The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
In het naastvolgende jaar 1873 zouden plannen tot allerlei iiieuwe tijdschriften gemaakt worden. Een tijdschrift toch een- maal op gang gebracht zijnde, houdt vrijwel een geregeld debiet zonder dat van den kant van den uitgever er veel moeite voor gedaan moet worden, en juist van flinke goede degelijke tijdschriften zou Kruseman zijn fonds meer en meer willen gaan voorzien nu in 1873 het denkbeeld zijn beslag kreeg, een deelgenoot in zijn zaken op te nemen als tijdperk * Nicuwsbkicl voor den Boekhandel 7 Jannari 1873. 20* 308 VAN DEN BERGH, DE VORSTEN EN BESVINDVOERDERS. 1873. van overgang ' om zich uit den handel terug te trekken. Het jaar 1873 zou een gewichtig jaar worden, daar het het laatste jaar zou zijn, dat boeken met het adres van Kruseman alleen uitgegeven zouden worden. De eerste titel die,, behalve afleveringen van tijdschriften, verscheen, was in de laatste week van Januari de eerste afle- vering van een geschiedkundig werk door P. A. van den Bergh over De vorsien en hewifidvoerders van al ds owh en nieuice stalest der wereld en dat lang niet dat succes had, dat de uit- gever verwachtte. De eerste aflevering van zes vel werd opge- legd in 1500 exeraplaren, welke oplaag voor de volgende vier verminderd moest worden tot minder dan de helft (600). Het geheele werk van 32 vel kwam in September gereed ; met inbegrip van de som die het restant in de fondsveiling van 1876 opbracht, waren de ontvangsten circa twee derde van de uitschotten. Naast dit werk dat in afleveringen veracheen, zagen in 1873 nog andere uitgaven het licht, welke eveneens op dezelfde wijze uitgegeven werden. Daaronder moet in de eerste plaats genoemd worden de tweede nieuwe titel van dit jaar : de tweede druk van Da Costa's Israel eu de volken, Oorspronkelijk was dit Overzicitt van de geachiedenu der Joden tot op onzen fijd in 184S en 1849 in vier stukken uitgegeven bij de Erven Bohn te Haarlem. Op de fonds- veiling van die firma, welke in 1872 na het overlijden van P. P. Bohn, Kruseman's ouden leermeester, had plaats gehad, was het restant (282 exemplaren) daar il ./'0.71 * overgegaan van den eenen Haarlemschen uitgever op den anderen. Een reden te vinden, waarom Kruseman prijs stelde op het bezit van dit artikel, is niet gemakkelijk. Was het een hulde aan Da Costa's nagedachtenis, die hem er prijs op deed stellen diens naam opnieuw in zijn fondslijst te z= f 200.93. DA COSTA, ISRAEL EN DE VOLK.BN. 309 zien? Die mogelijkheid bestaat, te meer, omdat de goedkoope 1873. herdrukken van Da Costa's KompUeie dichtwerken door D. A. Thieme gegeven, groot succes hadden en zich wellicht in dezen tijd alreeds bij hem het denkbeeld gevestigd had, dat het ver- koopen der Dichtwerh&n in 1867 zijnerzijds een „misdaad'' geweest was. Toch kan die veronderstelling niet grif aangenoraen worden. Van meet af had liij achting voor Da Costa's dichtcrlijke gaven gehad, niet voor zijn denkbeelden op politick terrein en de eenige maal, in 1854, dat hij Da Costa ter wille geweest was door het uitgeven van een politieke brochure had hij als uitgever schade geleden. Aan den anderen kant echter was zijn Israel en de volken noch het een noch het ander; het is veel- eer een historisch geschrift en Kruseman, die in 1873 met zijn In memoriam. en Ekama's Beleg en verdediging van Haar- lem als uitgever van historische werken optrad, kun mogelij- kerwijs daardoor aanleiding gevonden hebben het een met hot ander te verbinden en dit artikel aan tc koopen. De gedachtc zal, dunkt me, bij dien aankoop niet vreemd geweest zijn, dat een nieuwe editie een wenschelijke aanvuUing zou kunnen geven, op het terrein dat het geschrift behandelt, van J)e voornaamsfs godsdiensle?i. Wat er echter van te denken zij, de aankoop geschieddc met het denkbeeld een herdruk ter perse te leggen. Da Costa's zoon was zeer ingenomen met dat voornemen en stelde ter beschikking van hem, die een waakzaam oog zou laten over den nieuwen druk, al het handschriftelijk materieel, dat hij met betrekking tot dit onderwerp nog in de nalatenschap van zijn vader onder zich had. De })ersoon die dat zou raoeten zijn, was naar Kruseman' s oordeel Da Costa's geestverwant , Mr. H. J. Koenen. Met hem zou hij echter tot geen overeen- komst kunnen geraken en de arbeid werd verdeeld tussclien Mr. A. da Costa en den Haarlemschen predikant A. W. Brons- veld; de laatste schreef bij den nieuwen druk een voorrede, de eerste bezorgde na het verschijucn van het laatste vel nog een aflevering, waarin herdrukt werden alle bijdragen over het betrettende onderwerp, door Da Costa in onderschcideue tijd- 310 K AMER-BIBLIOTUEEK. 