Studies
(Treub, Soc. Weekbl., 20 Febr. '97.) 3. Het zou een mechanisch ingrijpen zijn in de ont- wikkeling der menschelijke productie, een groote debacle zou volgen. (Tak.) 4. Bij dezen maatregel zal de geheele Internationale concurrentie blijven bestaan. Deze moet integen- deel aangetast worden. Het komt niet bij v. E. op dat de aarde en de middelen om haar te i) Ik cursiveer. 286 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. bewerken eerst i) aan de gemeenschap moeten komen (Recht voor Allen). 5. Kwam de maatschappij het al te boven (n.l. de gevolgea van dezen maatregel) ze zou weldra het vreemde element uitstooten en haar oudea gang hernemen. (Tak.) Terwille der duidelijkheid zal ik eerst deze vijf argu- menten beschouwen, dit vordert alle aandacht. Later bespreek ik de overigen van deze zelfde rubriek. Wie goed oplet, ziet dat hier drie bestrijders drie verschillende beschouwingswijzen hebben van mijn denk- beeld. Hieruit volgt reeds dat twee van de drie abuis hebben. Het verschil kan ik zoo omschrijven. R. v. A. (4) meent dat mijn idee het systeem zou laten zooals 'tis, Treub (i en 2) meent dat mijn maatregel onmogelijk is omdat zt verandering in het systeem zou moeten brengen, Tak (3 en 5) meent dat de verandering die mijn maatregel zou brengen een debacle tengevolge zou hebben. De contradictie is, hoop ik, duidelijk. En voor wie mijn opstel goed gelezen heeft zal het eveneens duide- lijk zijn dat de heer Tak het diepst heeft gezien. Hij ziet dat mijn plan het bestaande systeem zou aantasten en ver-strekkende gevolgen hebben. Tegenover hem heb ik dus te bewijzen dat de toepassing niet ondoen- lijk is en dat er geen debacle zou volgen. De beschouwingswijze van de beide anderen (arg. i, 2 en 4) vernietigt zichzelf. Zoowel I en 2 als 4 schijnen i) Ik cursiveer. L COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 287 uit te gaan van de meening dat een systeem niet ge- leidelijk te veranderen is door een gradueel werkenden maatregel, maar dat een voorafgaande omverwerping onmisbaar is. Dit nu laat geen keus tusschen volslagen wanhoop of de verwachting van eeit revolutie ofgeweldigeschok, een ommekeer op eens. Het behoeft geen betoog dat ik een dergelijk hope- looze meening niet deel. Dus dat ik 00k nooit de >onmogelijkheid< van een geleidelijken maatregel heb toegegeven. Volkomen deel ik het inzicht — dat de heer Tak heeft willen uitdrukkken door de tegenstelling mecha- nisch en organisch — dat elke wijziging in onze samen- leving moet geschieden door groeiy niet door plotse- lingen ommekeer. Dit heb ik in mijn vorig opstel herhaalde malen betoogd. Er is 6f in het geheel geen verandering mogelijk 6f het middel dat ons redden zal moet aan de volgende eischen beantwoorden : het moet indruischen tegen het bestaande systeem; het moet dat systeem geleidelijk aantasten; het moet volgen uit den aard en de natuurlijke neigingen der menschen; het moet uitvoerbaar zijn; het moet geen groote schokken teweeg brengen. Ik meen dat de door mij voorgestelde maatregel aan al deze voorwaarden beantwoordt. En de aangevoerde tegenargumenten bevestigen dit, behalve wat de uit- voerbaarheid betreft en de groote schokken. 288 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. Maar deze argumenten, en de verwarring die er uit spreekt, verklaren veel. Treub wil het systeem veranderen, maar hij houdt elken maatregel voor onmogelijk die tegen het systeem indruischt, zonder een voorafgaande omverwerping. Hoe zal hij dan ooit iets anders kunnen voorstellen dan palliatieven, lapmiddelen^ dingen die hij als >warme papjesc kwalificeerde ? Tot zulke dingen moeten wij immers juist dat alles rekenen, philantropie, werkverschaffing, armenzorg enz., wat niet principieel indruischt tegen de bestaande orde ? Dan is R. v. A. wijzer en consekwenter. Maar dit blad schijnt delang bewezen waarheid niet te erkennen, dat geen verandering in de maatschappij blijvend is die ontstaat door schokken en geweld, dat alles zich moet wijzigen door groei, Evenwel Tak is niet minder hopeloos dan Treub. Want waar hij een zoo eenvoudigen maatregel als de door mij aanbevolene reeds onmiddellijk veroordeelt, uit schrik voor de mogelijkheid van debacle, uit ontzag voor de onaantastbaarheid van het bestaande systeem, hoe zal hij dan ooit aan een werkelijk ingrijpenden, niet-palliatieven maatregel kunnen gelooven? Elke principieele verandering moet zijn een vreemd element in onze maatschappij, niet-principieele vlsrande- ringen blijven steeds palliatief. Wanneer dus, zooals Tak beweert, de maatschappij elk vreemd element weder zal uitstooten en haar ouden gang hernemen, dan is daarmee alle uitzicht op redding benomen. Ik hoop dat men dit logisch zal kunnen vinden. Hoe zal men ooit vooruitkomen zoolang men niet stoutmoediger en daardoor dieper denkt? Hoe zal men COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 289 het ooit eens worden zoolang men niet nauwkeuriger polemiseert ? Zoolang men eeh tegenstander laat zeggen :»geen kwaad< waar hij inderdaad gezegd heeft: >geen ilijvend kwaad<, of laat spreken van een nvoorafgaande omverwerping < waar hij inderdaad sprak van >een ommekeerc? 6. De schrijver zag voorbij dat deze maatregel kapitaal vereischt. (PlERSON.) Waar moet het geld vandaan komen? (Treub.) Het geld dat noodig is, is vrucht van arbeid bestemd voor minder loonenden arbeid. (Vaderland.) 7, Kapitaalverplaatsing kan nooit baten tegen werke- loosheid, want die zal overgaan in het bedrijf waaraan kapitaal onttrokken wordt. (PlERSQN.) Z. De Rijkshoevenaar zal deel uit blijven maken van de groote wereldhuishouding, omdat hij zal moeten koopen. (Treub.) Er zal een splitsing komen tusschen geprivilegi- eerde landbouwers en niet-geprivilegieerde. ^Treub.) Men zal de markt drukken door te verkoopen. (Tak.) 9. Men zou komen tot arbeid die niet productief is. (Vaderland.) De productiviteit van den landbouw zal afnemen door ongeoefendheid en het ontbreken van prikkel. (Tak.) Men zal krijgen meer werk en minder brood. (PlERSON.) 