None
Wat Agathias in zu ne geschiedenis van den oorlog der Gothen, loopende over de jaren 553 — 558 van de Alamannen zegt, dat zu de koppen van de offerdieren afsneden, was algemeen gebruik. Zu werden bewaard en den God, dien het betroff, gewöhn. Toen Caecina ter plaatse kwam, waar Arminius de leigenen van Varus vernietigd had, vond hät den grond beklekt met de botten van paarden en hunne koppen aan de boomen bevestigt. Yan oudsher zat in paardenkoppen een groote magische kacht. De Bomein plaatste er een van een merrie op een paal in zign kooltuin om de rupsen te dooden. Daar sluit zich aan wat Max Jahns uit M. Fugger (1584), dien hät een //sehr vorurteilsfreier klarer Kopf 'nöt, Waar deze handelt vom Artzeneyen genommen von Pferden aanhaalt: >yWann man den Kopf von einer Stuten (verstehe der Gebayn vom Kopf) in einem Garten an ein Pfal oder Stangen aufstecke, so geraht alles dasjenige des to baser, was im selben Gärten wachszt, insonderheit aber vertreibt es die Baupen und Batzen, welches dem Kraut ein gar schädlich Unzifer ist. Ook tegen menschen en daemonische machten werd de paardenkop aangewendet. Grimm. Myth. 4^ Ausg. S. 39^ haalt aan de editie van Bonn SS. 5. In de Latynsche vertaling in folio ran het jaar 1616^ die kon rädigen staat: /feqaos et boves et infinita huiusmodi pecora deseotiaoer-yicibus immolant." Tacitus, Annal I, 61. Pliniufl, Hist. Nat. XIX, 10. 68. Eoss und Kelter in Leben und Sprache, Glauben und Geschichte der Deutschen, im, h S. 25S. De beroemde Ilslandsche skald en zeeroover Egil, in de lO^c eeuw, zette op eeae rots een hazelnooten staak meteen paardenkop er op en sprak: /rHier zet ik eene nidstaak en keer de verwensching t^en koning Erich (van Noorwegen) en Gonliilde; ik keer ze tegen de beschermgeesten^ die het land bewonen (de landwaetter), zoodat zg allen op dwaAlwegen geraken en geen hunner z^ne woonplaats weder vinden zal, voordat zg Erich en Gunhilde uit het landgedreven hebben. Deze verwensching — nid — sneed hg in runen in de staak en keerden den paardekop naar het land van koning Erich. Om den invloed van kwade Tooverg te voorkomen, om have en vee te beschutten, worden sektien van paarde-koppen aan de huizen en stallen bevestig, zooals men ze ook wel eens bg ons op de daken ziet liggen. Beschilderd en verguld worden ze nog eukel in alleen staande boe-renwoningen in Westfalen onder het dak gevonden. Door geheel Noord-Duitschland vindt men gevelspitsen met uit hout gesnedene paardenkoppen versierd. Het volk kent, om booze invloeden af te wenden, een groote kracht toe aan gebruikt gzer en staal. Tooverg en hekserg worden er door ontdekt en te niet gedaan. De exuviën van dieren hebben, evenals die der menschen, dezelfde kracht als het dier zelf. Dit werkt mede dat de zers, waarmede de hoeven der paarden beslagen waren, eigendommg Krachten bezitten. Een hoofdvereischte is, dat zy van den openbaren wopgeraapt moeten zgu. Dil verklaart het spreekwoord: >Hg lacht als een boer, die een hoefgzer gevonden heeft. Waarom van een gevallen meisje in Westfalen gezegd wordt, dat zg een hoefgzer verloren heeft, is nog niet opgehelderd. De gelukkige vinder zegt zgue vondst aan niemandi maar bevestigt het gzer met drie spgkers in drie slagen, met de ') Qrimm, Deut. Myth. 4^ Ausg. S. 54*9; Richard Andree» Ethno- g^phiache Paraleileii und Vergleiche, 1878, s. 127 ; Jahns a. w. I. s. 258. ') üarrebomée. Spreekwoorden 1, bL 309. (821 ) opening naar buiten, op den drempel of aan de denr z^ner woning. Geene heks kan er dan inkomen, geen bliksem zal er in slaan, geen brand ze verwoesten. Is in het huis een winkel, dan worden koopers aangetrokken. Dit geloof strekt zich, met eenige lokale wgzigingen, over geheel Duitschland uit, niet alleen op het platteland maar ook in steden, als Hamburg, Berlgn, Trier. Voor een 60-tal jaren werd in Holstein ieder huis, dat gebouwd werd, van een hoefgzer voorzien. Was er geen, dat gevonden was, dan werd een nieuw genomen. In Thü- ringen, waar men ook de binnendeuren er van voorzag,^ moesten de nieuwe ^zers in den St. Jansnacht gesmeed z^n door een kuischen jongeling. De Oldenburgsche en Lubeksche schippers spigkeren stil- zwggend hoefgzers aan de masten hunner schepen. Wan- neer volgens de sage van den Vliegenden Hollander, dat spookschip een ander ontmoet, dan gaan eenige z^her sche- pelingen in eene boot daarheen met verzoek een paket brieven mede te nemen. Het moet aan den mast vastgespgkerd worden, daar er anders een ongeluk aan het schip over- komen zal, bepaald wanneer er geen b^bel aan boord en geen hoefyzer aan den fokkemast bevestigd is ^). Met bet paard is ook de kracht van zgne gzers naar Amerika gekomen. Onder de boegspriet van schepen^ die den Missisipi bevaren, worden z^ dikwgls bevestigd. Op enkele plaatsen in Noord-Duitschland en in Beieren komen grenssteenen tusschen gemeenten voor, waarin hoefzers gebeiteld zgu, stellig om de onschendbaarheid, welke die merkteekenen genieten, nog meer te bevestigen. Er zu ook rotsen en op zich zelf staande steenen, waarin paardehoeveu voorkomen, wel eerder speling der natur dan door het dier er ingedrukt of door menschenhand aangebracht. Zeker is het, dat er onder zgn, die heidensche altaren waren. Eene sage van zulk een steen in de Harz leert, dat de heidenen daar een paard hadden willen offeren, dat het hun ontsprongen  Denemarken begeben, den grond, die thans nog in Denemarken begeben; dat van Bonifacius