None
«. Arabieren en andere Treeiidd Oeister- lingen *): ') Hoezeer in de regeringsopgaTen der drie lait- •ie jaren afzooderlgk worsen opgegeven de Arabie- rea ea de andere vreemde Oosterliogei^ bebben wi|j evenwel dexe beide kategorten vereenigd, 1*. mndat Toor da eente % jaren geaaa afno- derlqke opgaaC daarran b gedaan ; 2*. omdat» blgkcna da opgaaf der 8 laatate ja- ren, bet getal der eigealijk gategde Ambieren bier leer ottbedoidend la, dear het lioh toi een twet* tal hoogstent bepaalt. d* Inlaiidefa^)! iii 1SS6 810,340 delai #1&67 818,484 , ' ; 1888 ..... 815,85% ^ • > 1880 •; .... 8«,T15 ^ ; IflW ..... 829,506 , • r f i .-»• iH^ landboiiWende gedeeite der inlaadK^e bevolking tdde: ; ',fa,l8M^. .,'..»..' . U7.3?5. I n'9i.-ilM8t<,i<>U-.'-ft. 101,909 *. • I ^,aS^9 ^.-^-^ ^. 106s^77. « • 1 't ^ • iT ,<■!/ > JJil 4tt<grD0k WBHpdeiii^iiL lii7 ■ M, odk T^jIgW' de. iMMeeUngtfA. der^ ibpblMr, .dHi UL:Mi c#st taa k66« ^og9irtarti')biiiag«iiBBen<<aamir mWaiJ. Ota jdifhtefleiiaBBUeoswij'im'imt b«elrairii(giftQS- ^ 'l^e' ftierkte "^van ^een ^uligew/jgjnuSdeld itellende op 5 cielen, soo zou (uaniiiTdlgea, lal.i».JdfadlibMe]idb \MKMug mH xMm ! in MWa .i ^ iV^I .... 586,650 f6Am , 1868 it Lit .... 529,995 , , 1869 i « •.< . ..533,685 , , 1860 i'^ . . .. 544^060 , ierwijl ^'3aii roor het gedeeite der inland- lobe .be«olkiB0, da« aiel In. hat bedt is van T^dbftf Tflriafgcfei de volgende c^fesB, «la: in 1857 . . . . \ 287,834 ziebai t, .1§58 ..... 285,877 , , 1859 289,330 , , 1860 . . . . « 285,525 , dat is jaar Toor jaar dooigaana meer daa ^/, der inlandsche beTolking. *) Coder de inlaadera hebbeo wg begrepcn toot 1856 en 1857 elk jaar 8 ea TOor 1858 2 alava. In de opgavea foor 1859 en 1860 kmnen gceae aUven roor* *R. BSS Yoor ««ne Yendentie^ weUce, gi^k dto der PreftDger Regentsehappen, aaa aUe i^en'^door het gebt^te is omgeven, waar derhalve aim een gemaJckeli^ ▼erkear met de omliggeude gewesten niet te denken Tali* baiteitdieii'geeii BcWpraart en vischTaiigst beaUau, en dua zoo reel gemist iroidty wat in tudete reaidentiSn eeiug Tertier kan germi, .>09^<^!!^ ^^^ <^ ^^ ▼reemds heefi, indien een niet onbeUngrijk deel der beyolkisg zic^ ()etrekkelijk ▼oi^ of niet met den landbonw geneert, -^ 19 de«e yer- houding tnsschen gesinnen met en ifwder^y el- den ceer ongoaiig en niet in 8taa% oro ons ▼an de welvaart dsr bevoUung een hoog Aeok- beeld te geven. Men sou soma kunnen meenen, dat hier, dew$ dlt gvweat beboort tot' de zoogM^^dike Soenda-laaden, missdrien -bij- de op^afal^yan landbouwinde gennnen mMt* gedaeht? wiffden aan ijatjeft^ zqnde eeiie Tcreeniging Vaii'^,%4 of meer gesinnen'onder ^a Hoofd ; miky,-'AaH- gelaten, dat die ^ntji^t gewoonlijk minatens 15 it 90 akOen- stak nyv laff MMr^lNA j^ hm^gomneB met die g«tailen.>itrei«Ni«^iil4fti< gfmd^g Toor de sterktedn inkndaobi^^betittiiig^ eea oijrar'«o« kt^jgen^ Un^k-MedmA'igr^if^ dan het dMrvoev (^gq^ene^ loo'mn^ al'tcM' die venjndent^lHpgaaBiAmdlgk'ivovden'geatlil/ in Terband Ittt de.gefekge iiil||nl|^d(iiield£i^elui den per buiagesin, 100 ids ona latecUijtoniali' de aaak daaidoor roor ^eengnnsti^f^^^bo^- wing ratbtar worden. . ' Het totacd iodk den aiua d*ckhdhouifencla bcTolking beboorende velden bedroeg: ift 1866' . ; - 139,341. hi»H in r 1857 . ;:..•, 1*3,109 iJ- > h r 1858 143^09 im V .. r 1869 143,80Cl --^'^ , r 1860 . . . • 148,206 r Wij sien daaniit, dat da toeowni^tiD d&<4 laatate jaren weinig of nirta.betoekeiili'aQaiMi 'waanohijnlijk de niet onbehngrijke Tjermeer^ dering ran 1856 op 1857 aan eeAe meer naauw- keurige dpname of opgavd ztl mo^n worden toegescbreven. Per landbonvend buisgezin bad men dan: in 1857 1.36 bonw # 1858 • • • * • 1»35 # « 1859 1.34 , ^"^'^ , . . . 1.31 r die der 'Mndtoii#ende hnisgetinhen oolc ge- ireett 1$, faMt'ontginnen ran jneerdere bouw- gM>nden leeHii daarmede geenen gdlgken tred be^ gebbiid^ta. Vaik.bei ^taflbk i^ velden bad men: a. aiMi glrmden, die gefrrigeerd kunnen w^ed^i ■ • AST 7*1 ^'^"•^ • J -L ised 109^638 bouvs ff ^. ^ 110,038 ^ 11... *;; 109,053 i, h. aan gronden,^)#kr' bevoobitgtng afban< I iuU857t \ jr wl85o^ , , «185t' , , J86ai V ,. 33|^71 boiiwa ., 4)3/)81 # .. 34A53 , dat de kMneTeoneer* ' fiUb Uiktii dyMNul^. jdetfa^l VBi .'iiewvgroidett^ die atdcri 1856 Wft pbipAauigehad/jgebeel ^komt ▼oar rakening )der laatate kategorie ▼an ▼elden, terwigl wii ;in die d^ p%t^ ^njist^elden niet alleen geene toeAemmg, maar'wcd afheming bespeoren. Ook |dit pleit niet sterk ▼oor ▼oonutgang/ licegetr b^erigen^ jio/^yjvrbouding tuBSctien natte r^st- krelden en zoogfbaamde tcigalgronden bier yeel gonatigei^' ia^ dan ▼oor' bet bverige gedeelte hran Ja^a ').. 4 »; 1860 Daarnit blijkt^ dat, hoe gering de Yermeor- dering der be^oiking en in ^erband daarmede i Na te bebben dpgbm^kt, dat' in deze teai- Qentie ^an de gronden door de bevolking ▼oor bigen knltnnr ontgonnen, sedert de intrekking der indi|)QiBeR( gean gedeelte meer voot €k>n- ▼ememente kfaUSior a^anmderd wotdt, kun- ben v^ «a ^rmeldeD» dat •▼an bet totaal der Vddeu! ^ ...... \\ be^^ffljn:* • • <) In 1860 bedroeg bet totaal dor TekUa,^ daar- onder derhalvo.niet begrepen die der PreaogerBe* gentschapp^D, ooch ook Batavia, Bulienzorg, Soe* rakarta en Djokdjokarta, gelijk mede Madura niet, 9,l89,429s/4 bonws, waar?an tot de kategorie van natte r^atvelden beboorden '1,126,401^4 bouws of naganaeg 58^t \, en l,eiS,0£6Vi boawa of raim 47 Vs % tot die der soogeaaaoide tegal« ?elden. In ^t xelfde jaar waa de verbouding tofr het totaal roldan in de Preaager BegeDtechappcu bqoa 76Vt % voor de eawah'a en raim 9^k % YOor de tegal's. 53 884 PS. hi 1857 ; . « I ISl^BU borm , 18(8 .... 