CONSONANTEN GEVOLGD. 1° Volgen twee stemlooze consonanten op malkaar, daa blijven ze onveranderd : a zykt, ga lupt, da naht, an eps, dad Öska (hij zoekt, ge loopt, de nacht, een hesp, een huisje). 2° Indien een stemlooze consonant door een stemhebbende gevolgd wordt, dan worden beide ofwel stemhebbend, ofwel stemloos. a) Stemhebbend worden ze, als de stemhebbende consonant een b of een d is : melakbûr, dat oyz brit, nan oydboytar, Zev bakt, kubdah, wékdah, blevd is stôn (melkboer, dat huit brandt, een uitbuiter, Jef bakt, koopdag, weekdag, blijf een staan). Een uitzondering vormt de opeenvolging van t en d; in di geval worden beide consonanten stemloos : fistah (de t end Æ vallen samen), bleft or is stôn (feestdag, blijft daar eens staan). Zooals reeds gezegd is wordt de d, uitgang van den 2" per- soon en van den 3" persoon enkelvoud van het praesent, een t, als ze door een p, k, t voorafgegaan wordt : lupt, zykh myt, slöt (Loopt, zoekt, moet, sluit). Db) Stemlvos worden ze in elk ander geval : ik hef, ik syk (th geef, ik zoek). 3° Indien een stemhebbend consonant door een stemlooze gevolgd wordt, worden beide stemloos: a krapt, maar a krabd on zanan áram; an dûtsoys, maar ub d ûhta (hij krat, hy krabt aan zijnen arm, cen doodshuis, op de hoogte). 4° Volgen twee stemhebbende consonanten op malkaar. dan blijven ze stemhebbend, behalve wanneer d op d volgt: krabs, dúdgróvar, dúdbluja, úgdah, úgbajórt, maar dütug jtuk (Arubben, doudgrarer, doodbloeden, hoogdag. hoogbejaard, maar dooddoen, handdoek). 5° Wordt een stemhebbende of een stemlooze consonant door een n, m, 1, r, of w gevolgd, dan wordt of blijft ze stent lous : zida di krap lapa? k sin di krap ni, gode nor dûhmis? — 53 — méja, mor nor d Ghrék; za zen wáram; k doht ta sa kaut wore. (Zie je die krab loopen? ’k Zie dic krab niet. Gaat ge maar de hoogmis? Neen, maar naar de hoograak('). Ze zijn warm; 'k dacht dat ze koud waren). Worden n, m, 1, r of w door een stemhebbende consonant gevolgd, dan blijft die stemhebbend : zondah, umbolêft, zoldar, zwordar (zondag, onbeleefd, zolder, zwaarder). 6° Wordt n door een labiaal (ook m) gevolgd, dan wordt ze regelmatig m; wordt ze door een gutturaal gevolgd, dan wordt ze even regelmatig y. Indien ze door een dentaal gevolgd wordt, en niet door een a voorafgegaan is, dan wordt ze y, als de klemtoon op de lettergreep ligt, waarin ze voorkomt, en blijft n, als er geen klemtoon op ligt : umbelêft, umbakent mokt umbamint, oparifiak, onkosts, onder, ont, ent, ons, en dar waz is... (onbeleefd, onbekend maakt onbemind, onge- rieflijk, onkosten, onder, hond, eend, ons, en daar was eens...) 7° Zooals reeds gezegd is valt de finale n weg, als ze voor een substantief staat, dat met een spirant begint en dat in het enkelvoud staat, en als ze zelf door een sonore vocaal vooraf- gegaan wordt: a shú flééa, a klay vôloks, a klay slot, a fay snöta (een schoon fluitje, een klein veulentje, een klein slot, een fijn snuitje). Vóór een k gebeurt het ook dat de n wegvalt : 3 klay kopaka (een klein kopje). Vóór vrouwelijke substan- tieven en in het meervoud blijft de n : shún vrawa, an shin floyt, klayn slóta (schoone vrouwen, een schoone fluit, kleine sloten). 8° Volgen twee gelijke consonanten op malkaar, dan ver- smelten ze ineen : fistah, dâtun (feestdag, dood doen). 9° Volgt een k op een h, dan versmelten beide consonanten tot k : mah k, krayh k worden mak, krayk (mag ik, krijg ik)» (1) Mis beteekent nevens het doel, raak beteekent dat het doel getrofies — is. Beide woorden doen dienst bij het schieten naar cen blazoen. De weend- speling van mis = goddelijke dienst, en mis =nevens het doel, is ma. dagelijksch gebruik. Een Hollander zou zeggen: Ga je naar de kerk? — + Dat kan je denken ! — Bt — 10° Volgt een 3 op een t, dan ontstaat de ¢-klank niet (cf. § 66). | 11° Van de consonantenverbinding hts valt de t weg: rehs (rechts). S 78. — Na eene pause, zelfs na de kleinste, heeft de sandhi- werking niet plaats. ZEVENDE HOOFDSTUK. De Klemtoon: § 79. — Het Antwerpsch dialect vertoont weinig verschil van de algemeene Nederlandsche taal, in het opzicht van den klemtoon. Het zal overbodig zijn een theorie over de beklen- toning op te maken, die in alle wezenlijke punten zou moeten overeenstemmen met de theorieén, die elke Nederlandsche Spraakkunst mededeelt. Slechts eenige woorden van vreem- den oorsprong, vertoonen in het Antwerpsch een anderen