Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Heel rustig hadden het de Pudisanners te dier tijde, want als ze oorloogden, was het slechts de kip, die ze lieten tegenweren. Niemand, die het tegen de Salangkéwkip kon uithouden, (die kip noemden ze Salangkéwkip) zoodat de Pudisanners door de omwoners gevresd werden, Toen werd de vorst van Sangi woedend, want de kip at al maar zijn roeivolk op. Daarom plozen ze werk eù tonder, een prauw vol; dat staken ze aan en stootten het af en “t is gegaan in de richting van Pudisanners. Ze veronderstelden, dat de kip der Pudisanners het zou oppikken. Inderdaad naderde de prauw dan ook Pudisanners en werd door de Salangkéwkip opgepikt. Den derden dag, nadat de kip de prauw (waar vuur in was) had opgepikt, zagen ze, dat de kip triestig was met neerhangende vleugels. Den negenden dag ging ze kawok. Itu wo main kine si Kowalanwatudanei mange ména lalém un tana, toro uman angen ut Mamontororing. Un kauwadu naénd 502 EEN MINAHASSISCH VERHAAL MET AANTEEKENINGEN. kawok. Itu wo main kine si Kowalanwatudanei mange ména lalém un tana, toro uman angen ut Mamontororing. Un kauwadu naénd O itu minasiwomo u dondei itii. Wo sia mendo si papésapésadinén (tanu un wai); tanu kine un karépét ni tanu un wai sa tumongkor taintu un un karépét u dondei iti sa keongénna. Un kasiow naëndo itu keongénna u dondei itumpa u dawanan. Sélanokanlako sia sumakemo witun dondei karia ne kariana uwadu, mawole u dondei rumuru u dawanan sumungkud si Kawalanwatudanei. Katare sia masungkud si Kaësaën (si ésa) wo sia diwagan ni Ma-montororing kuanua: vtow wisa ko?* Kua ni Kaësaën: raku jo pépuuna ni Kawalanwatudanei. Ita sia pateënna wo pekangénna un udu inendoanna un uték. Wo sia kumelang wo sumungkud se kaduaän, diwaganna kuanna: “tow wisa kamu?” Kuannera: “pépuuna ni Kawalanwatudanei.” Itu sera pateënna. Un daraner angekikisuna u donde. Wo sia masungkud se katéduan, diwaganna knanna: „tow wisa kamu?” Kuannera: „kami jo pépuuna ni Kawalanwatudanei!” Sera pateën ni Mamontororing, endoanna an tétudu minangeirapitna un uték ni kaïsaän. Wo sia masungkud se kaépatan, pinatena kastinalako sera wo ikisuna u dondei un daanera. Masungkud sia wo se kadimaiin wo diwaganna kuanna: stow wisa kamu?” Kuannera: „kami jo pépuuna ni Kawalanwatudanel.” Kuan om Mamontororing: 7Wisamo sia?” Kuannera: aki mun sta.” Wo sera pateénna, mendoannalako um bérén, minangeirapitna un uték wo an tétudu. Mange kasiina sia wo másungkud se kaéné-Iman. Sera pateénna wo ikisuna u dondet un daanera. Masungkud kasiina sia wo se kapitnan wo sera pateënna inendoanna um buuk, angarapitna un uték an tétudu wo am bérén. Masungkudo sia wo se kauwaduan wo diwaganna kuanua: ztow wisa kamu?, Kuannera: Nkami jo pépuuna ni Kawalanwatudanei, Kuan ni Mamontororing: yWisamo sia? Kuannera: ziaaimo sia, sa ko mélékolako u dondei mtanu an awuawunan, dondei tunan, slow sesengkotan, niitumo u dondei tunan, slow sesengkotan, niitumo u dondei tunan, slow sesengkotan, rempe um banuo Pola, dinéwéngan si koöko wo towan un akël puti kinawadian. Kuan ni Mamontororing: “mapakura ko?” Kuan ni Kawalanwatudanei: raku jo manunduai wia se towku, nu dakëdo se minate.y Kuan m Mamontororing: #maän ko manunduai wia se towmu, taiin kita jo tuméngape nu kita jo masambeanor. Itu sera mento wo tuménga. EN MINAHASSISCH VERHAAL MET AANTEEKENINGEN. 503 er een prauw van te maken, er in te gaan om Kowalanwatudanei te ontmoeten. Als hij hem gevonden had bekapte hij hem na den vogel van de baleinslang er over gehoord te hebben. In dat geval prauw van dien boom gemaakt zou zoo snel zijn als de snelheid van de baleinslang is. Als hij hem omgekapt had, liet hij hem een dag daar. Den derden dag hakte hij hem door maakte het hol er in, na hem bewaarzegd te hebben met de muis. Want wat er ook in diepte van den grond vergraven wordt, de muis kan het er uithalen. Daarom al ging Kawalanwatudanei in de diepte der aarde, toch zou hij er uit kunnen gehaald worden door Mamontororing. Den achtsten dag heeft hij de prauw afgewerkt. En hij nam de stokslang (gelijk de stok); zoo snel als de stokslang als neerstort zoo snel zou de prauw zijn als ze getrokken werd. Den negeuden dag liep de prauw vau stapel en werd neergeduwd naar “t strand. In ’t kort hij ging de prauw bestijgen met zijn achttal roeienden en voer langs het strand om Kawalanwatudanei te oontmeten. Ten eerste ontmoette hij de eenheid (de eenheid) en deze werd door Mamontororing gevraagd: „wie ben jij?” En de eenheid antwoordde: vik, ik ben voorganger van Kawalanwatudanei.s Toen doodde hij hem, sloeg hem ’ hoofd af en heeft de hersens er aan ontnomen. En hij ging verder en ontmoette de tweeheid en vroeg hem, zeggend: „Wie zijn julie?” Ze zeiden: „voorgangers van „Kawalanwatudanei.s Ze werden gedood door hem. Met hun bloed bestreek hij de prauw. En hij kwam de drieheid tegen en vroeg hun, zeggend: „wie zijn jullie?” Zij zeiden: „wij zijn voorgangers van Kawalanwatudanei.r Ze werden door Mamontororing gedood, hij ontnam hun den wijsvinger en heeft zegoegd bij de hersens van de eenheid. En hij ontmoette de vierheid, hij heeft ze eveneens gedood en bestreek de prauw met Hun bloed. Hij ontmoette de vijfheid en vroeg hen, zeggend: „wie zijn jullie?” Zij zeiden: „wij, wij zijn voorgangers van Kawolan-watudanu.y Mamontororing vroeg: „Waar is hij dan?” Zij zeiden: „hij is achter." En zij werden door hem gedood en hij heeft hunne oogen genomen en gevoegd bij de hersens en de wijsvingers. Ander-maal ging hij en ontmoette de zesheid. Ze werden door hem gedood en met hum bloed de prauw bestreken. Hij ontmoette nu weer de zeenheid en zij werden gedood en hun ’t haar ontnomen hebbende, heeft hij dat gevoegd bij de hersens en de wijsvingers en de oogen. Nu ontmoette hij de achtheid en hun, zeggend: „wie zijn Kuan ni Mamontororing: Sambe, weanai ténga aku! Wo sia weanai un apu um béwadi, um bua wo un tawaku karéngan. [tu kaaman si Kawalanwatudanei makiweé ténga wia si Mamontororing ténga. Katare iweéna jo un uték (apu kine itu) sinuitna umanlako un kowit. Wo sia weanai um bérén (wua kine itu) wo sia weanai un tétudu (wéwadi kine itu). Maka-téngaiinge si Kawalanwatudanel wo sia makiweé towaka kuanna: nsambe, weanai towaku akuly Wo sia weanai ni Mamontororing um buiik minangeiwiiutudnalako witum bérénna un tinendungan, taiin kuanna: vsambe, ko jo duméngkeai wo itu leos