None
En dan bad men, en zong men, en hoorde men. En leek hetinalles op een gewone godsdienstoefeningalsde eene droppel water op den andere. Zoo verflauwden alle grenzen. Catechisatie, Oefening, Predikatie, het Hep alles ineen. En vandaar kwam het dat zoo vaak zulk een oefenaar, die een sterken aanhang had, tot het volk zei : ,,Laat ons zelf een kerk zetten ; maakmij dominee; en word een aparte Gemeente !" En op dit geheel verloopen standpunt was hier ook feitelijk niets tegen te zeggen. Ziet men in een godsdienstoefening niets anders dan een opgekomen schare, met een voorganger die een stuk uit den Bijbel bespreekt, en met de opgekomenen bidt en zingt, waarom zou die oefenaar dan niet evengoed als een Dienaar des Woords zijn ? Waarom kon hij voor dat doel niet soms beter wezen ? En zijn er niet voor- beelden te over, dat men onder het spreken van den dienaar des Woords dof en dor bleef, en onder de toespraak van een oefenaar trilde en tintelde van inwendige geestelijke beweging? Juist daarom nu leggen we zoo den vollen nadruk op de stelling, dat godsdienstoefening niet een oefening IN godsdienst is, maar uit- oefening VAN godsdienst. Niet natuurlijk alsof de uitoefening van den godsdienst uitsluitend in het kerkgaan bestond. Veeleer moet uitoefening van godsdienst de eene, groote, koninklijke daad van geheel ons leven zijn, in alle onze gedachten, woorden en werken. De mensch altoos priester Gods, ge- roepen om zijn heiligheden te bedienen. Maar al is het, dat ge in uw gezin van den vroegen morgen tot den laten avond uw God hebt te dienen, en alzoo rusteloos Codes dienst hebt uit te oefenen, toch voelt ge zeer wel, dat de uitoefening van den godsdienst in uw huis een heel ander en meer eigenlijk karakter erlangt, als ge, met uw huisgenooten om het Woord verzameld, u saam ver- eenigt in Godes lofzegging en aanbidding. 28 UITOEFENING VAN GODSDIENST. En zoo nu ook moeten wel alle leden der Gemeente, elk voor zich in hun goddelijk beroep Codes dienst uitrichten, maar komt toch de dienst Codes van de zijde der Gemeente eerst dan tot voile uiting, als de geheele Gemeente saamvergadert, met het opzettelijk doel, om Code eere, lof en aanbidding toe te brengen. Er is namelijk middellijke en onmiddellijke uitoefening van godsdienst. Een middellijke uitoefening door middel van uw wandel en levens- gedrag door de uiting van uw woord, en door de stemming uwer ziel in het gewone leven. Maar ook een onmiddellijke als ge, het gewone leven een oogenblik tot stilstand brengt, en nu opzettelijk, regelrecht, en rechtstreeks u tot den almachtigen God zelven vvendt, om Hem het offer van uw lof en liefde op te dragen. En tot die onmiddellijke, die rechtstreeksche uitoefening van Godes dienst komt het nu voor heel de Gemeente alleen in die oogenblikken, als ze saamvergaderd is, om haar God te ontmoeten, en Hem eere te geven. Er wordt Code dan toegebracht een offerande, of wat de profeet noemt, Hem worden opgedragen : de varren der lippen. Juist dit echter was oorzaak, dat bij de publieke, onmiddellijke uit oefening van den dienst Gods in de Gemeente, van oudsher het altaar zulk een voorname plaats innam. Zoo zelfs, dat om en bij het altaar de geheele liturgische dienst zich ontwikkeld heeft. Meer nog, dat, met uitzondering van de Gereformeerde kerk, nog altoos alle Christe- lijke kerken een altaar in het kerkgebouw plaatsen, en dat altaar be- schouwen als het middelpunt waarom de geheele dienst zich te schikken heeft. Zoo is het in alle Roomsche kerken, zoo is het in alle Grieksche, in alle Armenische en Koptische kerken en zelfs de Luthersche en Anglikaansch-bisschoppelijke kerken, hebben nog alle een soort altaar bijgehouden. Zelfs kan men zeggen, dat de beteekenis van het altaar, in de Luthersche- en in de Engelsch-bisschoppelijke kerken, in den loop dezer eeuw, eer toenam, dan verminderde. En al moge men ook in streng Gereformeerde kerken buitenslands de Avondmaalstafel soms in een soort koor zetten, en bij die Avondmaalstafel de leden der Gemeente laten knielen, in plaats van aanzitten, toch heffen deze insluipsels het feit niet op, dat in de Gereformeerde kerken het eigenlijke altaar van meet af weggenomen is, en men niet om bijredenen, maar uit beginsel zich tegen het in stand houden van zulk een altaar heeft verzet. Dit nu zoo zijnde, gevoelt men, hoezeer geheel onze liturgische UITOEFENING VAN GODSDIENST. 29 dienst door deze afwezigheid van het altaar beheerscht wordt. Reden waarom het noodzakelijk is, ons goed en deugdelijk recht ten deze tegenover de andere Christelijke kerken te verdedigen. Die andere Christelijke kerken vinden natuurlijk haar aanbeveling voor haar aanhouden van een altaar in hetgeen ons omtrent den pu- blieken eeredienst bericht wordt uit de dagen des ouden Testaments. Niet pas in Tabernakel en Tempel, maar reeds in en voor de dagen der patriarchen lezen we in het Oude Testament gedurig, dat er een altaar werd opgericht, en dat op zulk een altaar Code een offerande werd opgedragen. Dit altaar was of opgericht voor een enkele gelegenheid, of wel besteld voor duurzaam gebruik. Maar zoo dikwijls er sprake is van openlijke Godsvereering, vinden we toch allerwegen steeds het altaar, als middelpunt van den heiligen Dienst. Steeds vindt ge evenzoo in de groote of kleine kapellen of pagoden of tempels der Heidenen, met of zonder afgodsbeeld, een altaar waarop geofferd moet worden. En dat altaar is bij dezen Heidenschen eeredienst vaak zoo het een en al, dat het altaar soms bijna heel het kleine tempeltje inneemt, en het volk nooit in den tempel komt, maar buiten den tempel en voor het altaar staan blijft. Dat nu dit heidensche gebruik op zichzelf niet afgodisch is, maar uit het wezen zelf der religie opkwam, toont de door God zelf bestelde eeredienst voor Tabernakel en Tempel. Hier toch hebben we te doen, niet met menschelijke verzinning, maar met goddelijke ordinantie. Het is God zelf, die aan Mozes bevolen heeft, aldus zijn heiligdom in te richten, en