klemtoon dan in het NI.; in dit geval bevinden zich b. v.: akadami (academie), dat den klemtoon op de laatste letter- greep heeft, tabak, dat op de eerste lettergreep den klemtoou draagt, alsook tambûr, met den klemtoon op de laatste letter- greep, in de twee beteekenissen van trommel en trommelaar. Evenals de verschillende lettergrepen van een woord een verschillenden klemtoon dragen, hebben de verschillende deelen van den zin cen verschillenden zin-klemtoon. De Antwerpsche tongval streeft naar het ïambisch rythmus, evenals de meeste Germaansche dialecten. Door dit zins- accent ontstaan merkelijke wijzigingen in den aard van de woorden, die geen hoofdaccent hebben; daardoor ontstaan de toonlooze proclitica en enclitica. Tot de toonlooze proclitica zijn te rekenen : 1° alle lid- woorden, 2° het negatieve an, voor zoover het voorkomt, 3° het adverbium ar of dar, de toonlooze pronominale vormen ak, ga, za, wa. Dea er van valt weg vóór vocalen. De genoemde proclitica kunnen nooit den hoofdklemtoon dragen. Nevens deze soort van proclitica, heeft men er. die den hoofdklemtoon wel kunnen dragen; in dat geval bevinden zich de pronomina, de meeste partikels en het hulpwerkwoord zijn. Zoo ontstaan twee verschillende vormen van hetzelfde woord, volgens de nadruk er al of niet op ligt: gay, ga; zayn, zen. In samenstellingen draagt het eerste lid den klemtoon : blumpot, ondöht (bloempot, ondeugd). Hiervan zijn echter uitgezonderd artanôs (met den klemtoon op 6s), en de woorden met de volgende achtervoegsels : zólah, in, ón, 52a, jt, as, il, és, ir, ay, ist, tayt, Ero : Aromzôloh, burin, prohión, vrajöZa, predekit, muras, tonil, portagés, ovanir, brawaray, blumist, sosjotayt (ook sosstayt), majastayt, blagéra. Deze hebben den klemtoon op het achtervoegsel. De volgende woorden hebben den klemtoon op het tweede lid der samenstelling, evenals in het NI. : statoys, börgo- mister, elends, irakneht, madolif, jyfra, katrol, ondoralof (stadhuis, burgemeester, ellende, heerenknecht, madelief, juf- frouw, katrol, anderhalf) Zooals blijkt uit het voorafgaande, valt de Antwerpsche klemtoon in zijne groote trekken samen met den Neder- landschen. $ 80. — Het gebeurt soms dat de klemtoon op een doffe vocaal valt, namelijk op den uitgang van het meervoud, als de spreker vooral de aandacht op dat meervoud wil vestigen : ge zeht ta tor nan ds lupt, mor dor lúpan Ôza; dor is ni j in vith, mor dor zen vliga, telkens met den klemtoon op den meervouds-uitgang; (ge zegt dat daar een haas loopt, maar daar loopen hazen, daar is niet éen vlieg, maar daar zijn tliegen). Dat is eigenlijk een oratische toon. TWEEDE DEEL Vormleer EERSTE HOOFDSTUK De Woordvorming $ 81. — De woorden, waarover het Antwerpsch dialect beschikt, hier op te sommen, valt niet in den aard van het doel, dat we beoogen. We kunnen nochtans aanmerken dat het dialect zijn deel heeft in de woorden, die het eigendom van het Nederlandsch uitmaken, en dat het ze bijna altijd in dezelfde beteekenis als het Nederlandsch gebruikt; de enkele uitzonderingen, die het zich veroorlooft, moeten besproken worden bij de opsomming der woorden, in een Idioticon. Naast die woorden van Nederlandschen oorsprong, gebruikt het Ant: werpsche volk een aantal vreemde woorden, gewoonlijk met het doel van internationale denkbeelden uit te drukken. Het volk immers, als het in kennis met nieuwe voorwerpen wordt gebracht, zal, door gemakzucht gedreven, met het voorwerp, den naam er van aannemen. Dan mogen puristen komen, met het lofwaardige doel van aan het nieuwe voorwerp een woord uit eigen middelen te geven, dan mogen dezen honderden woorden voorstellen, toch zullen ze altijd machteloos blijven om dat vreemde woord, dat eenmaal in den mond van het volk leeft, door hun doodgeboren product te verdringen. Weliswaar ondergaan de vreemde woorden, — door een gebrek aan kennis of door een fout van het gehoor, — dikwijls onverklaarbare wijzigingen, ja worden ze dikwijls zoo gerad- — 57 — braakt, dat men zou wenschen, dat het volk een weinig ont- vankelijker zou zijn voor woorden van eigen vorming: evenwel mag de taalkundige in dit geval niet anders doen, dan die wijzigingen opteekenen en de door puristen voorge- stelde woorden onbesproken, zonder er kennis van te nemen, laten voorbijgaan; zijne rol is immers den woordenschat en de wetten die dezen beheerschen, op te teekenen, niet nieuwe woorden en nieuwe wetten te smeden. Er