iajoku ni ko!» Kaidengkeai ni Kawalanwatudanei itii sia rukiënna un tinendungan witum bérénna un tinendungana witum bérénna, nu nijtu uman un toro pateanna ni sia. Kailoöngnalako wo sia ikanawu witun  itit minagoögo simendow si. Mateange si Kawalanwatudanei wo sera pateën ne uwadu karia ni Mamontororing, se tow ni Kawalanwatudanei. Itu wo itokollako ni Mamontororing u dondei ni Kawalanwatudanei itii, minange ikasampel witun kata-gasan. Ure nu ure itu tinowano an dnkud wo an kaju. Minasëla minaséla minaendo punten Lembe. EN MINAISCH VERHAAL MET AANTRERENINGREN, hi jullie? Zij zeiden: „wij zijn voorgangers van Kawalanwatudaned,- Mamontororing zeide: „waar is hij toch?” zij zeidens „wat hem vaangaat, als je een prauw ziet als een rookkolom, een prauw van „gedegen goud ‘met negen masten, dat is de prauw van WKawalan- nwatudaneis. En zij werden door hem gedood en hij nam hun 't bloed en heeft daarmee de prauw bestreken. Als hij nu doorroeide ontmoette hij Kawalanwatudanei aan den kant van 't strand dicht bij het dorp Pola de begraafplaats der kip en waar de witte palin oorzaak des oorlogs, op schoot. Mamontororing sprak: „wat voer je uit?” Kawalanwatudanei antwoordde: vik, ik volg mijn volk, want veel zijn er dood. Mamontororing sprak: val volg je jouw volk, maar wij gaan eerst pinang kauwen; wij zijn immers bevriend 77 Daarop hielden zij stil en kauwden betel. Mamontororing spruk: „vriend geef me eens pinang!” En hij gaf hem heusche kalk, sirih, Daarop hielden zij stil en kauwden betel. Mamontororing spruk: „vriend geef me eens pinang!" En hij gaf hem heusche kalk, sirih, Pinang en tabak. Daarentegen vroeg Kawalanwatudanei toen pinang aan Mamontororing zeggende: „vriend geef mij ook eens pinang!” En hem werd door Mamontororing pinang gegeven.  Toen stootte Mamantoroning de prauw van Kawalanwatudanei weg en deze is gestrand op een zandplaat. Jang zamerhand is ze begreeid met gras en hout. Werd al grooter en en grooter en t is het eiland Lembe geworden. AANTEEKENINGEN. Dit Minahassen verhaal is, voor zoover ik weet, nog niet ge-publiceerd. Over de taal behoef ik niet veel te zeggen, temeer daar er later wel gelegenheid zal zijn om de Tonseasche taal te behandelen. Alleen wilde ik opmerken, wat uit mijne vertaling blijkt, hoe de inlander van zijn gerundief overgaat in 't perfectum. Bijv. het kuiken neergelaten gaat worden en  bedoeling. Salangkéw is volgens een priester = nacht. Vermoedelijk is er een sterrebeeld mee bedoende en wel een sterrebeeld dat de nacht d. 1. de regentijd aanwijst, vermoedelijk de zwaan die trouwens bij Ptolomeus ook de vogel of de kip heet. De eerste kip waar- van de Salangkéw een kuiken was, zal dan de Arend geweest zijn. Salangkéw is van een wortel die dekken beduidt en van den Salangkéw wordt in andere verhalen dan ook gezegd dat hij de aarde dekt. Pudisan beduidt draaikolk en heette te liggen ten oosten van Lakupang. Daar vestigden zich de Tonseaërs als ze van de plaats huns oorsprong bij Tondano verhuisden. Tawaluian = de telkens veranderende. Aangezien hij de witte sagowecrboom heeft en het sterrebeeld Perseus veel van een palmboom heeft waarbij staat de ster Algol, die telkens veranderende, ligt het vermoeden voor de hand dat deze laatste Tawaluian heeft. Pola = suikerriet. EN MINAHASSISCH VERHAAL MET AANTEEKENINGEN. 507 7. De Loloda’s wonen op Halmaheira en de Sangirezen zijn bekend. Naturlik zijn de hierbedoelden niet die volksstammen, maar an den hemel te zoeken. „Het woord strand beduidt: horizon zooals het woord tasik of laul = hemel. 9. Het groote sagoweervat zullen we de twee voornaamste sterren van de Centauren zijn. Ze heeten in “t Sangireesch de Water-bambu. 10. Kawalanwatudanei = die eelt heeft als kwarts en er kan geenander individu bedoeld zijn dan de Krokodil die vaak dik begroeid is met koraal. De krokodil heet alleen kwetsbaar te zijn aan "t oog en de krokodil is ook een sterrebeeld, ik weet echter niet welk. 11. De slangen, die in ‘ verhaal voorkomen, zijn: tanu an dede — als een balein = zwarte slang en papésapésaiinén = op twee schouders gedragen wordende, ook tanu an wai gelijk een stuk van een sagopalmbast (waarmede men vroeger toen men nog geen patjols had de grond omspitte), 12. Manémbér = voortschieten als van een slang. Vandaar dat men vallende sterren noemt manénémbér = die gewoonlijk voort schieten. Saloring weet ik niet te vertalen. 13. Mamontororing ook wel eens Montororing beteekent vermoedelijk de fuik af gaan snijden, maar zeker is deze vertaling niet. 14. De melkweg heet in de Minahassische talen Winolean ni Mararai dat is zog (van een schip of prauw) van Mararai. Mararai is de god van het sagokloppen en wordt nog al eens bij “t sagöreppen en sagobewerken aangeroepen. In den regel wordt er dan bij gelachen nademaal het mannelijk zaad vergeleken wordt bij ’t lekende vocht en de opgeloste sago. KARO'SCHE TAALSTUDIEN. DOOR M. JOUSTRA. Meer dan eens heb ik bij ‘t uitgeven mijner opstellen over de Karo-Bataks, inzonderheid van die, handelende over hunne letterkunde, alsvok bij het werken aan een Karo-Bataksch woordenboek, bet ongerief gevoeld van 't ontbreken eener Karo’sche grammatica, of ook maar van studiën, een of ander bijzonder deel dier spraakkunst behandelende. Daardoor toch werd ik telkens verplicht tot aanteekeningen, die uitteraard niet uitvoerig mochten zijn, en moest ik meermalen in herhalingen vervallen. Al bevatten nu mijne verschillende publicatie’s wel eenige spraakkunstige gegevens, deze zijn, gelijk vanzelf spreakt, verspreid beknopt en zeer onvolledig. Wel be vat de voortreffelijke Toba’sche spraakkunst van Dr. N. san der Tuuk veel, dat ook op 't Karo’sch van toepassing is, maar nog afgezien hiervan, dat dit van meer waarde is voor hem, die reeds Karo’sch kent, dan voor len voutsidery bestaat er ook wel zooveel verschil, zelfs tusschen het ook in die spraakkunst behandelige Daïrisch, en het Karosch, dat een afzonderlijke behandeling van °t laatste alleszins gewettigd is. Temand die bijv. Nederlandsch zou bestudeeren uitsluitend met behulp van een Hoogduitsche spraakkunst, zou stellig niet het rechte inzicht in die taal krijgen. Nu ik dus een overzicht heb gegeven van de Karosche letter- kunde (Med. N. 4. G. Deel -45—-+7) en ook begonnen ben met het witgeven van Karo teksten (in het Tijdschr. v/h Bat. Gen.) acht ik mij verplicht meer samenhangende gegevens over de Karosche spraakleer onder de oogen van het in Radiationische talen belangstellende publiek te brengen. Ik ontveins mij allerminst, dat dit werk verre van gemakkelijk is, en het betwijfältig mag worden of ik hiertoe competent ben, gekrände de eischen, die men nu billijker wijze aan dergelijken arbeid. KARO'SCHE TAALSTUDIËN. 