met een zieken schützen schützen schützen, een geneeskrachtige te Heilberg in Thüringen. Een zog der groot, is aan de kerkdeur bevestig. Onder bisschop Siegfried, f 1045, werd te Wexö in Zweden de eerste Christenkerk gebouwd. Toen de gewgde klokken voor de eerste mis begonnen te luiden, reed Odin over de bergen. Zgn paard schrok geweldig op het hoore van die heilige tonen, sloeg met de pooten in de rots, die er nog de indrukken van heeft en verloor een hoefgzer, dat in de kerk opgehangen werd 2). Mogelgk is het er nog, zoo het niet verloren is gegaan in den brand, die in het jaar 1843 de geheele stad vernielde. De kerk te Schwartzenstein bg Rostenburg, Rgbz. Eoningsbergen, heeft de twee hoefzgers, die zg bezit, te danken isensteine in ihre mythologische Bedeutung, in Jahrbuch der ßchleswig-Holfitem-Laucnburgischen Gesellschaft, Bd. VIII, lfc65. Wedderkop, Bilder aus dem Norden, II, s. 339, aangehald door Nork, Mythologie der Volksagen und Volksmärchen, s. 86. (323) An een wäardin te Eichmedien. Eens des avonds weder, als vroeger, beschuldigt van met dubbeld krgt geschreven te heben, riep zg uit: »Als mögliche plank — lei — niet goed is, dan moge de l^fl^ke duivel m^ nog heden bera-den". Hg verscheen onmiddell^k. Zij veranderde in een merrie, hg steeg er op en reed in vliegende vaart naar Schwartzenstein. Hg haalt er de smid uit het bed om het paard te beslaan. Toen deze met den eersten poot bezig was riep het paard: »Zacht wat, zacht wat, heer neef, ik ben vrouw Kruger". De smid raakte daardoor zó van streek, dat zgn werk, niettegenstaande alle aanmaningen van den duivel, niet goed wilde vlotten. Toen hg met den derden poot bezig was Kraaide de haan, de duivel verdween en de merrie werd weder vrouw Kruger. De twee niet gebruikte hoe^zers werden, anderen ter exempel, in de kerk opge-hangen en zgn nu door houten vervangen. In een der muren van de St. Nikolaaskerk te Leipzig is een hoe^zer op de plaats waar vroeger een steen, waarop er een was afgebeeld, ingemetseld was. Men verhaalt dat de H. George, wiens beeld in het begin dezer eeuw nog an de westzgde der kerk stond, daar eens met den lind-worm gevochten zou hebben, waarbg zgn paard een hoefgzer in een steen afdrukte of verloor. Volgens eene andere lezing zou het in een lindeboom gevlogen zgn ^). Als overwinnaar in den edelen wedstrgd, wie het meest zou kunnen drinken. Reed Ernst, graaf van Klettenberg, met den gewonnen gouden ketting omhangen, door Ellrich, Bgbz. Erfurt. In de St. Nikolaaskerk werd de vesper gezongen. Dronken rgdt hg de kerk binnen tot voor het altaar. Toen het paard zijne pooten op de trappen er van wilde zetten, valt het om en verliest zgne gzers, die in de kerk opge-hangen werden. Daar deze vervallen is, worden zg bg den pastoor bewaard. O Ziehnert, Preussens Volkssagen, II, s. 91, aangehaald door Nork, a. w. 8. 88. D Petersen, a. w. S. 26. Grimm, Deutsche Sagen, M^ 345. Eea tegenlumger had in een ket^e beneden Hiischan^ in de richtting Tan Tubingen, in het Schwartzwald, plaats. Men hooide daar das de moeder Grods in het kerkjezingen. Een goddeloos man, dit ook eens hoorende, reed naar den ingang der kerk, klapte met de zweep, slaat op de  aanwezige, hoefzers an de kerkdeur gesgierd. Op de zgdeur der kerk te Hausen, voor het Rhongebergte niet ver van Sdssingen, is een zeer groot hoeQzer genageld. De sage z^, dat een ridder van Rapp in een veldslag zgn paard verloor, doch zelf het leven behield. Der dankbare herinnering deed hg een der gzers aan de kerk zgner residentie bevestigen. Tot nog toe hebben wg geen heilige ontmoet, die met paarden en hunne hoei^zers in rechtstreeks verband staan. Er zgn er echter vier. St. Marten beschermt vele dieren, ook paarden. Te Legenfeld bg Yelburg, in de Boven-Pfaltz, gaat de pastoor van hoei^ers op den dag van dien heiligen met den monstrans naar eene hem gewgde kapel, waar alle paarden uit den omtrek bgeen  1.9. Jahns, a. w. I. s. 366. Jetersen en geeft den zegen. Daarna reiden de boeren drie-maal om de kapel en offeren veel geld aan den heilige, wiens beld op een gedekt tafeltje staat. De paarden kragen daarvoor in een jaar ook geen ongelukken. De H. Theobald belette den 30. December 1632 de inname van Thunn, in den Elzas, door de Zweden, daar hätte al hunne paarden de hoefzgers deed verliezen. Yele er van werden op de hoofddeur der Munsterkerk gespijkerd en bleven er tot het jaar 1832, toen de deuren vernieden werden. Het is echter mogelgk, dat de heilige te dezen aanzien eene geusurperte reputatie heeft. Er zgn namelk planten, die de kracht heben de hoefzgers der paarden los te maken, wanneer zg er mede in aanraking komen. De voornaamste is eene soort van wilde wikke of rupsklaver, waartoe de Lucern behoort. De Duitschers noemen haar Hufeisenklee, de Italianen Sferrucavallo, de Franschen Arréteboeuf, de Engelschen Unshoe the horse, de alchimisten, die er de kracht aan toekennen het zuivere zilver uit het kwikzilver af te scheiden, Lunaria minor, de botanici Hip-porepis comosa L. De zaadpeulen bestaan uit verschillende deelen, ieder als een paardenhoef gekromd. De Engelschen kennen die kracht ook toe aan de schoone varen, die zg Moonwort, wg het Maankruid noemen, Botrychium Luna-ria Sw, vroeger Osmunda Lunaria L. Een dichter zegt er 7an: Whose virtue's such is in the pasture, only with a touch, Unshoots the new-shod steed. De Kattendoorn, Ononis arvensis L., heeft in Frankregk dezelfde kracht 