bestaat in het Antwerpsch dialect een neiging om goede Nederlandsche woorden in onbruik te laten vallen, om ze te vervangen door woorden van vreemden oorsprong; dat staat deftig, dat staat geleerd! Zoo b. v. heeft men het woord her- berg zien verdwijnen; niemand kent het nog; men gaat tegenwoordig naar stamonës en kafés, twee fransche woorden (estaminet en café) Hier ook mag de taalkundige die neiging betreuren, maar is verplicht voor het gebruik te buigen. Eindelijk nog heeft de volksetymologie verscheidone vreemde woorden tot eigen goed trachten te vervormen, op de haar gewone wijze. We kunnen de woorden van het Antwerpsch dialect op de volgende wijze indeelen : 1° woorden, die zuiver Nederlandsch zijn; 2° woorden die van Nederlandschen oorsprong schijnen te zijn en 3° vreemde woorden. $ 82. — WooRDEN, DIE ZUIVER NEDERLANDSCH ZIJN. 1° De gewone enkelvoudige en samengestelde woorden en afleidingen, volgens de wetten van de Antwerpsche klanklcer gewijzigd, die het fond van de taal uitmaken. 2° Daarnevens heeft men woorden, met Nederlandsche afleidingen van Nederlandsche woorden gevormd : a) door het actervoegsel ort : voylort, órdagort, sméragort (cuilerik, zonderling, smeerlap). b) door het achtervoegsel rik : voylorik, zatarik, stumorik, botorik (een persoon die ruil, zat, dom of bot is). c) door het achtervoegsel ar, dat een blijvende beteekenis aan het werkwoord hecht : slôpar (slaper, die altijd slaapt, van o BR -- daar dan ook iemand die de schoonste gelegenheden onbe- nuttigd laat voorbijgaan), éter (die altijd kan eten), wárakar (die voortdurend werkt). d) door het achtervoegsel spón in het eene woord : klapspón (klappei). e) door het achtervoegsel zak : platsak, diksak, rotsak (slimmerd, dikke, rotte). f) door het achtervoegsel ah, achter adjectiven, en in plaats van end van het participium praesens : ehteh, glatah, varshilah, glujeh (echt, glad, verschillend, gloeiend). Aan te merken is hier, dat het achtervoegsel om vrouwe- lijke persoonsnamen te vormen in of star is, zelden es en alleen sa bij plaats- of landnamen : burin, noystar, mistores (zelden gebruikt), egalso, gensa (boerin, naaister, meesteres, Engelsche, Gentsche). Dif (dief) heeft geen vrouwelijken bijvorm; van een vrouw zegt men zoo goed als van een man: zis nan dif, ay is non dif. § 83. — WoorDEN, DIE VAN NEDERLANDSCHEN OORSPRONG SCHIJNEN TE ZIJN. Tot deze categorie behooren : | 1° de woorden, door volksetymologie vervormd. Door volks- etymologie worden eene menigte vreemde woorden, op den klank af, vervormd tot woorden, die het volk gansch of gedeeltelijk kent, en waarin het een zeker verband tusschen het denkbeeld en den door zich zelf gemaakten vorm meent te erkennen. In dat geval zijn b. v. moyzanesta, rédaraykars. Twee woorden dienen hier speciaal vermeld te worden, als zijnde van moderne formatie, nl. vélocipède en het scheldwoord Japneus. Vélocipède klinkt in den mond van den Antwerpenaar (volksklasse) als floSapért, waarbij hij aan een zeker soort van paard denkt (!). Dit is zoo waar, dat ik onlangs te Antwerpen een oud vrouwtje, dat bijna door zoo'n « floSapért » overreden mee ee (1) Tegenwoordig reeds verouderd. De naam VELO of valö (soms wel V10) doet dienst om het vélocipède aan te duiden. _. 59 — werd, heel boos achter den man, die er op zat, hoorde roepen : « ’k wa da ha vordumon en garoktat krëh, mej a smêrsho floSakuj! » (’k wilde of ’k wenschte dat ge verdomd een beroerte kreegt, met uw smerige « flo33 »-koe!”. Japneus, Zapnös uitgesproken, is het scheldwoord, waar- mede de conservatie meetingspartij bestempeld wordt door hare tegenstrevers. Uit het woord is afgeleid Zap, de partij zelve, en na Zapar, met dezelfde beteekenis als Zapnös. De oorsprong ligt in het woord Japonees. Antwerpenaars van gemiddelden leeftijd weten nog heel goed, hoe dit woord aan zijne beteekenis geraakt is; het jongere geslacht weet het niet meer. Vóór een dertigtal jaren bezocht het eerste Japo- neesche handelsschip de haven van Antwerpen; de Antwerpe- naars vonden het aangezicht van de Japoneesche bemanning zoo koddig en zoo leelijk, dat de naam Japonees als scheld- woord naar het hoofd van de buitenkiezers, — ’t was juist een tijdperk van kamerverkiezingen — geworpen werd. De dagbladen drukten “ Japonees „ Daar de buitenkiezers als erg conservatief aangezien worden, terwijl daarentegen de stadskiezers meer anti-conservatief zijn, ging weldra het scheldwoord over op de aanhangers der partij. die de buiten- kiezers hadden doen zegepralen; Zaponés werd spoedig Zapnés en door volkstymologie Zapnös. Daar nu bijgevoegd dat Zap ook drop beteekent, en dat een der beste merken er van * Caraffa , luidt, zoo volgde spoedig, dat men van een piekfijn meetingist zei : ' is echte Caraffa! 