509 Stellen mag. Maar aangezien voor het tegenwoordige ieder ander nog minder competent is, mag ik den plicht niet afwijzen, alléen oat dat ik hem niet zoo vervullen kan als ik zou wenschen. Van allen taalkundigen arbeid is ongetwijfeld het geven van een helder inzicht in den bouw en de eigenaardigheden eener vreemde taal, en wat is spraakkuustige arbeid, goed opgevat anders, mee van de moeilijkste. En die moeilijkheid wordt grooter, waar die vreemde taal ook nog tot een geheel andere taalfamilie behoort. De logische onder-scheidingen (bijv. de benamingen der woordsoorten of rededeelen), die wij voor “t grammatisch verstaan en ontleden van onze taal noodig hebben, reeds daar niet in alle gevallen passend, zijn dit nog minder voor de taalgroep waartoe het Karo ’sch behoort. Toch konnen men er moeilijk buiten, alleen al, omdat wij „in het Hollandsch denken, maar de stelling zou te verdedigen zijn, dat het gebruik dier eenmaal geijkte wetenschappelijke termen minstens net zooveel verduistert, als het verklaart; evenzeer het verstaan, het „voelen der taal bemoeilijkt, als het dit aan den anderen kant bevordert. Ik voor mij geloof dat de velerlei tegenstrijdige meeningen die met name op ‘t gebied der M. P.-taalstudie heerschen, zich voor een groot gedeelte in hoogere eenheid zouden oplossen, indien mien meer los was van onze Westersche, vaak al te schoolsche definitiv. Onze vloketjes passen niet, althans niet geheel, voor het te rang-schikken materiaal, en ’t zou iemand als eene groote verdienste aangerekend mogen worden, indien hij slaagde in het scheppen van eene beter passende terminologie. Deze lange inleiding moge zooveel zijn als een verzoek, dat ik met eenigen nadruk van te voren doe, om de gebruikelijke termen cum grano salisy op te vatten. En men vinde hierin een verontschuldiging, indien eventueel endende er ander hoofd dingen besproken worden, die dúár uit een Hollandsch point de vue niet thuis hoore. Ik weet niet of ik gelegenheid zal hebben alle woordsoorten te behandelen en begin daarom met die, welke niet te veel moeilijkheid operen, terwijl ik daaraan vooraf wensch te doen gaan de bespreking van een verschijnsel, dat zich bij meer dan een woordsoort voordoet, nl. Volledigheidshalve dient hierbij de reduplicatie genoemd te worden. Deze laatste is zeer waarschijnlijk verkorte of onkenbaar geworden woordherhaling, en behoeft geen lange bespreking, te minder, waar ze in ‘t Karo'sch dood is, en zeer weinig voorkomt, in tegenstelling met de zeer krachtig levende en daarom overv Lödig tegepäckte woordherhaling. Het Karo'sch staat dus in dit opzicht o.a. tegenover het Sangireesch waar de kracht en de functie der gereduplicere de woordherhaling. Opgemerkt zij ook nog, dat woordherhaling en woordherhaling twee zijn. Ik bedoel hier niet het soms toevallig samentreffen van twee gelijke woorden in het zinsverband. Dit is schijnbaar woordherhaling en deze komt o.a. vrij dikwijls voor in elliptische zinnen, zoodat dan elk woord op zichzelf in een anderen zin behoort, bijv. bagé, [als het] zoo [is], [dan zij het] zoo, d.i.: het zij gelijk ge gezegd hebt; het is goed; of iets dergelijks. Neen, waar ik sprak van tweeërlei woordherhaling, bedoel ik het verschil in intensiteit. Soms staan de woorden vrij los naast elkander, zoodat al geven ze een nieuw, althans een gewijzigd begrip te kennen, ze toch geen eigenlijk samengesteld woorden vormen, zoodat ze a.h.w. nog als twee woorden gevoeld worden. Soms is de verbinding zeer inmg, en mag men met recht van een samen- stelling spreken. De klemtoon, overigens slechts een contròlemiddel onder ‘t bereik van het die de taal in vivo bestudeert, is niet altijd het afdoend bewijs, want ook bij dergelijke losse naast-elkaar- plaatsing is er een streven slechts een hoofdaccent te leggen. Maar bij inniger samenstellingen gaat dit streven vaak over in een trachten nweg te moffelen van het eerste lid, vooral bij snel spreken. Zoo hoort men veelal m&t&-matawari, enkel (van den voet), märrimagalah, sukkelen in plaats van de volle herhaling. ‘t Is een overgang tusschen woordherhaling en de gewone reduplicatie of herhaling van den eersten lettergreep (soms met geringe klinker-wijziging). Zeer waarschijnlijk zijn aldus de geredupliceerde woorden ontstaan. Nu vindt men nog naast elkaar sisikoe en sikoe-sikoe, elleboog (van sikoe, hoek, grooter dan een gestrekte, tegen- over soeki, hoek, kleiner dan een gestrekte, en heeft men den boomnaam kakëmboe naast kémboe-kémboe, In andere gevallen geeft de beteekenis eene vingerwijzing, omtrent het meer of minder innige der verbinding, gelijk uit de voorbeelden beneden wel zal blijken. De vorm doet dit minder, want ofschoon het-dezelfde-vormver- andering-ondergaan van de beide samenstellende deelen, oogen- schijnlijk op minder nauwe verbinding wijst, is dit toch slechts sehijn, en bewijst het feit, dat een dergelijk herhaald woord in zijn geheel weer dienen kan als stam van een het nieuwe afleiding, dat het nieuwe begrip als eenheid is opgevat: togan, nogan-uogan, pénogan- nogani. Nog mogen aan de afzonderlijke behandeling der verschillende gevallen van woordherhalingen van woordherhalingen voor- afgaan. 1°. Er komen woordherhalingen voor, waartegenover niet een enkel- voudig woord staat. Daar wel niet aan te nemen is, dat de herhaling oorspronkelijk is, moet het enkelvoudig woord in onbruik zijn geraakt, bijv. boera-boera, een soort collier; pékalo-kalo, iets opknappen, repareeren; en nog vele andere. 2°. De beteekenis der herhaling is eene geheel andere dan die van- "t niet herhaalde woord, dat men hier òf met homoniemen (waarvan dan een verdwenen is) te doen heeft, òf (wat wellicht menigvuldiger is, dan men vermoedt) het punt van uitgang, van vergelijking niet kent. De logica (en ook de waarneming) der Bataks is lang niet altijd gelijk de onze, zoodat al zien wij geen verband, dit alleen nog geen bewijs is, dat het voor den Batak niet bestaat of bestaan heeft. Matawari, zon, matawari-matawari, enkel. Bési, ijzer; b Ési-bési, zeker plantje, heestertje, "t Verschilt in niets van de sangke soempilät behalve dat de stengels bruinzwart zijn. Misschien dat hierin de Bataks gelijkenis met ijzer hebben opgemerkt. 