8). Rocboltz, Naturmythen, S. 4. Birlinger u. w. en pL De Gubernatis, La mythologie des plantes et les legendes du regne végétai, 1882, II, p. 347. R, Folkard, Plantlore, legends and lyrics, 1884, p. 571. VEESL KM MKDKD AFD. J.KTTUK. Zàt BKKK8 DkKL II. 2$ In het nu niet mogelijk, dat de Zweedsche paarden op eene dezer planten, die in den Elzas kunnen groen, gtrapt hebben? Ee Er wäre na dezen uitstap in het räk der planten naar dat der heiligen terug. Tusschen Ingolstadt en Augsburg is eene kapel, gewählt den heiligen Sebastiaan. Deze genas zieke paarden. Het dankbare landvolk offerde hem hoefälliges, waarmede de kapel tot aan de gevelspits door vastspäkeren bedekt is. De genoemde heiligen worden echter geheel in de schaduw gesteld door den H. Leonhard, ter wiens vereering eene menigte van kerken in Zwaben, Beieren en Tirol tal van paardenhoefijzers bevatten. Hg is de schutspatroon van oonschuldige gevangenen en van het vee, bepaald van paar-den. In deze laatste hoedanigheid treedt hij in Beieren begangen op den voorgrond. Twintig kerken en kapellen an hem gewörd worden meer of minder uitvoerig in den Sulzbacher Kalender für Gatholische Christen beschreven. Ik mag slechts beknopt mededeelen, wat andere meeruit-gebreid behandelen S). Jaarlyks gaan naar velen dier kerken en kapellen groote optochten: de mannen te paard, de vrouwen, ouden van dagen en kinderen in wagens met vier paarden bespannen. Bg de kerk gekomen Worden er driemalen in vollen ren om heen gereden. Op verscheidene plaatsen worden hoogambten gehouden en de paarden priesterlgk gezegend, als te Rome voor de kerk van den H. Antonius. De voornaamste optocht, waaraan vele honderden deelnen, gaat naar Aigen, aan de Inn. Het ommuurde klein om de menigte ruiters ie JHhns a. w. I, s. 866. ') Menzel, Christliche Symbolik, II. s. 221. ') Panzer, Bayerische Sagen und Bräuche. Beitrag zur Deutschen Mythologie, 1848, II. s. 24, 390; Dr. Sepp, Altbayerische Sagenscha zur Bereicherung der indogermanischen Mythologie, 1877, s. 130. ( 827 ) bevatten. Velen zgn genoodzaakt er buiten om te rg*- den en hunne offers over den muur te werpen. Offers moeten er toch natuurlgk gebracht worden. Zg bespan gewoonlgk uit kunstelooze gzeren nabootsingen van paar- den, runderen, varkens, schapen, padden, die een vrouwel^k lichaamsdeel voorstellen, zelfs van onbekende dieren. Voor ryitig jaren werden nog levende ganzen, eenden en kippen in de kerk gebracht, die, na driemalen om het altaar gedragen te z^n, door een gat in den muur van het koor in een hok geschoven werden. Achter het hoog altaar hangen, als exvoto*s van verloste gevangenen, hand- en voetboeien en van het landvolk wielen, ploegscharen, sikkels, paardepoo- ten, gebitten en hoef^zers, alles van gzer en van meer dan natuurlgke grootte. In de St. Leonhardskapel op de zoogenaamde piramiede van den Wendelstein, in Midden-Franken, is een aantal hoefgzers, eenigen gedeeltelijk verguld. Een hangt er aan eene sierlijke gzeren lelie, met vier kleine er om heen, die te samen een geheel vormen, gel^kende op het ridder- ordeteeken van het Heilige Graf. In vele kerken hoopten zich de gzeren voorwerpen zoo zeer op, dat men er verlegen mede werd en besloot er ket- tingen van te maken. Over de vraag, waarom dit en niet iets anders? is veel geleerdheid ten toon gespreidt. Mg dunkt, dat het antwoord eenvoudig is, dat men een sym- bool koos voor den heilige, wiens verdienste ook bestond in het verbreken der kettingen van gevangenen. Zg waren soius zoo zwaar, dat zg dienden om de krachten der bedevaartgangers te beproeven, zooals te Aigen en Gunacker bij Landau aan de Isar. Soms zgn zg zoolang, dat zij buiten om de kerk gehangen werden. Die te Latich, bg Brixen, in Tirol, gaat er 2/2 maal om-heen. Jaarlgks wordt hg met een schakel ter lengte van 1 voet verlengd. Eau hij driemalen de kerk omspannen, dan vergaat de wereld. Die om het kerkje op den Galvarënberg bg Tolz, in Opper-Beiereu, aan de Isar, bestaat uit 460 schakels door Prof. Sepp zelf geteld. Hg schrug er van: »Sie sind aus lauter Hufeisen geschmiedet, welche im Laufe der Zeit von den Umwohnern bei Viefällen und sonst geopfert würden. Welche zahl von Votievhüfen!" Dit is voor mgn onderwerp van gewicht, doch nog gewichtig is het, wat eens aan de Wurtembergsche Donau is geschied. Er heerschte eene ziekte onder de paarden. Gers werden van de hoeven getrokken en in de zeer oonde St. Leonhardskapel te Laubheim gebracht. Bun getal was zoo groot, dat er ook eene ketting uit gesmeed werd, die de geheele kapel omgaf. Gaan wg nu van het hooge zuiden naar het lage noorden terug; verplaatsen wg ons van de Donau naar de Vecht, dan moeten w^ aannemen, dat hier eens eene ziekte geheerscht heeft onder de paarden, dat hun de hoefijzers afge-trokken en nedergelegd zijn in een, hoezeer dan ook gedeel-telgk verwoest, heilig bosch, als zoenoffer aan den heidenschen voorganger van den Ghristel^ken Leonhard, mogel^k Freger ook wel Fro genoemd. Wanneer is dit geschied? Om op deze vraag eenig voldoend antwoord te knnnen gevven is k. ennis van land en volk, ter plaatse waar Nieu-wersluis ligt, noodzakelk. Toen Winfried, met den kloosternaam Bonifacius, waar- schgnlijk in het jaar 716, uit Engeland in Friesland kwam, met het doel om Willebrord in het bekeeringswerk bg te staan, was deze met zijne geestelijken uit Utrecht gevlucht De kerken van St. Salvator en St. Marten lagen verlaten bg het