10. De bodem van ons land kon wel eens niet genoeg 19 290 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. voedsel voortbrengen om de steeds wassende beNToIking te voeden. (Vaderland). 0ns land is er in elk geval te bevolkt voor, de natuurproducten kunnen niet voorzien in de behoeften der bevolking. (Tak.) 11. De industrie zal niet lang meer te spreken zijn^ men zou haar spoedig missen. (Tak.) 12. De industrie heeft de werkeloozen noodig als reserve. Een der checks tegen de vermeerde- ring der bevolking zou worden weggenomen^ nieuwe duizenden zouden zich aanmelden. (Tak.) Het zal wel niet weersproken worden dat de mensch- heid op dit oogenblik in hare materieele behoefte voor- ziet op een niet-raiiofieele wijze. Het geschiedt door de blinde werking van het ruilverkeer, in gang gebracht door de hebzucht der elk voor zich zelf zorgende individuen. Deze wijze voldoet in 't groot. Het ras gaat niet onder maar breidt zich uit. Maar als alle blinde wer- kingen ontziet zij het individu niet en offert er jaarlijks duizenden, niet juist minderwaardigefiy maar meestal toevdllig misdeelden, die verpletterd worden tusschen de raderen der geweldige machine. Dit zou niet behoeven wanneer de rede wijzigend en bestierend ingreep. Het is onmogelijk deze ontzachlijke bewegingen van boven af te beheerschen. Het kapitaal is de grondslag van de geheele tegenwoordige samenleving, en de een- maal ontstane weelde-behoeften laten zich op geen wijze kunstmatig intoomen of beperken. Zoo de rede wil ingrijpen moet zij beginnen in 't klein> COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 29 1 als een wig, ingedreven op de plaats van geringsten weerstand. Zij moet gebruik maken van de bveral ontstaande reactie, het komend inzicht dat hebzucht een immoreele neiging is, en dat de begeerte naar meer materieel goed dan het eenvoudige en noodzakelijke, tot ongeluk en verderf voert, zoo voor den enkeling als voor 't geheel. Het ruilverkeer werkt tot op zekere hoogte ratio- neel. Namelijk voor zoover het in beweging gebracht wordt door natuurlijke en gezonde neigingen. Het is rationeel als de volkeren van sommige producten die zij, door natuurlijke voorrechten, zeer gemakkelijk voort- brengen, een overmaat inruilen, als b.v. de Hollanders met de Chileenen kaas inruilen tegen salpeter. Maar het werkt irrationeel zoodra het voortvloeit uit immoreele en onnatuurlijke prikkels, zooals hebzucht en geldzucht. Het is onredelijk en dwaas om ons brood uitlanden te halen, duizende mijien ver, alleen om het een halve cent per pond goedkooper te krijgen, — en de eigen graancultuur, in een vruchtbaar land, daardoor te ver- waarloozen. Even dwaas is het een overvloed van noodelooze nietigheden te vervaardigen, om op de gemakzucht en de slordigheid der menschen te speculeeren. Het is duidelijk dat zulke dingen niet zouden ge- beuren wanneer kapitaal en ruilverkeer stonden onder redelijk bestier van corporaties zonder particuHer belang, die dus het belang van de menschheid of van de uit al haar elementen samengestelde deelen, de staten, ver- tegenwoordigen. Dit is het wat gebracht heeft tot het inzicht dat zoo- 292 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. wel grond als productiemiddelen onder beheer der ge- meenschap moeten komen te staaa. Doch dit overgaan van de macht uit particulier be- heer in algemeen kan nooit anders geschieden dan gradueel. En zelfs al berust zij bij de Staten zelf, dan nog vormen deze weer individuen, die op hun beurt door Internationale verstandhouding tot een algemeener beheer van de belangen der menschheid moeten geraken. De vraag is, waar is de plek van geringste weerstand, waar kan men ingrijpen, waar moet dit proces beginnen ? Daar waar het werkend agens der strooming tot stilstand komt. Waar de winstprikkel, hetzij noode, hetzij door inzicht verflauwt. Daar moeten de uitgangspunten van een nieuwe orde zijn, waaromheen zij zich kristalliseert. Nu lijkt het op een leger uit den barbaarschen tijd, een ordelooze, heen en weer zwalkende massa, door massa onweerstaanbaar, maar tot geen gecoordineerde snelle bewegingen in staat. Onfeilbaar in de minderheid tegenover een .leger, als het Romeinsche, uit kleine, zelfstandige, van €6n punt uit beheerde eenheden be- staande. Maar niet alleen moeten de punten van uitgang ge- vonden worden in natuurlijk besef en neiging, zij moeten ook hebben een zekere vastheid, een zelfstandigheid, iets waardoor zij in stand kunnen blijven onder de heen en weer gaande stroomingen. Dil nu is alleen bereikbaar wanneer de beginners, noode of vrijwilligy hun behoeften zoodanig beperken, dat zij desnoods genoeg hebben aan den ^rond waarop zij leven. Een organisaiie, hoe klein ook, hoe prifnitief, die aan COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 293 dit principe vasthoudt, is in stoat onafhankelijk te blijven in de siropnnng van concurrentie en ruilverkeer, (Arg. 6). Maar zeer zeker — en ik was er verre van het voorbij te zlen, ik ging er zelfs van uit — moet er om een aanvang te maken, een uitgangspunt gevonden worden, een punt van afzet, in de bestaande orde. Dus er moet kapitaal zijn om mee te beginnen. Waar dit vandaan te halen? Hier is de rationeele weg deze, dat men gebruik maakt van de zwakheden van het bestaande systeem om het nieuwe te doen beginnen. Het oude systeem verwaarloost — uit blinde hebzucht — een ontzachlijke massa kapitaal. Kapitaal in den strikten economischen zin van goederen, tot voort- brenging van nieuwe goederen geschikt. Daarop moet, wie de nieuwe rationeele orde wil doen aanvangen, def hand leggen. Ik bedoel het kapitaal dat ongevormd ligt door de irrationeele verwaarloozing i) van den grond. Dat dit niet gering is, zelfs in een klein maar vrucht- baar land als het onze, mogen de volgende voorbeelden toonen, Voor de tarweteelt werden in 1893 in ons land ge- bruikt 70804 H.A. land 2). Vroeger was dit getal i) De heer van den Broek (Sociaal Weekblad, Maart 1897), heeft tegen mij aangevoerd dat de landbouw inderdaad niet kwijnde, maar dat ze alleen in een finantieele krisis verkeerde. Ik beweer dat ze wel kwijnt, omdat zij, het hoofdbedrijf, relaiief bij de andere bedrijven ten achter is geraakt. In ons land, evenals in allc z.g. industrie-staten, is de land- bouw niet gelijk 6p gegaan met andere bedrijven en met den aanwas der bevolking. En al staat zij op n6g zooveel hooger trap dan honderd jaar geleden, toch is dit zeer bepaald een kwijnen en een abnormale toestand. 