ook zelf het altaar in zijn Tabernakel besteld heeft. En waar nu alle traditie uit het Paradijs, die nog naleeft bij de Heidensche natien, en alle verhaal van de patriarchen, en evenzoo de van God bestelde eeredienst voor Tabernakel en Tempel, niet maar een altaar kent, maar in dat altaar het middelpunt van alien eeredienst be- stelt, daar is het dan ook volkomen begrijpelijk, dat de Christelijke kerken, die ten opzichte van het altaargebruik in gevoelen van ons verschillen, achten zeer sterk tegen ons te staan, wijlze zich met beroep op Gods Woord tegenover ons kunnen verdedigen. Hoorende van onze altaar-loosheid gevoelen ze zich dan ook in het minst niet in de conscience geraakt, maar zien veeleer medelijdend op ons neder, en betreuren in ons een afwijking van het Heilige, die ons al den troost van het altaar-geheimenis rooft. Voor ons Gereformeerden is het alzoo niet genoeg, dat wij op onze 30 HET ALTAAR. beurt glimlachen over de taaiheid, waarmee andere kerken nog altoos aan het gebruik van een altaar blijven vasthouden ; maar we behooren onzerzijds ook dit vraagstuk helder in te denken, ons rekenschap van ons doen en laten te geven, en in staat te zijn, met Gods Woord in de hand, de door ons gevolgde gedragslijn te verdedigen. Onze positie ten deze toch is een zeer geisoleerde. Van de 1500 millioen zielen die op deze aarde wonen, en onder allerlei vorm openbaren godsdienst of afgodendienst uitoefenen, staan ten deze alle Heidenen, alle Roomschen, alle Griekschen, alle Luther- schen, alle Episkopalen tegenover ons, en wij Gereformeerden staan met een betrekkelijk kleine groep van hoogstens tachtig millioen op ons zelven. We willen daarom in ons volgend artikel dit vraagstuk nader onder de oogen zien, en hiermede het uitgangspunt vastzetten voor elke prin- cipieele beschouwing van de Gereformeerde Liturgie. VI. Het Altaar. Het altaar is als een hand Gods, die uit den bodem der aarde zich opbuigt, om de gave des menschen, d. i. zijn offerande, aan te nemen. Welbezien moet niet de mensch het altaar maken, maar het nemen gelijk hij het vindt. Dit wordt bij Israel uitgedrukt in de bepaling dat lo. het altaar niet van gehouwen steen mag zijn; en 2o. dat men niet offeren mag op al wat men een altaar gelieft te noemen, maar alleen op dien steen, of op dat altaar, dat God zelf aanwijst. En wel toont de historic, dat dit hooge ideaal, om slechts een offer- plek te hebben, opdat de monotheistische gedachte ook in den eere- dienst tot het uiterste zou worden doorgevoerd, niet dan na lange worsteling in het volksbesef doordrong, en gaat feil al wie technisch- pedant elke afwijking van dien hoogen regel in Israel, zelfs nog door Samuel, als bewijs tegen het bestaan van den regel zelven aanvoert; maar in beginsel moet toch metterdaad vastgehouden aan de absolute eenheidsgedachte, dat God een is en zijn altaar een is, en dat het de eene hand Gods is, die zich opbuigt en uitstrekt om de offerande van heel de menschheid in ontvangst te nemen. De vorm van het altaar deed er op zich zelf niets toe. Bij de HET ALTAAR. 31 Grieken was het vaak rond, bij Israel meest vierhoekig ; maar in zijn grondgedachte is het niets dan een verhooging, en in die verhooging de aanwijzing van de plek, waar de mensch zijn offer zal nederleggen. Het karakter van het altaar wordt daarom geheel door het karakter van de offerande beheerscht. Nu is de offerande het Code toebrengen van wat Code toekomt. Vormt zich de mensch van hetgeen Code toekomt nog te enge en te be- perkte gedachten, dan zal die offerande worden afgemeten naar wat op aarde de eene mensch den anderen toebrengt om hem te eeren, en om zijn gunst te winnen. De offerande zal dan bestaan in een beest uit de kudde, in een schove uit den oogst, in allerlei geschenk, dat men Code toewijdt. Op dit standpunt is het godsdienstig besef nog zeer ondiep. Van de alles beheerschende waarheid, dat wij ons zelven, met al het onze, Code hebben toe te wijden, wordt dan nog niets verstaan. God is dan als een machtig vorst, iets meer nog in macht dan een gewone koning, aan wien dus een nog meerder geschenk moet geofferd worden. Maar toch, de onware grondgedachte blijft, dat aan God een tribuut moet afbetaald, en dat het verdere leven van onzen persoon, met al ons overig bezit, voor ons, en niet voor God is. Met een deel wordt God tevreden gesteld, opdat wij het overige onder zijne hoede zelven bezitten mogen. Hierin mengt zich dan vanzelf een heel andere soort offerande, die bedoelt ongunst af te wenden en toorn te stillen. Het zondebesef waakt op ; de ervaring van tegenspoed en ellende doet in de zonde de oorzaak dier ellende opsporen. En nu komt het zoenoffer, het schuldoffer, en zooveel meer, om die zonde toe te dekken, en den toorn, die opwelde, te stillen. Inde ordinantienvanhetlsraelietisch offer vindt ge dan ook diezelfde elementen terug, maar zoo opgevat, dat ze ongemerkt en vanzelf in de ideale opvatting van de offerande overleiden. Het reeel karakter gaat weg, en alle offerande wordt symbolisch. De eerstelingen van den oogst treden symbolisch voor heel den oogst in de plaats, het dier in het brandoffer bekleedt de plaats van den mensch zelven. Daardoor was het offer in Israel iets geheel anders geworden. Het bedoelde niet meer Gods gunst te koopen of zijn ongunst afte koopen tot den prijs van een lam of ram of vlade of koek. Maar heel anders, om in dit offer de betuiging uit te spreken en te belichamen van het hoogste ideaal van alle religie, in het toewijden van zichzelven en 32 HET ALTAAR. van al wat zijns is, aan den Heere zijn God ; en voor zoover de mensch zondaar was, de volkomen erkenning, dat men door zijn zonde zich des eeuwigen doods schuldig had gemaakt. Hieruit volgt dat er in het paradijs voor het altaar geen plaats was, en in het rijk der heerlijkheid voor het altaar geen plaats zal wezen. In het paradijs was geen schuld te verzoenen, en in het rijk der heerlijkheid zal geen schuld te verzoenen overblijven. Alzoo valt