2° Telkens er iets merkwaardigs te Antwerpen gebeurt, geeft de persoon, die de held van de gebeurtenis geweest is, of de plaats, waar ze voorgevallen is, aanleiding tot nieuwe woorden, wier bestaan echter van korten duur is. Zoo heetten na het proces van Madame Joniaux, alle giftmengers * madam gamo ,, en diende die uitdrukking langen tid als scheldwoord. Eveneens werd na de opening van het waren- huis Tietz, iedere strooien hoed nen tits genoemd. (Later kreeg dit woord nog andere beteekenissen). — 60 — Zulke uitdrukkingen liggen gedurende een paar maanden in eenieders mond; spoedig echter gaat het voorval uit het geheugen en met die herinnering verdwijnt de uitdrukking, die onbegrijpelijk zou worden. Dit feit van namen aan zekere toestanden, gebeurtenissen, personen te ontleenen is nog veel uitgebreider in familiekringen; ieder gezin bezit zoo een aantal woorden, die * gank en gave , in den familiekring zijn, maar daarbuiten ook volkomen onverstaanbaar zijn. Ant- werpsch zijn die woorden dan ook niet, alhoewel sommige schrijvers zulke uitdrukkingen verzameld hebben, en ze als “ Antwerpsche spreekwijzen , willen laten doorgaan; in dit geval bevindt zich het boekje “ Rommelzoo , door J. Groesser. S 84. — VREEMDE WOORDEN. 1° Onder die woorden zijn er die als vreemd gevoeld worden en als dusdanig op de hun taal eigen wijze behandeld worden; b. v. club, dat weliswaar klyp wordt uitgesproken, maar dat in het meervoud clubs is. Tot deze categorie behooren de vreemde woorden om internationale denkbeelden uit te drukken, die met het denkbeeld zelf opgenomen werden. Van vreemde woorden, zooals muur, kerk, enz., die reeds lang in de taal zijn opgenomen, is hier geen spraak; die volgen de algemeene regels en worden niet meer als vreemde woorden gevoeld. 2° De werkwoorden op éra, aan Fransche werkwoorden op er ontleend, worden vervoegd als de zwakke Neder- landsche verba op eeren. TWEEDE HOOFDSTUK. De vorming van het diminutief. S 85. — De diminutieven worden gevormd met de suffixen ka en ¢a, welke niet willekeurig, maar naar een zekeren regel aan het substantief gehecht worden. [Iet suffix -ko is echter het meest in gebruik. § 86. — Nemen ka: 1° alle woorden, die uitgaan op f, op r, op 8, (de sh auslaut, die altijd s wordt, inbegrepen), op w of op een vocaal : rayf, refks; stof, stofka; brif, brifka; graf, grafke; dir, dirka; pir, pirka; pôr, porks; kroys, kröska; mes, meska; vis, viska; mens, megsk3; da, dauks; vrä, vrauka; ay, ayko; boy, boyka (rijfje, stoofje, briefje, grafje, diertje, piertje, paartje, kruisje, mesje, vischje, menschje, duwken, vrouwtje, eitje, loopjongen). Hierin zijn begrepen de woorden, die in ’t NI. uitgaan op n, welke n in ’t Antwerpsch na een doffen klank moet weg- vallen : méla, mélaka (molen). 2° alle woorden, die uitgaan op b, op d (onmiddellijk vooraf- gegaan door een korte vocaal), op 1 (onmiddellijk voorafgegaan door een korte vocaal, die den klemtoon geeft), op m, op n (onmiddellijk voorafgegaan door een korte vocaal), op p, op t (onmiddellijk voorafgegaan door een korte vocaal). Tusschen deze slotletters en den uitgang -ko ontwikkelt. zich een a; de korte vocalen worden niet verlengd : kribaka, tobaka, bedsks, vodaka, padaka, belaksa, molaka, valsks, kapelaka, govaloks, bumaka, lamoke, paneko, janaks, zwipaka, strepoka, pyteka, motoka (hribbetje, tobbetje, beddeken, vod- deken, paddeken, belleken, molleken | naam, die aan vele katten gegeven wordt|, valleken, kapelletje, gevalletje, boompje, lam- metje, panneken, Jantje, zweepje, streepje, putje, motje). Uitgezonderd zijn kot, lot, zot, slot, waarvan het diminu- tief koéa, loca, zoës en sloës is. 3° alle woorden, die uitgaan op d, voorafgegaan door een lange vocaal, een diphthonge of een korte vocaal, die in de verlenging van het woord lang wordt; de d wordt gesynco- peerd, en er blijft een onduidelijke j-klank : lika, brujka, lujka, zoyka, bloyka (liedje, broodje, loodje, zaadje, blaadje). 