2) Verslag-over den Landbouw in 1892 en '93. 294 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. veel grooter, maar ik zai dit kleinste cijfer nemen. De opbrengst was 1751762 H.L. of 24.7 H.L. per H.A. Nu is een gemiddelde opbrengst van 60 H.L. per H.A. bij goede bewerking zeer wel bereikbaar. Dit zou maken een verschil van 2496478 H.L. tarwe per jaar, vertegenwoordigend een bruto waarde van 24 millioen gulden. Ik weet zeer goed, dit is geen netto geldelijke winst, maar het is waarde, voedingsmateriaal, waardoor minstens een millioen menschen me^r aan brood genoeg zou hebben. En de met rogge beteelde gronden zijn veel grooter, en het door goede bewerking en bemesting te bereiken verschil misschien het dubbele. Nederland heeft 1 136540 H.A. grasland met een ge- middelde opbrengst van 3825 K.G. per H.A. Op het proefveld te Oosterhout steeg de opbrengst in 1894 door goede bemesting tot 6660 K.G. En het bleek dat door superphosphaat-bemesting een netto geldelijke winst werd verkregen van/ 57. — per H.A. i) Dit zou dus worden voor al het weideland een verschil van 64 mil- lioen gulden, Zoo waren er in 1893 in Nederland 92 121 bijenkorven met een opbrengst van 10 K.G. honing gemiddeld per korf. De rationeele bijen-cultuur zooals ik die in Enge- land heb gezien levert 20 K.G. per korf in een goede streek. De bijen worden niet meer gedood, zwermen niet, en e^n man met een helper is in staat 300 korven te verzorgen. In 1870 waren er in ons land 216090 korven en er is geen reden aan te nemen dat er nu niet evenveel i) Verzameling van verslagen betrekking hebbende op de van wege het Rijk gesubsidieerde proefvelden enz. 1895 — 1896. COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 29S konden zijn. Integendeel de honing van hei en duinen blijft nog voor 't meerendeel ongeoogst. In plaats van 900C)CX> K.G. zouden er dus minstens 6 millioen K.G. gewonnen kunnen worden. Dit zijn maar een paar voorbeelden om een denk- beeld te geven, met cijfers die zeker ver beneden de theoretische mogelijkheid blijven. En men moet in 't oog houden, dat al kan men niet van geldelijke winsten spreken, waar het product niet op de markt gebracht wordt, het niettemin goederen zijn, geschikt tot kapitaal- vorming, omdat het is materiaal, bruikbaar totvoeding en kleeding van menschen met productieve arbeidskracht. Dit kapitaal ligt buiten het bereik van den particulieren landbouw, want die mist den tijd tot ontginning. Zij moet voortdurend zorgen voor haar oogenblikkelijk bestaan en het bedoelde kapitaal eischt tot vorming een langen adem. Maar voor de natie^ met haaronuit- puttelijken voorraad van arbeidskracht en kapitaal, liggen de schatten bereikbaar. Ten aanzien der werkeloosbeid ging ik volkomen van dezelfde gedachte uit als Mr. N. G. Pierson. //Er zijn werkzaamheden, welker uitkomsten geene of geringe koopwaarde hebben en die toch het mensch- dom verrijken. Deze late men bij voorkeur volbrengen. De particuliere nijverheid volbrengt ze nooit omdat daarbij niets te verdienen is ..." i) Maar ik ging verder dan hij, verwierp alle gedachte aan liefdadigheid, en hield het einddoel in *t oog: het geleidelijk aan de» gemeenschap brengen van grond en productie-middelen. I) Op. cit. pag. 329. 296 COOPER ATIEVE RIJKSHOEVEN. Het economisch principe van mijn voorslagis dusditr Geleidelijke naiionaliseering van bodetn en productie- middelen^ met afkoop door kapitaal vorming uit den bodetn zelf. Aldus gebruik makend van de schatten die de parti- culiere industrie uit winzucht en weelde-behoefte hceftver* waarloosd en die ze thans door den drang der zelfge- schapene behoeften, niet nieer bij machte is terug te winnen^ Natuurlijk verloor ik niet uit het oog dat hiertoe exploitatie-kapitaal vereischt wordt. Dit is het geld waarvan ik sprak, dat in den aanvang gevonden moet worden, en wel uit de belastingen. Dit zijn de //geldelijke offers in den aanvang", tot welker verkrijging ik onze landslieden wel offervaardig en onze finantieele staatslieden wel bekwaam genoeg achtte. Aan een nieuwe leening heb ik daarbij niet gedacht* Is er wel doller, irrationeeler toestand denkbaar daa een klein vruchtbaar land vol nijvere bewoners, dat theoretisch in staat is de geheele bevolking van Europa te voeden van zijn grond en met zijn arbeiders^ dat milliarden kapitaal ongevormd laat li^gen^ en dat toch voor duizend millioen (1095.928.320) in *t krijt staat ^ en dat jaarlijks 34.390.953 betaalt, zegge ±: 7 gulden per hoofd, aan rente en aflossing? Dat wil zeggen voor nietSy als boete voor zijn eigen dwaasheid, tot onder- houd van meestal niets-doende renteniers? Aan een leening heb ik zeker nietgedacht. Evenmin aan een steeds stijgende subsidie. Maar aan een vaste post op de begrooting, wisslend naar gunstige omstan- digheden^ en niet meer bedragend dan 3 4 of 5 malen het bedrag dat thans voor den landbouw wordt uitge- trokken. De tegenwoordige uitgaven voor landbouw-onderwijs^ COOPERATIEVE RTJKSHOEVEN. 297 proefvelden, enz. bedragen 327.182 i), voor de Rijks- werkinrichtingen 577.948. De som die ik noemde voor de oprichting van model-hoeven was 66n millioen. Het drie of viervoudige zou nog onze draagkracht niet te boven gaan. En zeker zou dat eene millioen een uitgave zijn, die minder nog dan de beide genoemde posten op geld-weggooien of philantropie leek, want men kreeg er voor grond,gebouwcn en goederen die hun waarde behou- den en met groote waarschijnlijkheid 00k vermeerderen. Deze jaarlijksche som van 66n. millioen voor Staatsland- bouw komt dus neer op het nemen van een renteloos voor- schot van pi. m. 30 millioen uit het nationale vermogen^ Men zou dit dus 00k kunnen omschrijven als een onderneming van Staatswege tot exploitatie van de in den nationalen grond verborgen schatten. (Arg 6.) Men kan dit geld noemen vrucht van arbeid bestemd voor minder loonenden arbeid, wanneer men »loonend€ neemt in den zin van »geld-opbrengend<. Het is mogelijk met zulk een exploitatie- kapitaal op andere wijze grooter geldelijke winsten te maken. Maar het is niet mogelijk er meer mede te proJuceeren. Want een welbestierde landbouw is het productieve bedrijf bij uitnemendheid. In beurs-speculatie zou men dergelijk kapitaal misschiea in korten tijd kunnen vertienvoudigen, maar men kan er nooit meer mee voortbrengen. Wanneer de staat dus aan het nationale vermogen een gedeelte onttrekt, om er minder geldelijk, maar grooter materieel voordeel mede te beoogen, handelt zij in alle opzichten wettig, voorzichtig en moreel. Zij i) Blauwboek v. d. Landbouw. 