180,891 k , 1859 .... 180,651* , M 1860 .... 138^67 y 6. met aardvruchten en andere drooge ge- wassen: in 1857 8,910 bouws M 1858 ..... 9,086 s M 1859 8,547 m *) g 1860 4,639 r ») S**. 'veahalve gehcel onbeplant zoudien zijn gebleven: in 1857 ^,684 bouws , 1858 . . .' .♦ .. 8,209 r M 1869 ..... .. 4,008 , • g 1860^ . • .-.•.• nihil # In rerhouding tot bet totaal der velden is de hoeveelheid, die' onbeplant is gebieven, zeer gunstig. Vooral onderscheidt zieh in dit op- zigt bet laatste jaar, hoeeeer, wanneer-wij in aanmerking nemen^ dat de beyolkiug niet ruim en beneden bet gemiddelde voor bet OTerige ▼an Java van yelden bedeeld is, daarin niets Hgt, dat ons bdibefl te berreemdeii, g^ijk daarait ziofa wk. tab zelr^ \M '\eritlareBj <kt een zoo groot gedeeite, in- 186&bijna 97%, ▼oor de padi'i&tW is gebrurftt. Wat evenwel t^en de niet zeer ruime be- deeliug .met yelden eenigzips opwec;^i, is bunne ▼r^ gonstige produktie^ die bedra^en  . . .w ^4/166,960 ■ I ' ■ ■ ■» >i ■ > ' ') Boveadien zjjn in dit jaar nog 16,528 bouws, na voor de padi-ie^i te zijn gebezigd, weder met aardvrncbten en andere drooge gewassen beteeld ge- worden, zoodat men voor deze kategorie van kul- tnur toen beeft gebad in bet gebeel 26,170 bouws. *) In den staat voor de njatknltaar wordt voor dit cgfer opgegeven eene hoeveelheid van 25,892 bonwB. Wanneer wij dit cgfer optellen b\j dat voor de ptuU, verkrggen wij een totaal van 168,979 bonwa of 20,778 boaws meer dan bet werkelgk totaal. Het is wel waarscftgnlgk dat in 1860 26,892 bouws met tweede gewassen zijn beteeld, maar dan kan het niet anders, of men beeft, even als in bet vorig jaar, ook in dit jaar 20,778 bouws daarVoor gebezigd, die eerst met padi beplant wa- ren geweest. a, per bouw: in 1857 ..... pikob 27^Vt g 1858 g 29.86 g 1859 , 3L43V« g 1860 ..... g 30.07 ioodai Joent b. per buisgezin beeft gebad: in 1857 pikob 34.18 r 1^58 , 3e.83V« , 1859 , 38.50 g 1860 g 38.29V, HoeBBcr den pioduktie door die van slechta veinig oadem rcwdentifin wordt oTortroffea, knnnmi wij ous todk uaauweliika Toonteileii, dafc 81) Toldoende geweest it voor de voedii^ der bev«lking, tenaj men aaimeiBe^ dat de opgare ver foottden de wttkdJqke prodnktie ia. gehioveou Aao- eme vensw^gii^ tui een oenigiins bebagrqk dfed er van n^i kei doel, om de befing van landrente niet al te diuk- kfiad te rdoeft fign, vidt bier eveovel niei te (inBlrrn aaaacabn bet laadie&tensLdael in de Fvcaager fi^entaebappea niet w«ckt; aiaar ia bet • le^ettngmraleg over 1859 i) wocdt ge> aegd, dafr ook ia de opgave def pfodnktie veeial siet wordt bcgrepen wai daftrpui«%nt wegens sn^)loon. Het bljikt erenvd nie^ of ieti detge&jkft ook in de Pxeaoger BcfgeBteeliap- pen pkatt vindt, en boiteadien wocdt det saij- loon op yeracbiltende pla«tseii zoo ▼ersdulkBd bsrekend **- terwiil bet .waamohjwiijk sledits ov«ir dat gede^te wordt. botaeld, w«ar¥Oor de bulp in bet soqden is vxrleend -:- det mei^eeoe mogelykbeid eenige berekening,. die Tertrouwca verdienty daarvan zoa knnnen woiden. gege- vea '). Maar hoe dit ook zy^ bet achgnt er veitig Toor gehouden te kiouMn wwrdoi, dat be^geen de opgegeven pcediiktie te dier aske mieder dan de weikeli^e mogt bedragea, niet vaa zoo groot bdiaag kan aqn, dat zij Y«n eene ontocreikeiide eene gehed voldoende won knn- nen worden, vooral niet, wanneer wy daarbq in aanmerking nemen, dat de uitvoer vaaiipt door Cbinesebe (^oopers, in verband tot de <) Zie pag. 104 der officiele aitgaaC. *} Ook wordt in de 'Prtonger' RcgeotaefcappcB een gedeeite afgehoaden' ali dpbfengat der bcToJ- king ten behoeve der Regenteiu Het biykt erea- wel niet of dat deal al dan niet begrepea i« in de opgegeven prodnktie. M. S35 lage prijzen, vergeleken b^ die aan de maiki te Batavia, belangrigk mtbs toegenom^n. In 1860 bedroeg de totale bevolk'tng, gelijk wij sagen, 630,756 zielen. Wanneer wij nu de consumtie Tan r^st stellen op faet gewis niet te hooge cijfer yan 3-pikoIs 'sjaaie per hoofd, dan komen* wij -tot eene benoodigde hoereelheid van 3,492,265 pikols, terwijl de 4,166,960 pikols padi, waarop de prodtiktie van dat jaar is opgegeven, met een Tcrlies van 46 ^Z,, bij de peUing niet meer hebben uitge- lererd dan 2,250,159 pikols gepelde rijst of ruim 240,000 pikola minder dan de-«loor ons berekende behoefte.