4° alle woorden, die uitgaan op h of k; tusschen deze slot- klanken en den uitgang -ka ontwikkelt zich een overgang-s : wihska, bohska, barahska, taksko. Indien de woorden, uitgaande op h, een korte vocaal vóór deze h hebben, nemen ze cen a voor den uitgang ska: wehoska, vlahaska (twiegje, boogje, bergje, takje, weggetje, vlaggetje). 5° alle woorden, die uitgaan op y of gk; de k valt weg; tusschen de y en den uitgang Ka heeft men als overgang as: rigoska, tagosks, baneske, franaske, planaska (ringetje tangetje, bankje, franksken, plankje). $ 87. — Nemen ¢a: 1° alle woorden, die uitgaan op 1, voorafgegaan door een oorspronkelijk lange vocaal of door een niet beklemtoonde korte : bôl, boiéa; stelës, baiéa, boraléa (bualtje, steeltje, bijltje, borreltje). 2° alle woorden die uitgaan op n, voorafgegaan door een lange of gerekte vocaal : stiféa, biñca, klañës (steentyr, steentje, kleintje). 3° alle woorden, die uitgaan op t, voorafgegaan door een lange vocaal, of een korte die in de verlenging van het woord lang wordt, of door een consonant; de t lost zich op in ¢: gata, moda, voca, sterda, arca, byléa (geitje, maatje, vautje, staartje, hartje, bultje). Ook in koës, loca, sloës, zoda (kotje, lootje, slotje, zotjt). 4° alle woorden, die uitgaan op d, voorafgegaan door een consonant; hierin wordt de t (uit d of t) na een j begrepen: ofiës, eds, boréa, noléo, liés, kjéa (hondje, eendje, bordje, naaldje, landje, kantje). 88. — Tot kinderen of van kinderen sprekend, is men eigd al de diminutieven op ka te doen uitgaan; zoo zal 1 niet alleen zeggen buksko, pytaka, letks, maar ook lake, bayloka, binaka, zotoks, artaka, stertaka, ondaka, deka, polaka (handje); eenige dezer diminutieven zijn het algemeen Antwerpsch doorgedrongen; zoo zegt men luitend kinoke (kindje), poloks (kinderhandje), béloke ent, image) nevens beiëa (statuette), van noldaka tu yka (ran naaldje tot draadje). J. Cornelissen bespreekt verschijnsel in den 3" jaargang van Ons Volksleven, 38, en zegt : “ In de kindertaal gaan alle verklein- den uit op ke. Die uitgang immers heeft eene ongemeene alligheid en bevat een gedacht van zoete teederheid; rom gebruikt de moeder, als zij tot hare kleine kinderen sekt, bij voorkeur de vormen : herteke, haneke, voeteke, eneke, beeneke, hoewel men anders enkel hertje, haantje, je, schoentje, beentje, zegt. „ Welke buitengewone bevallig- 1 in den uitgang -ke ligt, (Am. Joos vindt dien uitgang ook 1 bevalliger en zoeter dan tje, in zijn werk : Spraakkunst Volkstaal), en waarom die boven de -je staat, is me geens- 3 klaar. Ik meen ook dat het Antwerpsch dialect, evenmin een ander, door esthetische regels geregeerd wordt, die, len ze bestonden, eerst en vooral de afschuwelijke j-, ay- oy-klanken zouden doen verdwijnen. Hier kan volstrekt n spraak zijn van het verdringen voor tje door ke, om en dat dit laatste schooner, bevalliger, zoeter en wat dies er zij, is, maar het verschijnsel heeft ongetwijfeld zijnen sprong in de kindertaal zelf, die veel meer dan de taal van wassenen, naar eenvoudigheid streeft. De kinderen maken ia alle werkwoorden zwak : ik geefde, hij koopte, wij loopten, slaagden, enz., zonder dat iemand hier ooit heeft beweerd die vormen zoeter zijn dan ik gaf, hij kocht, wij liepen, zij gen. Zoo ook staan de kinderen voor de twee suffixen ka ta, waarvan zij het eerste dat veel meer gebruikelijk is | het tweede, algemeen hebben gemaakt. Die neiging om vorm algemeen te maken is het werk van eenvoudig — 64 — mechanisme, waar noch beredeneering, noch esthetische regels bij te pas komen. Opmerkenswaardig is nog dat meter (marraine) uitsluitend peca (peetje) luidt, peter, daarentegen pétara. $ 89. — AUGMENTATIEVEN. — Deze zijn volkomen uit het Antwerpsch dialect verdwenen, zonder dat er nog een spoor van is overgebleven, tenzij men köba, persoonsnaam voor | Jacob als augmentatief wil aanzien. DERDE HOOFDSTUK. Het zelfstandig naamwoord. S. 90. — HET GESLACHT. Over het algemeen komen de geslachten overeen met het Nederlandsch taalgebruik. Het gevoel van het geslacht wordt heel streng in het oog gehouden, zoodat het den Antwerpe- naar nooit zal voorvallen een vrouwelijk substantief door het persoonlijk voornaamwoord van het mannelijk geslacht aan te duiden; steeds worden voornaamwoorden, hoedanigheids- woorden en lidwoorden in overeenkomst gebracht met het geslacht van het substantief, dat ze helpen bepalen. Afzonderlijk beschouwd, zijn de woorden, waarvan het geslacht niet hetzelfde is als in het NL, tamelijk talrijk. Alge- meene regels daarvoor op te