kasteel, waarvan de Frankische banier door den Frieschen koning Radboud, iden vgand der Christenheid" was afgeworpen. Er waren slechts verstrooide geloovigen en bedehuizen, die der vernieling prgs gegeven waren, om plaats te maken voor de nieuwe tempels der afgoden ^). Bonifacius keerde terug, bezocht Bome, predikte eenigeo I) Vgl. Moll, Kerkgeschiedenis van Nederland voor de Hervonniüg, I. bl. 136. ( 329 ) tgd ia Thüringen en kwam, vermoedelgk in de lente van het jaar 720, andermaal te Utrecht. De toestand was daar veranderd. Kadbond was gestorven en het bekeeringswerk der Friesen kon weer opgevat worden. Daartoe vestigde hg zich ten zniden van het meer Almari^ de Zuiderzee, en wel 7 jaren te Wgrda in ripa fluvii Rheni, dat is, te Woer- den ; vervolgens 3 jaren te Attingohem inxta amnem Fehta, waar hg Gerbert tot discipel kreeg, en eindelgk 3 jaren te Felisa, Yelsen, qui propior erat gentilibus et paganis^). Van den Bergh zegt, dat hem de plaats Attingohem on- bekend is ^). Ik meen er voor te moeten houden Achttien- hoven, in Utrecht, palende aan de Vecht ^). De boorden van deze rivier moeten toen reeds zeer bevolkt geweest zgn. Op grond van een oud Utrechtsch register plaatst van den Bergh er Zuilen, Maarsen en Lonaralaka, later Loenen, grenzende aan Achttienhoven en waar een graaf Hatto een land, »terra", bezat^ door koning Otto I in het jaar 953, met alles wat hem aan beide zgden vanden »flumeuFecht" behoorde, aan de Utrechtsche kerk geschonken. Deze bezat de visscherg in de rivier en de tol aan haar uitloop te Muiden^). Dit getuigt, dat op de Vecht een beduidend handelsverkeer plaats vond. Zij was dus niet, zooals Acker Stratingh tracht te betoogen ^), een klein riviertje of beekte Oudwgk bg Utrecht ontsprongen, maar, zooals Asch van Wgck^) op afdoende gronden heeft aangetoond, een arm van den Rgn, door hevige storm En wärmer, vielen van loop veranderd. Ludgerus Vita S. Gregorii episcopi Traiectensis in A. A. S. S. Boll, 25 Augustus, V. cap. 1, p. 354. Handbook der Middel-Nederlandsche Geographie, 2de uitgave, bl. 68, noot 1. Gene andere gelijknamige plaats ligt bij Woerden. Van den Bergh, Oorkondenboek van Holland en Zeeland, I, No. 33 en 50. Aloude Staat en Geschiedenis des Vaderlands, 1, bl. 207. H^ volgt et gevoelen van Alting; Not. Germ, infer. II, p. 187. Geschiedkundige beschouwingen over het Oud-handelsverkeer deir stad Utrecht, St. I. bl. 138, St. II. bl. 25. Waar yärkäuft adders, dan Tau eene groote riyîer kan de kleilaag 4 M. dik, rustende op laagveen, gekomen zgn, die langs hare boorden ligt? »Over het algemeen," zät Sta-ring, is de veenstoff in de lage yeenen van boveu alleen door den plantengroei bedekt. Men vindt daarop evenwel uitzonderingen, want op sommige plaatsen, vooral in de pabgheid van groote rivieren zgn zy door klei bedekt, waar-door de oorsprong van deze klei uit de rivierslib niet te miskennen valt. Bekend is het toch, dat, wanneer de rivierslib hare boorden zu, de slib, die haar water bevat, naar zee wordt gevoerd, doch dat, wanneer de boorden overstroomen, er in het water op de overgestroomde landen en stilstand k. omt, die de slib doet bezinken en de klei vormt. Weten wäuen wäuen wäuen er noodig zgn om eene kleilaag van 3 M. dikte, die de hoefzgers te Nieuwersluis bedekten, te vormen en voegen daarbig den tgd, dat de klei langs de rivier bewoond werd en dus niet meer in dikte toenam, op 1200 jaren te stellen, dan hadden wg, zoo meende ik, een uitgangspunt, om althans by benadering een drageiyk antwoord op de gestelde vraag te geven. Ik ging bog Staring ter school, en las b^ hem ^): » Uit de zeer dunne laagjes »libbe, welke jaarlgks uit het rivierwater b^ over-strooming bezinkeu, kan men tot den hoogen ouderdom besluiten van die voormalige met kleilagen van ellen dikte vervulde rivierbedden, waarbg veeltg ds wel minstens een vijftal een vijftal een vijftal een voor het vormen van elke el kan aangenomen worden. Dit geeft 1200 -f 1500 = 2700 jaren, waarop het gezochte uitgangspunt gesteld moet worden, dus 900 jaren vór onze jaartelling. Voor Staring is de tydsruimte niet groot genoeg. Hy vervolgt : Is de kleilaag niet bgzonder zandig en klaarbl^kelk op den oever niet bepaald in slinken of voormalige rivier- 1) Yoormaals en thans. 1861^ b1. 50. *) De bodem van Nederland. I, bl. 410. (3S1) armen afgezet, dan zal men wnarschgnlgk nader aan de waarheid komen, door Yoor elke el dikte minstens tien eeuwen tgds te stellen". Men vindt", zoo schrift hg verder, »binnendgksche gronden, die met drie ellen klei bedekt z^n en na het aanleggen der dgken geene noemenswaardige verhooging hebben ondergaan". Het is als of hg hier den toestand te Nieuwer- sluis voor oogen had.  heft niets van overdrängen. Staring voert ons terug tot den tgd, toen volgens de Israëlitische tgdrekeniug Adam de helft zgner levensjaren nog niet had bereikt. Hg begaat de groote fout als regel te stellen wat eder jaar veranderen kan en ook werkelgk verandert. Hg heft daarenboven geene rekening gehouden met de verwoestende orkanen en de vernietigende stormen in ons Noorden, aan Grieken en Romeinen bekend, die zand en klei verplaatsten, rivieren verstopten, hun loop veranderden en an de kusten der Noordzee een ander aanzien gaven. Toen de mensch eenige dieren aan zgn wil onderworpen had, om lasten te dragen of te trekken, werd van hunne voeten meer gevend dan in den vrgen naturwurstaat, waarin hun d. Einige alleen gevorderd