- A4s ivij- nn bif dat ontbre- kende nog voegen Uetgeen uitgevoerd wordt en dat gezegd wordt Trij belangrijk te zijn, alsook bet benoodigde roor zBMpadiy dan kaa faet liiet anders of de produktie, dewijl bier aangeene ▼erzwijging van een ^edeelte er Tan te denken Talt, moet geheel dntoereikende njn gewaest. In we^rwil daartran zijn etenwei de prijaen der padi in de Pxeanger Regentsohappen kh) bng als ID geene 'andere midentie op Javai hetgeen blijkfam niet op ket besiaaa van gebvek kan wijzen. WaarsoMjdtijk is bet derfaalve, dat in bei ontbrekende niim is en wordt roQiniea dioor de teelt van tweede gewaasen. Die teeit aeUgnt bier zeer aanzienlijk te zijn gewees^in'de jaran 1859 en 1860, toen 25,170 en 45,303 boim respeetiveli^ daarmede zijn bepiant gewosden. De omstandigbeid, dat juist in die beide jaren ha de produktie van i^st ha de ve#boiiw van tweede gewassen bet b«langn}lGile agn geweest, doet otts denken, dat deopgaaf om- trent de uitgestmktbeid gvonds, ~iiie in 4e voorgaande twee jarea met tweede giewaBsen is bepiant geworden, niet naauwkenrig is^ in zooverre namelijk, dat men verzuimd lain heb* ben in die opgaaf te begrxjpen velden, die, na met rijst te' zijn bepiant geweest, later ook met tweede gewaasen z^n beieeld. Hetgeen aan daze verondersteUing eenige kracbt l^zet is de bqzonderbeid, dat in de beide eente jateii, toen ^n de produktie van rijst bet geringste is geweest hk de verbouw van tweede gewas^ sen bet minste te beteekenen beeft gebad, de middenprijzen der padi weinig booger zijn ge- weest dan in de twee laatste jaren. Daaromtrent vinden wij vermeld, dat zij per pikol bebben bedragen: in 1857/3.50 en/0.88 gemiddeld/2.19 , 1858 M 2.80Va # w 2.08V, -r r 3.19Va , 1859 , 2.30 , , 1.60 , , 1.95 I, 1860 ^ 2.50 ^ M 1.20 ^ J, 1.85 Voigenv die n^Bdenpr jzen bedto^ derbalvd de waaxde der do6r de bevolking geproduceerde padi: in 1857 ...*../ 8,983,662 , 1858 • .;.".. r 8,570,698 r 1869 . .... . , 8,009,122 r I860 .,..., 7,708,876 Het getal kiapperbooraen in deze residentie wordt gezegd te bebben bedragen: a. vooF ^ vTtK^tdragende : in 1856 282,903 , 1857 306,066 ,. 1«5S 33d,026 M 1859 356,973 #.1860 4. voor den jongen aanplant: 364J84 PS in 1S56 . , , t 1 . 747,561 r 1867 . .•.. , 9 t , . 792,633 #-, 1858 . .. .^. ' . • . < r . . 816,724 #..1859..,. .. , » . * . « .. , 837,060 m I860 .. . , 4 1 , . 901,859 Het blQkt. dat men iiu de Jbatste jaren aan det.terit.rM kk^n^* ^^^ belaugr^ke uitbrei* diugb^fib.^^ge9iBn,.of9ohooii de toenenung bij den vrucbtdragenden aanplant zeer langzaam gaat. Waarschijnlijk staat dit in verbaud met de hoogcre ligging derPreanger R^entscbappen, waardoor cte kUpperboom later tot vruebtdra- ging' komt dan op lager gelegen gronden. Af- gesclQBM^Ei Tan dJiejluaistaAdigheid eveawel acbijnt bet tteXi 'de klapperteelt bier niet bijzonder gunstii^ gesil^d te zijn. Op prime Januarij 1854 telde de .yruAtdiageude aanplant 173,931 boo- men, terwijl men bij den jongen aanpUnt bad 730,224. boomen. In weerwil vandezen bereids zoo aanzienlijken jongen aanplant, was de vrucht- dragende aanplant zeven jaren later of op ultimo December 1860 decbt&vejrmeerderd tot 364,784, dus met 190j253 boomen, Hoezeer men bij- geplant had:. in 1854 ;;;:;. 106,368 9 9 9 9 1855 65,614 1856 66,682 1857 100,420 1858 87,222 1859 73,884 1860 ...;.• 115,473 Te zamen. 8= 615,663 68*" S86 PK. zoodat de totale aanplant^ die op primo Jtauarij 1854 telde 904,155 vrucktdragende boomen, op ultimo December 1860 had moeien bestaan uit. . . . 1,519,818 boomen bad men er slechtB. . , . 1,S66,643 ^ of. 253,175 boomen minder, hetgeen, berekend over bet cijfer van 1854, in zeven jaren t^ds een verlies aanwijst van 29 7o of 'van ruim 4 % 's j^rs ; waarult derhalve zoa volgen, dat de geheele aanplant in minder dan 25 jaren moet vernleuwd worden. Met nitzondering van Baajoemaai^ Bagelen en Fatjitan, vindt men geen geweat (^ Java, waar de pi^s der .kkpperaoten hget dan bier staat. Hicrin ligt, zoo bet schijnt, opgesloten, niet alleen dat de beataande aanpfamt reeds vol- doende voorziet in de beboefte der bevolkiag, maar ook dat er weinig uitvoer van klapper- noten beataat. De prijs per 100 stuks bedfoeg: voor 1859 , . . . , . / 8^66 r 1860 ....... ^ S.fiO Aannemende, dat de vruohtdn^eiide aanpbint gemiddeld 50 noten per boon afwerpt» en naar dien maatstaf de produktia eteUendet in 1859 op . . . 17,848,650 noten r 1860 ir . . . 18,239,200 ^ dan heeft de waarde er van bedragen: in 1859 / 6^5,413 0 I860 , 638,378 De veestapel is bier, voofal net bettekking tot de bnf els en de paarden^ nog al behagrijk. Men had namelijk: a, aan bnSelB: in 1857 mannetjes. . 61,618 vijQes. • . • • • 97,312 mimm^mm^t^ 168,930 # 1856 mannetjes. . 64^278 wijfies 96,623 160,901 # 1859 mannetjes. • 65,358 wijQes. 97,850 163.208 g 1860 mannetjes. . 69,189 wijfjes. . ; : ; .100,204 166,393 ^. aau nnderan: in 1867 stferen. , . 1,589 koeijen. . • • . 2,S66 # 1858 stieren« . . 1,645 koeijen. • . . . « d,97S 0 1869 stieren. . . 1,422 koeijen 2,7S6 M 1860 stieren. « . 1,464 koeijen 2,889 4,455 4.617 4,1 5S 4^^ e^ aan paard^: in 1857 bengsten. , 19,198 merrien 35,714 « 1858 hengBten. . 2Q,7U ■MRioL. • » . « 37,549 ^ 1859 bengsten. . 22,241 merrien. .•.".. 39,2SS 54.912 5S.301 (51,478 r I860 faengstem . 22,925 mecrieo. ' 41;d07 64^122 Tervql bet c|}£er der randeren jEtatknaif, zelfr afinmende is geweest, is bet gelal bnflda ii«ermeerdeKd met 7,463 atnks of 4 '/,^ V^, eft dat der fiaarden mat 9^220 at^ka of 16Vs Ve- in 1860 stond op Java, daaronder slet 1^- grepen Batavia, Buitenzorg, de JPreanger Re- gentschappen, Soerakarta en Djokdjokarta, bet getal landbouwende hnisgezinnen: ov t^ dat der buffeb ak 1 tot L24, b. tot dat der randeTen als 1 tot 0.64 ca c. toi dat der paarden als 1 tot 0.28; terwijl in dat zelfde jaar voor de Preaoger Eegentscbappen de verbouding was: a, met betrekkingtotdebnl^alsl tot 1,53; b, met betrekking tot de randeren abi I tot 0,04 en c, met betrekking tot de paarden alal tot 0,59, Daarait blijkti l**. dat voor de buffels de verbondis^ hi de Preanger Begentsd^i^n rnim 93 7^ gum- stiger ia dan in bet overige Java; t^. 