1873. schrifteu, als de Nederh'udache st'emmen, De Navorschei', het jaarboekje Holland en de Konst- e7i letterhode ^ geplaatst ^. Het resultaat was bedroevend, 218 exemplareu werden in 4 jaar gedebiteerd. Een reden daarvoor te vinden is vrij eenvoudig. Da Costa's werk is veel te subjectief om ie, kunnen doorgaan voor een wetenschappelijk-historisch werk; bij ernstige historici kon het dus geen debiet vinden, wel daarentegen bij Da Costa's geestverwanten, de anti-revolutio- uaire partij. Voor dien kring was /'4.90 een veel te hoog be- drag. Wel zou een bepaald theologisch gcschrift van dien prijs bij hen debiet hebben kunnen vinden, voor een in hun oogen wetenschappelijk geschrift was het te hoog. Voor de ^ne partij te eenzijdig, voor de andere te duur bleek de zeer sub- jectieve Israel en de volken voor den uitgever een misgreep. En dit waren niet de eenige uitgaven in 1873, die een ver- keerde rekening zouden maken. Ook de Kamer-bibliotheeky wjiarvan de meeste titels in 1873 verschenen, was een geheel vcrkeerde speculatie. De bedoeling van den uitgever was partij te trekken van de menigte cliche's, welke hij ongebruikt had liggen en Kru- seman wenschte thans voor ons land een navolging te geven van de Bibliotheqtte den merveilleSy de zoogenaamde Bihliotheque hleue van Hachette. Hij hoopte op goed succes, omdat goed- koope, nette, geillustreerde volksboekjes zooveel bijval in Enge- land vonden. Toch was zijne onderneming inderdaad wel wat gewaagd, daar de Naiuurhuf'OTUche hibliotheek van twee jaar te voren en die, zooals we zagen, allerminst succes gehad had, immers een voorgangster van deze serie was geweest. Kruseman oordeelde die boekjes nog te geleerd en wilde een serie geven voor een publiek iets lager staande dan dat, waar- voor die eerste Bibliotheek bestemd was '. De uitkomst was lang niet schitterend. In November 1872 * Brief van A. da Costa 15 November 1872. * Vgl. Nieuwsblad voor den Boekhandei 10 Juni 1873. ^ Brief van Snellen van VoUenhoven 8 Januari 1873. AURA. 311 verscheeii de Luchtverschijnseh door Dr. T. C. Winkler en een i873. jaar later waren er nog drie audere deeltjes verscheuen: Vijf ento7fiologuche wanddimjen door S. C. Snellen van Vollenhoven, Uet liehaam van den y/iensch door T. C. Winkler, Hoe en wat men ziet niet den mikroskoop door G. C. W. Bohnensieg. In 1874 werd de seric afgesloten met Bi7inen en buit€?i door Witte *, want de rekening van elk der uitgaven sloot met een aanzienlijk deficit. In weerwil van den prijs (/'0.75, gebonden/' 0.90 voor boekjes tusschen de 8 en 10 vel) werden er in vier jaar van 22000 opgelegde exemplaren niet meer dan G077 deeltjes ge- plaatst en later schreef Kruseman dat slechte onthaal toe vooral aan den vorm der editie zelv', die inuerlijk noch uiterlijk aantrekkelijk genoeg was. Dezelfde aanleidende oorzaak als de Kamer-hihliotheek had ook het tijdsclirift Awra. Voor liet beuutten van de menigte cliche's werd aan Ter Gouw, den redacteur van zijn Jh oude tijd opgedragen te schrijven Een ge'illustreerd boek voor jongeluiy dat ook door de ovde lui kan gelezen worden, De uitslag was voorshands ook al weer niet bemoedigend; een honorarium van/' 800 en daarbij nog/' 262.20 voor 44 nieuwe houtgravuren waren te drukkend voor een deel, dat /' 2.80 ingenaaid netto moest opbrengen. Er versclieen dan ook niet meer dan ^en jaargang. In verloop van tijd zou het debiet der nagevraagde exemplaren de uitschotten echter geheel terug doen vloeien, maar toen was het reeds te laat; de uit- gave was alreeds meer dan een jaar gestaakt. * Witte meende dit werkje eerst te zallen noeinen In den Leidschen akademietuin. (Brief van Witte 18 Mei 1874). — Vennelding verdient nog even een brief van Witte van den 17 October 1871. In Die Nalur was buiten zijn weten een stnk van hem nit het Album der Naluur in vertaling overgenomen, zonder vermelding van bron en van hem, als schrijver: „Ik vond laatst op een auctie een werkje van mg Die Alter der Bdume, reeds voor verscheidene jaren verschenen . . . Men zou toch zeggen dat onze boeken meer in Daitschland gelezen worden dan meestal gedacht wordt." 312 POIRE, DE NIJVERHEID EN HARE WKRKTUIGBN. 1873. Heel veel andere uitgaven, belangrijk voor de geschiedenis der uitgeverszaak zagen in 1873 niet raeer het licht. Toch dienen voUedigheidshalve genoeind te worden Van Hall l)e fiatuur en het lafidleveriy dat in 5 afleveringen verscheen en een goed debiet had ^, Gallee Bijdrage tot de geschiedenU der dramatische vertooningen in de Nederland&ii gedurende de Mid- deleeuwen ^, Hofdijk Alkmaar, Een echo uit J513, met titel- gravure naar Rochussen, waartoe het kopyrecht voor /'25 aangekocht werd van Gebrs. Koster en dat een uiterst slecht debiet had ^ en de eerste aflevering van Poire De nijverheid en hare werktuigen aatischouwelijk voorgestMy naar het Frausche voorbeeld La France induslrielle bewerkt. In het Voorherigt zou de bewerker schrijven, dat „zooveel mogelijk getracht [is] liet eigenaardig karakter der Fransche industrie in het oog te houden, van welke voor Nederland nog in vele opzigten te leeren is". Degeen die dat schreef * Nog voor het verschijnen van de laatste aflevering schreef Van Hall (20 October 1873): „Het schijnt dat De natuur en het land- leven in veler banden komt/* Het was op een na bet laatste werk, dat van Van Hall verscheen; in Jannari 1874 overleedhij. (Vgl. Witte in De Tijdspiegel 1874 Dl. II biz. 170 vlg.). * Deze uitgave is niet opgenomen in de Fondsboeken, omdat het, financieel gesproken, geen onderneming van den nitgever was. Deze Geschiedenis is bet academiscb proefscbrift van den lateren Utrecbt- scben boogleeraar, destijds leeraar in bet Nederlandsch aan de Hoogere Burgerscbool te Haarlem. Op dien grond kan dan ook verklaard worden, waarom Kruseman in e^n van zijn periodieken een boekbescbouwing over dit werk opnam, iets wat by vroeger in den tyd van Hnet wel meer gedaan bad, maar waarvan b^ later ternggekomen was. Die boekbescbouwing is te lezen in de Wetenschappelijke Bladen (1873 Dl. IV biz. 462), waarinverta- ling overgedrukt wordt wat Fr. v[onl H[ellwald], de scbrijver van de kort te voren bg Van Baalen en Zoon te Rotterdam nitgegeven Ge- schichte des Iwlldndischen Theaters in de Allgenieine Augshurger Zei- tung gescbreven bad. * Bg een particnlieren prgs van f 1.20 {f 0.96 netto) werden er in 4 jaar niet meer dan 257 exemplaren gedebiteerd, terwijl Kruseman, zooals uit de oplaag (1260 exx.) blijkt, juist een groot debiet ver- wacht bad. LANDSDRUKKERIJ. 