298 COoPERATIEVE RIJKSHOEVEN. onttrekt het geld aan den zwendel-staat, die minder op productie dan op hooge dividendec let, ea belegt het in een staat van eerlijken arbcid die niet wil dobbelea maar voortbrengen. (Arg. 7). Deze Icapitaal-verplaatsiog is betrekkelijk zoo gering dat van een toename van werkeloosheid in de particuliere nijverheid wel geen sprake zal zijn. Ka- pitaien van die grootte worden jaarlijks in allerlei buitenlandsche ondernemingen gestoken, zonder dat hierdoor de werkeloosheid merkbaar toeneemt. Deheer Pierson heeft zonder twijfel een steeds voortgaande en toenemende kapitaal-verplaatsing bedoeld. Hiervan is vooreerst geen sprake, Hij heeft blijkbaar niet gezien dat er kapitaal-vorming in 'tspel koo komen. 1} Het kan waarschtjniijk geacht worden dat wanneer eenmaal de mogelijkbeid van kapitaal-vorming gebleken is, men grooter exploitatie-kapitaal zal gebruiken, en dus nog meer kapitaal aan 't nationaal vermogen, aan handel en industrie onttrekken zal. Maar men zal dit Dooit doen zoolang niet het heilzame en voordeelige van Staatslandbouw gebleken is. Eerst dan, wanneer men bespeurt dat Cooperatieve Staatslandbouw, gepaard met daarbij onontbeeriijke co&peratieve industrie, een bedrijf is waaria werkeloosheid niet voor kan komen, dan zal men niet schromen het kapitaal te onttrekken aan de bedrijven waarin zij w^I voorkomt. Maar dit zou dan ook beteekenen dat de oplossing gevonden was, en dat de zwendel-staat zich omzette in een staat van eerlijken arbeid. i) Met schijnt V <m, sis het voor de wijsgeeien i< ^. COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 299 (Arg. 8). Nu getuigt het weer, naar mij toeschijnt, van een zonderling gemis aan principieel deoken, wanneer men als bezwaar opwerpt dat de Rijkslandbouwer deel zal blijven uitmakea van de groote wereldhuishouding, dat er dus nog betrekkingen zuUen blijven tusschen den zwendel-staat en den eerlijken-arbeids-staat. Hoe stelt men zich dan toch een ommekeer der toestanden voor ? Wat wil men dan toch anders? Ziet men dan niet in dat elke totale breuk, elke geheele afscheiding, elke plotselinge en krasse ommekeer onmogelijk, onbestaan- baar, onhoudbaar is? Natuurlijk moet de Rijkslandbouwer koopen^ evengoed als de rijks-telegrafist en de rijks-ingenieur en de rijks- leeraren. Hij krijgt zijn loon, en van dat loon vloeit een deel terug in den zwendel-staat, — maar 00k een deel in de Cooperatieve Staatslandbouw-onderneming. Want die stelt de voortgebrachte goederen ter zijner beschikking en wel goedkooper voor hem, omdat hij deel gehad heeft aan de voortbrenging. En des te goedkooper zal hij die producten krijgen naarmate de onderneming productiever wordt, dus 00k naarmate hij meer zijn best gedaan heeft. En in 't belang des Rijks zal het zijn, zooveel mogelijk alles te produceeren wat hij noodig heeft, want des te meer vloeit van zijn loon in de kassen van de Rijks- onderneming terug. i) Dat loon zal geheel in harmonie blijven met de loonen in den zwendel-staat. Anders zou het privilege en armenzorg zijn. Het voordeel van tot den arbeidsstaat te behooren moet alleen gelegen zijn in de meerdere i) Alleen de heer Tak heeft iets van deze werking voorzien. 30O COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. - goedkoopte der producten^ waartoe de eigen arbeid van den rijkslandbouwer onmiddellijk heeft bijgedragen. (Arg. 8). Er mag geen sprake zijn van eenig privi- lege, noch van liefdadigheid. De Rijkslandbouwer moet evengoed belasting betalen, wanneer hij daartoe in de termen valt, als eenig ander rijksambtenaar. De voor- deelen van zijn positie zullen alleen gelegen zijn in de goedkoopte van zijn noodigst levensonderhoud en de veiligheid van zijn bestaan. En dit is dan niet anders dan een premie, eerlijk verdiend, voor hen die afzien van een zwendelbestaan met kans op fortuinmaken en weelde, maar ook op ellende en werkeloosheid. Een premie op eerlijkheid, eenvoud en soliditeit en arbeid- zaamheid. i) (Arg. 8). En evenmin als het Rijk met den zwen- delstaat mag concurreeren door hooger loon, evenmin mag het de markt drukken door verkoop van zijnpro- ducten tegen lagen prijs. Het rijk zal moeten verkoopen, zegt men, enhetkan niet verkoopen tegen hooger prijs dan marktprijs. Dit zou volkomen opgaan als het betrof een onder* neming van particulieren, daar moet geld zijn, maar dit is juist de reden waarop ik beweer dat zulke pogingen van particuliere zijde ten eenenmale hopeloos zijn. Voor den particulier bestaat de waarde vangoederen* uitsluitend in hun ruilwaarde. Maar voor het Rijk niet, ten minste niet geheel. Dit scheen wel de meeste verbazing te wekken, dat i) Dit is de eenige wettige en moreele vorm van protectie, niet den Ilollandschen geldjager te beschermen tegen den Franschen of Duitschen, maar in 't eigen land den eerlijken arbeider te beschermen tegen den zwendelaar, tegen de overmacbt van *t kapitaal. COOPERATIEVE RIJKSIIOEVEN. 