werd, wanneer zg uit eigen aandrift van plaats veranderden. Voorzorgsmaatregelen tegen beschadiging of ongemakken moesten dus genomen worden, vooral wanneer de dieren dienst moesten doen op harderen grond, dan waaraan zg gewoon waren. Daarom bond men, volgens Aristoteles, om de vleezige voeten der kameelen die hun, bg het gebrüik in den oorlog, pgn konden doen, lederen schoenen i). Bg de eenhoevige, paarden, ezels en hunne bastaardeui was het beschermen nog meer noodzakelgk. De hoeven De Natura animalium. Lib. 11, cap. 2, { 1, Plinius first. Nat XI, 45, 105. Versigten meer dan het herstellingsvermogen der natunr yermag aan te vullen. Zg zetten zich uit, splgten en breken af. Ik wendde mij daarom van de aardkunde, die geen Vol- deend antwoord gaf, tot de geschiedenis, om van haar te leeren, wanneer men begonnen was de hoeven te beslaan: dat is van onderen tegen den hoornachtigen gevoelloozen grand van den hoornachtigen gevoelloozen grand van den hoornachtigen gevoelloozen. Alexander de Groote moest wegens het sterk afslgten van de hoeven der paarden door de langdurige marscfaen zgne ruiterg achterlaten, terwgl Mithridates Cyziens belegerende, do zgne naar Bithynie terug moest zenden, omdat de hoeven geheel versleten waren. Ontbraken dus beveiligingsmiddelen voor de hoeven, men was er op uit ze te verharden. Xenophon in zgn boekje over de ruiterij, cap. 4, raadt aan bij de paardestallen te hebben eene plaats, belegd met rondachtige, harde, zwaresteenen, omgeven met een Gzeren raam en de paarden daarin Een tgd lang te plaatsen. De hoeven werden dan niet alleen rotshard, maar helklinkend, klaterend, chalkopodes, sonipedes, zooals Jeaaja, Jercmia, en Virgilius 7) zich uitdrukken. Columella, rät aan de hoeven van een hinkend mnd O Het onderwerp is meer of min uitvoerig besproken door Gesner, Index sive lexicon rusticum, op bet w. Soleae, p. 132, aehter zijn uitgaaf der Scriptores rei rusticae, 1735; Beckmann, Beyträge zur Geschichte der Erfindungen, 1792, III. Ö. 122; Dr. Löffler, Geschichte des Pferdes, 1863, I, S, 191; Dr. Rueff, Zur Geschichte der Hufbeslagkeiten ein Program — Hohenheim, 186 t, evergenomen in de 5*« »f- deeling van zijn werk: Die Beslagkunde, 1876; — lindensmit: Handbuch der Deutschen Aitherthumskunde, 1878. Theil, 1880, S. 299. Diodorus Siculus, Hist. XVII, 91, ed Wesseling. Appianus de bello Mithridatico, ed. Tolii, p. 371. In de Latynsche vertaling staat, dat de paarden waren claudicantes solearnm inopia". Beckmann verzekert, dat dit in geene Griekschc uitgave voorkomt. Hoofdstuk 5, vs. 28. Hoofdstuk 47, vs. 3. Hoofdstuk 47, vs. 41, XIII, vs. 23. Acneis XI, vs. 600, 638. De Re rustica, VI, c. 12. bos — in te smeren met zout en azgn eu dan over den Toet te trekken eeue spartea, een paar regels later alleen spartea genoemd. Van de gewone solea, de sandaal, die de Ronfeinen des morgens in huis droegen, kan hier geen sprake zijn. Zg bestond toch slechts uit een plankje van licht hout onder de voeten door banden, over de vreef gekruisd, vastgebonden. Deze konden een zieken Poet van een rund, paard of ezel niet »aangetrokken'* worden; vandaar de bgvoeging »spartea'*, het adjectief van spartum, een grasgewas, waarvan in Spanje, wonder meerderen, schoeisel en herderskleederen gemaakt werden i). Dodonaeus geeft er eene beschrijving van en zegt dat er van gemaakt werden »matten, schudselen, vgghkorven of rosinkorven" *). Zoodanige korven eigenden ziel zeer goed, om als beschermmiddel over de hoeven getrokken te worden. Men kan ze vergelgken met schoenen, calcei, die den mensch tot aan den kuit reikten. Vandaar dat het werkwoord calceo" ook op dieren werd toegepast. Toen Yespasianus eens op reis was held de ezeldgverstil, om de muilezels schoenen aan te doen, ad calceandas mulas. De Dnitschers noemen ten onrechte zulk schoeisel Hipposandalen. Van Nero wordt verhaald, dat hg nooit op reis ging, dan met een gevolg van 1000 wagens, bespannen met muildieren, van zilveren schoenen — soleis argenteis — voorzien en van zgne vrouw Poppaea, dat zg de hare gouden. Plinius, Hist. Nat. XEX, 2, 7. Cruydt-bock Ung. 1644, folio 1198. De plant ïs het zoogenaamde Espartogras, Stipa tenacissima L. Macrachloa tenacissima Kunth., dat in Italië en Ostenden als trekpijpje aan de oigaretten gebruikt wordt, waaruit veel vlechtwerk gemaakt en dat uit Spanje, Algiers en Tunis in groote menigte uitgevoerd wordt, voorname! y k naar Engeland, om er papier uit te maken. Suetonius in Vespasiano e. 23. Suetonius in Nerone, c. 30. Sudet aantrekken — soleas ex auro induere. Hieruit heeft men opgemaakt, dat de zolen dor schoenen uit zilzer en goud bestonden, althans de randen er van gemaakt waren. Ik gelöt dat niet, maar meen te mogen aannemen, dat het bovengedeelte uit zilver- of gouddiaad. In plaats van uit een plantenweefsel vervaardigd geweest zal zijn. Daarvoor vind ik hierin steun — en daarop is door mgne voorgangers niet gelet —, dat Suetonius de aangehaalde plaats laat vooraf gaan door de vermelding, dat Nero bg het visschen gebruik maakte van een verguld net. Ik wil echter wel aanmen, dat er dierenschoenen geweest zijn met gzeren zolen, door Catullus Carmen 17, v. 26, ferrea solea genoemd. Isaak Yossius, de als philoloog bekende zoon van den berobenen Gerard, beweert op grond van deze uitdrukking, dat de Romeinen het hoefbeslag gekend zouden hebben. De zaak is echter deze. Catullus zegt een buurman te hebben, die onlangs