3°. 't Is merkwaardig, hoeveel namen uit het rijk der natur, planten en diernamen, namen van lichammelen, e. d. herhaalde woorden zijn. Zeker honderden, Men hoede zich echter voor t maken van verdubbelde woorden, want daaronder zijn vele, die meu liefst niet in fatsoenlijk gezelschap (bij de Bataks is dat in tegenwoordigheid van vrouwen) gebruikt, bijv. pinang-pinang, testes; boewah-boewah, clitoris; gala-gala, de menses; katoel-katoel, scrotum; koera-koera, lint-worm; togos-togos, sperma; boeta-boeta, posteriores. 4°, Van sommige woorden wordt in 't gebruik geen onderscheid gemaakt tusschen het enkelvoudige en 't herhaalde woord,'mbaloe en'mbaloe-mbaloe' (ook baloe en baloe-baloe), weduwe, weduwnaar zijn. Bijzondere opmerking verdienen : oeroek, dat evenals oeroek-oeroek, heuvelrug beteekent. Oernek, een händissoort met een gekamden rug, wordt in dien zin niet verdubbeld! Padoeng (= paroeh) de beachtige verdikking op de sneb der neushoornvogels, laat geen verdubbeling toe, maar zoowel padoeng als padoeng-padoeng bezigt men voor de liervormige zilveren oorversiersels der vrouwen. Hoofddoek is boelang of boelang-boelang (hoewel dit laatste ook beteekenen kan; geen eigenlijke hoofddoek, maar wat als zoodanig wordt gebruikt), terwijl boelang-pérboe-langén, man (husband), niet herhaald wordt. Wat nu de wijziging in de beteekenis betreft, door de herhaling veroorzaakt, deze is niet in een algemeenen regel te geven. Alles langs hier af èn van de beteekenis van ‘t niet herhaalde woord, een van de woordsoort waartoe het behoort. Alvast dient men te enderscheiden tusschen verbale en nominale woorden, en dan man men omtrent de eerste in ‘talgemeen wel zeggen, dat in de herhaling van ‘t woord, ook min of meer eene herhaling der werking ligt opges Lotten. Daarmee hangt samen og begründen, en logisch kan zu segel verstärkken, en logisch kan zu segel verstärkken, en logisch kan zu segel verstärkken. Deze verschillende nuances loopen soms: in een en hetzelfde woord dooreen. Bij de herhaling der op de tweede plaats genoemde woordsoort Is ‘t meest op den voorgrond tredend element de gelijkenis, overgreenkomst in een of ander opzicht. Toch is hiermede niet alles gezegd, en ‘t beste zal zijn, van de verschillende gevallen voorbeelden te gevallen. A. Het gw.! is cen concreet substantief, bizonder de naam van een voorwerp. De herhaling wijst dan op een voorwerp dat in een of ander opzicht gelijkenis daarmede vertoont. 1 gw. = groadwoord, zoo wil ik het ’t liefst noemen, om niet telkens de lange term „het niet-herhaalde woord” te moeten bezigen. KARO'SCHE TAALSTUDIËN. ranggas, takje. émbal, een nog pas een jaar ver- laten rijstveld, op de Karo- hoogvlakte. (In de doesoen djoema gégas.) manoek = kip. page, te veld staande rijst. nipe, slang. para, schap of rek boven den haard. këtang, rotan. boeloeh, bamboe. angkoep, smeedtang. piso, een fraal mes. mata — oog. api, vuur. pangän = spijs. liyang, grot. 513 ranggas-ranggas, een insect („wandelende tak.) ‘mbal-mbal, wijde grasvlakte, steppe. manoek-manoek, vogel; de knop midden op ‘t ploegjuk (ijoga); euphemistisch : de mannel. roede, inzonderheid van kinderen. page-page, zekere fijne grassoort (gewild paardenvoeder.) nipe-nipe, rupsen, gewormte. para-para, eene vliering. kétang-kétang, dikke zenuw- stam. boeloeh-boeloeh, de luchtpijp. angkoep-angkoep, tangetje voor ’t uittrekken der baardharen piso-piso, plantje met smalle lancetvormige bladeren. mata-mata, kwast, knoest, ook (maar missch. Mal.) spion. api-api, rups welker haren bij aanraking een hevig brandende pijn veroorzaken. pangän-pangän, snoeperijen , delicatessen. lijang-lija ng, nis, uitholling in een steilen rivieroever. B. Het gw. is een abstract z. nw. en beteekent een eigen- schap, toestand e. d., m.a.w. kan de stamvorm zijn 1° van een /kwalificatiefy ww. (adjectief), 2° van een rtoestandswoordr. Deze beide woordsoorten loopen in beteekenis weinig uiteen, en wat vele betreft staan ze ook in uitwendigen vorm dicht bij elkaar, daar toch het infix oem bijna overal tot een praefix m is afgesleten. De beteekenis der herhaling van beide soorten is dus ook vrijwel dezelfde. Ze noemt iets, dat de door *t gw. aangeduide eigenschap in bizondere mate bezit. 514 KARO SCHE TAALSTUDIEN. l° médalit, glad. dalit-dalit zekere boom. métoewa, oud. toewa-toewa, een oude van dagen, ook wel oerang-toewa, ouders. ngoeda jong. (sin goeda-ngoeda; een onge- trouwde vrouw, jonge dochter. ‘ntabëh, lekker. tabéh-tabéh, vet, spek. 2° male, oud, versleten. ale-ale, een atlegger, dingen die men niet meer gebruikt; een meisje met wie men vroeger gevrijd heeft, een voude voude. mol ah, hangen als een slinger; olah-olah, iets dat eigenlijk niet schommelen. menggal, wippen, balanceeren, enggal-enggal, kwikstaartje. van kleine voorwerpen, (tegen-over monggal). moch oer (meest moehoer-oehoer) oehoer-oehoer, zeker op een zich schuifelend zachtjes voort- kleine slang gelijkend diertje. bewegen, als de tjih (sipoet.) médém, slapen, in slapende hou- pédém-pédém, in de uitdrukking ding liggen. p.p.leto=letterl. kwartel-slaapje, lichte sluimering, dommel, hazeslaapje. mate, dood. pate-pate „stoffelijk overschot.” mémboet, kloppen, boet, zeggen; ‘mboet-’mboet, fontanel. C. *t Grondwo Ord is een "formeel" substantie, m.a.w. de substantie-vorm'van een overgankelijk ww. Dan noemt de herhaling meestal een werktuig, of ook een voorwerp, dat als werktuig of middel gebruikt wordt, om de door het ww. aangeduide handeling te verrichten. Deze staan dan min of meer naast de nomina actoris met pér die ook vaak een werktuig beteekenen. Soms vindt men van ’t zelfde woord beide vormen naast elkaar gebruikt, bijv. pérpaloe en paloe-paloe, en dan zou ‘t eerste een eigenlijke hamer beteekenen, het tweede, alles, (onverschillig wat) Deze term lijkt mij verkieslijk boven, nommale” vorm, gelijk v. d. T. dien noemt. Dit kan aanleiding geven tot verwarring, sedert Dr. Tendeloo, zij het ook in anderen zin, om goede redenen juist de ww. vormen met de praefixa mè (+ event (ej) en bér, nominale vormen is gaan noemen. KARO SCHE TAALSTUDIËN. 515 wat men als hamer gebruikt, t welk inderda KARO SCHE TAALSTUDIËN. 