sommen zou niet aangaan; enkel kan men hier opmerken dat de stammen der werkwoorden. als zelfstandige naamwoorden gebruikt, gewoonlijk mannelijk — 65 — zijn; de namen van visschen als collectiefbegrippen zijn mannelijk te Antwerpen, gewoonlijk vrouwelijk in het NI. Een opsomming van de voornaamste afwijkende woorden, ware hier misschien niet overbodig (!) : Zijn mannelijk te Antwerpen : a) de volgende vrouwelijke substantieven : abberdaan, afbraak, aluin, andijvie, bas, beet(wortel), bil, bleik (bleek- grond), bliek, bokaal, boot, bot (visch), boterham, bots, dweil, frak, gal, gerst, gist, gom, gort, grabbel, groep, groes (groeze), guano, halt, hop (plant), jenever, kabas, kalk, kamfer, kandij, kaneel, kazuifel, kazak, kervel, keutel, klaver, koffie, korrel, kruimel, kurk, lantaren, leest, lever, lijm, lijst, minuut, mod- der, mortel, neep, netel, oker, de Oost, palm (plant, ook van de hand), Paschen, pekel, peluw, peper, perel, peterselie, pier, pis, pladijs, plant, plavei, polka, pollevie, pool (aspunt), post (posterij), prei, prul, rabarber, rabauw (appel), rijst, rol, ronde, sabel, saffraan, salaad, schimmel, schol (visch), second, selder, Sinksen, siroop, sjaal, sjerp, sleet, slof, sneeuw, snuif, soda, solfer, spoeling, sprot, spurrie, stoop, stop, stijfsel, suiker, tabak, telegraaf, telephoon, terpentijn, teug, thee, tob, tombola, traan (vischtraan), tram, trap, tree (trede), troef, toot, tuit, twijg, tijk, vasten, vitriool, vlier, wals, wasch, week (of weik, van weeken), weerlicht, weet, wezel, wol, zavel, zeever, zerk, zool. 6) de volgende onzijdige substantieven : Het a-b-c, achteruit, afval, alarm, album, anker, artikel, autaar, billard, blok, boek, bocht (slechte waar), deeg, diploom, dok (ook vr.!), domino, dons, eigendom, elixer, flanel, gram, hert (dier), ijzerdraad, kader, katoen, kreng, lak, lommer, look, loon, marmer, marsepein, merg, middel, nest, nieuwjaar, nummer, onderhoud, Onze Vader, oogenblik, overleg, over- schot, plaaster (stof), plafond, program, register, reuzel, salpeter, satijn, schapelier, scherm, Te Deum, teer, theater, tiktak, uitzet, voorschoot, wat, Weest Gegroet, welkom, zadel, zegel. (1) De woorden worden in hunne Nederlandsche spelling geciteerd. 9 — 66 — Zijn vrouwelijk te Antwerpen : a) de volgende mannelijke substantieven : berst, borrel, bussel, cirk, duit, echel, eikel, gesp, handschoen, hoef (paar- denhoef ), ketting, knook, kreeft, krokodil, krop, kwakkel, maaltijd, meloen, moord, omnibus, oorveeg, ouwel, patrijs, plicht, ploeg, pompoen, romp, schotel, spreeuw, straal, strop, strot, traan (uit het oog), veeg, vink, vliet, schouder, zwaan. b) de volgende onzijdige substantieven : avontuur, beest, dok, forket, gas, gilde, horlogie, koord, moeras, orgel, plak- kaat, plein, riool, scharnier, slijm, spui, teljoor, venster. Zijn onzijdig te Antwerpen : a) de volgende mannelijke substantieven : kameel, koffer, orkaan, zolder (ook mannelijk). b)de volgende vrouwelijke substantieven : broederschap, járt (aarde), fabriek (ook vrouwelijk), gedacht, machien, muziek, punt (leesteeken), het Scheld, spijt, vlag (ook vrouwelijk). AANMERKING. — Mensch is mannelijk, indien het betrek- king heeft op het algemeen begrip van menschelijk wezen of wanneer het bepaaldelijk een mannelijk wezen aanduidt : da mens is starfalok; ga möht su ni téga jan zen! t iz umaz úk na mens (De mensch is sterfelijk; ge moogt zoo niet tegen Jan zijn! hij is immers ook een mensch). Gaat mensch echter terug op een vrouwelijk wezen, dan is het woord uitsluitend onzijdig, zonder dat er de slechte bijbeteekenis, die het NI. er in legt, in opge- sloten ligt : grûtmûdor iz a mens halak ar gin twi zen in il da wêralt! di mi iz d besta megs fan da wéralt (Grootmoeder is een mensch, zóoals er geen twee in heel de wereld zijn! die Mie is de braafste vrouw can de wereld ). Nooit is mensch onzijdig, als het op een mannelijk wezen teruggaat. — 67 — $ 91. — Her MEERVOUD. Wat de vorming van het meervoud betreft, bezit de Ant- werpsche volkstaal de uitgangen a (voor an), s en ara. 1° De a-uitgang is evenals in ’t NI. de gewone uitgang, die zich aan meest al de substantieven hecht : búra, oyza, osa, zôgo, myra, stins, bama, kuka, riba, lida, kits, kuja (boeren, huizen, ossen, zagen, muren, steenen, boomen, koeken, ribben, landen, kanten, koeten). 