887 2^ dat Yoor de rundeien de vethottding in het overige Java raim ISmaal guostig^r is dau die in de Preanger Regentschappon, alwaar daarentegen 3*. voor de paarden de verhouding meer dan het dubbele bedraagt Tan hetgeen e^ in het oyerige Java is. Voor de bnffels verdient de verkregen gun- stige uitkomst nog al opm^rking^ omdat men hicr geene suikerfabrieken heeft, voor wier transporten, gelijk bekend is, veel trekvee be- noodigd is, ofschoon daartegenoirer staal, dat» aangezien in de Preanger Begentachappen geene bevaarbare rivieren zijn, alie transporten er langs de wegen moeten gescbieden ^). Wij dnrven niet te beslissen of het xoovi^el grooier getal van wijljes-buffels, iets, dat men ^venwel over geheel Java kan ivaarnemen, moet wof- den toegeschreven aan het bestaande verbod tegen het slagten er van, dan wel eene aan- wijzing is, dat men hier veel wak idaakt van het aanfokken van bnffels voor uitrtMK. fiekend toch is bety dat die uitvoer naar Cheribon en andere oostwaarts gelegen gewesten nog al bebngrijk is, hoezeer de Preanger-berg-karbouw of bi^l in lager gelegen landen niet zeer ge- schikt wordl geacht. De verhouding der rundecen, ofiuthoon die hier zoo ongunstig is als ergens elders, is iets, dat men in meerdere of mindere mate kan vraamemen in alle in het vrestelijk deel van Java gelegen gewesten, hetz^ men ^^ "^^^^ werk maakt van den bu&l dan in deo Odst' hoek, hetzij in de oostelijke resideatien het gemakkdijk en met minder kosten mtnvoeren van rnndvee van Madura en Bali het gebruik er van zoo voor landbouw als voor het doen van transporten langzamerhand heeft doen toe- nemen. De trekos, hoezeer, vat spierkracht aangaat, te verkiezen boven den buffel, die meer met zijne zwaarte trekt, maac ook spoe- diger a%emat is^ is evenwel t^en regens en vochtigheid niet zoo goed bestand als de buffel. In bergstreken, waar men meer regens en bij gevolg ook een vochtiger klimaat heeft, zai daardoor van zelve aan den buffel de voorkeur boven den trekos vorden gegeven '). ') Het transport der koffij naar Karang Sambong en de WjJDkoopabaai heeft hier evenwel nog al wat te beteekenen. *) Tepnijl de karboawen of bnffels zonder gevaar des nachts in onoverdekte kralen knnnen gehonden worden, moeten de trekossen, zoo men sich sui Yeorai op' het^ stnk der paarden is de ver- hou^ng alhkv zeer gunstig. Of het zooveel grooter getal van merrien, waarvan men op Java voor het doen van transporten zoo wd- nig gebniik maakt, een bewijs oplevert voor groote paardenfokkerij, durven wij niet beslis- sen. Het ras der Preanger-paarden is wel klein, maar fiaai, moedig en sterk. Yroeger was er te Tjiandjor, de hoofdplaats der resldentie, eene Qonvernements stoeterij, die evenwel is inge- trokken geworden, omdat, in verhouding tot de kosten der inrigting, de verkregen resulta- ten tot verbetering van het paardenras weinig of niet te beteeikenen hadden^ Het kruisen van inlaiidische memSn met van elders aange- voerde hengsien^ dit zoo veel zwaarder waren, kon, zoo het sofa^nt, geene* goede resultaten geven. Yeeleer was idt te verwaohten van het beag^n tIui inlantisohe hengsten en vreemde menii^^n. Over het algemeen schijnt aan del meening, dat de veredeling en verbetering van het paardenras het best sal verkregen worden door kruising der beste rassen, die in den Ar- chipel zelvet te vinden zijn, de voorkeur te moeteht gegeven worden. • Tot het aanfokken van goede paarden kunnen de in de laatste jaren- genomen maatregelen, aoo als het houd^ vanmarkten en wedren* nen ^) en '>hei ijpleideii van inlandsche vee- artsen, waarvan 0(^- sprake is, het hunne on- twijfeld bijdcageu, maiu: eerst dan, wanneer men een paar groote bezwaren, die, naar het gevoelen der regering, eene veredeling van het paardenras tegenhouden, zalhebbenoverwonnen, namelijk gebrek aan goed voeder in dien tijd van hei jaar, waarin na lange droogte het gras verschroeid is, en onverschilligheid bij den Ja- vaan. Die onTersohilltgheid, ofs^oon zij eenig- zius het ^ uitvloeisel kan zijn van eene apathie ten gevolge van het warme klimaat, schijnt ons evenwel voor het grootste gedeelte te moe- ten worden toegeschreven aan den ganschen maatschappelijken toestand van den Javaan. JBreng hem in eenen zoodanigen, waarin hij en voor sujn persoon ^n voor het goed, dat hij met zijnen arbeid op eene eerlyke wijze heeft verdiend, de noodige zekerheid bezit, zoodat hij geen gevaar loopt van zich een fraai paard te zien af handig maken zonder eeaige of ho6ga geen verlies daarvan wil blootstelleD, onder een af- dak beschut worden tegen regen en vocbtige naoht- koade, *) In de Preanger RegenUohappen bestaat eene wedloop-societeit. 