313 kon dat beter dan iemand aiiders beoordeelen^ want Kruseman 18'73. had de bewerking en wel met den besten uitslag opgedragen aan zijn stadgenoot i\ W. van Eeden, den Secretaris van de Nederlandsche Maatschappij tot bevordering van Nijverheid, met wien hij als directeur der Maatschappij in veelvuldige aauraking was. Het was toch in de laatste jaren raeer voorgekoraen, nu le feu sacri van uitgeven na de gebeurtenissen van 1863 uitge- doofd en niet meer tot ecn laaie vlam uitgeslagen was^ dat hij zich naast zijn eigenlijk uitgeversbedrijf ook bij-betrekkingen had waargenomen, en in den laatsten tijd was het vooral hot school wezcn geweest, waartoe hij zich aangetrokkeu had ge- voeld. Zooals reeds vroeger gezegd is, kreeg hij een onder- handsch verzoek zich te laten welgevallen de benoemiug tot arrondissement-schoolopziener, hetwelk Kruseman echter afsloeg. Een andere regeeringsopdracht zou hij zich vier jaar later laten welgevallen, toen hij door den Minister van Binnenland- sche Zaken benoemd werd in een commissie van enquete naar den toestand der Algemeene Landsdrukkerij '; met hem had- den daarin zitting W. J. A. Jonckbloet en J. L. de Bruijn Kops, leden der Tweede Kamer, E. G. Lagemans, hoofd-redacteur der StaaiS'CoMfant, J. van Reijerdam, ambtenaar belast met het toezicht op de Landsdrukkerij en Mr. A. J. Enschede, lid van de firma Joh. Enschede en Zonen, terwijl H. C. Car- pen tier, adjunct-commies aan het Departement van Binnen- landsche Zaken als secretaris fungeerde. In hoever Kruseman een werkzaam aandeel nam in deze commissie tegenover zijn medeleden weet ik niet. Wel is waar ligt er voor mij een door Kruseman gestelde nota, door hem en Enschede onderteekend en gericht aan de Commissie zelve, waarvan verschillende denkbeelden weer terug te vinden zijn in het gedrukte Verslag der Commissie, toch meen ik te mogen Nieuwsblad voor den Boekhandel 11 Februari 1873. 314 LANDSDRUKKBRIJ. 1873. zeggen, dat Kruseman in een dergelijke commissie niet op zijn plaats kon ziju. Zooals vroeger reeds meermalen is opgemerkt, trad hij als drukker niet zeer op den voorgrond en 12 jaar na het verkoopen van eigen drukkerij moet nit den aard der zaak zijn kennis van admiiiistratie en techniek van een typo- graphische inrichting er niet op vooruitgegaan zijn. Zonder eenig voorbehoud raeen ik dan ook te kunncn zeggen, dat de Minister Geertsema naast zijn andere ongelukkige bestuursdaden ook hier een misgreep deed door het in het leven roepen van een commissie, waarin slechts zeer weinig personen zitting hadden, competent een oordeel uit te spreken over het onder- werp, waarover hun voorlichting werd ingeroepen. Naast dezen werkkring die geheel — want uitgever en drukker zijn twee geheel van elkaar afgescheiden bedrijven, al ontmoeten zij elkaar ook in het denkbeeld boekenfabricatie — buiten zijn eigenlijk vak omging, bleef hij ook nog in dit jaar fungeeren in het Bestuur der Vereeniging als vice-president; in Augustus 1873 werd hij opnieuw aangewezen het presidium op zich te nemen. In de uitgeverswereld was hij op zijn plaats; na de alge- meene vergadering in dat jaar werd de jaarlijksche maaltijd gehouden in Artis. „Het glanspunt van den dag was, toen de bejaarde oud-boekhandelaar G. 1\ Westerman, Directeur van het Genootschap Natura Artu MagisirUy de zaal binnenirad en door den heer A. G. Kruseman in zijn eigen lokaal aan onzen disch werd welkom geheeten. In welsprekende bewoor- dingen bracht hier de leerliug aan den vroegeren Patroon de zoowel verdiende hulde, doorliep met hem dien vroegeren tijd, toen hij, Kruseman, bij Westerman, Boekverkooper in de Kal- verstraat, de eerste schrede mocht zetten op zijn boekverkoo- persloopbaan, hoe hij, de leerling, reeds getuige mocht zijn van de bijzondere liefde van zijn Patroon voor de plant^n- en dierenwereld; hoe hij 's avonds op den zolder de kleine me- nagerie mocht helpen verzorgen, niet vermoedende dat hij nog eens den Boekverkooper Westerman als Directeur van eene zoo grootsche Inrichting als Natura ArtU Magutra, NADRUK VAN IN HET BUITENLAND VERSCHENEN WERKEN. 