2° De s wordt als meervouds-uitgang gehecht aan de sub- stantieven, die uitgaan op al, am, ar, ort en ir: baksals, besams, bakors, giragors, ovanirs (baksels, bezems, bakkers, gierigaards, hoveniers). Buitendien aan al de substantieven, die op een vocaal, sonoor of dof, monophthong of diphthong, uitgaan : lékas, familas, ziktas, oyzokos, kanapés, armonokas, paraplys (lakens, families, ziekten, huizekens, canape's, harmonica’s, parapluies). Eindelijk in brÿr, dat brÿrs is in 't meervoud. De woorden apel en egal vormen hun meervoud met aan- hanging van 9 : apala, enala (appels, engelen). 3° Nemen as : eenige woorden, in niet te bepalen gevallen : bed, bedas, kaus, kausas, em, emdas, *zôk, zôkas (bedden, kousen, hemden, zaken). 4° Nemen ara : slechts enkele woorden : blat, bloyra; ay, ayra; kint, kindora; klit, klira; Gt, ujara (bladeren, eieren, kinderen, kleeren, hoeden). Het woord bîn (been) heeft in ‘t meervoud uitsluitend bina, dat zoowel het Fransche os als jambes beteekent. | De woorden, wier klinkers in ’t meervoud gerekt worden, zijn dezelfde als in het Nl. Ken meervoud smids, dat door Prof. J. Vercoullie in zijne Spraakkunst op blz. 59 als tot de gewone spreektaal behoorende, wordt opgegeven, is in het Antwerpsch onbekend. Blijven onveranderd in het meervoud : jôr, frag, vût, doym (beide laatste als maat), pont, kilo : twi jôr; dray frag; — 68 — vir vat; zez doym; tin pont, vayf kilo. Nooit echter twij él, dray métar, zes liter, maar altijd twij els, dray métars, zes liters. — Zôkas komt alleen in het meervoud voor. 8 92. — DE NAAMVAL. De verbuiging van het zelfstandig naamwoord is geheel uit de Antwerpsche volkstaal verdwenen. De naamval, die al de andere overleefd heeft, is de accusatief, die nu zoowel nominatief als accusatief is, terwijl de genitief en de datief steeds door een voorzetsel omschreven worden. Een bewijs dat het de accusatief en niet de nominatief is, die al de andere naamvallen verdrongen heeft, meen ik te vinden in den uit- gang n van het artikel vóór mannelijke substantieven; dezen ontbreekt volkomen bij vrouwelijke substantieven, wat een bewijs is dat ze er niet welluidendheidshalve, maar voor eigen rekening staat : dan dah, dan tin, dan egal, da dör, da tun, d arak (de dag, de teen, de engel, de deur, de tong, de ark). De oude naamvallen hebben sporen nagelaten in enkele staande uitdrukkingen: twij yra gôns, in guts nôma, oytar it; vanden oyza (twee uren gaans, in Gods naam, uitter hand, van den huize). De vooropgezette genitief is volkomen onbekend; staat het woord, dat in dien naamval moet staan, voorop, dan wordt steeds de betrekking uitgedrukt door het bijvoegelijk bezit- telijk naamwoord, dat altijd het geslacht en het getal van het vooropgezette woord aanneemt : jan zom buka, jan zanem buk, müdor ôron rok, dí vegt san oys, di megsan yy kist (Jan zijn boeken, Jan zijn boek, moeder haar rok, die vent zijn huis, die menschen hun kind). Uit de voorbeelden blijkt dat de keuze van het bezittelijk bijvoegelijk naamwoord af hangt van het vooropgezette woord; zoo is het voor het mannelijk enkelvoud altijd zayn. Eens dat het woord gekozen is, komt het in geslacht en getal overeen met het volgende : jan zam buka, jan zanam buk, 't is te zeggen dat zem meervoud, zanam enkelvoud is; zenem is mannelijk ; jan zon vra, jan za kint; zon is vrouwelijk, ze onzijdig. — 69 — VIERDE HOOFDSTUK. Het Voornaamwoord. § 93. — Bij de persoonlijke voornaamwoorden onderscheidt men twee naamvallen, de eene om het onderwerp uit te drukken, de andere om het voorwerp of een door een voor- zetsel geregeerd geval uit te drukken, de subjectieve en de objectieve vorm. Zij kunnen tevens met of zonder den klem- toon voorkomen. De beklemtoonde vorm komt voor, als er nadruk op het voornaamwoord gelegd wordt; de onbeklem- toonde, als er geen nadruk op ligt; soms gebeurt het, dat de twee verbonden voorkomen, het eene (onbeklemtoonde) vóór het werkwoord, het andere er achter om de aandacht op het onderwerp te vestigen, dat volgens den spreker niet duidelijk is uitgedrukt geworden. § 94. — DE SUBJECTIEVE CASUS. Beklemtoond. Onbeklemtoond. Enkelvoud, 1° persoon ik, iko, akik, okika k, ak 2° persoon gay, ogay ga, a 3° persoon mann. ay a, om vrouw. zay, za ONZ. ..... at, t Meervoud, 1° persoon wol, way (wa), ma 2° persoon gole, (gay) ge, 9 3° persoon zola, (zay) za A. DE BEKLEMTOONDE VORMEN. De vorm ik komt vóór het werkwoord voor, als de nadruk op den handelenden persoon en de handeling ter zelfder tijd rust : ik