getrouwd was met een zeer mooi meisje in den bloei der jaren. Hg bemoeide zich volstrekt niet met haar, en, samen te bed zgnde, bleef hg onbeweeglkliggen. Na dit nog wat uitgebreid te hebben, wenscht hg, dat die domme slaapkop van eene brug yooroyer moge vallen in den vuilsten modder, om daarin zgue traagheid achter te laten, gelgk Een muilezel zgne ferrea solea in kleverig slgk. Dit slaat goed op een aangetrokken schoen, doch weinig op een vastgespärde gef. Wel van bastaardezels, doch nergens wordt van paarden gezegd dat zg schoenen droegen. Zg waren te beweeglgk in hun loopen, om ze aan hunne hoeven zó vast te kunnen maken, dat ze er aan bleven zitten; te zwaar om ze niet spoedig door te trappen. Geen Grieksch of Romeinsch schräver maakt gewag van zgers, waarmede paarden of ezels beslagen geweest zouden zgn. Ik weet, dat het gevaarlgk is uit het niet vermeld wor- Den van eenig voorwerp tot het niet bestaan er van te besluiten. In ons geval meen ik een uitzondering te kunnen maken. Geen schröder oyer den landbouw maakt van hoefzgers gewag. Vooral legt hier gewicht in de schaal Vegetius, die in de tweede helft der 4^« eeuw een werk over de Veeartsengkuude schreef. Hg schröder daarin voor, Lib. I, c. 56, § 27, dat de voeten der trekdieren, wanneer zg geloopen hebben, zoi^vuldig ont daan moeten worden van slgk en vuiligheid. Hg geeft een recept op, om de hoeven te 1 voeden", weer te doen aangroeien. Twee geleerden, Fraas en Spingler, die de geschiedenis van den landbouw bestudeerd hebben, beweeren echter, dat het werk van dezen Vegetius een £E. ibrikaat van een monnik uit de 12^« of 13^« eeuw zou zgn. Ik kan het noch toegeven noch ontkennen, doch beroep mg op eene opmerking van onzen geachten Secretaris dat, zoo Grieken of Romeinen de hoefgzers gekend hadden, een woord daarvoor in hunne talen niet ontbroken zou hebben. Eerst in de 10^<^ eeuw komt een bepaald woord, eene om- schrgving voor, die de zaak uitdrukt. Toen vervaardigde Keizer Leo VI, Philosophus genaamd, die het Byzantgnsche wetboek voltooide, f 911^9 een werk over de Taktiek, en noemt onder de uitrusting van een ruiter »maanvormige gzeren sandalen met de spgkers ^)." Evenals de schrgvers, zwggen de monumenten, die uit de oudheid tot ons gekomen zgn. Op de zuilen van Trajanus en van Antoninus Pius Zgn geene hoefzgers te zien. De ogrivingen van Ninive, Olympia, Pompeii hebben er geene an het licht gebracht. Voegen wg alles bekannt, dan is de gevolgtrekking volkomen gerechtvaardig, dat de Romeinen, toen zg vasten voet in het Noorden hadden, het hoef beslag niet hebben gekend. Artis veterinariae sive malomedicinae libri quatuor, in de verzameling van Gesner. In de Latijnsche vertaling, die kon raadplegen: Calceos lunatos ferreos oum ipais carpMs. De archeologen zullen daar protest tegen aanteekenea. In verschillende hnnner musea worden hoefgzers bewaard, waar-an eene Romeinsche afkomst wordt toegeschreven. De reden daarvan ligt dikw^ls in het duister. Meestal is zg echter daarin gelegen, dat zg gevonden zgn op plaaten, waar de Romeinen gevestigd waren of tusschen voorwerpen van hen afkomstige. Onder het schrgven dezer mededeeling maakte ik kennis met een vondst van een hoef^zer in een mgn te Kraft, Kr. Mayen, Rgbz. Coblenz, vgftig voeten onder de lava bedolven. Het is klein En wordt voor dat van een ezel gehouden. De bewerking staat zeer bg de Nieuwersluische achter ; de spgkergaten zijn er zoo ruw ingeslagen, dat de buitenrand van het gzer uitgezet is. Het heeft er echter deze over-eenkomst mede, dat zgn ouderdom niet te bepalen is. De geologen weten niet, wanneer het onder de lava bedolven kan zgn. Waarom heet het Romeinsch? De gewone grond voor dusdanige bestemmiug, dat de vondst geschied is bg teen 'Romeinschen weg, een Romeinsch bouwwerk of te gelegen met werkelgk Romeinsch voorwerpen, kan hier niet gelden. Ons geacht medelid, mgn vriend Dr. Pleyte, heeft de groote welwillendheid gehad voor mg af teekenen de O De Nederlandsche Spectator N^. 39, van 26 September 1885, voegt bij het verslag over de vergadering der afdeeling Letterkunde van de Akademie, waarin ik deze mededeeling vordroeg, een söhryven van Dr. H. J. Polak, te Rotterdam, waarin hij de aandacht vestigt op een beoordeeling van een werk van G. Wolff en O. Dahm: »Der Römische Grenswall bis Hanau mit den Kastellen zu Bückingen und Markköbel" in Berliner Philologische Wochenschrift, No. 20, van 18 Juli 18. Sp. 934, waaiin Dr. O. Keller, wegens gevondene hoefijzers, als zijn gevoelen uitspreekt: #dasz wenn auch die römischen Schriftsteller nichts von einem solchen Gebrauche überlieferen, doch ganz zuverlässige Ausgründen in den nördlichen Provinzen die Anwendung der Hufeisen durch die Körner der Kaiserzeit ausser Präge stellen. Onder het opfert: "Ein römisches Hufeisen in der Lava bei Krùft gefunden" in Jahrbücher des Vereins von Alterthumsfireunde im Rheinlande, Heft 79 (1886). S. 882, met eene afbelding. Hoejers, die zich in het Museum van Oudheden te Leiden bevinden, met opgave der plaats war zu gevonden zu en welke oorsprong zu zouden heben. Vier. er van zu voor den dag gekommen beweg de opgravin-gen te Arendsburg bewandert, waar het Forum. Hadriani gestaan zou hebben, een te Holdeur ne onder Groesbeek, waar de Romeinen een hypocaust. um met groote gebouwen hadden. Doch zgn z daarom van Romeinschen oorsprong? Geenszins. Toen het krachtig en machtig volk der Franken het drinkend juk