515 wat men als hamer gebruikt, t welk inderda KARO SCHE TAALSTUDIËN. 515 wat men als hamer gebruikt, t welk inderda KARO SCHE TAALSTUDIËN. 515 wat men als hamer gebruikt, t welk inderda KARO SCHE TAALSTUDIÉN. 515 wat men als hamer gebruikt, t welk inderda KARO SCHE TAALSTUDIÉN. 515 wat men als hamer gebruikt, t welk inderda KARO SCHE TAALSTUDIÉN. 515 wat men als hamer gebruikt, t welk inder Ad eene fijne onder- scheiding zou wezen, Doch mij is gebleken dat veelal dit onderscheid niet in 't oog gehouden wordt. Voorbeelden zijn er vele. djémba-djémba, de paal (hefboom) waarmede men het trekjzer (tarikén) over de in de trekpaal (lijoën) geklemde zilveren staaf duwt, waarvan men de padoeng-padoeng maakt (van ‘ndjémba, voortduwen, voor zich uit duwen). rimba-rimba, hout etc, dat men aan weerszijden van *t voetpad op ’t hooge gras legt, om dit op zij te duwen en zoo “t pad open te houden (ngérimba, wegduwen). Emboes-émbos, smidsblaasbalg van ngémbos, blazen. toetoe-toetoe werktuigje waarmee oude lieden de betelnoot voor hun sirihpruimpje fijnstampen, van noetoe, stampen, rijst stampen. sapoe-sapoe, veger, van napoe. 4 toedoeh-toedoeh, wijsvinger, van noedoeh(kén). petar-petar, proppenschieter, van metar, goed kunnen schieten, en zoo zijn er nog vele. Eigenaardig is atas-atas, zeer wit gestampte rijst, (misschien wiets dat excelleert? van ngatasi, overtreffen, in iets uitmunten „) daar dit het Resultat der werking is, doch ook in *t Holl. vindt men dergel. tegenstellingen, bijv. deksel, stijfsel, middel om te dekken, te stijven, maar kooksel, zaagsel e.a, het resultat van koken, zagen. Er zijn er ook onder de op de zoo pas genoemde wijze gevormde woorden, die in overdrachtelijken zin gebezigd worden, en waarvan de beteekenis van middel, werktuig niet zoo in t oog vallend is, ja bij de vertaling vaak teloor gaat. Sommige zou men rechts-termen kunnen noemen, of rechtskundige kwalificatie’s. télah-télah, interventie, van nélahi, tusschenbeide komen. twistenden van elkaar scheiden, €lém-élém, doodelijke haat, wrok, van ngélém, iemand haten. tare-tare, de persoon met wien men lief en leed (maar vooral leed) deelt, bij wien men zijn hart uitstort, van narekén, iets klaar zetten, ophouden, om er iets in uit te storten etc. kite-kite, bemiddelaar, tusschenpersoon van ngite, iets als brug gebruiken. Over een boomstam loopen. Kélang-kélang = kite-kite, van ‘ngkélangi, zich tusschen twee dingen etc., bevinden. 516 KARO SCHE TAALSTUDIËN. Daar kite en kélang ook werkelijke substantieven zijn, kan men deze woorden ook beschouwen als onder A te behoore. Het is niet altijd uit te maken in welke rubriek de herhaling behoort, en nieuw bewijs dat iedere indeeling, zoo ook de mijne hier, met vrij van willekeur is. Zoo kan men bijv. atjëm-atjëm beschouwen als le gevormd van ngatjëmi, de toespijs zuur maken, en dus beteekenende zuurmakend middel, of als verdubbeling van het subst. atjém, vruchten als de gloegoer, tjékala, e. a. of ook als herhaling van den stam van het ~toestandswoordy matjém (zie B. 2°), daar het de naam is van een plantje, welks voornaamste kenmerk is, dat het zuur smaakt. Er zijn nog verscheidene ~werktuignamen,* die door herhaling zijn gevormd, waartegenover geen enkelv. woord staat, hetzij dit in onbruik is geraakt, hetzij dat men naar analogie der andere, gaarne van eene verdubbeling gebruik maakt. Hiervan een paar voorbeelden Oli-oli een fluitje van een rijststengel (waarschijnlijk naar het geluid). Saga-saga, een soort van mondharpje van palmbladsteel (kédéng), heeft niets te maken met saga, Abrus praecatorius. Oerling-oerling, de kokers waarin de vier stokken (béstik) der totebel (soelangat) bevestigd zijn. Oente-oente, een soort van haspel, om touw te draaien. D. Komt achter den herhaalden substantief-vorm nog -én, dan krijgt men passieve verbaalsubstantieven. De collectieve beteckenis, die vele dezer woorden hebben, kan zoowel in de herhaling als in het suffix liggen, daar toch -én, waar het aan -i en Tob.-an be- antwoordt, ook dikwijls meervoudige beteekenis heeft. En dat doet het hier. Overigens is de passieve beteekenis overwegend, en wel in de beteekenis, die men in ‘t Latijn met een gerundivum weergeeft. ! asoeh-asvehën, wat men pleegt of behoort te verzorgen, kleinvee, pluimvee, socwan-soewanén, wat men pleegt te planten, cul- tuurgewassen (waarnaast het zuiver passieve: sinoewan-sinoewan); bére-bérén, een heilige plaats, voorwerp waaraan men behoort te offeren (ongeveer = Tob. sombaon.) 1 Anders beantwoordt Kar. -én in deze beteekenis aan het Tob. on [even- tueel énkén aan hononkon (honotton of honokkon)). Ofschoon -on en -an onderscheiden zijn, is toch de grens niet scherp te trekken. Telkens vloeien ze in elkaar over en gelijk bekend hebben andere M. P. talen soms juist een tegenovergestelde keuze gedaan. KARO'SCHE TAALSTUDIËN, 517 karah-karahén, volgelingen, eigenl. personen, door wie men zich pleegt te doen volgen; togéng-togéngén, wat men gewoon is te spannen (netten, strikken, vallen etc.). tading-tadingën, nalatenschap. Is het gw. een werkelijk substantief, dan treedt vooral de collec- tieve beteekenis op den voorgrond. gérék-gérékén, allerlei omineuze teekenen, alles was maar omi- neuze beteekenis heeft. oegas-oegasén allerlei huisraad, gereedschap, Men beschouwe deze woorden als onmiddelijk van 't gw. asoek, togéng, gérék etc. afgeleid, en dus anders gevormd dan nipe-nipén bijv. van rupsen te lijden hebben, van nipe-nipe, uit welk woord blijkt, dat ook eene herhaling weer kan dienen tot grondslag van nieuwe afleidingen, in welke dan de beteekenis der herhaling bewaard blijft, en deze als grondslag der verdere verklaring moet gebezigd worden. E. Zeer veelvuldig is in "t Karo" schreibt der werkwoorden (in den ruimsten zin genomen!) Uit wat ik boven omtrent de verschillende beteekenissen dier herhaling opmerkte, volgt dat deze niet onder voor elk woord vaste regels te brengen zijn. Dezelfde herhaling kan verschillende beteekenissen hebben, al naar *t verband, waarin ze voorkomt. Vooral geldt dit de »subjectievey ww. als koendoel, zitten, lawés, gaan, tjibal, liggen enz. ’t Zal dus t beste zijn zinnetjes te geven uit door mij verzamelde verhalen of uit den volksmond opgeteekend. Andere herhalingen hebben een staande beteekenis gekregen, en deze behoorende dus althans in een goed woordenboek opgenomen te worden. Weer andere kunnen onder een vasten regel gebracht worden, zoodat een goede spraakkunst deze afdoend verklaart. Nangkéng-nangkéng bijv. is altijd: een heuvel beklimmen, “t zij deze hoog of laag is, tegenover nangkéng, dat be- teekent: naar de Karo-hoogvlakte g An, eigenijk dus wel: het hooggebergte beklimmen. Ngalo is aanemen, ontvangen, archaïsch ook: weerstreven, ngalo-ngalo steeds: iemand tegemoet gaan, plechtstatig inhalen. Ngadjar-ngadjari, iem. iets voorpraten, hem zeggen hoe hij doen moet, heimelijk opstoken (in ongunstigen zin dus: hiervan is het subst. adjar-adjarén, terwijl adjar-ndjar gewoon leerling beteekent), en ngadjari, iemand onderrichten. 