888 PR. stens tegeu eene geringe betaHng; &tel hem Toorts in de gelegenheid, om tot wel?aai*t ie komeoy — niet eene welvaart, zoo aLs de rege- ring die schijnt te verstaan, en waarbij een in- komen van 20 h 25 centen daags, voor zoo ver bet niet in opinm teroggewonnen wordt, Toor hem en zijne vronw en kinderen wordt be- scboawd ala bet toppunt van geluk, maar eene welvaart naar eene eenigzins ruimere opvat- ting, — en bet zou ons zeer bevreemden, zoo niet die onverscbilligbeidi niet op eens^ want met alle mogelijke stoom- en andere krachten zal bet middel nog moeten worden uitgeyonden, om den menscb al zijne verkeerde bebbelijkbeden op Btel en sprong te doen afleggpn, maar lang* zamerband en gaandeweg meer en meer plaats maakte toot mee^dere energie en acti?iteit en TOor de flen menscb overal eigene zncbt» om betgeen bij sja eigendom kan noemen en blij« ven noemen, Hef te bebben en te yerzorgen en onderbouden. Dan ook zal, met bebnlp van de bierboven gemelde inrigtingen en maatregelen, bet paardenrae van lieverlede verbeteren^ en 9al bet even als bier te lande gedurende den yeel langeren wintert^jdj zoo ook op bet doot de nataur zoo beweldacOgde Jaya niet ontbreken aan middelen, om gedurende de twee laatste maanden yan den droogen tijd te yoorzien in bet gebrek aan goed en genoegzaam yoeder. Nadat in 1855 de indigoteelt in de Preanger Aegentschappen, waar si) op bet katat niet meer dan 6 Amsterdamsche pcmden per bonv afwierp, is ingetrokken, weid er niets dan koflSj en thee yoor of yan wege bet Gonyemement geteeld. Later is daarbij nog de kimdkultaur gekomen. By de ko£B|tee]t« omtrent welke^ met yer- w^zing tot betgeen aangaande de Preanger-teelt is gezegd in bet artikd KofC^ ^), wij ona bij de jaren 1859 en 1860 zuUen bepalen^ zijn werkzaam geweeat: in 1859 .... 873S3 baisgeeinnen ^ 1860 ... . 89,801 , I". II J. ssrz die geproduceerd bebben: in 1859 pikolfl 105.921.91 M 1860 # 166,630.90 geoogst: in 1859 yan ^ 1860 M 46,100,107 44,788,559 «) Zie pag. 179 yan dit DeeL I yrncbtdragende boomen, waaryan: in 1859 in tuinen . . 36,880,269 boomen r bosschen . 4,667,000 , g paggers . . 4,552,838 , r 1860 , tninen . . 36,063,128 boomcB , boasohen . 3,573,300 , r paggers . • 5,153,131 , De betaling, yoor de aan bet Gonyeroement geleyerde koffij genoten, bedroeg: ia 1859 / 503,690.41 0 1860 , 850,750.817, De totale aanplant bestond: op uhhno Maart 1860 uit yrucbtdxagcndf boomm: ia toioeft . . , 36,063,128 # bosscben . . 3,573,300 # paggers . . 6,153,889 en nit jonge boomen: in tuinen ' . . 11,100,910 r bosseben . . nihil jr paggers . . 1,317,778 44,790,257 12,418,688 * _im te zamen. . . 57,208,945 op ultimo Maart 1861 nit ymcbtdnigeDde boomen: in tninen • . 35,183,780 0 bosscben . . 3,467,800 # paggers . . 5,469,757 en nit jonge boomen: in tuinen . . 12,044.138 # bosscben . . nihil w paggers . . 684,283 44,121,337 12,728,421 te zamen, . . 56,849,758 Uit al die gegeyens bl^kt: 1^. dat de produktie per gezin beeft be- dragen: in 1859 , 1860 • • • . pikols 1.20"/4 # 1.86V, en gemiddeld oyer de beide jaren 1.53Vs pi^o^ 2^ dat tor yerkrijjging yan ^n pikol koffij i^n geplukt: fB. 839 in 1869 . . . 435 Trochtdragende boomen r 1860 , • . 269 M r en gemidddd over de beide jaren ruim 333 Trnchidragende boomen. 3°. dat per huisgezia zijn geplukt: in 1859 . • . 535 vruclxtdn^ende boomen , 1860 ... 499 , , en gemiddeld over de beide jaren 513 vrucht- dragende boomen. 4^ dat men per gezin te onderhouden en aan te planten heeft gehad: in 1859 652 boomen ^ 1860 633 M en gemiddeld over de beide jaren 642 boomen. 5". dat de genoten betalbg tteeft b^dragent a. per hnisgezin: in 1859 . . . ,• . . / 5.73V2 M I860 ^ 9,47>f3 en gemiddeld over de beide }iur«a / 7.62 Vs • * b^ pel ptkol koffij: in 1869 / 4.75Vj 0 1860 •••..•# 5.14 ^ gemiddeld over de beide jaren / 4.97. Ofschoon Yoor 1859 en 1860 de pms, dieu bet Gouvemevnent yoor de Freanget^komj beeft betaaldy liooger was dan vroeger, ontving de koffijplantende bevolking, per buisgezin bere- kend, toch veinig meer dan in het tijdvak van 1854 — 1858, omdat zij zooveel minder dan toen per hnisgezin heeft geprodaeeerd. Die mindere produktie, welke, in vergelijking met die in het aaogehaalde tijdvak, ongeveer 73 katti's per huisgezin bedroeg, moet toege- schreven worden, eensdeels daaraan, dat men per huisgezin minder boomen te plukken heeft gehad, anderdeels ook, dat het rendement per boom weder minder was. Heeft men van 1854 tot en met 1858 gemiddeld 303 vrncht- drageude boomen noodig gehad voor den pluk van 6^n pikol koffij, in de beide hier behan- delde jaren zijn daarvoor gemiddeld 333 boomen uoodig geweest. De na 1868 voortgaande vermindering van den aanplant, voorai van den vruchtdragenden, waardoor een huisgezin in de beide hier be- handelde jaren gemiddeld 174 boomen minder dan in het tijdvak van 1854—1858 te plukken heeft gehadf heeft dus niet gestrekt om den pluk zelven te verbeteren. In verband tot de bekentenissen der r^ermg, waaruit bleek, hoe roekeloos men hier met de uitbreiding van den aanplant was te werk gegaan, kan men zoo iets in redelijkheid ook niet verwachten, en het is niet waarschijnlijk, dat de Preanger koffij teelt van de gevolgen dier handelwijze zeer spoedig zal worden bevrijd, hoezeer het wel mogelijk is, dat, zoo men voortgaat met den prijs te verhoogen, de bevolking met meer zorg zal plukken en dat zoo doende, dewijl er alsdan minder verloren gaat, de produktie van zelve grooter wordt. In het ministeriSel yerdag over 1860 '), wordt gez^d, dat de ^ hoevedheid gronden voor de komjteelt nog beschikbaar, daaronder derhalve niet begrepen die, welke daarvoor nu reeds worden gebezigd, wordt geschat op 178,0357^ bouws, waarvan 137,163 nieuwe en 40,87^72 ^ouws reeds vrocger met koffij be- plante, terwijl de uitgestrektheid der in gebraik zijnde gronden is geraamd op 50,244'/4 bouws. Volgens die opgaven zou dus de aanplant, op zijne tegenwoordige hoogte, minstens drie ma- len geheel kunnen vemieuwd worden, zonder dat men