het zoen- en schuldoffer weg. En ook, in het paradijs was de toewijding des menschen van zich zelven volkomen, en in het rijk der heerlijkheid zal ze eeuwiglijk vol komen blijven. Ook het symbool der toewijding valt alzoo weg, waar de zaak en het wezen zelf gevonden wordt. Voor de obedientia passiva in de offerande vervalt alle oorzaak, en de obedientia activa is ree'el en volkomen aanwezig. De mensch is dan zelf het offer, dat Code gewijd wordt, en gelijk eens het paradijs zelf het altaar was, zoo zal de nieuwe aarde zelve het altaar zijn, waarop de mensch zich Code toewijdt en aan God geeft Eerst waar de schuld heerschte werd het zoenoffer en voor dit zoen- offer het altaar geeischt. En zoo ook, eerst waar de toewijding des menschen aan God geheel onvolkomen werd, moest de symbolische toewijding in het offer den idealen eisch van de algeheele toewijding hooghouden. Vandaar dat de Heidenen onder de nawerking van de Noachitische traditie, en onder de inwerking der gemeene gratie altaar en offerande in stand houden ; dat in Israel offerande en altaar door God zelven besteld en geheiligd zijn ; en dat ook in Christus' kerk, zoolang de voleinding der eeuwen toeft, noch het offer noch het altaar kan ontbreken. Hieruit volgt echter nog in het minst niet, dat wij ook thans nog in de Christelijke kerk een steenen altaar of houten altaar plaatsen moe- ten, en dat op zulk een altaar ook nu nog een offerande moet worden gebracht. Integendeel leert de Heilige Geest ons, zeer bijzonderlijk in den brief aan de Hebreen, dat de dagelijks herhaalde offeranden onder Israel slechts een schaduwachtige beduidenis hadden, en uit het Aaronitisch priesterschap heenwezen op het priesterschap naar de ordening van Melchizedek, en dat de Christus, die dit priesterschap ontving, niet dikmaals offeren zou, maar integendeel, met eene enkele offerande alles zou afdoen. Letterlijk toch staat er : Miaai prosphoraai teieleiooke De geheele zinsnede in Hebr. 10 luidt aldus: Want is het onmo gelijk, dat het bleed van stieren en bokken de zonden wegneme. Daarom, HET ALTAAR. 33 komende in de wereld, zegt hij : nSlachtoffer en offerande hebt Glj niet gewild, rnaar Glj hebt mij het lichaam toebereid ; brandofferen en offer voor de zonde hebben U niet behaagd ; toen sprak ik : Zie, Ik kom (in het begin des boeks is van mij geschreven) om uwen wil te doen, o God. Als hij te voren gezegd had: Slachtoffer, en offerande, en brandoffers, en offer voor de zonde hebt Glj niet gewild, en hebben U met behaagd (dewelke naar de wet geofferd warden), toen sprak hij: Zie, ik kom, om uwen wil te doen, o God: hij neemt het eerste weg, om het tweede te stellen ; in we I ken wil wlj geheiligd zijn, door de offerande des lichaams van Jezus Christus, eenmaal geschied. En een iegelijk priester stond wel alien dag dienende, en dezelfde slachtofferen dikmaals offerende, die de zonden nimmermeer kunnenwegnemen. Maar deze, een slachtoffer voor de zonden geofferd hebbende, Is In eeuwlgheld gezeten aan de rechterhand Gods (10 : 4—12). En geheel in gelijken zin lezen we in Hebr. 9 : 22—28 : En alle dingen worden bijna door bloed gereinigd naar de wet, en zonder bloed- storting geschledt geene vergeving. Zoo was het dan noodzaak, dat wel de voorbeeldingen der dingen die in de hemelen zijn, door deze dingen gereinigd werden, maar de hemelsche dingen zelve door betere offeranden, dan deze. Want Christus is met Ingegaan in het helllgdom, dat met handen gemaakt is, hetwelk Is een tegenbeeld van het ware, maar in den hemel zelven, om nu te verschljnen voor het aangezichte Gods voor ons ; noch ook, opdat hij zlchzelven dikmaals zou opojferen, gelljk de hoogepriester alle jaar in het helllgdom ingaat met vreemd bloed. An ders had hij dikmaals moeten lijden van de grondlegging der wereld af ; maar nu is hij eenmaal in de voleinding der eeuwen geopenbaard, om de zonde te mete te doen, door zijns zelfs offerande. En gelljk het den menschen gezet is eenmaal te sterven, en daarna het oordeel ; alzoo ook Christus, eenmaal geofferd zijnde om veler zonden weg te nemen, zal ten anderen male zonder zonde gezien worden van degenen die hem verwachten tot zaligheid. Het heiligdom is alzoo niet meer op aarde ; de heilige plek is niet meer op aarde ; het altaar is niet meer op aarde ; de offerande is niet meer op aarde. Het is alles verplaatst. Uit het schaduwachtig Jeruzalem naar het Jeruzalem daar boven, in het heiligdom bij God, waar Christus is, reeel is in ons vleesch en bloed, en waar hij leeft om voor ons te bidden. Een tweede offerande kan niet meer gebracht worden, want de eene offerande van Christus is een volkomen offerande. Niet alleen de schuld is volkomenlijk verzoend, maar ook de gerechtigheid en heiligheid is 3 34 HET ALTAAR. volkomen volbracht. En het eenige offer dat overblijft, is het geven van ons eigen ik in den dood door de daad van het volkomen geloof. Men mag alzoo niet zeggen, dat wij geen priester, en geen offerande meer hebben. Die hebben we zeer zeker. Alleen maar onze priester is in het heiligdom bij God, niet meer op aarde. En onze offerande moet niet nog gebracht, maar is gebracht, eens voor alien die geloo- ven, en ,,het Lam Gods, dat de zonde der wereld wegneemt," is steeds voor Gods heilig aangezicht. Hierop nu rust de overtuiging der Gereformeerde kerken, dat er in onze kerkgebouwen voor een altaar geen plaats is. Waar een altaar is, moet een offer gebracht worden, en in zoover is de Roomsche Liturgie veel consequenter en logischer dan de Luther- sche of Episcopale, daar toch de beide laatste wel het altaar bijhouden, maar zonder offer, overmits ze het brengen van een tweede offer na de eenige offerande van Christus niet aandorsten. Daar nu wij, Gereformeerden, eveneens belijden, dat de offerande van Christus de eenige en volkomen genoegzame offerande, niet alleen voor de verzoening onzer zonden, maar voor de verzoening van de zonden der gansche wereld is (1 Joh. 2 : 2), en alzoo een vprnieuwd of aanvullend