315 en dat nog wel onder boekverkoopers mocht begroeten" K 1873. En niet alleen, dat hij als vertcgenwoordiger der Vereeni- ging daar op zijn plaats was, in 1873 scheen nog weer het oude vuur van zestien jaar geleden te zullen opvlammen. In 1S57 had hij met den gloed der overtuiging geschreven in het Nieuwsblad, dat nadruk van in het buitenland verschenen werken hier te lande als een onrechtmatige daad gebrandraerkt moest worden, in 1872 kwam het onderwerp weer aan de orde door een nadruk van Heine's Werhe door Cam- pagne^ en een jaar later in 1873 ontbrandde dezelfde strijd naar aanleiding eener uitgave van GeibeFs Gediclde door M. Timmerman te Nijmegen. Het eerst trok Fred. Muller weer fier en mannelijk tegen die „onedele handelwijs*" door geen wet of tractaat geweerd, te velde ', anderen als R. C. d'Ablaing van Giessenburg *, N. N. ^, Timmerman zelve ®, Gebroeders Binger ^ namen de handschoen op voor het geoor- loofde van nadruk, en ook Kruseman, de Voorzitter der Ver- eeniging raengde zich door een ingezonden stuk in Het Nieuws vafi den Dag in den strijd, zich scharende als vroeger aan de zijde van Muller. „Ik voel mij gedrongen in die zaak een woordje raee te spreken en met den heer Muller een lans te voeren tegeji de H.H. Binger en Timmerman, of liever tegen dier bewering, dat hun nadrukken een zcdelijk geoorloofde, ja loffelijke han- delsdaad zou zijn ! Voor de eer van mijn beroep meen ook ik daartegen te moeten protesteeren met al mijn verraogen en wensch ik mij met alle vrede mede te laten beschuldigen van „orthodox begrip van eigendomsrecht" of van „stichtelijke „boekhandelaarsmoraar'. Al ware het dat alle tractaten voor Nieuwsblad voor den Boekhandel 13 Augustus 1873. Bouwstoffen Dl. II biz. 522 vlg. Nieuwsblad voor den Boekhandel 15 Juli 1873. t. a. p. 23 Juli 1873. t. a. p. 25 Juli 1873. t. a. p. t. a. p. 316 NADRUK VAN IN HET BUITENLAND VBRSCHENEN WEEKEN. I860. dergelijke jacht op gewin ruime mazen open lieten en dat alle „peetvaders" * beweerden dat een handelaarsgeweten een ander is dan dat van een gewoon mensch, zou ik den uitgever hier te lande blijven beklagen — om niet iets ergers te zeg- gen — die het er op toelei te leven van het laffe teren op eens andermans ondememiugen, zich zelf diets makende, dat liij met het wegkapen van eens andersmans rechtmatig voor- deel nog een weldaad bewees aan 't pnbliek. „Eene herinnering. Belgie is in de oogen van gansch Europa eenmaal het ,,roofnest" geweest van de Fransche letterkunde. Amerika en Duitschland erkeunefi, vooral tegenwoordig, het recht van schrijvers en uitgevers op hunne werken en koopeu hnn verlof tot overdruk. De publieke opinie in ons eerlijk land — ik stem het den heer Mullee volraondig bij — wake er voor, dat zij hare goedkeuring terughoude waar een uitgever zich tot de onedele handelwijze van nadmk in mijne oogen verlaagt. Wat thans, gelukkig, tot de uitzonderingen behoort, kon allicht regel worden. Holland zou zich kunnen gaan be- roemen op dat wat vroeger een schandvlck werd gerekend voor Belgie, en wat ook daar tegenwoordig, ook door de publieke opinie, met wortel en tak is uitgeroeid'' ^. Behoudens dan eigenlijk dit eene ronde woord was 1873 al een van de ongelukkigste jaren geweest, die Kruseman als uitgever gekend had. Nieuwe uitgaven bleken voor het meeren- deel geen gelukkige greep te zijn geweest; nieuwe titel- uitgaven van twee werken uit de Natuurhisf'Origche biblio- theeky van Hofdijk's Klooater-orden en van Clement's Toon- kunatenaars ondervonden betrckkelijk weinig belangstelling, een tijdschrift als het Album der Naiuur werkte met zooveel * nPeetvaders" werd later als drukfout gerectificeerd in „free- traders". * Overgenomen in Nieuwshlad voor den Boekhandel 29 Juli 1873. ,,Ontvang v66r alles mgn zeer hartelyken dank voor uwe uitmun- tende regelen aan de HH. Timmerman en Binger. D&t was een goed woord, zoo ftink als ik het van u gewend ben; dat zal meer indrnk maken dan het mijne." (Brief van Fred. Muller 29 Juli 1873). PLANNEN TOT ASSOCIATIE. 817 nadeel, dat er ernstig over gedacht werd het te staken '; 1873. eveneens waren De oude tijd^ Kick wai toils en Aura alles belialve voordeelige uitgaven, en aan de belletrie, de roraan-literatuur, waarmee door de al verslindende leesbibliotheken en leesin- richtingen, nog wellieht wat te doen zou wezen, voelde hij zich lang ontwassen; de Geschiede^m der Chriaielijke godsdim^l en kerk van Neander, die hij in September op een fondsveiling kocht ^, zou drie jaar later ongebruikt en met verlics zijn fonds weer verlaten. Het sclieen wel alsof in zijn maatscliappelijken werkkring alles hem tegenliep. In het huiselijk leven daarentegen een lichtpunt, daar zijn eenige zoon Dr. J. Nieuwcnhuijzen Kruseman in het huwelijk trad en aardig genoeg op het huwelijksfeest een beelden-galerij zich aan de gasten was komen vertoonen, waarvan de beelden genomen waren naar de Bijbdaclie- en de Ilisforisclie iTouweti: Aglaja (Schoone kunsten), Sapho (Poezie), St. Caecilia (Mu- ziek), Eebecca (Liefde), Valentine van Milaan (Geloof), Ruth (Ouderliefde), Jacoba van Beijeren (Geduld) en Jeanne d^Arc (Trouw en vaderlandsliefde). Een herinnering aan dagen van ouds! De glorierijke tijd van uitgeven werd bekroond door het huwelijk van den zoon. De vader meende zijn taak volbracht en, wel niet geheel zonder invloed door den slechten gang zijner loopende uitgaven, was het besluit, reeds vroeger in 1SG3 na het overlijden zijner beide dochtei-s ' opgekomen, thans genomen; hij zou zich uit den handel terugtrekken. Een langdurig verblijf te Bonn in den zomer van 1S73, waar hij ter wille van een ge- neeskundige kuur door mevr. Kruseman te ondergaan verblijf hield, deed dit denkbeeld rijpen. f^JHl jaar, schreef hij den 7 Juli 1873 uit Bonn aan Muller, dient het bij mij tot een besluit te komen : finaal uitscheiden of een compagnon nemen. Wil ik den gang in mijne zaken houden en nieuwe plannen ' Zie hicrvoor Dl. II biz. 213. * 1 ex. voor f lb, ' Zie hiervoor Dl. II biz. 50. 