3OI ik de Rijkshoevea niet wilde laten rendeeren. En nu nog zal men zeggen: hoe kan men kapitaal vormen zonder geldelijke rendementl Omdat men niet ziet het verschil tusschen een par- ticulier en een Staat. Een particulier kan het zeker nooity een Staat wel. Het post'' en telegraafwezen breng^ meer dan een millioen aan *s Rijks schatkist. Dit acht ik niet minder dan een schandaal, zoolang de in den dienst gebruikte ambtenaren overmatig moeten arbeiden tegen al te karig loon. Zulk rendeeren nu, het streven naar een batig saldo voor de schatkist, is het wat ik, als oneerlijk en im- moreel, principieel vermeden wil zien. Het zou zijn €en steunen van den zwendelstaat, ten koste van hen die van eerlijken arbeid leven, een directe verkorting van hua recht, het recht op hetgeen zij door vlijt hebben voortgebracht. Wat de Staatslandbouw opbrengt kome geheel en al ten goede van de staats-landbouwers, of van de uit- breiding der onderneming, dus van toekomstige staats- landbouwers. Hoe meer er geproduceerd wordt des te goed- kooper moeten de producten voor de deelnemers worden. Wordt er meer geproduceerd dan zij behoeven dan staan daarvoor drie wegen open. i®. Het wordt door ^t Rijk aan zichzelf verkocht, tegen marktprijs, ten be- hoeve van Rijks inrichtingen als leger en gevangenissen, €n de opbrengst bestemd voor den Staats-landliouw. 2®. Er worden voorraden van gemaakt. 3^ Het wordt den particulier aangeboden tegen hooger prijs dan de marktprijs, tegen een prijs uitsluitend bepaald door de voortbrengingsmoeite, dus wat men zou kunnen noemen 302 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. den normaal-prijs, ooafhankelijk van de concurrentie. Nu moet men goed in 't oog houden dat deze overproductie nooit overmatig kan worden. Want zoo- dra de Staatsonderneming van een product te veel krijgt zal de productie gericht worden op lets anders waaraan behoefte is. Een overmaat zal er waar- schijnlijk altijd zijn^ maar die is gewenscht; wanneer het ten minste een product betreft, dat bewaard kan worden. Er moet een reserve zijn voor slechte jaren. En het is gemakkelijk te zorgen dat er voor de producten die niet voor bewaring geschikt zijn, niet meer voortgebracht wordt dan de Staat onmiddellijk gebruiken kan. Dit is *t voordeel van den Staat boven den particu- lier, dat de goederea voor den eersten waarde hebben ook zonder verkoop omdat hij er gebruikers voor vinden kan, zonder ze op, de markt te brengen, Dit zijn n.l. de personen die direct van Staatswege gevoed en gekleed worden. Een ernstig benadeelen van den particulieren land- bouw kan niet genoemd worden wanneer het Rijk zijn eigen inrichtingen van zelfvoortgebrachte goederen voor- ziet i). i) Zie hieromtrent het commissoriaal verslag over den arbeid in ge- vangenissen, N. Rott. Ct. 12 Mei *96. Hier wordt van den arbeid ter voorziening in 'sRijks eigen behoefte n gezegd: De vrije nijverheid wordt ook door dien arbeid wel benadeeljd, in zoover als werk, dat nu in de gevangenissen wordt uitgevoerd, daarmede aan de vrije nijver- heid wordt onihouden, Zakelijk is ook hier benadeeling. Maar deze be- nadeeling wordt niet gevoeld. De prijsquaestie wordt hier vermeden Vernieden ook gevaar van bevoorrechting. Bovendien dat het rijk voor zijn behoeften goedkoope werkkrachten zoekt, komt aan alle belasting- betalenden ten goede. COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 303 En het bestaan van reserve-voorraden, waaruit 00k de particulier kan koopen, tegen een^ normaalprijs, indien hij dat, hetzij om zuivere waren te krijgen, hetzij in tijden van crisis, verlangt, kan niet heeten een »drukken'* van de markt. Integendeel, wie niet blind is voor de gevaren van onzen toestand zal het bestaan van zulke reserve-voor- raden een noodzakelijken veiligheidsmaatr^el noemen. Vijf maanden van 't jaar voeden wij ons met buiten- landsch graan. Welke vreeselijke gevolgen zou het verstoren van den vrede voor ons niet kunnen hebben ! En dan, in een tijd van crisis, dan zit de zwendel- staat met zijn geld, dat hij niet opeten kan — maar de arbeidsstaat met zijn grond en voorraden. En zoo zeker als iedere crisis den zwendelstaat verzwakken zal, zoo zeker zal zij de Staatslandbouw-onderneming versterken. Er zal kapitaalvorming plaats grijpen zonder geldelijk rendement. Dat kapitaal zal bestaan uit producten dienende tot voeding en Weeding der voortbrengers, uit verbeterden grond en uit geoefende, welgekleede en welgevoede arbeiders. Tot aankoop van grond, werktuigen en gebouwen en ter verschaffing van zaken die niet door de ambte- naren zelf kunnen worden geproduceerd is noodig een geldelijk fonds uit het nationaal vermogen, dat ver- sterkt kan worden door leverantie aan rijksinrichtingen en door verkoop in tijden van crisis. De rente van dit fonds wordt geind als een jaarlijksche belasting, een zekere som niet te boven gaand. Al het aangekochte blijft Staats-eigendom. Naarmate de ambtenaren meer in staat zijn in hun eigen levensbehoeften te voorzien. 304 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN, naar die mate vloeit er meer van hun loon in het fonds terug en blijft er meer beschikbaar tot uitbreiding. Dit zai dus het geval zijn naarmate de cooperatie uit- gebreider wordt en er verschillende industrieen aan worden toegevoegd. Dit systeem is dus volstrekt met gebaseerd op een overdreven •sch van zelfverloochening of een ongewoon krachtig gemeenschapsgevoel. Er is een natuurlijke samenwerking van belangen, zoodra er maar eenmaal een begin gemaakt is. En dat begin Hgt zoo onmid- delijk voor de handl Hoe klein is niet de overgang van een Rijks-proefveld of landbouw-station tot een Rijks-modelhoeve. Het een is een natuurlijk gevolg van 't ander. Er zijn al Rijks-landbouwers. En dan is 't ook al dadelijk in 't belang van 't Rijk die hoeven zooveel mogelijk te laten voortbrengen en de ambtenaren te laten onderhouden van hun eigen productie. En in 't belang der ambtenaren is het te zorgen dat de onderneming bloeit, want des te ruimer kunnen ze leven. Als er een „line of least resistance'' is, dan is ze hier. Wat tegenhoudt is het onnatuurlijke n.l. een ontzag voor de belangen en het prestige van den zwendelstaat. Ook de psychologische linie van geringsten weer- stand ligt hier. Want in elken Staat vindt men tegen- woordig een menigte menschen, beu van overspannen jacht naar fortuin, moe en wee van 't gedobbel om geld. Dit zijn de vrijwilligers die wel de beste krach- ten van het arbeidsleger zuUen vormen. En dan zijn er de uitgestootenen, de hongerlijders en werkeloozen, die wel moeten aangrijpen elk kansje op een secuur . COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 305 bestaan. Deze zullen de meeste moeite geven, en op- ^evoed moeten worden, en kunnen daarom niet dan voorzichtig en gaandeweg worden opgenomen. (Art. 9.) Wie het bovenstaande goed doorzien heeft lean dunkt mij niet meer aankomen met de vrees dat er minder productief zal gewerkt worden. Deze vrees berust op een vage voorstelling, als zou ik plotseling alle geoefende landbouwers die thans den grond be- werken, willen ' vervangen door het leger van werkeloo- zen, Wat ik wil is feitelijk een onderneming tot pro- ductief- making van- grond en arbeidskracht, waarbij alles er op is ingericht de productiviteit blijvend te verhoogen, en de belangen van alle betrokkenen daar- toe samenwerken. Inrichtingen die mogen heeten mo- del-hoewen. 