offer voor ons ondenkbaar is, betuigen we, dat ook het altaar voor ons vervallen is, en in onze gebouwen geen zin meer zou hebben. Hiermede hangt dan weer saam, dat we in onze kerkgebouwen ook geen heiligdom meer zien, en dat de bedienaars van den godsdienst bij ons geen priesterlijk karakter dragen. En zulks in het minst niet, alsof we waanden het zonder heiligdom, en zonder priester, en zonder altaar, en zonder offer te kunnen afdoen. Dit in het minst niet. Ook wij erkennen eerbiediglijk een heiligdom, een priester, en een offerande van noode te hebben, zoolang we nog niet zonder vlek of rimpel op de nieuwe aarde in het rijk der heerlijkheid onzen God kunnen dienen. Dit vloeit voor ons rechtstreeks voort uit de kennisse onzer zonden, uit het diepe besef van onze schuld, en uit de droeve wetenschap, dat onze heiligheid nog niet boven de allereerste kleine beginselen der volmaakte gehoorzaamheid uitgaat. Alleen maar, op grond der Heilige Schrift, beschouwen we alle Aaronitisch priesterschap als vervallen, het priesterschap naar de or- dening van Melchizedek ingegaan, en daarom verouderd en wegge- nomen, al wat onder Israel niet dan schaduwachtige en zinbeeldige beduidenis had. HET ALTAAR. 35 Ons heiligdom is daarom niet meer op aarde, maar in den hemel. Onze priester niet meer een zondig mensch, maar de Christus in de hemelen. En onze offerande is niet meer iets, dat wij Gode opdragen, maar datgene wat ons van Godswege wordt aangeboden in het Lam, dat geslacht is, dat voor ons stierf en overwon. Natuurlijk ontkent de Roomsche kerk dit alles op zich zelf niet. Integendeel ze beaamt dit. Maar nochtans heeft ze gemeend, de reali- seering van de rijke en voile genade die hier in ligt, te moeten binden aan een menschelijke daad, die op aarde geschieden zou, en waarbij ze gestreefd heeft naar de verbinding van deze beide ideeen, om eener- zijds alle heil uit de eeuwige offerande van Christus af te leiden, en toch anderzijds de priesterlijke bediening van een offerande op het altaar hier beneden in stand te houden. Uitgangspunt hiervoor bood het heilig Avondmaal. Bij dat heilig Avondmaal werd een tafel gebezigd, op die tafel werd het brood gebroken en de beker rondgediend, en bij die tafel was er een die voorging, onderwijl de anderen er lijdelijk bij verkeerden. In meer dan e'en hoogaltaar, b.v. in dat van den Dom te Halberstadt, en in h.et Romaansche altaar van het Stift Molk, is zelfs thans nog die afleiding van het altaar uit de ,,tafel des Nieuwen Verbonds" zicht- baar, in zooverre deze beide altaren nog pooten hebben waarop ze rusten. Daar echter het tafellaken, dat van de Avondmaalstafel afhing, al spoedig tot op den grond reikte, iets waardoor de pooten van de tafel onzichtbaar werden, is voor de tafel allengs een langwerpige steenen of houten vierhoek in de plaats gekomen, en zoodoende de oorspronkelijke tafel geheel in een steenen of houten altaar overgegaan. Het aanzitten aan de tafel verviel hierdoor, en werd vervangen door een nederknielen van de enkelen voor het altaar, gelijk dit zelfs nu nog vaak in de Luthersche en Episcopale kerk plaats grijpt. Onze Gereformeerde kerken hebben dan ook niet alleen negatlef het altaar uit onze kerkgebouwen verwijderd, maar er positief het aan zitten aan de Avondmaalstafel voor in de plaats gebracht. De ge- woonte in sommige Gereformeerde kerken van Frankrijk en Zwitser- land, om brood en wijn rond te dragen, naar een ieder op zijn gewone zitplaats, of ook, aan de enkele geloovigen, den een na den ander, aan een kleine tafel te bedienen, is een inconsequentie die te ver- oordeelen is. 36 VALSCH SPIRITUALISME. VII. Valscf} Spiritualisme. Ons vorig artikel besloot met af te keuren de usantie, die thans nog in enkele kerken van Gereformeerde herkomst buitenslands be- staat, om het brood en den wijn bij de viering van het heiligAvond- maal rond te dragen, heel de kerk door, en aan ieder op zijn zit- plaats aan te bieden. Hierop dient thans teruggekomen. Metterdaad toch openbaart zich, in de tegenstelling tusschen het vieren van het sacrament aan de Avondmaalstafel, en tusschen het ronddragen van brood en wijn, de werking van tweeerlei beginsel, dat in de onderscheidene Gereformeerde kerken geworsteld heeft, t. w. het echte en het valsche Spiritualisme. ,,Spiritualisme" beteekent geestetijkheid, en duidt aan, dat in de verhouding tusschen het geestelijk-onzienlijke, en het zichtbaar-stoffe- lijke, de nadruk steeds moet vallen op het geestelijke, overmits het geestelijke hoofdzaak is, en in den regel zelfs uitgangspunt moet zijn. Nu kan intusschen dit Spiritualisme echt, maar het kan ook valsch zijn. Het draagt den echten stempel, indien het er in slaagt, het geeste lijke te doen heerschen, en het stoffelijke of zinlijke laat dienen. Daarentegen is het vervalscht, zoodra het geestelijke zijn heerschap- pij daarin betoont, dat het al het zinlijke of vernietigt of in den wilde en naar willekeur op eigen hand laat voortwoekeren. Aan het gebed voelt een ieder die tegenstelling dadelijk. Een gebed door velen saam opgezonden, heeft tweeerlei: 1°. gees- telijken inhoud, en 2°. een vorm in uitgesproken woorden. Hierbij nu verdedigt het Spiritualisme het beginsel, dat de geestelijke inhoud van het gebed hoofdzaak is, en dat het wezen van het gebed nimmer mag worden gezocht in den klinkklank der woorden. Echt is nu dit Spiritualisme, indien het er toe leidt, dat in het ge bed het geestelijke heerscht over de woorden, en de woorden den geest dienen. Geweerd blijft dan alle nolle phraseologie, alle volzinnenweverij, alle woordengeprevel, alle stemluiderij, alle booze klikklak ; en toch zijn de woorden verre van onverschillig. Integendeel zonder het ge- reede woord, dat voertuig der biddende gedachte wordt, is de biddende geest in zijn uiting belemmerd. VALSCH SPIRITUALISME. 