318 PLANNEN TOT ASSOCIATIE. 1873. exploiteren, dan raoet ik er mee op reis gaan, zooals Thieme,- Jloelants en ieder ander. En aangezien ik nu zelf daarvoor niet meer geschikt ben en men mijn bediende afscheept, moet ik een deelnemend plaatsvervanger hebben, die het jagtveld af- stroopt. Uitgeven is goed, maar verkoopen dient er naast te staan, en met een sleurgang als den mijnen, ga ik langzamer- hand naar den grond. Ik heb ze hier eens opgeschreven : ruim dertig nieuwe plannen, waarbij van omvaiig, heb ik ter uitgaaf in "t hoofd, — alzoo ben ik nog niet volslagen onvrucht- baar — maar wat baten ze mij, als ik nieraand heb ora ze onder 't publiek te breugen? — Nu deiik ik er ernstig over, om, geteekend met mijn naam, een aanvraag te doen, in de meest gelezen bladen, om een deelgenoot en wel een jongmensch van eenige wetenschappelijke beschaving eji veel ijver. Komt daar niets bruikbaars op — dan schei ik er uit en verkoop in het na- of voorjaar mijn fonds. Ik zal mij dan wel een taak tot gezetten arbeid weten te vinden. — Toch kost het besluit mij raenig onrustig oogenblik."" En Mnller raadde zeer dringend liever een compagnon te nemen dan met de zaken uit te scheiden; „ge rrLoet of er uit of flinker optreden. Zoo voort te gaan is verloren werk, ver- loren geld, verloren geestkracht" '. Kruseman luisterde naar dien goeden raad en volgde tevens Muller's advies op om eerst nog de Algemeene Vergadering der Vereeniging af te wachten en dan eerst zoo noodig de advertentie te plaatsen. De vergadering gaf geen uitzichten; trouwens Kruseman was daar niet tegeiiwoordig, aangezien hij om een zeer dringende aangelegenheid de te gelijker tijd gehouden vergadering van het Nut moest bijwoueu; op den maaltijd, waar hij aaiizat en, zooals ik mededeelde, zijn vroegeren patroon Westerman zoo . hartelijk toesprak, was hij evenmin tot eenig resultaat kunnen komen. Er bleef dus niets anders over dan het plaatsen der advertentie. ' Brief van Fred. Muller 8 Juli 1873. PLANNEN TOT ASSOCIATIE. 319 In 1871 had hij er reeds ernstig over gedacht zich terug i873. te trekken, maar op dringend ad vies van MuUer had hij zich laten overhalen het liever eerst te beproeven met een hulp \ En reeds destijds had een advertentie in het Nieuwshlad van den 25 Augustus een voorspel te zien gegeven vandedingen, die komen zouden, toen hij iemand gevraagd had, „die voor hem eene rondreis wil doen, ter aanbieding van eenige artikelen". Het resultaat van deze vraag moet niet uitgevallen zijn, zooals hij wel wenschte; zes maanden later was hetzelfde denkbeeld, maar thans uitgebreid, weer onder de oogen van de lezers van het Nieuwsblad^ gekoraen. A. C. Kruseman, te Haarlem zoekt, op nader te bepa- len voorwaarden, een jongmensch van eenige beschaving om hem in het bestuur zijner zaken behul])zaam te zijn en van tijd tot tijd binnenlandsche reizen te doen. Belangstellenden gelieven zich persoonlijk aan te melden, na vooraf van hun bezoek bericht te hebben gegeven. Vrij wat liefhebbers waren komen opdagen; behoudens 64i\ candidaat waren ze geen van alle gewenscht, en een week later adverteerde hij opnieuw ^: Op mijne vroegere aanvragen heb ik een aantal brieven gekregen *, maar niet gevonden wat ik verlang. Ik zoek niet een leerling of aankomenden bediende, maar een JONGMENSCH van p.m. 25 jaar of ouder, die aan beschaving routine van uitgeven paart en mij in het be- heer mijner zaken bijstaan, des noods vervangen kan. Ik bied een salaris aan evenredig aan bekwaamheid en ijver. Belangstellenden gelieven zich persoonlijk bij mij aan te melden na vooraf van overkomst kennis gegeven te hebben. * Brief van Fred. Muller 10 Juli 1871. ' 9 Januari 1872. * t. a. p. 16 Januari 1872. * Ik heb er geen enkele gevonden. 320 PLANNEN TOT ASSOCIATIB. 1873. Die ^ne ernstige candidaat was cle eerste bedieude van Gebhard. Louis D. Petit zou echter niet in betrekking treden bij Krusernan; een betere positie kon hij zich verwerven, door in Maart 1872 de assortimentszaak van zijn patroon Gebhard over te nemen ^ En thans een jaar later zou hij weer een oproeping plaatsen. Toen vroeg hij in het Nieuwsblad een boekverkoopers-bediende van den eersten rang, thans vroeg hij in de dagbladen een deelgenoot, en zoo verscheen dan o. a. in het Handehblad van den 15 Augustus 1873: BOEKHANDEL. A. C. Kruseman, tc Haarlem, zou niet ongenegen zijn een deelgenoot in zijne Uitgeverszaken op t« nemen, indien zich daartoe aanbood een ijverig Jongmensch van letter- kundige beschaving, liefst met eenig kapitaal. Men raelde zich persoonlijk aan. Veel, zeer veel liefhebbers kwamen opdagcn. De kens was moeielijk, en Fred. MuUer was weer de persoon aan wien hij zijn nood klaagde * : „Ik heb een compagnon g«nTaagd .... Goede hemel, honderd brieven en vijftig visites! Een verwar- rende overvloed! Maar ik geloof dat er niets bij is en ik be- gin aan dit plan, ook om zooveel andere redenen te wanho- pen. Ik wou dat ik met u raadplegen kon! Een besluit te nemen: een deelgenoot te kiezen of geheel uit te scheiden en Ah\ .... dit alles maakt me, bij mijn gestel, zenuwachtig en gejaagd. „Beur mij eens wat op. Ik heb er behoefte aan." Fred. Muller liet dat beroep op een bemoedigend woord niet onverhoord; een brief van acht octavo-bladzijden was het antwoord : „Er mogen voor een compagnon honderden brieven enz. komen ^ — edn daarvan zou ik toch nemen, al ware het Brief aan Fred. Muller 29 Augnstus 1873. Brief van Fred Muller 20 Augustus 1873. PLANNEN TOT ASSOCIATIE. 