der Romeinen had afgeschud en dezen het land verlieten, werden hunne gebouwen niet woest en ledig, maar door de omwonende bevolking in bezit genomen en gebruikt. Dit geschiedde met het Forum Hadriani. Te Arendsburg zgn immers gevonden munten van graaf Jan I, van Maximiliaan en Philips van Ostenden? Op een opgegraven steen stonden twee middeleeuwsche letters, die een Gothische vorm hebben. Waarom moesten, en deze vraag geldt ook voor Groesbeck en zoovele andere plaatsen, deze hoefgzers Romeinsch wezen? Het zal beter zgn den volksnaam weg te laten en alleen te spreken van »oude hoe^zers", zooals thans de Duitschers doen »). Dat het eene volk zich vestigt op eene plaats waar een ergezeten was, bewgst ook het hoefgzer te Otterlooonder Romeiasche en Frankische oudheden gevonden. Aan wien behoorde het paard, dat er mede beslagen was? Stellig niet aan oen Romein; dus aan een Germaan. Zgn volk had niet van het andere het. Hoef besagte leeren kennen, het möchte het dus zelf uitgevonden heben. Een hoefyzer aan het Katerveer gevonden is aufgebeld op plaat m by de dezer dagen verschenen 13de afl. van zQne Nederlancsche Oudheden. In het laatste Juli-nommer van het maandschrift /^Der Huffschmied. Zeitschrift für das gesammte Hufbeschlagswesen', m\j welwillend door den Heer Van Duim ter inzage gegeven, worden S. 143, onder het op*schrift: #Antike Hufeisen*' velen beschreven en afgebeld, die in Saksen gevonden zijn. Om deze stelling uiteen te zetten moet ik ver iu de oud-heid teruggaan. Om der voUedigheidswilfe vermeld ik vooraf nog, dat W. Tomaschek in eene aankondiging van Hehn's werk, doch zonder daarvoor eenig bewägs aan te voeren, zegt : Das Hufeisen erfunden Hunnen und Turken, im Beschlagen sind bewägs aan te voeren, zegt : Das Hufeisen erfundenen Hunnen und Turken, im Beschlagen sind bewägs aan te vooran, zegt : Das Hufeisen erfundenen in den vorm van annalen; de daden van Afminius werden door gezan-gen in leven gehouden. Zegt dreven wenige godsdienst en moraal, hielden volksvergaderingen, kozen hunne hoofden, hadden wetten en rechtspraak, een geordend krägs wezen; zegt dreven vereiten, landbouw en handel. Buim drie eeuwen vooron van dezen Toen de sporen te vinden. Toen de werden van Marseille zyne stoute en merkwaardige reis naar het Noorden. De kusten der Noordzee bezogen de monden van den Bgn, de Wezer en de Elbe werden door hem bezocht. H^ Kulturpflanzen und Haasthiere in ihren Uebei^ang aua Asien^ 2te aufl.^ geplaatst in Zeitschrift für Oestenreicher Gymnasien, 1875, Heft VII, s. 523. Op een verslag over het verhandelde in de vei^adering der afderende der Akademie, waarin deze mededeeling geschiedde, in het Utrecht-sche Dagblad van den 16<^e° September j.l. teekent een ongenoemde in de Landbouw-Courant van den Ss^n October daarna, N«. 81 o. a. het volgende aan: «^ Onderzoekingen van Fransche zyde hebben geleerd dat het Hoef besag reeds bij de Kelten en Galliërs bekend was. De opravingen te Alise in 1858 geda en door Castan in de Me moires de la Société d'émultation de Besançon beschreven, brachten niét alleen bronzen hoejzers, wapens en gedeelten van paarden, maar zelfs de geheele werkplaats eener Keltische smederij aan het licht. Ook in Zwitserland vonden Troyon (Habitations lacustres, Lausanne 1860) en Quiquerez (Les anciens fers de chevaux dans le Jura, Besançon 1860) Keltische hoefijzcrs, waarvan de laatste den ouderdom kon bepaaten op ongeveer 2400 jaren; zy waren dus, volgens deze berekening, uit de 6« eeuw voor Christus. Was, om de woorden te gebruiken waarmede Müllenhoff zu neuverige behandeling van de reis besluit: der erste nachdem mann der wohl die Germanen in ihre heimat aufgesucht und gesehen hat und jedenfalls der erste der von ihnen eine kunde erlangt und nachricht gegeben hat. Strabo neemt van het over, dat de Germanen leefden van gierst, in het wild wassende groenten, vruchten en worden. Die koren verböwen" zoo verheernden, voor der het, daar zy geen helderen zonneschädigen heben, in groote gebruend, waarin de aren gebracht waren; want dorschvloeren in de open lucht zgn door gebrek aan zonne-schgn en door regenvlagen onbruikbaar". Er was dus in onze streken voor 22 eeuwen eene landbouwende bevolking. Paus Gregorius verbood aan Bonifacius het eten, evenzeer van wilde als van tamme paarden, toe te staan. In eene glosse op den Saksenspiegel, I, 14, is a Angeteekend, dat wilde paarden niet behoore tot de varende have eener vrouw. De hertog van Gelre had een »custos vagorum equorum* in het R^kswoud. Ten z^nen behoore werden, volgens eene rekening van het jaar 1314, er 17 veulens uit verkocht. Two jaren later wordt in een Westfälle oorkonde verklaard, dat aan zekeren Herman behoorde de visscherj in een geheel bosch, de wilde paarden en de jacht. Van het wilde paard in de Vogezen wordt in het eind der 16° eenw gezegd, dat het wilder, schuwer en moeielyker te vangen is, dan het hert, doch tam gemaakt gelykt op een Spaausch en Turksch paard en in zekeren opzichte nog beter is, als zgnde gehard tegen de koude en vast van gang als een gems, daar het gewoon is aan bergen en rotsen 3). Ik moest deze bewgzen, met anderen nog aan te vullen, 23. (340) Anvoveren, om aan te toonen, dat de verzekering van Pluius: Septentrio fert equorum greges ferorum", ook op Noord- Germanië toepasselk is en hare bevolking het edele paard ook veroverd heeft en aangefokt. Waarschulgk geschiede dit aauvankelk in de vrge