37 Valsch daarentegen wordt dit Spiritualisme, zoodra de geest in het gebed het woord of doodt, 6f verwilderen laat. De geest nu doodt het woord, indien men in plaats van saam overlaid te bidden, saam stil bidt, dat er geen klank gehoord wordt, of ook als de eenzame bidder ophoudt woorden te stamelen, en verzinkt in stil gepeins. En zoo ook de geest laat het woord verwilderen, als men oordeelt, dat, het woord er niet toe doet, dat aan de woorden des gebeds geen eischen zijn te stellen, en als men deswege in het gebed het maar zegt, gelijk het voor den mond komt, en het woord uitloopt zonder teugel van den geest. Wat hier nu van het gebed is geteekend, is in beginsel op heel de Liturgie toepasselijk. Als de vorm den geest overheerscht, dient het Spiritualisme hier- tegen protest in, en eischt voor den geest de heerschappij over den vorm op. Hierbij nu loopt het Spiritualisme in rechte paden, als het door den geest den vorm laat beheerschen, z66 dat die vorm er waarlijk is, den geest gehoorzaamt, hem ter wille is, en hem als instrument dient. Maar ook dat Spiritualisme slaat op valsche paden over, als het den vorm voor onwezenlijk verklaart, en hem dus 6f vernietigt of in het wild laat loopen. Geschiedkundig is nu de Gereformeerde kerk feitelijk als draagster van het Spiritualisme opgetreden tegenover den vormendienst waarin de kerk van Christus in de dagen, v66r de Reformatie opkwam, ver- zonken was. En hierin had ze recht. Maar, en onder die tegenstelling zijn we nog altoos worstelende, deze goede en heilige spiritualistische neiging heeft op tweeerlei wijze zich in de Gereformeerde kerken pogen vast te zetten. Eensdeels door waarlijk den geest over den vorm te doen heerschen, en in gereeden vorm aan den geest een bruikbaar en voegzaam instrument te leveren. Maar ook anderdeels door aan den vorm alle beteekenis te ontzeggen, en diensvolgens den vorm of geheel op zij te zetten, of wel den vorm geheel over te laten aan den oogenblikkelijken indruk en aan de wille- keur van het individu. Het sterkst is deze tegenstelling ten slotte in Groot-Brittanje uitge- komen in den strijd van de Puriteinen tegen de Episcopalen. In de Bisschoppelijke kerk van Engeland, die in haar Confessie nog altoos een Gereformeerde kerk is, werd op den vorm weer z66 sterke nadruk gelegd, dat de geest de heerschappij verloor, en men dan nu 38 VALSCH SPIRITUALISME. ook ziet, hoe spoorslags men naar Romes te vormelijken dienst op weg is. En wel heeft reeds in de helft der 16e eeuw Johannes a Lasco, in zijn strijd met Cranmer, gepoogd, tegen dit vormelijk Episcopale stelsel een gematigd Gereformeerd liturgisch geheel over te stellen, maar, vooral onder de aandrijving van John Knox, zijn de Puriteinen, en later de Independenten, in een tegenovergesteld uiterste overgeslagen, hebben zich kortweg zoogoed als van alien vorm geemancipeerd, en op hoogst ernstige wijze het liturgisch beginsel zoogoed als tot niets herleid. Overmits nu de geschriften der Puriteinen ook hier te lande veel vertaald en gretig gelezen werden, heeft dat rustelooze protest tegen alle eeren van den vorm, en dat gestadig dringen op emancipatie van den individueelen geest in elk gegeven oogenblik, ook hier te lande zijn uitwerking niet gemist. Reeds van nature is de Nederlander geen minnaar van nobele vormen. In het vormelooze vindt zijn gemakzucht zich thuis en elke vorm knelt hem. En waar nu bovendien zekere over- geslopen eenzijdigheid uit de Doopersche richting ook in onze Gere- formeerde kerken nawerkte, is het alleszins begrijpelijk, dat dit valsche Spiritualisme ook hier te lande een vruchtbaren bodem vond, en na niet zoo lange dagen alien eerbied voor het liturgische verdrong. Allengs was het dan ook zoo ver gekomen, dat niemand in Gods kerk meer naar de juiste verhouding tusschen geest en vorm in den eeredienst vroeg. Het ,,ieder vogeltje zingt zooals het gebekt is," werd onder predikanten regel. Waaraan had men zich te storen ? De predikant was volmaakt vrij, om heel den eeredienst in te richten ge- lijk hem dit geviel. Noch orde, noch regelmaat, noch gelijkheid werd meer waargenomen. leder bewandelde zijn eigen paadje. leder bereed zijn eigen stokpaardje. En de Gemeente, van verre niet vermoedende, welk gevaar hierin school, juichte dit eer toe, dan dat ze het tegenwerkte. Wat deed dit er dan ook toe ? Veeleer hield afwisseling den toon levendig. En als de predikant bovendien bekend stond als een ,,geeste- lijk mensch", zag men in dit geheel vrij omspringen met woord, vorm en volgorde, iets dat schier leek op heilige inspiratie in 't klein. Zoo lang kan een kwaad, dat in den oorsprong niet bezworen werd, in de historie nawerken, en al erger worden. Reeds in de dagen der Reformatie, kwam in Zwingliaansche en Doopersche kringen het besef op, dat er in de vergadering der geloovigen eigenlijk niets behoefde te zijn, dan een man, die preekte en voorging in het gebed. Een soort lezing in een zaal voor zeker aantal toehoor- VALSCH SPIRITUALISMS. 39 ders. Een soort meeting met gebed geopend en gesloten. En soort college over de heilige waarheid voor een gemengd gehoor. Meer niets. Geen vergadering als van een lichaam. Geen karakter aan die ver- gadering eigen als een vergadering van geloovigen. Geen tot uitdruk- king komen van de eenheid in de onderlinge gemeenschap. Niets dat uiting gaf aan een gemeenschappelijke aanbidding. Zelfs het gezang werd tot een minimum gereduceerd. En het Avondmaal mocht ge nog houden ja, maar dan hoogstzeld- zaam, en dan in de gehoorzaal rondgedragen en aangeboden aan de opgekomen hoorders. Calvijn en a Lasco daarentegen hebben zich hiertegen van meet af verzet. Zij gaven beiden een tamelijk breede Liturgie. Zij herstelden de formuliergebeden. Zij boden aan de kerk aan het gewijde, wel- doordachte woord. Zij regelden de volgorde en de onderscheiden deelen van den dienst. En wel verre van de predikatie tot het een en al te maken, werd die predikatie door hen ingeweven in een geheel stel van acten, waarin de eeredienst tot uiting kwam. Ook op onze oude Synoden behield dit betere inzicht de hooge hand. Toch stonden de Fransche kerken