em da hadón, ik heb dat gedaan (met de bijbeteekenis, « als't nog te herbeginnen was, deed ik het misschien niet meer, maar wat weet ge er op af te keuren? »). Indien de _ 70 — klemtoon alleen op den handelenden persoon ligt, zegt men: k em akik da hadón. De vorm ika, akika beantwoordt aan het Fransche moi. wij € ta hadón! ika. Als de nadruk op den persoon ligt, staat in den omgezetten vorm steeds akik : wa mut akik dun? Indien de zin ingeleid wordt door dat staat eveneens akik (vóór het werkwoord) : dad akik da must tun! Men lette er op dat de verdubbeling van het pronomen, ofwel vlak achter het werkwoord, of als het er vóór staat, alleen door het rechtstreeksch voorwerp er kan van ge- scheiden zijn. De verdubbeling agay komt in dezelfde omstandigheden als akik voor. De a van agay is de ¿ van den 22 persoon meer- voud, die in het Duitsch regelmatig thr is geworden. Van Beers veronderstelt (Winkler’s Dialecticon, II, 291) dat de a, waar hij de d bijrekent, dus da, de verdoffing is van het oude du. Dat is onmogelijk om twee redenen : 1° is de vorm zyldagay een meervoudsvorm; de enkelvoudsvorm is du salt, met een a; 2° in de veronderstelling dat de enkelvoudsvorm du met den meervoudsvorm gay kon verbonden worden en dat het werkwoork ook in den meervoudsvorm stond, zou de d van du met de d van den uitgang, noodzakelijk een t vormen : zyltagay. Indien een regelmatige verdubbeling ded bestond, zou men zaltady gehad hebben. Het pronomen gay is de 2e persoon enkelvoud; de 2* per- soon meervoud is gola, of als een ander woord in den zin het meervoud uitdrukt, ook wel eens gay, maar alleen met die voorwaarde. In de vormen wola, gola, zola die wela, gela, zela zouden moeten luiden, gelijk het het geval is rondom Antwerpen, (te Lier en te Mechelen b. v.) heeft men een analogievorm naar ulie, dat over oulie, ola werd. Terwijl way nog in gebruik is, gaan gay en zay als 2° en 3° persoon meervoud langzamer- hand verloren. — a — B. NIET BEKLEMTOONDE VORMEN. — K en ak worden zonder verschil van beteekenis gebruikt, k na vocalen en conso- nanten, waarvan de overgang tot k niet moeilijk is, ak na consonanten, waarvan de overgang tot k wel moeilijk is. Van de vormen ga, a (2° persoon) en a, am (3° persoon enkelvoud, mannelijk) komen ga en a alleen vóór werk- woorden, en 9 en am alleen achter werkwoorden voor : go 21 ta, zida da? A zé ta, zotom da? Ge ziet dat, ziet ge dat? Hij zegt dat, zegt hij dat? In zinnen, ingeleid door dat, vervangt om steeds a : dat am ir kompt! Dat am zou teruggaan op een Nederlandschen vorm met h (hem), en ay, a op een Nederlandschen vorm zonder A, (ú, £) werd reeds hooger gezegd (cf. § 68). De vorm wa komt nog zelden voor. De vorm ma wordt zoowel vóór als achter het werkwoord gebruikt. Alleen het werkwoord ema neemt in den 1" persoon meervoud praesens, vragenden vorm geen ma, maar zegt ema: ema da hadén? Hebben we dat gedaan? De beklemtoonde vorm kan door zelaf, zelava versterkt worden : ik selof sah am dor lûpo (ik zelf zag hem daar loopen). 8 95. — DE OBJECTIEVE CASUS. Beklemtoond. Onbeklemtoond. Enkelvoud, 1° persoon may mo 2° persoon a (w) a, 9 3° persoon mann. am am vrouw. or za onz. .... at, t Meervoud, 1° persoon ons ons 2° persoon ola ola 3° persoon yn yn Achter een voorzetsel komt steeds de beklemtoonde vorm voor. De beklemtoonde vorm kan door zelaf, zelava versterkt worden : da s fan am zelof, dat is ran hem zelven. — 2 — AANMERKING.— De persoonlijke voornaamwoorden ver- binden zich niet meer, zooals het vroeger het geval was, met ja en met neen. Vormen als jôik (jaeich), vindt men nog bij oudere schrijvers; het volk kent en gebruikt ze niet meer. $ 96. — De praepositionale accusatief van den 3° persoon enkelvoud luidt evenals in ’t Nl. ar van, dar van, dar ón, darmé, artéga, enz. Wanneer het persoonlijk voornaamwoord van den 3" persoon — ’t is gelijk van welk geslacht of getal, — betrekking heeft op zaken, en wanneer het door een voorzetsel vergezeld is, dan wordt het altijd vervangen door de bij- woorden der (dor) of ar, met de aan de voorzetsels beant- woordende bijwoorden; zoo zegt men, in plaats van : met hem, ar mé, van haar, ar van. Het wederkeerend voornaamwoord wordt verbeeld door de persoolijke voornaamwoorden in den objectieven casus : ik em ma zir gadón, g ed a gawasa, a geft am vól mujta. (Jk heb me zeer gedaan, ge hebt u gewasschen, hij geeft zich veel moeite). De vorm zich is onbekend. 