520 KARO SCHE TAALSTUDIËN. zich neemt. Trouwens is het dan geen herhaling van een ww., maar een van een herhaling gevormde werkwoordelijke vorm. Vele bijv. uitdrukkingen en bepalingen worden aldus gevormd, een enkele maal een voorzetsel. roesoer-oesoer, herhaaldelijk, telkens; érpagi-pagi, s ochtends vroeg; ërdjodoe-djodoe, gepaard, paarsgewijs (mannetje en wijfje); Erboeni-boeni, achterbaks; €rkite-kiteen, om, ter wille van; ërkandoe-kandoekën , met (eig. tot gezellin hebbende). De herhaling der kwalificatievey ww. beantwoordt dikwijls aan onze adjectieven op -achtig. mégérsing-mégérsing, geelachtig. Niet altijd vindt men mé herhaald, zelfs wordt het soms geheel weggelaten. Er zijn toch ook niet weinige adjectieven, die niet mé-, event. Anoeswär, voor zich nemen. Ken enkele maal is er eenig verschil in beteekenis. Voorafgaande door ‘t aanw. woordje (eig. relatief) si hebben deze herhalingen collectieve beteekenis, en beteeken; verschillende dingen, die eenzelfde eigenschap vertoonen: si mérijém-mériyém, al wat lekker ruikt, welriekende specerijen. F. Herhaling van een telwoord. De beteekenis hiervan vertoont enkele schakeeringen, die soms min of meer een tegenstelling kunnen vormen, in den grond evenwel naast elkaar liggen of uit elkaar volgen. Het zijn de beteekenis blijkt meestal duidelijk uit het verband. Réh m'ija téloe-téloe. Zij kwamen by drieën, drie aan drie. Koe djoema kita pitoe-pitoe. Wij gaan naar ’t veld in een clubje van zevenen. Hier is ‘t volkomen gelijk aan pitoe kalak. Ook pitoena kan ‚met zijn zevenen. Hier is ‘t volkomen gelijk aan pitoe kalak. Ook pitoena kan ‚met zijn zevenen. Hier is ‘t volkomen gelijk aan pitoe kalak. Ook pitoena kan ‚met zijn zevenen. Hier is ‘t volkomen gelijk aan pitoe kalak. Ook pitoena kan ‚met zijn zevenen. Hier is ‘t volkomen gelijk aan pitoe kalak. Ook pitoena kan ‚met zijn zevenen. Hier is ‘t volkomen gelijk aan pitoe kalak. Ook pitoena kan ‚met zijn zevenen. Hier is ‘t volkomen gelijk aan pitoe kalak. Ook pitoena kan ‚met zijn zevenen. Hier is ‘t volkomen gelijk aan pitoe kalak. Ook pitoena kan ‚met zijn zevenen. Hier is ‘t volkomen gelijk aan pitoe kalak. Ook pitoena kan ‚met z beteekenen, doch dan meer in den zin van alle zeven. Dit -na wordt dan voor alle personen meerv. gebruikt, evenzeer als wij bezigen. Of wij in 't spraakgebruik onderscheid maken tusschen: met z'n drieën bijv. en met ons, uw, hun driën is me nooit gebleken. Enda manoek émpat-ém pat siringgit. Dit zijn kippen van vier voor een dollar. Lima [poeloeh] lima poeloeh koe-toekoer idjoek e. Ik kocht die idjoek de vijftig (& 1 dlr.). KARO'SCHE TAALSTUDIËN. 523 Nonggs.- vordherhaling gelijkend verschijnsel, is de herhaling men *: \ van wortels, komt de wortel ook nog als zelfstandig woord zevallen echter maakt hij deel uit van een of de herhaling (reduplicatie) zinverwant zijn. doewa, een iz heelden, al behoort deze zaak strikt genomen, gérantueng si i:n.- ‘ik onder woordherhaling verstaat. vijf staafjes: lameze: - vost vatten: vg. padj&ék ingeheid zijn, sprong”; mamis an; steil, stippen); katika si - versperren, vg. ombél verstopt, spreken van: de vier zangen Daarentegen bezig mm aig nimpét, uitgedoofd. si oewaloek, de 3 mm man | sépit, goed sluitend v. e. pasroos). “_nandrokken. en sada-sada, één voor ca meme afgebrokkeld. gebezigd in den zu we em verd, tot bedaren gekomen. ring, wel eens: La as sme, _ tjëköm, in bedwang er inderdaad wel eene am Opmerking verdienen mg: sstaan_ hand hebben,» vl, riboe, honderde, duizende, bi mmm. « Het vragend telw. pigs. verm . «rgak, opkijken, verscheidene. 7 > hebben): G. Herhaling der andere wourtewn an a od nog zeer onvolkomen differentistie Ge meee | vaak moeilijk te beslissen, tot wels hmnee —_ J Vele, die naar den vorm substantief € zemen ed gelijk reeds boven werd opgemerks, diamje « PS crm) van andere woordsoorten. Op ‘tgebru:s u fee gs, hag a dienen dan de volgende gevallen nog Vemma a. Voornaamwoorden. Hiervan Kunnen alim magma, Nl vnw. (die ook als onbep. kunnen optreden; hemme. mage kai (etym. hetzelfde wrd. als ‘t volgende . mar penn allerlei, alles: i-alokénoa kai-kai pe: ay mmm kade, wat, eigenl. het rwatr, welks cigrammetig Puet 7 paar voorbeelden moge blijken : oe Kadendoe mésoewi; Je vwaty doet zer? ©: Wa Pa Man kadekoe e; tot mijn wate dt. vy. % mee doen? Si Mapan kadendoe? War ie Maye wo, welke verwantschap bestaat hij je. 4 522 KARO SCHE TAALSTUDIËN. De herhaling van kade is een zelfst. nw. met de beteekenis van „bloedverwant, familie.» Het Kar. „kade-kade’ is dus het Dair. ‚koela-koela. 6. Bijwoorden (sommige ook als voegwoord gebruikt, dus voegw. bijwoorden of bijw. voegwoorden, naar men verkiest). Pijah, eindelijk, ten slotte; pijah-pijah, langzamerhand, mettertijd. ‘mbéra, een moeilijk te kwalificeeren woordje, in den grond willen, zullen, beteekenende; ‘t gebeurde, ‘t geschiedde; ‘mbéra-mbéra, och of! of er misschien. téka, vrij wel synoniem met'mbéra, maar met de bijbeteekenis van toevallig; téka-téka, soms, misschien. nampang (ww. vorm van sampang, gelegenheid; als conjunctie: en toch); nampang-nampang, soms. kasa (nevenvorm van asa), zoo, na vergel. en vergr. trap. als, dan. Kasa-kasa, ongeveer als; bijv. I-banna béngkaoe, kasa-kasa toengkoel téktékna; ze bereidden de vleeschspijs, zehakten het in stukken, ongeveer zoo groot als maïskolven. Lang (lahang), bijw. van ontkenning, neen; niet. si lang-laing pe dénggo i-bän kalak. Ook wat er absoluut niet is, mocht men eens maken, d.i. Men mocht u eens beschuldigen ook van wat ge volstrekt niet gedaan hebt. Eene bijzondere soort van herhaling is die met klinkerwijzig Ingenieur is hier het bei den verschijingsvorm, van het zich op verschillende wijzen voorden an de zintuigen van een handeling, een toestand. Si rongkang-rangking, tweedracht, tweedracht, tweedracht, ingesneden, bijv. van bladeren. Bongkak-bangkik, geaccidenteerd, sterk golvend. Loemajang-loemoeje, zwevende, kringen beschrijven. Diesmal-dämole! heen en weer slingeren. Hiermede is, wat de eigenlijke woordherhaling betreft, het voornaamste gezegd. De afwisseling van ah en e, ofschoon bijzonder, staat in dit woord niet alleen. Men vergelijke: ’mboewah en ’mboewe, veel (van boewah, vrucht en boewe, Tob. idem). Kirah, en kire (péngkirahén en péngkiren), als een kleed of gordijn uithangen. Réntah en rénte, tot iemand overgrootvader, bet-overgrootvader moeten zeggen, a. h. w. zoover in tijd van hem afstaan, dat men onzeker is omtrent. Den naam, dien men het behoort te geven. (éntah, ’k weet het niet, ntah, Gajo’sch, verwantschapstitel.) KARO'SCHE TAALSTUDIËN. 