hooger, en is de poging om ook ten onzent den liturgischen teugel iets straffer aan te trekken wel ge- waagd, maar niet geheel geslaagd. Het valsch-spiritualistisch element der Dooperij had hier te veel bedor- ven, en later werkte de Puriteinsche invloed uit Schotland in dit opzicht te verstorend op ons kerkelijk leven in. Er was te sterk naar den vormelijken kant door Rome overdreven. Die actie had een te sterke reactie gewekt, en onder die telkens weer geprikkelde reactie lijden we nog. Wat ons daarbij ten deele nog gered heeft is onze liturgische bundel, die, in 1619 nogmaals bezegeld en uitgebreid, openlijk en beslist tegenover de spiritualistische eenzijdigheiden de Dooperschevormeloos- heid partij koos. Al is het toch, dat ook die liturgische bundel allengs in het graf der vergetelheid scheen weg te zinken, toch bleef het Formulier voor het Avondmaal en voor den Doop, en evenzoo het Huwelijksformulier en dat van Bevestiging, zich in het gebruik nog altoos weer opnieuw handhaven. Het is zoo, ook deze Formulieren verminkte men naar willekeur, en ieder predikant deed dit op eigen houtje. Zelfs ging die verkorting en verminking steeds verder, tot eindelijk onder het Moderne regime door tal van predikers heel onze Liturgie op zij werd geschoven. 40 DE FORMULIERGEBEDEN. Maar de liturgische idee bleef dan toch in tal van kerken leven, en althans bij Doop en Avondmaal luisterde men saam nog met welgevallen naar de gezalfde, gewijde taal onzer vaderen. We behoeven daarom voor de weeropleving van het liturgisch element in onze kerken in het minst niet onze toevlucht te nemen tot de Duitsch-liturgische agenda, veel min tot het Episcopale »Book of Common prayer". Wie onze kerken ook uitwendig weer op wil bouwen, beginne met weer te gebruiken wat we hebben ; die sluite zich aan het verleden ; poge langs dien natuurlijken weg de Gemeente weer een oog voor waardiger vormen te doen krijgen; en late het dan aan de doorwerking der zuivere beginselen over, of ons liturgisch geheel zich nogverder, nogbreeder, nog juister, en nog schooner ontwikkelenzal. Reeds zijn we een goed eind weegs weer op het rechte spoor gekomen. De Formulieren voor de Sacramenten worden weervrij eenparig en nu ook onverminkt gebruikt. Enkele formuliergebeden worden weer met stichting gebeden. Soms ook dat voor den kerkeraad. Ga dat proces zoo rustig door, en wachte men zich vooral stiptelijk voor het indringen in zijn Liturgie van vreemde buitenlandsche en buitenkerksche elementen. VIII. De Formuliergebeden. Het vraagstuk der Formuliergebeden eischt afzonderlijke bespreking, wijl het zoo diep in het leven der godsvrucht indringt. Twee uitersten staan hier tegenover elkander. Van den eenen kant gaat er een strooming die alle vrij gebed wil wegnemen, om en particulier en openlijk niet anders dan vooraf opgestelde gebeden te doen bidden. En van den anderen kant komt een even eenzijdige richting op, die schier onvoorwaardelijk alle formuliergebedafkeurt, en van geen ander gebed wil hooren, dan dat op het oogenblik zelf den bidder vrij uit den geest opkomt. lets wat dan zoo ver wordt gedreven, dat zelfs het Onze Vader in de kringen, waar deze richting den toon aangeeft, zoogoed als nooit meer pleegt gebeden te worden. Nu is het buiten kijf, dat de laatste zienswijze de meest ideale is, en als zoodanig zich zonder veel moeite laat aanbevelen. Denkt men zich het gebed der engelen, dan stelt niemand zich voor, DE FORMULIERGEBEDEN. 41 dat deze hemelsche wezens zekere gebeden ontvangen, die ze nazeggen. Ook van de gezaligden, die ons zijn voorgegaan is dit niet denkbaar. Het bidden van Jezus, toen hij op aarde was, is ongetwijfeld een vrij gebed geweest. De gebeden van Abraham, David, Salomo, Ezra, Nehemia e. a. die ons in de Heilige Schrift staan opgeteekend, maken niet den indruk van tevoren opgesteld te zijn geweest. En ook per- soonlijk is het vrij zeker, dat een ieder kind van God in de bangste en in de zaligste oogenblikken zijns levens tot zijn God in Christus geroepen heeft naar den drang des Geestes hem de woorden op de lippen bracht. Men behoeft ons dan ook het vrije gebed met geen hooge lofspraak aan te bevelen. Van de voorkeur die het vrije gebed bezit, van de hooge voortreffelijkheid die het vrije gebed aankleeft, van de meerdere kracht die er tot stichting en vertroosting op den bidder zelf van uitgaat, zijn we, ook zonder nadere pleitrede, volkomen overtuigd. Vrij te zijn is de natuur van het gebed. Wie van het gebed naar zijn aard wil handelen, zal altoos van het vrije gebed moeten uitgaan. En al wat zich naast en tegenover het vrije gebed wil handhaven, zal steeds een verklaring en aanbeveling vereischen, die minder aan de natuur van het gebed, en veel meer aan de omstandigheden waarin gebeden wordt, ontleend zullen zijn. Voor ons is de vraag dus niet, of het vrije gebed niet verkieslijk is, maar wel of het vrije gebed altoos mogelijk is. We zijn geen engelen, en we zijn geen gezaligden. We zijn en blijven menschen, die, ook al is ons hart in zijn kern wedergeboren, toch altoos, tot aan onzen dood toe, de fontein der zonde in dat hart met ons omdragen, en dientengevolge niet dan bij uitzondering in die hooge, heilige stemming zijn opgeheven, waarin het eigen besef ons zegt, dat niet dan heilige woorden uit heilige opwellingen ons naar de lippen dringen. Dat is het eerste bezwaar tegen het vrije gebed. Maar hierbij komt nog een tweede van niet minder ernstigen aard. Zult ge nooit anders dan voor uzelven alleen, of zult ge ook overluid met en voor anderen bidden ? M. a. w. erkent ge ook het recht en den plicht van het gemeenschappelijk gebed? En antwoordt ge hierop nu bevestigend, dan stuit ge op eenmaal op een berg van moeilijkheden, die het vrije gebed zeer in het gedrang brengen. We treden nu wel niet in bijzonderheden, maar bepalen ons tot het generate, doch reeds dan staat het toch vast, dat men bij het gemeen schappelijk gebed niet alien saam door elkander kan spreken, maar 42 DE