voor gebrek aan geschikten grond behoeft te vreezen. Ofschoon niet weinig in strijd met eene vroegere verklating, ^aarop wij in het artikd Koffij hebben gewezen '), is dit voor- zeker geeue onbelangrijke uitkomst. Jammer maar, dat men in het onzekere wordt gelaten omtre&t den^staud, waarop die gronden van de bewoonde 'skdten z^n gelegen. Wat baat het toch zoo reel gronden beechikbaar te heb- ben, wanneer men, om ze te gebruiken, eene bevolking noodzaken moet, op waarlijk al te verre afstandeu te gaan werken tegen een loon, dat het been en we§r gaan, laat staan den te verrigten arbeid, naauwelijks betaalt? Wel wordt cLaarbij tevens te kennen gegeven, dat men de verwachting koestert, ten gevolge der verleende prijsverhooging, de kofij^kultuur in de Preanger Begentschappen eene volks- kuituur te zien worden, maar zou men, met het oog op de hierboven opgegeven bereke- ningen van de nu weder in twee jaren ver- kregen resultatea, niet mogen vragen, op welke goede gronden die verwachting wel berusten ') Zie op pag. 115 der officicle uitgaaf, noot 2 o&deraao. *) Zie op het woord Koffg, pag. 180 van dit Deel, le kulom, 3^ ea 4e alinea. SiO BR. mag? Of zou soma, Baarmate de Freaoger- koffijteelt achteruitgaat, die verwachting leven- diger moeten worden naar den regel, daX, hoe meer eeoe kwaal of ziekte toeneemt, mea ook de krisis te meer nabij is? Wij*kunnen van de Preanger-koffijteelt niet afiitappeii, zouder nog op «6ae opmerk^jke bijsonderheid te hebben gewesen. In 18d9 bedroeg de hoeveelheid koffij op Java, uitgenomen de Yor- stenlanden, ontvangen. . . pikola 724)192.97 daaionder was de Freanger- koflSj begrepeu voor. ... -g 105^991.91 weahalve de van elders ver- kregen hoeyeelheid beliep. . pikols 618,271.06 — ^ III ' I Dese hoeyeelheid koette aau het Gouremcment. . . . ' . / 7,1^|283.68 waarvan voor inkoop aan de bevoUdng is betaald. ... . , 6,05S,160.06 I X I I I I w soodat het kostende boven den iukoop heeft bedxagen. . « « / 1,129,123.63 Onder dat  andere onkosten is betaald. ...... . / 846,067.83 Daaruit blykt, dat voor de kol^ uit andere residentien dan de Freanger Eegetttscbappen afkomstig, is betaald: 1*. aan onkosten boren den inkoop /1. 82 Vi per pikol; S**. dat van het bedrag diet kosten/0.45'/4 per pikol heeft gediend voor kultuurprooenten, zoodat 3*". de andere ongelden hebben bedragen / 1.36>/4 per pikol. De Freanger-produktie van dat zdfde jaar ad 105,921.91 pikok heeft in het gebeel gekost / 876,896.827, waarvan Yoor inkoop. » . . # 503,690.41 weshalve de onkosten boven den inkoop hebben bedragen. . / 373,205.417, daarouder waren begrepen de kuHttiirprocenten ad # 131,326.70 zoodat voor andere uitgaven is betaald / 241,878.71 7f Daaruit blijkt: 1"*. dat het totaal der kosten, boven die van inkoop, voor de Freanger koSB^ heeft be- dragen / 3.527, per pikol of mim 93 % meer dan het uitgegevene voor de andere Java koffi], 2**. dat in de Freanger R^entadiappaB aaa kultuurprocenten per pikol is wtgegeven/ 1:24 of ruim 171 ^/« meer dan in de overige res- dentien, 3^ dat de overige oBgeldfln hebbea bdoopen / 2.287, P« pikol of hyiia 67 V» neer dui el- ders op Java. lu 1860 ontving het Goaveroement. .... pikola 982»134.12S', waaroiider aaa Freanger koffij , 166,6Sa90 derhalve van de overige residentien pikda 815,503.22'/, g' " I. *■ ' .T Deze hoeveelheid kostte aan het Gouvernement. . . / 9,944,799.967, waarvan voor inkoop. . . g 8,427,48L01 zoodat bovendiwL is betaald / 1,517,318.957, waar«iider deiniitavpr5ceii- ten voor , 388^1S.42 weshalve voor andere kosten 18 uitgegeven. ....*/ 1,196,000.537, Daamii blijklv dat de kolQ}, afkomatig nit andere reeidentien daa de Fseangcr Bcgent- fichappen, heeft gekost; 1^. behalve den inkoop, per pikol / 1.S6, waarvan 2°. voor koltuurprooenten / 0.46*/,, en 3^ voor andere kosten / 1.897,. De Freanger produktie van dat zel£Le jaar, ad 166,630.90 pikob, kostte in het gehed , / 1,306,056.31 waarvan voor inkoop. . . # 850,750.517, zoodat bovendien aan kosten is betaald. . .' / 455,305.497, daaronder zijn de knltnur- procenten b^qpen voor. . # 181,596^46 en de uitgaven van anderen aard derludve voor. . . . / 273,709.^7, Daaruit blijkt: V. dat hei totaal der kosten, boven die van inkoop, voor de Freanger koffij per ptkol is geweest / 2.7974 of ruim 50 V« meer daa de andere Java koffij; 2**. dat de kultnorproeentoi voor de Fre- anger koffij per pikol hebben bedngcn / L09 xRi 841 of faajJBa 133 */, meer dan yoor de aodere koffij, tenrijl d"". de ahgaven van anderen aaid hebben bedivgen per pikol / I.7OV4 of roim 227^ meer dan de andere koffij. Uit de over die beide jaren gegeven bereke- ningfiD Eien wij miiBdien, dat de Preaoger-kofiij aan vitgaYCoi, boven den inkoop, belangrijk veel meer kost dan de koffij uit andere reeidentiSn. Vooral valt dat meerdere in het oog met betrek- king tot de kultuurpiocenten. Wij hebben niet kunnen nagaan, wdke redenen daarroor kun- nen bestaan ; niaar die hooge kuUnuvprocenten ▼erklaren» naar het ons toeschijnt, vrij wel de uitbreiding der teelt alhieiv eQ« tenz^ jnen overga tot eene meer billijke betaling der be- volking zelre^ is het bij event ueele afschaffing der kultuurprocenteu te vreezen* dat de yer- wachtingen, van de koffij teelt alhier een^. volka- kultuur te zicn ivorden, nog lang niet znllen verwezcnlijkt worden. Moeijelijk althans valt het« in 'die Iiooge kultaurproeeiKten eenig b^ vijs te vinden voor 8e gegrondbeid dier rer- vachtingen. In geene andere reddentie op Java is de theekultuur zoo aanzienlijk els hier. Daarvoor had men in de jaren 1856 en 1857 zes en in de drie volgende jaren zeven ondernemingen, die met het Qouvemement in konti^t ston- den. Yoor den daaraan verbonden aanplant bezigde men: in 1856 1303.