523 Een op de woordherhaling gelijkend verschijnsel, is de herhaling (roms reduplicatie) van wortels. Een enkele maal komt de wortel ook nog als zelfstandig woord voor, in de meeste gevallen echter maakt hij deel uit van een of meer woorden, die met de herhaling (reduplicatie) zinverwant zijn. Ook hiervan enkele voorbeelden, al behoort deze zaak strikt genomen, niet tot wat men gewoonlijk onder woordherhaling verstaat. djékdjék, stokstijf staan’; post vatten: vg. padjëk ingeheid zijn, in den grond overeind staan’; steil. bélbél, in den weg zitten: versperren, vg. ombél verstopt, versperren. pétpéti, een vuur blusschen, vg. nimpét, uitgedoofd. : pitpit gesloten van de oogen, vg. sépit, goed sluitend v. e. planken vloer bijv.; apit (ngapit) aandrukken. pikpik, bikken, fijn stooten, tjépik, afgebrokkeld. lehléh (of geredp. = lélth — sélth), gekalmeerd, tot bedaren gekomen. kémkém ingesloten (als door een gebergte); tjëkëm, in bedwang houden; regeeren, v. pikpik, bikken, fijn stooten, tjépik, afgebrokkeld. kémkém ingesloten (als door een gebergte); tjëkëm, in bedwang houden; regeeren, v. pikpik, bikken, fijn stooten, tjépik, afgebrokkeld. kémkém ingesloten (als door een gebergte); tjëkëm, in bedwang houden; regeeren, v. pikpik, bikken, fijn stooten, tjépik, afgebrokkeld. kémkém ingesloten (als door een gebergte); tjëkëm, in In de hand hebben. Géngém, bestürzt, eigenl. ook wel vin de hand hebben, vl. Linggém, overschaduwd. Gäng (gegäng) naar boven zien, vg. djoergak, opkijken, % hoofd oprichten; zich oprichten v.e. slang. Pélilit, smaken dat er is,” van lit, zijn, bestan, (ev. hebben): si lit: i-pélilit = die heeft, dien wordt nog meer gegeven. Dédéh, treden, trappen op; déh(kén), neerdrukken, aandrukken. paspas, op iets neerkomen, met geweld neerslaan, vg. émpas, neersmakken (plat: een vrouw beslapen). koepkoep, gesloten, toegevouwen (als een bloem, een scherm). vg. angkoep, smeedtang, toekoep, toedekken sluiten als met een stolp; onder de hand vangen. goegoeng, de hoogvlakte; de hooge kant van een berg, goeng, een kale heuvel, kopje. Gelijk deze woorden (waarvan er nog vele zouden te noemen zijn) min of meer aan de gewone woordherhaling verwant zijn. Bestan er ook woorden, die aan de woordherhaling met veranderden klinker beantwoorden, bijv. daldil, onharmonieus, niet samenstemmend, boerbar, verward, koeskas, van alles tegelijk op een gegeven oogenblik moeten doen, bijv. tengevolge van onverwacht bezoek. Dergelijke woorden moeten wel „van huis uits twee lettergrepig zijn geweest. 524 KARO'SCHE TAALSTUDIËN. Over de reduplicatie, valt, gelijk ik reeds opmerkte, zeer weinig te zeggen. 't Gebruik dat bijv. het Tobasch (en ook, maar reeds minder, het Daïrisch) er van maakt, ter vorming van verbale substantieven, als hatoetoeboe, het geboorte, haroro, de komst enz. bestaat in ‘s Karo'sch niet. Zelfs het Karv'sch equivalent van de geredupliceerde F. en D. vorm hoho- jamon (péhéhowam), vertoont geen reduplicatie ul. kéhajamén, tenzij men mag aannemen, dat het eigenlijk staat voor héhajamén, doch door onware analogie werd opgevat als te zijn gevormd door de affixen ké- en -en -t woord (evenals het D.) vertoont ook verder eene eigenardige inbreuk op den regel dat de Tob. h, door eene k vertegenwoordigd wordt. Behalve de terloops genoemde geredupliceerde woorden staan mij nauwelijks een pa Ar voor den geest, nl. pépagi of papagi, morgen, den volgenden dag, en bérére, de stam van moederszijde, ook: zusters kind, dus tegenover mama, moeders broeder. 't Woord komt van mère, begiftigen. Men zie voor de verklaring der beteekenis v.d. Tob. Sprk. pag. 187. DE TELWORDEN. De hoofdgetallen (cardinalia) van 1 tot 9 zijn: sada, doewa, téloe, Empat, lima, éném, pitoe, vewaloch, siwah. Tiental is poeloeh; tien sé(si) poeloeh. Verder bezigt men de onverkorte telwoorden, dus doewa poeloeh ete. tot siwah poeloeh. De wisarga valt weg als nog ete. tot siwah poeloeh. De wisarga valt weg als nog ete. Honderd is si(sé)ratoes; duizend si(sé)riboe. Verder telt men als bij de tientallen. Voor de tienduizendtallen bezigt men laksa, voor de honderd- duizendtallen kewan.! Millioen is mélijoen. ? 1 Kewan is of uit het Mal. overgenomen, òf, indien niet, etymologisch toch = kojan. Vergelijk voor de klankverwisseling nog: Mal. bojan; Kar, bewan, of ook, o: e = oe: 1 (eene evenredigheid, die in 't Kar. in meer dan één opzicht opgaat): ’mboejak en ’mbiwak, buik, pens; mélajoe = mélawi. Wat bij die verwisseling aan den eenen kant door den klinker a. h. w. wordt ingeboet, wordt aan den anderen kant, door de verwisseling der half klinkers in tegengestelden zin, gecompenseerd. t Dit woord moet wel van Eur. oorsprong zijn; ik voor mij geloof van Portugeeschen. ’t Is geen woord van den nieuwsten tijd. KARO SCHE TAALSTUDIEN. 