821 dat hij mij nu uog niet in aUes beviel. Zoo ieitiaud kan ook 1873. er in groeijen, gij beiden zamengroeijen, en daarbij: kan de man niet wat anders en heters hebben dan gij? Moet ge vol- strekt eene reproductie van u zelven hebben? Immere neen! Maar ge moet een flink, een knap, een eerlijk man hebben ; — heeft hij daarbij geld, goed, indien neen, ook goed. En zou nu onder al die menschen niemand zijn? Ik twijfel/^ Wat veraf gezocht werd, bleek betrekkelijk nabij gevonden te zullen worden. Op den 13 September werd het beslist, dat de zwager van zijn zoon deelgenoot in zijn zaken zou wor- den, dat met den 1 Januari 1874 Dr. H. D. Tjeenk Willink, Doopsgezind leeraar te Ylissingen, als compagnon in zijn zaken zou optreden, op Schleijer's taxatie van zijn fonds. „Ik moet u eerlijk bekenneu, waren Kruseman's woorden op denzelfden dag dat dit gewichtige besluit gevallen was *, dat deze beslissing mij op dit oogenblik meer drukt dan opgewekt doet zijn. Drie en dertig jaar lang heb ik een eigen, onafhankelijken weg bewandeld en op eigen wieken gedreven. Nu ga ik mijn daden, mijn toekomst deelen met een ander, wiens belang voor een gedeelte op mijne verantwoordelijkheid komt; ik gevoel er al den emst van. Maar ik zal mijn best trachten te doen om tegenover hem en mij-zelven mijn pligt te kenuen en ook ' onder deze wisseling van omstandigheden te doen wat geweten en verstand mij voorschrijven". Medio December werd den Boekhandel bij circulaire kennis gegeveu van het a.s. begin der firma Kruseraan & Tjeenk Willink en zoodra was die circulaire niet door Fred. MuUer ontvangen, of onmiddellijk richtte hij een uitvoerig officieus schrijven aan „den Heeren A. C. Kruseman en H. D. Tjeenk Willink" om hen beiden van heeler harte geluk te wenschen met deze verbintenis. „En nu heeft dat verheven stand punt wat vroeger uw en mijn vurigste wensch en droombeeld was, ja, waarna we onze wenschen niet eens durfden uitstrekken, — nu heeft die * Brief aan Fred. Muller 13 September 1873. Deel n. ^1 322 ASSOCIATIE. 1873. verheven plaats als zooda^iig voor u zijne aantrekkelijkheid verloren, en zijt ge blijde lief en leed met ieraand te mogen deelen ! Zoo is 's werelds loop, — maar ge kunt met waar- achtige voldoening op uw werk terugzien! Ondernemingen als Bilderdijk^ Da Costa ^ Geach. d, godsdieusfen , JFet-enschapp. Bladen — en in uw vroegeren tijd Aglaja^ C/irisL Album, Album der Natum zijn uit uw brein ontsproten, daardoor hebt ge zegen aan hoofd en hart bereid, brood aan den nijveren man gegeven, en zijt ons land en der stad uwer inwoning tot [sieraad]. Door uwe wijze van uitgeveu hebt ge een nieuw tijdvak in den Boekhandel doen aanbreken en zoo er ooit een geschiedenis van onzen handel geschreven wordt, zal uw naam daarin met gouden letteren geschreven staan. Maar beter dan dat is het dat gij uwer post zoo flink te roer hebt gestaan en zoo hebt mogen woekeren met de vele gaven u door God geschonken „En ook u, mijn vriend Willink, wensch ik van heeler harte geluk met uwe intrede in onzen schoonen werkkring en hoop, dat die stap u steeds een rijke bron van vreugde zijn moge. Hoe meer ge er in zult werkzaam zijn, hoe mcer ge zien zult, dat er op aarde geen beroep is wat zooveel aanlei- ding geeft om nuttig voor en op de maatschappij, vc>6r en op ons zelven te werken, als dat van den Boekhandel, inzonderheid het bedrijf van uitgever. Daardoor kunt ge veel mcer dan anderen dienstbaar zijn aan het rijk van licht en waarheid. En de omgang die ge steeds met de beschaafdsten uit ons volk geniet, zal er niet weinig toe bijdragen uwen werkkring aan- genaam te maken" *. Ruim tien jaar had Kruseman strijd gevoerd. Dan wilde hij zich terugtrekken, dan weer blijven; nu eens zou hij zijn zaken alleen drijven, hetzij met, zonder hulp, dan weer zou hij zich een deelgenoot toevoegen. En onder al die weifelingen, die hem inderdaad ontnomen hadden het goed geloof aan zich ' Brief van Fred. Muller 14 December 1873. ASSOCIATIE. 323 zelven, had hij zich losgemaakt van die au tears, waarmede hij 1873. in een meer dan gewone uitgeversrelatie stond, waren Busken Huet en Pierson als vrienden voor hem te loor gegaan, was zijn trouwe vriend Van den Bergh hem door den dood ontvalleu, zon- der dat, behalve Potgieter, anderen die opengevallen plaatsen waren komen innemen. Jongere uitgevers, voortvarender in huu op- treden, zouden zijn eigen zaak langzaam overvleugelen. Nieuwe eigen ondernemingen uit de laatste jaren waren voor het meerendeel onspeculatief gebleken te zijn. Tastbaar ging zijn bedrijf achteruit. Zich zelf zulks te moeten bekennen, is dat niet een pijnlijke ontdekking voor een ieder? Moet het Kru- seman, nauwgezet als hij was, niet een smartelijke gewaarwor- ding geweest zijn, waar de reden daarvan gezocht moest wor- den in eigen psvchischen toestand, in een gemis aan initiatief, aan eigen plannen, waardoor hij in vroeger jaren zich bewust was zoozeer boven anderen