— bouwB 9 1857 1,402.71 ^ ^ 1858 1,402.71 r. ^ 1859 1,422.— , , 1860 1,422.— , Do aanplant zelve bestond: in 1856 uit . . . 6,740,000 plukbare heesters M 1857 9 . . . 6,649,000 ^ , , 1858 M . . . 7,250,000 9 9 , 1869 w . . . 7,850,000 0 » w 1860 # . . . 7,360,000 9 9 terwijl men aan jonge heesters  die aan het Gou- vemement was a%eleverd, bedroeg: iiilS56 9 1857 , 1858 , 1859 , 1860 Amst. ponden 1,262,509 9 9 1,183,497 , 1,442,777 , , 1,390,050 ») r 9 1,406,917 ■) weshalve 6dn Amsterdamaoh pond thee is ver* kregen : in 1866 van .... 6.3 plukbare heesters , 1857 9 .. . . 6.6 9 9 w 1858 r •. . . 5 9 9 M 1859 M .. ... 6.1 9 9 y 1860 # ... . . 5.1 9 9 De WW het Gouvernement geleverde thee had gekost: in 1856 . . • • . / 939,491.28 , 18ft7 '. -. 9 946,368.24Vt , 1858 . .. • • 9 1,132,087.77 , .1860 . .. • • 9 997,216.40 r 1860 X -» • • • 9 •• • 1,107,263.96 dat is per Amsterdamsch pond: in 1856 / O.78V3 , 1857 r 0.80 r 1863 0 0.78V5 , 1859 » OJVU , 1860 M O.78V4 In hoe ver dd variation in den prijs per pond wijzen op betere of mindere kvraliteit der thee, dan wel het gevolg^ kunnen zijn van boven den inkoop gemaakte kosten, kunnen wij niet nagaau, dewijl daaromtrent niets in de ministeriele versbigen gez^ wordt. De ten behoeve van het Gouvernement in Nederland geveilde thee heeft per Amster- damsch pond netto opgebragt: in 1856 / 0.64Vs ^ 1857 , 0.61»/5 , 1858 9 a49Vs 9 1869 , 0.70»/io ^1860 , 0.72V, *) Borendien had men nog gekregen 43,839 Am* sterdamsohe pooden, die niet Uverbaar waren, soo- dat de werkelgke prodaktie bedroeg 1,433,289 Am- sterdamsche ponden. >) Boveodiea cog 42,443 Anuterdamsohe ponden Diet lererbare thee, weshalv^ de werkelgke pro- duktie heeft bedragen 1,449,360 Amiterdamsche pOBdeo. 64S PR. Ofechoon de prijzeD, voor de Java-thee ge- maakt, schijnen te verbeteren, blijkt.het even- wel, dat bet Gouvernement, bij yoortduring daarop yerlies lijdt. Daar eveawel onder de geveilde thee ook die begiepen is, welke ult andere ' residentien vordt verkregen, is het moeijelijk na te gaan, of en boeveei verlies de Freanger-thee geeft. Het zou zelfs mogelijk kannea zijn, dat op deze niet wordt verloren, maar daarentegen wel op die van Ledok. In het ministerieel verslag oVer 18S2 aithaus verd gez^d, dat de Ledok-thee, waarvan de kol- tuor en bereiding geheel ataat onder leiding van 's Gouvernements Ambtenaren, nog al te wenschen overlaat, terwijl daarentegen die der partikuliere ondernemers veel waa verbeterd, zoodat zij de Chiuesche thee evenaarde '). In strijd met hetgeen toen . door de regering is gezegd, biijkt uit het verskg over 1860 '), dat de thee, die door partikuliere ondernemers «an het Gouvernement wordt gdeverd, van mindere kwaliteit is dan de Bagelen* of Ledok*thea. Wat hiervan ook vezen moge, het op de thee geledeu verlies heeft bij het Gouvenie- ment aankiding gegeven tot eene beslissing, volgens welke de kontrakten niet zuUen wor> den vernieuwd, maar de bestaande theetuinen aan de partikuliere ondernemers voor 20 jaren zullen worden verhuurd, onder zdcere nader te maken bepalingen betreffende de voorziening in huiine behoefte aan hout. B^ de regeringsverslagen wordt niets mede- gedeeld, waarnit wij de voordeelen aoudeu kun- nen nagaan^ welke deze kultuur voor de be- volking afwerpt. Alleen biijkt het, dat in het hier behandeld tijdvak daarbij werkzaam zijn geweest jaarlijks 1,870 huisgezinneB, ongere- kend de hoedjan^^ of vrijwillige arbeiders, wier getal in 1856 heeft bedrag^ 2,832, en 2,737 in ieder der vier volgende jaren. Met betrekking tot de kinateelt is bij het ministerieel verslag over 1860 gevoegd een rapport van den daarover gestelden Inspecteur, waaruit biijkt, dat zij voor bet grootste ge- deelte in de Freanger-landen plaats vindt '). Hoezeer nog in de geboorte, schijnt aan de t) Zie hieromtrent het voorkomende op pag. 433 ?aD dit Dee), en meer ia het bij^nder de 1^ noot van de 2e kolom. *) Zie pag. 122 der officiele nitgaaf, laaUte alinea. S) Daar er melding wordt gemaakt van sleohts eene nog zeer oobedaidende aaoplaDtiog baiten de Preangrer Ref^entsehappen, te weten in de residentie Bezoeki te Wono Djampie. uitbceidiiig der teelt met kracht te voiden gewerkt, en, naar de reeds verkregen uitkom- sten te oordeelen, mag men de poging^ om den kinaboom op Java over te brengen, ala vrij wel gelukt beschouwen. De verschillende aangqplante soocten zijn de calisa^a, lucuaae/olia, suecirubra, launfoka en laneeolaia. Te bejammeren ia het evenwd, dat men zieb het meest had toegelegd (^ den aanplant van de ehim;h(ma UteumaefoUmf die bij soheikundig onderzoek geUeken ia te weinig quinine te bevatten, om daaraan veel moeite en kosten te besteden '). Dientengevoige waa van hoogerhand last gegeven, om den aanplant van die soort, waaraan men den naam had ge- geven van ckinchona Pakudiana, naar den ge- wezen Gouvemeur-Generaal Pahud, te staken en flieh toe te kggen op de teelt van de be- tere soorten. Omtrent de wijze waarop