1) Waar de bodem dus noch verwaarloosd, noch uitgeput wordt. Het bezwaar dat de grond min- -der productief zou worden staat dus gelijk met het bezwaar tegen de invoering van een geregelde brand- weer dat het brandgevaar er door zal toenemen. Zeker is het mijn bedoeling dat er werkeloozen werk •door zullen vinden. Maar ik wensch niet een werkver- schaffing, maar het stichten van een bedrijf waarin :geen werkeloosheid kan voorkomen. Ik wil niet pallia- tief maar principieel helpen. Dit gaat langzamer maar hetgaat zeker. Daarom moet men klein beginnen maar 1) De heer van den Broek heeft, schijnbaar mij bestrijdend, inderdaad mij krachtig gesteund door het aanbevelen van Rijks-modelhoeven. Dit is waar ik op rekende, dat n.l. ook van orthodox- liberaal standpunt, Rijks-hoeven mogelijke en wenschelijke zaken zijn. En als zij er een- maal zijn, dan zal men ook gaandeweg komen tot hun cooper^tie en tot de principes, die men nu nog, door het beperkte gezichtspunt, ver- werpt. 20 306 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. goed. Men moet voor het op touw zetten der zaak de beste krachten gebruiken, zooals uit een natuurlijk be- lang voortvloeit. Zonder de beste deskundigen, de beste inrichtingen en «en ruime kas in den aanvang zal men niet slagen. Eerst langzaam aan, als er een degelijk begin gemaakt is, zal men ruwe, ongeoefende krachten toelaten en die leiden en oefenen. Zijn niet de plannen van St. Simon en zijn navolgers mislukt, omdat men te snel wilde helpen en te veel bereiken op dens? Hoofdzaak is dat de onderneming, volgens de aangegeven principes tot bloei komt, dan volgt de hulp op grooter schaal van zelf. Dreigt de onderne- ming door ongeschikte krachten schade te lijden, dan moeten die worden buitengehouden tot nader orde, en betere krachten aangewend. (Art. id). Dat de bodem van ons land wel eens niet genoeg kon voortbrengen tot onderhoud van zijn be- woners is een opmerking die ik moet stellen op reke- ning van gebrekkige^kennis. Er kan — theoretisch — op 20 D M. grond genoeg tarwe groeien om een vol- wassen mensch een jaar lang te voeden (Hallet). Wan- neer ik nu stel dat de praktijk het brengt tot een tiende, dan kan nog elke 200 D M., elke 2 aren, een mensch in leven houden. Er zijn in ons land 2,309,352 H.A. vruchtbare, bebouwde grond. Zonder dus aan ontginning van woesten grond te denken zou ons land lis millioen menschen kunnen voeden. i) Maar de principieele ongerijmdheid van het bezwaar i) Ik geef den heer van den Broek toe dat zulke cijfers zcer weinig beteekenen. Maar ik stel ze alleen tegenover een nog vager bewering. Het volgend argument acht ik van meer beteekenis. (Nov. 1897). COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 307 volgt al uit deze overweging dat ons land een der vruchtbaarste van de wereld is. Dat men dus in 't geheel niet mag rekenen op het bestaan van landen, vruchtbaarder dan het onze, van wier overtollige pro- ductie wij kiinnen leven in ruil voor de voortbrengse- len van onze nijverheid. In landen met maagdelijken bodem van grooter vruchtbaarheid, moet deze door de verminderende opbrengsten achteruitgaan, de bevolking zal er toenemen en wij zullen onverbiddelijk worden teruggewezen op de productie van ons eigen land. Naarmate de wereldbevolking toeneemt zal de liood elk volk dwingen zijn toevlucht te zoeken in de voorthrenging van eigen grond. En wee hei volk dat dan zijn tijd ver- dobbeld heeft! Cooperatieve Staats-landbouw is een zaak waartoe elk volk vroeg of laat zal moeten komen. Er is geen uitweg tusschen g^6n landbouw of Staats-landbouw. Dezen laatsten achten velen een treurig verschiet om- dat naar zij meenen de Staats-landbouwer het hart voor zijn werk zal verliezen. Maar dit verklaar ik, op menschkundige grondefi, voor een dwaling. En ik herinner aan Rijks-inrichtingen waarbij noch privaatbezit, noch persoonlijk belang in 't spel is en die toch voortreffelijk functionneeren. Ik denk niet alleen aan telegraaf en posterijen, maar aan een inrich- ting die de glorie is van ons land, onze Waterstaat. Wij leven achter onze dijken veiliger dan andere vol- ken op hun hoogen bodem, en onze waterbouwkundi- gen zijn wereldberoemd. Toch zijn het alien Rijksamb- tenaars die misschien geen stukje van het door zee en rivieren bedreigdelandprivaat bezitten, wier onmiddellijk belang volstrekt niet altijd bij de deugdelijkheid van hun 308 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. werk gemoeid is, maar die het zoo ver gebracht hebben door het begrip van het algemeen gevaar dat het land bedreigt, en door lust om het hun opgedragen eervoUe werk zoo goed mogelijk te doen. Hoe kunnen wij toch, met dit voorbeeld voor oogen, de menschen zoo slecht vertrouwen. Het is in den menschelijken aard eer en lust te vinden in het goed volbrengen van een gewichtig werk, zoodra de mensch zijn verantwoorde- lijkheid voelt, ook zonder winstprikkel en zonder nood. En juist omdat ons volk getoond heeft deze goede neiging zoo sterk te bezitten acht ik het in staat ook voor den landbouw te doen wat het voor den Water- staat gedaan heeft. Een volmaking, door verstandelijke cooperatie, onder rijksbeheer. i) » Curbing the ocean and overflowing rivers with their dikes, they came to love the soil, their own creation, and to till it with patient, almost tender care. So they became the fathers of scientific farming in Europe f, .zegt een Engelsch geschiedschrijver van ons volk 2). (Arg. 10). Elk land moet er toe komen, maar ik acht ons land bij uitnemendheid geschikt het voorbeeld te geven. Om ons verleden, want van Holland is de verbetering van het landbouwbedrijf in geheel Europa uitgegaan. Om het karakter van onze bewoners, ge- i) Toch heeft wederom de heer van den Broek volgehouden (in het Soc. Weekblad van Sept. ^97) dat Staatszorg slechte zorg zal zijn. Dr. Vitus Bruinsma (in de Bildtsche Courant) heeft hem hierop reeds naar behoo- ren geantwoord. fViJ zijn de Siaat en Staatszaken zijn onze eigen zakeKy naarmate wij ons beter organiseeren. Naar diezelfde mate zullen wij dus ook beter voor onze zaken weten te zorgen. (Nov. 1897). 