525 Van getallen boven de 10.000 heeft de Batak overigens nauwelijks eenige voorstelling. Voor dergelijke, in zijn oog oubepaald groote hoeveelheden bezigt hij daarom uitdrukkingen als si kémoet, wat wriemelt, si nasa lit, al wat, of zooveel als er is, ook: al ‘t geschapene, of omschrijft met een of andere dichterlijke uit- drukking. Bij een benoemd getal, wordt sada, zoo dit zou voorafgaan, bijna altijd vervangen door 't voorhechtsel si-(sé-); volgt het, dan gebruikt men zoowel sada als t verkorte sa. Men vindt sada ook wel voorafgaan, maar dan heeft het in den regel, ‘t karakter van telwoord ingeboet, en kan bijv. be- teekenen, ‘nzeker, ‘zn (onbep. lidwoord), ook wel, geheel, bijv. sada oewari enda, dezen ganschen dag. Toch niet altijd. Men vindt het ook als ontwijfelbaar telwoord voorop. Altijd bezigt men sada oewari; sada bërngi, daarentegen siboelan, sita- hoen, en men hoort zoowel sada borong (Mex. dollar), sada ringgit, als siborong, siringgit. Men ziet, het Karo’sch veroorlooft zich eenige vrijheid. Het doet dit ook, wat de plaatsing van het telwoord betreft. Regel is (voor de vaste uitzonderingen zie beneden) dat het, bij wijze van appositie, volgt op ’t getelde voorwerp. Maar ‘t staat ook wel eens daarvoor, zonder dat er in de beteekenis verschil is. Men kan er echter ook een verschil in beteekenis door uitdrukken, gebruik makende van de eigenaardigheid van ‘t Kar. (gelijk van de Ind. talen in ’t algem.), dat wat vooropgaat in den zin in bizondere mate de aandacht vraagt, dus met eenigen nadruk a.h. w. wordt gezegd. Bijv.: i-toekoerna kérbo lima, koeda doewa, hij kocht vijf buffels en twee paarden; geen koeien of geiten bijv. Maar: téloe kérbona ngéntja la mate bérnoengén; slechts drie van zijn buffels zijn niet aan de veepest gestorven; de rest dus wel. Men kan, zoo men wil deze woordschikking als genitief- constructie opvatten. Verder zij opgemerkt, dat de verbinding van het telwoord met het te tellen voorwerp in ’t Kar. al zeer weinig innig is. De onvast- heid der plaatsing is daarvan re Een bewijs, doch nog overtui-gender blijkt dit hieruit, dat soms een of meer woorden tusschen bet telwoord eu ’t bepaalde woord worden ingeschoven: Lit sada idjé namo, letterl. [Er] was een daar kolk, d.i. Er was daar kolk; lit doewa i-pantémna lémboe. Er waren twee slachtte hij koeien; hij slachtte twee koeien. Volgr. II. Rt 526 KARO SCHE TAALSTUDIËN. Over ’t geheel krijgt men den indruk, dat het Kar. de telwoorden als substantieven opvat. Het telwoord gaat altijd voorop bij de hulptelwoorden (zie beneneden) en bij de benamingen van tijd, maat en waarde. Wordt het attributie gebruikt, dan volgt het, en wordt dan meestal door ‘t betrekkel. voornw. si voorafgegaan. Toch laat mendit ook wel weg, vooral daar, waar reeds een pron. suffix of een anwijzing zijn, dat het attributief ge-bruikt is. Dus bijv. sérpingkoe (si) émpat enda, deze mijn vier drears. Ja zelfs vindt men oewari téloe-poeloeh, desa oewaloeh e. d. die slechts schijnbar eene uitzondering maken op den zooeven genoemden regel, daar men hier toch niet met een tijdsbenaming etc., dertig dagen enn. te doen heeft (zie boven er de herhaling der telwoorden). Gebruik der telwoorden levert niet veel bijzonders op. Over geheel is dit vrijwel als in ‘t Hollandsch. Toch is er soms eenig verschil in de wijze van tellen. Zoo beteekent: doewa kami ras anakkoe, niet: wij tweeën en mijn kind, dus drie personen, maar: ik en mijn kind. Het door,ras’ (of een derg. woordje) vooraf gegane woord, is dus reeds In de telling begrepen. Vandaar ook som, gelijk boven, *t gebruik van een meerv. pronomen pers., waar "t Hollandsch het enkelv. bezigt. Nog een voorbeeld uit si Mandoepa: ‚Ndolah kami ‘ngkawil ras anakkoe av, nate bapana; kom, laat ik met dat kind van me gaan hengelen, overlegde de vader bij zich zelf. Bijzondere vermelding verdient het gebruik van sada. Dit is nl. uit den aard der zaak niet in zoo absoluten zin een telwoord als de andere. Het staat toch miet alleen tegenover een ander bepaald telwoord, maar ook als eenheid tegenover hoeveelheid in °t algemeen, dus eventuel ook tegenover verscheidenheid. ’t Is met het Holl. een eigenlijk: niet anders, dat behalve als onbep. Lidwoord ook wel optreedt als bijv. nw. of som de kracht heeft van een pers. aanduidend voornaamw. (dezelfde). Men lette slechts op zinnetjes als deze: Blijf éen, blijf éen, mijn vaderland!; Dat is éen en dezelfde persoon; Gij zijt mijn éen en alles, enz. t (rebruik van sada in de volgende zinnen zal dan ook niet bevreemden. Sada roemah dooen ras roemah goegoeng; de huizen in de Doesson en op de Hoogvlakte zijn gelijk; Akoepe sada, nina pérkis; ik wil ook meedoen (er éen van zijn; van de partij zijn), zeide de mier (ul. bij het beoorloogen van het dorp Pérgéndangén). Kam kin sada agi, maka ‘mboewe pémétéhndoe; jij bent er ook eentje, zusje, die op alles een weetje hebt. Sada katana ras oekoerna. Zijn woorden stemmen overeen met zijn denkwijs. Verder drukt men met sada... sada... uit ons: de een... de ander “t Gebruik van téngah is alsin “t Mal.: téngah téngah téngah émpat poeloeh, vijf en dertig; téngah lima ratoes, vier honderd vijf. enz. De adverbiale telwoorden worden ep dezelfde wijze weergegeven als in “t Hollandsch: sikali, eenmaal; doewa kali, twee maal enz. Soms hoort meu sikali kélih (gewestel. kéléh) enz. Dat zuverlässige moet beteckenen als: éène enkele maal, of gedurende éen bepaald tijdperk (ev. éèns per jaar), als zoodanig synoniem met sékali émbas (némbas). De juiste beteekenis van kélih t durf ik niet met zekerheid opgeven. Misschien beteekent het /rond- gang; sëkali kélih dus: een keer rond. Ik grond dit eerstens op de beteekenis van émbas, een bepaalde tijd voor iets, moesson,” érnémbas = periodiek; tweedens op de afleidingen van kélih: ‘ngkëlihi, iem. den pas dfsnijden, door een omtrekkende beweging te maken, omtrekken, omtrekken; pékélih, de natte rijstvelden nog eens (voor de tweede maal) bewerken. Verder dient opgemerkt dat kélih ook een maat, benaming van hoeveelheid is: sing- kélih= en kélih $ lajap=4 tjoepak =} gantang (&kal) = s'y toemba, dus ongeveer +; Liter. De ordinalia hebben geheel den vorm van een causatief ww. blijkens het caus. praef Pé- en het oneigenlijke caus. suff. -kén. Tweede is pédewakén, derde, pétéloekén enz. Berste als tegenstelling tot bijv. tweede, vijfde, heeft het Kar. niet, wel tegenover laatste. Meest gebruikelijke is 't verbaal subst. pérlébe eigenl. voorste, en daarnaast vindt men péména (van béna, begin), beginnen, en si tangtangna, die [de rij] opent; péménana, tangtangna, moelana beteekenen in 'eerst, in 't begin. Men heeft hier wel den wortel lih, dezelfde als o. a. in moelih, alih; salih, silih? Dit vergelijkende met ons, maal,” „keer” moet kali zijn, en dus de bovengenoemde uitdrukking pleonastisch. 528 KARO SCHE TAALSTUDIËN. Tegenover pérlébe staat pérpoedi, en verder bezigt men voor laatste de act. verb. subst. péndoengi (van doeng = af, klaar) en péngéuggowi (van énggo, al, reeds). 