FORMULIERGEBEDEN. dat net gemeenschappelijk gebed een voorbidder eischt, d.i. iemand die in het gebed voorgaat, onderwijl de anderen zwijgend meebidden. Want wel heeft de Engelsch-episcopale kerk de gewoonte ingevoerd, om heel de Gemeente overluid te laten bidden, maar daargelaten nu, dat dit soort van bidden steeds meer verliep, en almeer in een weinig stichtelijk mompelen opgaat, in elk geval bidt men op die manier enkel formuliergebeden, zoodat van deze soort gebeden bij het eigen gevonden gemeenschappelijk gebed zelfs geen sprake komt. Het gemeenschappelijk gebed levert metterdaad de ernstige moeilijk- heden op, die een ieder die in zulk een gebed voorging, of er in meebad, keer op keer zelf ondervonden heeft. De goede gang van een gebed is uit de opwelling des harten naar de lippen. Doch wat geschiedt u nu bij het vrije gemeenschappelijk gebed, als ge er zelf zwijgend onder verkeert? Dan luistert ge, onderwijl ge u voor God stelt. In die biddende stemming komen er gedachten en gewaarwordingen uit uw eigen hart op, maar die vinden geen uiting. En onderwijl ge op die manier uw eigen hart min of meer geweld aandoet, vangt ge een reeks klanken en volzinnen op, die soms verre van duidelijk, niet zelden te lang en ingewikkeld zijn, en die nu in uw hart eerst een begeerte moeten prikkelen, of opwekken, en indragen, en dan die begeerte uit uw ziel naar God moeten doen opgaan. Dit nu eischt een inspanning des geestes, waartoe, zelfs als er goed gebeden wordt, de meesten onbekwaam zijn. Ze kunnen dit niet bijhouden. Nauwelijks toch heeft hun geest de bedoeling van een voorafgaande gebedszinsnede gegrepen, en is in die gedachte ingegaan, of reeds is een nieuwe zinsnede halverwege uitgeproken, die ze opnieuw in zich moeten opnemen, om ook daarin mee te leven, en ook die uit hun ziel mee te bidden. Dit nu kunnen de meesten eenvoudig niet, en ze doen het dan ook niet En wordt dan zulk een gebed, gelijk niet zelden voorkomt, tot het vierde van een uur gerekt, dan is de uitwerking, dat na de eerste vijf minuten de meesten het opgeven, en weinig anders doen, dan in een biddende gestalte klanken aanhooren, waar hun ziel niet meer ingaat, en die ten slotte zoo afmattend worden, dat men haakt naar het einde, en het Amen als het ten slotte over de lippen van den voorbidder komt, begroet wordt als een verlossing. En nu werd nog ondersteld, dat er goed gebeden werd door een wezenlijken voorbidder. DE FORMULIERGEBEDEN. 43 Zonder intusschen iemand te na te komen, mag veilig gezegd, dat de kunst van goed voor te bidden slechts het deel van weinigen is. Verreweg de meesten, die er toe geroepen worden, zijn er onbe- kwaam voor. Die onbekwaamheid kan drieerlei oorzaak hebben. De eerste is, dat men de gave mist, om den gemeenschappelijken nood van hen, voor wie men voorbidder zal zijn, in zijn hart op te nemen, en te laten uitgaan met uitscheiding van al het persoonlijke dat den voorbidder persoonlijk eigen is. De e"e"n kan dit niet, omdat hij te weinig in anderer nood inleeft, de andere niet, omdat hij te sterk persoonlijk leeft. Maar de uitkomst blijft dezelfde. In beide gevallen ontbreekt in het hart het echt priesterlijke leven, dat zich- zelven vergeet en aflegt, en plaatsbekleedend anderer leven leeft. De tweede oorzaak, die het vrije gemeenschappelijk gebed be- moeilijkt is, dat men zoo moeilijk op het commando van het oogenblik in de biddende stemming geraakt. Sommigen bezitten die gave. Ze zijn gebedsnaturen, die ongedwongen in de stemming der aanbidding en des smeekens overgaan. Maar ook dit is op verre na niet aller deel. De gedachten van velen dolen. Hun overleggingen zwerven af. Andere dingen bezetten hun geest. En nu moeten ze op een gegeven oogenblik plechtiglijk bidden, voorbidden voor anderen. Wat ten gevolge heeft, dat ze niet zelden woorden gaan stamelen, zonder dat hun eigen hart in de ware biddende gestalte voor hun God is ingegaan. En het derde bezwaar is, dat, ook al zijn er gebedsopwellingen in het hart, zeer velen de gave der taal missen, om op staanden voet, al zulke opwellingen van het hart in zulk een vorm te kleeden, en in zulk een taal te uiten, dat er gebed ook in het biddende woord zij, en de taal huns biddens werkelijk het plechtige en het roerende van het gebed behoude. Deze bezwaren nu drukken niet zoo sterk, bij een kort gebed, als men een vergadering opent, of aan tafel voorbidt. Dan toch verstaat een ieder, wat de zaak is waarvoor men bidt, en zijn de gewone be- woordingen, om deze zaak in uit te spreken, zoo bekend en gewoon, dat slechts weinigen hierbij moeite ondervinden. Ook is de kring dan kleiner, en de spanning daardoor zooveel minder. Maar als er sprake is van een gebed der Gemeente, in haar groote samenkomsten, dan wordt die spanning veel sterker, is het feitelijk voor God staan veel moeilijker, en de taal veel ongewoner. Feitelijk komt dit gemeene gebed in de gemeente Gods er dan ook veelal op neer, dat de voorbidder de Gemeente meer getuige laat zijn 44 DE FORMULIERGEBEDEN. van zijn bidden, dan dat hij waarlijk een voorbidder zou zijn, die zelf wegvalt, en de Gemeente bidden laat door zijn mond. Dit maakt dan, dat het gebed te veel een betuiging, een redeneering, een biddende resumtie der predikatie wordt, en dat er van een af- smeeken, van een afbidden van iets ternauwernood sprake is. Indien men, na afloop van zulk een gebed, een pauze hield, en een ieder de vraag liet beantwoorden : Wat hebt ge na van uw God af- gebeden ? zoo kan men zeker zijn, dat in verreweg de meeste ge- vallen, schier niemand zou weten te antwoorden. lets wat men nu den voorbidder niet te hard moet aanrekenen; want voorbidden in een gemeente is zoo uiterst moeielijk. Maar wat toch toont, dat er aan zulk gemeenschappelijk bidden in menig gebed iets hapert. En dan komt hier nog iets anders bij, dat we noode aanstippen, maar toch niet geheel verzwijgen mogen, t. w. dat er in zulk een vrij gemeenschappelijk gebed voor den voorbidder allicht zekere ver- zoeking