natuur, als in de steppen van Busland en Azië, in de Pampas en Savannen van Amerika, doch weldra in regelmatige stoeterden. De wet der Salische Franken, die het eerst in het begin der derde eeuw onzer jaartelling genoemd worden en aan den Gelderschen Ilssel woonden, bevat een geheelen titel over de paarden, waaronder ook ruinen waren. Daaruit leeren w^ in § 3, 4 en 5, dat eene stoeterg bestond uit éen hengrgt met twaalf of zes- merriën. De beenen Waren door een touw — pedica — gekoppeld, om het wegloopen te voorkomen. Om te weten, waar de kudde was, droeg de hengst eene schel. Twee ministerialen, huisbedienden, waren voor de dienst der paarden bestemd, de mariscalcus en de strator. De eerste had het algemeen tozicht op de paarden, de ander maakte ze gereed, om onder den man bereden ie worden. Uit Caesar werden wg, dat de Germanen reden op het bloote paard zonder dek, dat zg zelfs versmaadden. Met de zaak namen zg ook het woord van de Romeinen over. Hessels omschrgft het woord in «Glossarial index* door »one who saddles a horse*, doch het is zeer twgfelachtig of toen ter tgde het zadel reeds in gebruik was. De zoogenaamde koopprgs eener vrouw bestond, behalve ») Hist. Nat. Vm, 14, 16. *) Lex Salica, tit. XXXVIII, De furtis caballorum vel equorum. Ik haal aan uit de uitgaaf van J. H. Hessels, met taalkundige aanteeke- ningen van Prof. Kern. ») L. Sal. tit XXVII. De furtis Dézelfde titel, § 3, Codicis 6 en 5 en Lenendata. Tit. X. De servis vel mancipiis furis, § 6, Codicis 10, j". fit XXXV, § 6. De bello Gall, IV, 2. (341) Mit wapenen, uit een paard met gebit — frenatus equus. Tot het ambt van den strator zal ook wel het optoomen behoord hebben. Om het gebit goed vast te maken is een hoofdstel noodig. De Germanen uit den téd van Tacitus ontvingen gaarne van hunne buren, zelfs van staatswege, opge-schikte hoofd- en borstversieriugen — phalerae — voor hunne paarden, waar wel niet anders dan hoofdstellen onder verstaan kunnen worden. Beide bedienden hadden hetzelfde weergeld als de huis-, de keuken- en de keldermeester, de ^zer- en de goudsmid, de kar- of wagenmaker, de wagenmaker, de wagenmaker en de varkenshoeder. Is het noodig op te merken dat aan de paarden, zoo nauw met de godsdienst en het maatschappelgk leven verbonden, de meeste zorg werd besteed? Noodwendig moet zich die ook tot de hoeven uitgestrekt hebben. De Germanen ontvingen, evenals hoofdstellen, gaarne uitgelezene paarden ten geschenke. Zg waren dus op fraaie gesteld en een paard met slechte hoeven kan daarop geen aanspraak maken. Dit, gevoegd b^ de noodzakelgkheid om de hoeven te beschermen, door den toestand van den bodem, meer gevorderd dan in het zuiden, deed hun het hoefbeslag uvinden. Dr. Rueff, a. w. S. 73 zegt, dat de Grieken en Romeinen, daar z^ geen vleesch van paarden aten noch die dieren aan de Goden ofierden, weinig gelegenheid hadden met de eigen-dommelijke organisatie van een paarden voet bekend te zgn. De pogingen, die zij gedaan mochten hebben, er een eronder te späkeren, moesten dus wel mislukken en totsmarkel geworden. De Alemannen, die häbe bepald op het oog heeft, doch die van de overige Germaansche stammen ten dezen niet verschilden, waren als eters van paardenvleesch wel in de gelegenheid de constructie te leeren kennen. Toeu zij aan de volksverhuizingen deelnamen, waarbg door zware ritten de naturilijke hoeven beschadigd moesten worden, acht hij het niet te yerwondereu, dat z^ op de gedachte Kwamen de paarden met een meer duurzaam beschermingsmiddel hunner hoeven te Toorzien, dan de sanalen der Romeinen aanboden. Ik haal deze curieuse en op een geheel valschen grond-slag rustende redenering alleen aan ten bewgze, dat ik den overigens zeer kundigen man tot m^n medestander heb. Voor het gevoelen, dat de Germanen het hoef beslag het erst toepasten, vind ik steun in de Lex Salica zelve. Hunne wapenrusting bestond uit een schild, eene spiets — framea — en een zwaard. Uit de wijze, waarop zg ver-vaardigd waren, maakt Tacitus in zyne Germania, c 6, op, dat zij niet genoeg ijzer hadden : weinigen hadden zwaarden. Elders, Annal. 14, laat hg Germanicus voor den slag, waarin Armiuius overwonnen werd, in den krijgsraad zeggen, dat de Germanen pantsers noch helmen hadden, dat hunne schilden niet bekleed waren met gzer of leder, dat zg, die iu de eerste gelederen stonden, ter verdediging spietzen, doch de anderen slechts door vuur geharde wapenen — praeusta tela — om aan te vallen had Den. Hunne woningen en andere getimmerten eischten zer wei-nig of geen ijzer. Men vindt er nog in achterhoeken velen, waaraau, behalve de spgkers tot het samenhouden van klei-nere deelen, hoofdzakelgk alleen de hengsels van deuren en vensters en hunne sluiting uit dat metat bestaan. Een grofsmid had weinig te doen. En wanneer ik nu in de Salische wet, in verband met drie andere miuisterialen tot het stalwezen behoorende, den marichalcus, den strator en den carpentarius, een gzersmid — faber ferrarius — vind, dan meen ik, dat de grofsmid daaronder niet verstaan kan wor-den, maar de hoefsmid, die met den goudsmid op eene Ign wordt geplaatst. Dat de goudsmid ook het werk van een hoefsmid verrichtte leert St. Eligius, de Schutspatroon der smeden en der paarden, geboren in het jaar 588 en als bisschop van Noyon gestorven in het jaar 659. Hij was een uitstekend. Dr. Stadler's Vollständiges Heiligen Lexicon, U.S. 35. o. h. SLOET. Vondst van Hoefyzers. Maaiveld. AP 