uitgestoken te hebben? De gulden dagen van vroeger zouden voor hem niet weder kiinnen keeren. Zelf voelde hij zich oud te midden van een jonger geslacht; met de nieuwe inzichten kon hij zich veelal niet meer ver- eenigen. Maar mocht hij zich zoozeer wel laten overmannen door de beschikkingen van het noodlot? Immers neen, een roeping als hij nog te vervullen had jegens zijn huisgezin, jegens zijn eenigen zoon in het bijzonder. Zijn maatschappe- lijke werkkring mocht niet te gronde gaan; hij had dien te lief dan dat hij zou hebben kiinuen dulden, dat zijn schepping, zijn firma zou verdwijnen, feitelijk door eigen schuld. Eerst na een mislukte poging een flinken eersten bediende in dienst te nemen, bleek daarna de eenige uitweg zich een deelgenoot toe te voegen. En zoodra was dat denkbeeld onder invloed van anderen niet tot rijpheid gekomen of aan de volvoering ervan werd gedacht. Binnen een paar maanden was alles beslist. Zoo was dan alles beklonken. Na rijp beraad, na langdurige overw-eging, na heftigen innerlijkeu tweestrijd was het er ein- delijk toe gekomen; eerst als tijdperk van overgang een deel- genoot in de zaken en dan een algeheele terugtrekking uit den handel. De uitgever A. C. Kruseman behoorde tot de geschiedenis, Kruseman & Tjeenk Willink zou voortaan nog 824 ASSOCIATIE. 1873. eenige jaren in de uitgeverewereld zich vertoonen en dan, dan zou Kruseman zicli terugtrekken. Het laatste, dat hij alleen zou uitgeven, was de achtste aflevering van het vierde deel van de Matmsfi van beteekeiiis. In de laatste week van December 1873 verscheen in dat tijd- schrift Be Graaf van Chamhordy en die aflevering eindigde met de woorden, door den redacteur H. Tiedeman geschreven: „Maar ik koester voor hem de vrees, dat zijn rol uitgespeeld, en zijn laatste kans in 1873 afgeloopen is." De rol van den Graaf van Chambord uitgespeeld! Lag er een omen in die laatste woorden, die Kruseman zelve zou uitgeven, dat ook voor hem in 1873 het begin van het einde ophanden was? X. Kruseman & TJeenk Willink. — Whymper, Schetsen nit de dierenwereld. — Craandyk, Wandelingen door Nederland. — Yra^n des tyds. — Eigen Haard. — Kosinos. — Nederlandsche Almanak. — Fondsreilln^ 1876. 1874-1877. Zoo was dan iia langen tijd van aarzelen, vooral op aan- drang van Fred. Muller, een dcelgenoot in de zaken opgeno- raen. De oude stam had een nieuwe loot gekregen, die nieuwe kracht beloofde te geven. De oude stam was aan het kwijnen geraakt; hoe welig hij ook scheen te tieren, was hij nietteinin innerlijk ziek. Dat raocht niet, want Kruseman had een naam op te houden, een gevierden naam, die alom in den lande hoog werd gewaardeerd; dien naam was hij verplicht lioog te houden jegens zijn compagnon, maar ook jegens zich- zelven. Er zijn ons uit dezen tijd een paar merkwaardige berichten bewaard gebleven, waaruit blijkt, hoe over hem als uitgever en als persoon gedacht werd; de eerste is een bespreking door Dr. J. J. Kerbert te Arnhem in De Tfjdspiegel * van Winkler's 1874 Dl. I biz. 226. Deel II. 22 326 WAAUDEElllNG VAN KIltJSEMAN. 1874. ]1H lichaarth van (leu wensch, Daariii laat deze zicli over ■ Krusernan uit: „Wat onze Ncderlandsche uitgevers betreft, heeft .... misschien niemand beter do nuttige tpepassing van verdeeling van arbeid begrepen, dan de lioer A. C. Krusernan te Haarlem; een man, bekend niet slechts door de geuialit4nt zijner uitgcversconceptien, maar ook door zijn tact bij hare uitvoering. Zijne Geschiedenis der Godsdiensten, Flora, Bodem en Dieren van Nederland — om slechts enkelc uitgaven te noemen — hebben er het bewijs voor geleverd. „])ergelijke letterkundige producten zijn mogelijk door juiste verdeeling van arbeid. Immers, e venal s op het gebied des handwerks, heeft ook op dat der wetenschap ieder arbeider zijne, hem in het bijzonder eigcne, krachten en gaven." De andere is twee jaar oudcr. Als bij overrompeling had de Gemeenteraad van Haarlem in zijn zitting van den 2''3 October 1872 besloten, de Kleine Houtpoort te sloopen; onder de voorspiegeling, dat de omgeving daar Uw plaatse zooveel zou winnen, een voorspiegeling, die geheel verkecrd uit- kwam en waardoor ongehlkkig genoeg een gebouw van groot^e kuustwaarde geheel noodeloos opgeofferd werd, was dit be- sluit genomcn '. In De DieUche warande gaf Alberdingk ' Een tiental jaar te voren was deze slooping ook al eens aanbangig gemaakt in den Gemeenteraad. Naaraanleidingdaarvan bad Halbertsma in de Dohnting Society (28 Januari 1862) de stelling verdedigd : „De Haad der stad Haarlem heeft in liet belang van de gemeente gebandeld, toen bij besloot de Kleine Houtpoort niet af te breken^'. De stelling werd ver- worpen met zeven tegcn dric stemmen; die van 'Halbertsma, Jacobi en Tiele. Deze vergadering werd als gast bijgewoond door Dr. W. N. du Rien. Een paar jaar later was de quaestie van bet sloopen der poorten weer aan de orde, naar aanlciding van bet afscbaffen der gemeente- acc^nsen. Een ongeteekende advertentie in de Haarlem scfie Courant van den 17 October 1865 pleitte voor de afbraak. „Waartoe deze „ba- rakken" gehouden? Om de vaderlandscbe kunst? Geef ze aan de lief- bebbers present, maar op voorwaarde dat zij ze moeten mc^nemcn, dan zijn wij ze kwijt, die gedenkteekenen van bckrorapen wet^eving, van belemmerden bandel en beperkte vrijbeid, die binnenlandscbe tollinie?" Terecht kwam Jbr. Salvador bier tegen op: „Niet roekeloos moeten WAAttDEERINO VAN KRUSEMAN. 