2) William E. Smythe. Century Dec. 1896. COOPER ATIEVE RIJKSHOEVEN. 309 neigd tot een landelijk bestaan, gevcelig voor het natuur- leven, vlijtig, bedachtzaam en rationeel. En eindelijk omdat door de vruchtbaarheid van onzen bodem en de slechte conditie van onzen landbouw het tot land- natio- naliseering beschikbare kapitaal hier zoo groot is. Een Staats landbouwonderneming, welbestierd, moet overal slagen, maar zij zal op een armen grond waar kapitaal- vorming moeielijk is, of in een vruchtbaar land waar de particuliere landbouw goede zaken maakt uiterst lang- zaam veld winnen. (Arg, 11). Dat er aan deze cooperatieve productie 00k cooperatieve Industrie moet verbonden worden be- hoeft geen betoog. Waar vlas en wol geproduceerd wordt, zullen er spinnerijen en weverijen noodig zijn om het product bruikbaar te maken. De nooddruft en het natuurlijk belang zullen er van zelve toe leiden. Er-zal naast de zwendel-industrie, door hebzucht gedreven, een eerlijke industrie ontstaan door nooddruft en natuur- lijk belang. De een zal aan den ander geen directe schade doen, want de eerlijke, cooperatieve industrie zal onafhankelijk zijn en in gestadige' equatie blijven met de zwendelindustrie. De omzetting zal geheel vrij- willig geschieden. Wien de geldjacht begint te ver- drieten zal vrijheid vinden tot een eerlijker bestaan. Vrijheid die nu niet geboden is. En dat er van die vrijheid gebruik zal worden ge- maakt daarvan geeft Taks laatste tegen- argument wel het vreeselijkste bewijs. De tegenwoordige industrie heeft de werkeloozen noodig ah een reserve 1 1 De moderne groot-industrie is een menschenverslindend monster, dat steeds een voorraad ongelukkige hongerlijders voorzich 310 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. in bewaring houden wil. Wat zonde en jammer van deze liefelijke instelling, als die eens niet meer »te sprekenc was, als die eens »gemist< moest wordenl (Arg. 12). Ik begrijp niet best hoe men kanspreken van »een der checks* voor de overbevolking? Bedoelt men dan waarlijk dat er altijd een aantal verschillende middelen moeten blijven bestaan, als nuttig en wensche- lijk, om een te groote toename van het menschenras te keeren ? Zooals pest, cholera, oorlog en honger ? Zijn al die > checks* fraaie zaken die gerespecteerd en volstrekt niet weggenomen mogen worden? Dan zou men 00k hygiene, vaccine, arbritage enz. immoreel moeten noemen. Het komt mij toch voor dat het steeds de toeleg van het menschenras geweest is, alle > checks* weg te nemen, op €6n na, die nooit weg te nemen is n.l. de beperkte productiviteit van den bodem. Zoodra de aarde geen voedsel genoeg oplevert, kunnen er ook niet meer menschen komen, of ze verhongeren, dat is duidelijk. Maar van geen enkel ander keermiddel erken ik de eerbiedwaardigheid of de onaantast- baarheid. En dit IS juist het goede van den eerlijken arbeids- staat dat ze alle keermiddelen reduceert tot 66n. Ze neemt niemand op die ze niet voeden kan. Ze brengt niet, zooals de zwendelstaat, menschen groot om ze daarna te laten verhongeren in reserve. Ze zal ruimte tnaken zoodra er ruimte gemaakt kan worden, en den toetredende zekerheid geven dat zoolang de aarde het voedsel niet weigert hij het ook krijgen zal. Groote calamiteiten zal ze door cooperatie — en zooals te COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 311 verwachten is later 00k door Internationale cooperatie — in hun effect verminderen tot een minimum. En hier is 00k het antwoord op de dwaze meening, dat zulk een toestand een terugkeer zou zijn tot archaische toestanden 1). Het cooperatie-begrip heerscht over de geheele wereld en kan nooit meer worden uitgeroeid. De geestelijke goederen der menschen, de ervaring, de kennis, het ruimere begrip zijn universeel en niet het eigendom of voorrecht van een bepaalde klasse, of in uitsluitend bezit te houden door den zwen- delstaat. De staat van eerlijken arbeid, die nu beginnen zal, heeft de voile beschikking over alles wat de maat- schappij aan vernuft, ervaring en begrip gewonnen heeft. En zij zal eerst, door het scheppen van een materieele onbezorgdheid en rust, de gelegenheid geven X tot voile ontwikkeling van wat er hoogs en schoons in 't menschenras sluimert leder weet het of begint het te begrijpen in onzen tijd: het kapitalisme en zijn ongelijke machtsverdeeling is het euvel^ dat onze samenleving in zijn valsche banen bracht en houdt, en het wapen, waarmee het zich tegen elke aanranding kan verzetten, is het tot marktwaarde brengen van al wat waarde heeft. Zooals een Duitsch auteur het uitdrukte: »Es ist ein Natur- gesetz, dass der Kapitalbesitz alles zuvor mit jenem Schleime iiberzieht^ der es ihm moglich macht^ alles zu verschlingen — mit der Marktwerthung alles Besitz- baren. Er kann alles kaufen und macht alles kaufbar^ denn er will alles kaufen. c 2) 1) Van der Goes, in het Twecm. Tijdschrift van Maart '95, pg. 194. 