tot zonde schuilt. Men kent de uitdrukking : ,,mooi bidden," een uitdrukking die niet zeer heilig is, maar die dan toch uitdrukt, dat iemand de gave bezit, om in roerende taal alzod in het gebed voor te gaan, dat het hem gelukt, anderen in zijn gebed mee op te nemen, zoodat ze ook zelven in biddende stemming geraken, en voelen dat ze gebeden hebben. Dat vindt de Gemeente dan terecht heerlijk. Soms is het een ver- ademing op die manier eens samen te kunnen bidden. Maar .... en dit vergete men niet, dat ,,mooie bidden" wekt maar al te dikwijls de ijdelheid in den voorbidder op. Hij merkt allengs, dat hij deze kunst verstaat. Hij komt er achter, dat die gave hem gegeven is. En gelijk elk talent, zoo poogt nu ook de gebeds- gave hem te verlokken, dat hij er eigen eer in ga zoeken. En al is het dan, dat hij waarlijk biddende, roerende, hartaangrijpende en zielmeesleepende taal sprak, dan heeft hij toch zijn loon weg, en is zijn gebed bezoedeld voor God gekomen. Zij die gewoon zijn, het voor een zoo uitgemaakte zaak te houden, dat een formuliergebed Gode onwaardig is, en dat bij het bidden vooral de werking des Geestes eeniglijk moet spreken, zullen daarom wel doen, ook de schaduwzijde van dit vrije gebed in de Gemeente in te denken. Zeker het afprevelen van een opgezegd gebed is weinig stichtelijk ; maar onze kerken zouden zich zelve niet kennen, als ze waanden, dat al wat bij ons ,,bidden" heet, waarlijk uitstorting der ziel voor den Heilige was. DE FORMUL1ERGEBEDEN. 45 IX. De Formuliergebeden (Vervolg). Toonde ons vorig artikel, hoe op den onbepaalden lof voor het vrije gebed meer dan men denkt valt af te dingen, anderzijds pleit voor het formaliergebed meer dan men oppervlakkig zeggen zou. Natuurlijk staat, in het algemeen beschouwd, het vrije gebed, zoo het metterdaad geheel uit ,,den Geest der genade en der gebeden" opkomt, verreweg het hoogste ; en alle euvel, dat aan het vrije gebed kleeft, is steeds daaruit te verklaren, dat op het gegeven oogenblik die ,,Geest der genade en der gebeden" in den voorbidder niet of niet genoegzaam inwerkt. Die Geest, ieder onzer weet het uit eigen ervaring, werkt lang niet altijd. Ten voile slechts zelden. En hieruit nu volgt, dat men hetzij, als die werking des Geestes ontbreekt of ongenoegzaam is, niet moet bidden, hetzij, dat men zijn toevlucht moet nemen tot een hulpmiddel. Nu is in Doopersche kringen het eerste vaak voorgestaan. Als bij het aan tafel gaan, niemand den Geest der gebeden vaardig over zich voelde worden, dan zat men eerst eenige oogenblikken stil, of er ook iets kwam, en kwam er niets, dan gingmen eten zonder gebed. Zelfs in de openbare samenkomsten der geloovigen vol^de men soms dit stelsel. Had niemand een gebed, dan werd er eenvoudig niet gebeden. God kreeg de varren der lippen niet op zijn altaar, en de gemeente ging ongesticht weer huiswaarts. Dit nu bepleit in Gereformeerde kringen niemand. Zelfs in Doopersche kringen gaf men deze wijze van doen spoedig op. We staan alzoo voor het feit, dat en in huis, en op samenkomsten, in in de vergadering der geloovigen, telkens het voorbidden eisch en aan de orde is. Maar ook voor dit andere feit, dat volstrekt niet altijd juist op dat oogenblik de ,,Geest der gebeden" vaardig is over hem, die in het gebed zal voorgaan. En uit de vereeniging nu van deze twee feiten, volgt als vanzelf, dat men dan zijn toevlucht wel moest nemen tot een hulpmiddel. Wat is nu in zulk een geval het meest voor de hand liggend hulpmiddel? Vind het antwoord op die vraag bij het kind. Een kindeke van vier, vijf jaar moet bidden, maar zelf kan het in den regel nog niet bidden. En wat geschiedt nu ? Dit, dat de vader of moeder aan het kind een gebedje voorzegt, en dat het kind, dat ge- bedje eerst nazegt, en straks het van buiten kent, en zelf bidt. 46 DE FORMULIERGEBEDEN. Welnu, dit, en niet anders is het formuliergebed, natuurlijk en als vanzelf, en allerwegen op gelijke wijze, uit den nood des levens op- gekomen. En al is zulk een gebedje nu nog zoo klein en kort, en nog zoo eenvoudig, toch is en blijft dit kindergebedje het eerste, echte type van alle formuliergebed. Zulk een formuliergebed nu kan of persoonlijk of corporatief zijn' Onder een persoonlijk formuliergebed is te verstaan, een gebed door iemand voor zich zelven opgesteld, of waaraan hij zich zelven gewend heeft, om het aan tafel of bij het openen van vergaderingen te bidden. Een corporatief formuliergebed daarentegen, is een gebed, dat door een kerkelijke vergadering, door een gemeenteraad, of door welke andere corporatie ook is vastgesteld om bij den eeredienst of bij het openen van vergaderingen gebeden te worden. Alle gebeden die in onze Liturgie staan, zijn in zooverre corporatieve gebeden, daar ze niet door een persoon maar door de kerken corporatief zijn vastgesteld. Deze corporatieve gebeden kan men voorts onderscheiden in ge beden in dicht en ondicht Feitelijk nu bezitten we er in ondicht slechts enkele. Verreweg de meeste zijn in dicht. Slaat men toch zijn Psalmbundel op, en teekent men daaruit aan alle biddende liederen, dan zal men zien, dat ze zeer vele in aantal zijn. Dit nu zijn gebeden, die voorgezongen worden, en die door de gemeente biddend mee worden gezongen. Toch zijn en blijven het gebeden, die vooraf in druk voor ons liggen, en die een ieder bidt met vooraf door een ander vastgestelde bewoor- dingen. Alzoo formuliergebeden in den strikten zin des woords. Deze gezongen gebeden nu, gelijk de kerk des Ouden Verbonds ze in haar Psalmen van God ontvangen heeft, zijn door de Christelijke kerken aldoor gebruikt geweest, en ieders ziel weet wat rijke vertroosting uit zulk zingend bidden vaak gevloeid is. Geheel op gelijke wijze nu gebruikt men ook formuliergebeden in ondicht, die alleen in zooverre verschillen, dat ze 1°., op een na, niet uit de Heilige Schrift werden genomen, 2°. dat ze niet gezongen maar uitgesproken worden, en 3°. dat een zeuitspreekt, onderwijl de anderen zwijgend luisteren. 