327 Thijm een volkomen rcclitmatigen, raaar toch scherpen uitval 187*. tegen deze llaarlemsche icuiidalen en tlaarin sclireef hij o. a. : „Tot ouze groote te-Ieure-stelling viiidon wij ook onder de Wan- dalen den naam van je vom le donne an dixyje vous le doJine eti vi7igt: van.... A. C. Kruseman! Ora, na zulk een Tn quoque Brute, te zwijgen van den anders toch oudheidlieven- den Heer van Stralen *.'" Deze critiek was ten opzichte van Kruseman onjuist; niet hij toch was lid van den Gemeenteraad, inaar wel zijn breeder Isaac Comelis. Niettemin neemt deze ongunstige beoordeeling, ongelukkig in het leven gerocjpen door een naamsverwisseling en daarom in zoover overbodig^ niets weg van haar belang als zoodanig; want ook daaruit blijkt weer^ dat Kruseman's naam een gevierdc in den lande was. En in den lande niet alleen, ook in onze overzeesche be- zitting^n. In 1871 nog had Bu&ken Huet hem als uitgever een ver- wijt getlaan van zeker denkbccid uit uitgeve.i*s-speculatie een melkkoe gemiiakt te hebben ^, in 1874 was ook hij ten zijne opzichte gehcel van meening veranderd. Op zijn advies was het dat Francisca Oalle zich tot Kruseman wendde om raad over haar kopy van Wafidu, het zangerHkind "^ ; naar voderlandsche gedenkteekenen worden opgeofferd. De brochure Wanda- lis^nui. . . . bevat hierover zcer wijze wenken." (t. a. p. 28 October I860). Salvador's stem hielp voor hetoogenblik; de artistieke schepping van Maerten van Heemskerck zou een paar jaar later toch moeten vallen onder sloopers handen. * Dl. X biz. 311. ' Zie hiervoor Dl. II hlz. 78 en 272. ' Om verschillende redenen is het belangrijk dien brief van den 10 Maart 1874 bier af te drukken : „Mijn verzoek dan betreft de uitgavc eener fantasie uit de Midden- eeuwen, tgdens Karel den Grooten, en de rcden, waarom ik het met zooveel omwegen tot u richt, is dat ik u niet als een gewoon uitgever^ en mgzelve niet als eene schrijfster van gewicht beschouw. Een geves- tigdtn naam heb ik, helaas, nog niet. Al miskenden de critici in mijne vorige wcrken : Arjnes, Wilg en beek en Bertha geenszins het talent, hunne opmerkingen, welwillend of hatelijk, wijs of onbevangen, vormden eigen- 22* 328 WAARDEEllING VAN KRUSBMAN. i«74. hun beidcr oordeel was voor Kruseman eeii boek nog iets anders, iets betel's dan koopwaar alleen. Die waardeering van zijn i)ersoon had hij door zijn doen en laten weten 0|) te wekken in Inditj, maar evenzeer bij die auteurs, die meer met ht^ni als j3crsoon bevriend waren. In December 1878 was Cremer zijn hart bij hem komen uitstorten, met allerlei klachten over zijn uitgevers, die zich tegenover hem alleen als koop- liedcn gedroegen, een gesprek, dat schriftelijk werd voortgezet en waarin Cremer telkens Kruseman als een treffelijk voor- beeld tegen zijn confraters overstelde. Hit een paar van die brieven citeer ik: „En nu gij — uitgever met uw zeer ont- wikkeld kunstgevoel, meet gij anderen geheel naar u zclven af, dan dwaalt gij" ' en verder: „(jiij die door uw energie en talent goedc zaken hebt gemaakt, zoudt ge 't bovendien niet dol vinden, indien ik u zei : „ge hadt uw boeken wat goed- kooj>er aan 't publiek inoeten geven. Hoe royaal en flink en meer dan royaal jij altijd hebt gehandeld, dat weet iedereen en dat mag jc glorie zijn" ^. lijk een oordeel; dat ik mijn genre nog niet gevonden en nog geene meesterschap had over den vorin. De jaistheid van dit oordeel te erkennen schaam ik my volstrekt niet; het is beter zijn vorderingen te laag dan te hoog te stellen, want het ideaal der kunst is cer nooit dan spoedig t^ bereiken. Nu echtcr, diirf ik mijn fantazie nit de Mid- deneeuwen de vnicht noemen eener zeer ernstige stndie en haar bieden aan a, wien het, evenals alle ernstige schrijvers niet slechts te doen is om bet uitgeven van een boek, maar om het schoone en gocde te dienen. „Hij, die mij op het denkbeeld bracht, mij tot u te wenden, is de beer Basken Huet, die in zijn Jarabodc Agnes zoo fijn en streng, maar niet onvriendelijk of boos critiseerde en in den loop des vorigen jaars eene allegorie van mij, getiteld: de Wonderharp, geheel onveranderd, op eenige uitdrukkingen na, in zijn blad opnam. Slechts tot nu toe in aanraking met uitgevers, die een boek, waaraan men zijn beste en liofste krachten wijdt, als eene Aoopwaar beschouwen, meer niet, klaagde ik daarover mijn nood aan den beer Busken Huet, en zyn antwoord was? dat ik mij tot u wenden moest." * Brief van Cremer 18 December 1873. * Brief van Cremer 1 Januari 1874. WAARDEERING VAN KRUSEMAN. 329 Kruseiimu was zich inderdaad wel bewust, dat hij drager 1874. was vau een naain^ die, waar Nederlandsch gesprokeu werd, eeii treffelijken klauk had. Dien naam lioog te blijveu houden uiiig wat hebbeu bijgedragen tot bet aannemen vau een deelge- uoot ill zijii zaken, nu ziju leeftijd medebracht, dat hij niet als andereu zijn uitgaveu zelf koii exploiteereu, zooals dat door de gewijzigde tijdsoinstaudigheden behoorde. De Voorzitter van de Vereeniging moest, al was het alleeu reeds daaroni, blijven toonen, dat hij niet ten onreclite geroepen was de officicele vertegcnwoordiger van den , Boekhandel te zijn. 