2) R. Bartolomaus. Die Nothlage der Landwirthschaft. Die Gesellschaft XIII Jahrg. Heft II. 312 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. Hieruit volgt^ dat men het kapitalisme maar op 66a wijze zijn macht ontwriagen kan^ en wel door de goe- deren hun verbruikswaarde te geven, zonder dat zij marktwaarde krijgen, door ze te verbruiken zonder ze te verkoopen. Dit is mogelijk, op de door mij aangegeven wijze. En ik verneem gaarne hoe iemand zich voorstelt dat het anders mogelijk is. N a sch r i f t. Het is verwonderlijk dat door een schrander en be- lezen socialist — zooals de heer van der Goes — niet is opgemerkt, dat hier praktisch partij getrokken is van het meest fondamenteele wat door Marx is vast- gesteld, n.l. het verschil tusschen ruilwaarde en ver- bruikswaarde. »In der That,- des Verkaufer der Arbeitskraft, wie der Verkaufer jeder andren Waare, realisirt ihren Tausch- werth und veraussert ihren Gebrauchswerth c (Kap. 1. 174)* Daar zit de kneep. De diepste, geniepigste kneep waarmee de proletarier geknepen wordt. Marx meest principieele wijziging zocht hij in den normaal-arbeidsdag, om zoodoende ruilwaarde en ver- bruikswaarde van den arbeid^ door een uiterlijken dwang van tijdsbekorting, naar elkander toe te brengen. Maar men heeft geleerd hoe moeielijk deze dwang is in te voeren, en hoe weinig afdoende zij nog is. Een andere wijze om de fatale » Markt-werthung c te ontkomen was in Marx' dagen niet in uitzicht. Maar de cooperatie heeft sedert een geheel ander aanzien gekregen. Ik meen getoond te hebben dat ze nu wel het uitzicht opent, de diepste kneep van het kapitalisme, zijn meest COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 313 fondamenteel principe, de ruilwaarde, te ontduiken. En nog altijd heeft niemand mij bewezen dat ik mij vergis. November 1897. III. Practische bezwaren. 1. Eer men redelijk aantal werkzoekenden had ge- holpen zouden de uitgaven zeer hoog rijzen. Naar schatting heeft men in 10 jaren tijds 15 pCt., dus 30 millioen verlies en 100 millioen meer aan belastingen (als rente van den koop- som van den grond) te betalen door 2 millioen personen. (Tak.) 2. Als het middel opging, zouden de hoevenaren direct noch indirect belasting kunnen betalen en de belastingplichtigen nemen af in draag- kracht naarmate de hoeven toenemen. (Treub.) 3. Hoe zal de Rijkshoevenaar zich al de zaken ver- schaffen, die hij niet zelf produceert? Hij zal precies even ver in den concurrentie-strijd be- trokken worden als ieder ander landbouwer. Hij moet koopen tegen marktprijs en in ruil geven tegen marktprijs. (Treub.) 4. De Rijkshoevenaar zal leven van de beurzen van anderen. De toepassing van v, E.'s idee is niet mogelijk. De toestand zou verergeren, niet verbeteren door zonder onderzoek en zonder controle op uitgebreide schaal aan ieder, die 314 COOPER ATIEVE RIJKSHOEVEN. zich aanmeldde, een onderkomen tegeven. Het middel zou vreedzaam philantropisch worden ia plaats van vreedzaam revolutionair. (Treub.) 5. Op beperkte schaal is het stelsel mogelijk als een niet-aanbevelenswaardige vorm van armen- zorg. Uitgebreid zou het worden een slechte en dure armenzorg zonder controle. (Treub.) Zulke proeven zijn op beperkte schaal altijd moge- lijk maar dat is geen bewijs: (Tak.) Wie het vorig hoofdstuk aandachtig gelezen heeft zal wel reeds inzien hoezeer de bovenstaande argumen- ten bezijden de kwestie gaan. Het is waarlijk alsof de beide stellers dezer bezwaren er nooit over gedacht hebben, dat Staatslandbouw als een urgente noodzaak te wachten staat, zooals men in Duitschlands reeds begint te begrijpen, en hoe die dan wel zou moeten ingericht worden. Zij doen het voorkomen alsof ik aangeraden heb alle werkeloozen op een rijk stuk land te laten bijeen'roepen, hun geld en machines te geven en dan te zeggen: gaat nu je gang maar, en maakt brood. Het zou geen waarde hebben, en het kan 00k onnoo- dig geacht worden, hier een berekening te maken van de exploitatie-kosten eener cooperatieve Staats-landbouw- onderneming. Zoo iets zou voor mij zeer moeielijk en hachelijk zijn en aan eindelooze vitterij blootstaan. Dit wordt de taak der deskundigen. Maar ik kan schematisch het mechanisme van zulk een onderneming wel in zoover uiteenzetten, dat er uit blijkt COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 315 hoe weinig de bovenstaande bezwaren ter zake dienen. Wanneer de Staat een hoeve inricht zal zij beginnen een product te verbouwen, dat gemakkelijk consumen- ten vindt en bewaard kan worden. Stel nu zij sticht eerst een tarwe hoeve op de klei, een rogge-hoeve op *t zandy een vlas-hoeve, en'heeft bovendien woeste grond ter ontginning, zooals die onlangs reeds is aan- gekocht kij Kootwijk. Zij kiest voor elke hoeve de voordeeligst gebleken grootte, stel 30 H.A. Daarop wonen 4 of 5 vaste gezinnen^ stel + 40 hoofden. Bovendien zijn er losse werklieden noodig, die werken in den oogsttijd op de graanhoeven, 's winters aan *t vlas of op de woeste gronden. Het spreekt van zelf, dat het raad- zaam is, op niet te ver uiteengelegen plaatsen te beginnen. Bij elke hoeve is een veestapel noodig, zooals de ervaring dat leert. De wisselbouw brengt mee, dat er vier of vijf andere producten moeten geteeld worden: erwten, boonen, haver, groenvoer enz, Ook zullen er een hoenderpark, varkens, bijen worden gehouden, en een moestuin, alles zooals de economie van een groote hoeve dat meebrengt, en zooals de lannkolonie van het Heilsleger dat reeds heeft toegepast. Dit alles moet onder zeer bekwame leiding zoo zuinig en productief mogelijk worden ingericht, met een ver- bruiks-systeem zooals dat reeds in de maatschappij de Veluwe bestaat: gemeenschappelijke keuken en wasch- inrichting, leeszaal enz. Deze inrichtingen zullen bij de stichting zeker niet meer dan 5 tonnen gouds kosten, 150 k 200 menschen een bestaan geven en aan onderhoud en loon niet meer 3l6 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. dan 150 duizend gulden jaarlijksche uitgaven vereischen eer zij iets voortbrengen i). Nu weet men, dat zulke hoeven gemakkelijk binnen twee jaren rendabel worden. Dat wil zeggen, zij kunnen door verkoop van tarwe, rogge, zuivel enz. genoeg opbrengen om het er in'gestoken kapitaal een mati^e rente te doen opbrengen. Wat de opwonenden zelf behoeven is maar een kleine fractie van wat er w^rdt voortgebracht. Het overtoUige dient ter verkoop en ter afdoening van pacht en kapitaal-rente. 