die teelt plaats grijpt, m^t betr^Jdng tot de belooning van den daarfac| te verrigten arbeid, wordeii oos geene biJ7.ouderheden med^edeold. fioeceer onze bevinding van den toestand der Preanger bevoiking over het algeraeen niet gnnstig is, kunnen wij evenwel ten alotte niet nalaten op te medcen, dat die toestand in vele opzigten nog verre te verkiezen is boven dies der bevoiking in de meeste andere -readen- tien, omdat in de Preanger Eegmtscbappen de consumtie en ,het debiet van opium ver- boden is. In vergelijking met andere resi- dentien kan men het der bevoiking reeda op het oog aanzien, dat zij gezonder en kiach- tiger is. Zedong Permattang, dorp op Sumatra, landschap Korintji. Preg^jan, dorp op Java, residentie en re- gentschap Bezoeki, aan den grooten weg. Prelang, stam of kaboewai op Sumatra, in de Lampongsche distrikten, afdeding Se- kampong. Premboen, distrikt met gelijknamig hoold- dorp en rivier op Java, residentie -Bagden, regentschap Keboemen, met 14,610 inwoners. Te Premboen is een poststation op 16 palea van Poerworedjo, 49 van Wonosobo, 12 van Keboemen en 24 van Ambal. Ook in dit distrikt hebben de overstroomingen van 23 February 1861 groote verwoestingen aangerigt^ daar bet water duizenden bouws van de schoonste r^t- ') Latere onderzoekingen daaromtreat aeh^DeB •van wel meer bevredigende uitkomateo U keblieii opgelererd. PE. 848 ydden orentroomde en vele mraschen in sijne ▼aart medesleepte. Prendengen, dorp op Java, residentie Baujoemaas, afdeeling fiandjar Negara, distrikt Karang Kobar. PrendjonOy eiland aan Java's Zuidkust, in de Indische zee, bij de "residentie Kediri, op 8" 21' Z. Br. Frenja, twee dorpen op Sumatra, adsistent- residentie Beukoelen, afdeeling Moko Moko, een in bet distrikt Moko Moko, en een in dat van Bantal. Prepati rivier op bet eiland Banka, distrikt Marawang. Pressa, dorp in Borneo's Westerafdeeling, adsistent-residentie Montrado, afdeeling Sepang, aan de rivier Kabas. Ptess-eiland, een der Kokos- of £eeling- eilanden, op W" 5' Z. Br. en 97° 8' W O. L, Het is niet veel meer dan eene ssandbauk, waarop eenige rijstpakbuieen sCaan, met eene breedte van 100 en eene lengte van 150 lUjn- landscbe voeten. Preljamboe, hdanff op Samatra,; in de Batta-knden, landscbap Simpang Soelambi, aan den linker-oever der Simpang Soekmbi. Prewa, berg op bet eiland Soembawa, njk Bima. Prewatanah, regentschap op bet midden* gedeelte van bet Sandelbout-eiland, met vrucbt- bareu grond. Priai, ' dorp in Borneo's Westerafdeeling, rijk MaUn, bi} de voormalige boofdplaats £a- joeng. Priaman, afdeeling op Sumatra, resid^tie Padaug, in bet Zuiden. Zij strekt zicb langs de kust, van de rivier Anee ten Zuiden, tot aan den boek Massang ten Noorden, en land- waarts in tot aan de bergen SIngalang en Am- batjaiiig uit. Zij bevat twee onderafdeelingen: Priaman Sikarab di llir en Priaman Sikarab di Oeloe, die ieder weder in distrikten ver- deeld zijn, waaronder bet distrikt Priaman, dat ten Noorden aan Narras, ten Oosteu aan de Yll Kota's, ten Zuiden aan Oelakan en ten Westen aan zee greust. De afdeeling wordt bestuurd door eeneu Adsistent-B.esident, bij- gestaan door eenen Regent, terwijl bet verder personeel bestaat uit een Kommies, een zout- verkoop-Pakbuismeester, een Ontvanger, een Djaksa bij den landraad en een Luitenant der Cbinezen, alien ter boofdplaats. In de bin- nenlanden sijn gevestigd een Controlenr der derde klasse te Loeboe Bassong en een te Kajoe Tanam^ een Opziener der derde klasse to Tikoe en een te Oelakan^ een Opziener te Loeboe Alang. een te Kiambang en een te Kajoe Tanam. De Adsistent-Eesident is belastmetdestrand- vonderij in deze afdeeling. De bevolking bedraagt 50,000 zielen. Het land levert koffij, peper, indigo, gambir en sui- ker, die, als minder geschikt voor verzendiug, door de Cbinezen in de arakstokerijeu ver- bruikt wordt. De bevolking beeft niet lang geleden op aanraden der Hoofden 30 boomen notenmnskaat per huisgezin aangeplant, daar deze kultuuf, als gemakkelijk en voordeelig, bij den inlander iseer in acbting is. De boofdplaats Pnaman is boven den mond der gelijknunige rivier, aan de Brandewijns- baai gelegen, op O'' 34-' ZQ" Z. Br. en 100° 9' 30'' O. L. (volgens de Pe&bz). Aan bet. Noord^einde staat bet in 1712 gebouwde fort Yredenbuxg. £r is bier eene inlandscbe scbool gevestigd. .De buizen zijn grootendeela van bamboe, terwijl die, welke door Cbinezen en Arabieren worden bewoond, van bout zijn. De Cbinezen bezitten er sniker-aanplantingen en arakstokerijen. Ook ziet men bier aanzien- lijke koffijpakbuizen en er scbijnt in koffij veel vertier te zijn. De baven is deu Sin Mei 1859 voor den alge- meenen bandel opengesteld. De landingsplaats is bewesten bet residentiebuis, een weinig be- soiden den boek, daar bet binneukomen in de rivier, w^ens branding en ondiepte, niet raad- zaam is. Priaman Sikarah di IliPy onderafdee- ling der afdeeling Pnaman, bestaande uit de distrikten Priaman, YIl Kota's, IX Kota's en Vm Kota's. Priaman Sikarali di Oeloe, onderdeel van de afdeeling Priaman mot de disttikten Y Kota's en Xll Kota's beneden. Prian, meer op Borneo's Oostkust, bij de rivier van Koetei, op 0** 29' N. Br. Priangan Padang-pandjang, veelal bij verkorting alleen Priangan genoemd, dorp op Sumatra, reaidentie Padangsche Bovenlanden, afdeeling lanab Datar, aan de rivier Menkawd. 