title: Geschiedenis van de Protestanten en de hervormde kerken in Poitou
creator: G. J. v. d. H ., Auguste François Lièvre, Evangelische maatschappij, Amsterdam
text: De geest van onverdraagzaamheíd begon aan het hof weér de overhand te verkrggen , sedert de staatkundlge toestand, wat het baitenland betrof, het minder verpligtte, de protestanten te ontzien. Reeds in 1656 wilügde de Raad de herhaalde ver- zoeken der geestel^jkheid in, door eene verklaríng nit te vaar- digen, waardoor die van 1652 ten deele herroepen werd. De protestanten vroegen van hnnnen kant te vergeefs om de opheffing der nienwe wet; de middelen zel6 om honne klagten te doen hooren , werden hun geweigerd. Sints meer dan dertien jaren hadden z^ geene nationale synode knniien hoaden. Het hof meende zonder tw^fel , dat z^n verwoestingswerk minder zoo worden op- gemerkt, ten minste gemakkel^ker gemaakt zou worden , ab deze band tnsschen de kerken van de verschillende gewesten verbroken werd, en ais men de protestanten alzoo belette te zamen over hunne gemeenschappeljjke rampen te zuchten en het hof later lastíg te vallen met han beklag. B^ ontstentenis eener zoodanige verga- dering begaven zich tien afgevaardigden van provinciale syuo* den naar Par|j8, om gemeenschappel^k hunne bezwaren op te sommen. De markies de la Forest. vertegenwoordiger van Poitou, legde den koning den toestand der hervormden bloot, terwgl hy hem op eene audientie, die, nadat men vele maanden er om verzocht had, eindel^k was verleend, hunne klagten in geschrift overhandigde. Zjjne migesteit gaf han de 177 verzekering, dat 14) han geregtigheid zou laten wedervaren; en beloofde dat hy, om de ver&chillen tasschen de katholieken en de protestanten nit den weg te raimen, commissaríssen naar de provincien zoa zenden, waar beide parteen oit zeer versdiil- lende beweegredenen om liadden verzocht. De hervormden steldeu het volgende jaar een aitvoerig ge- fichrift op , waarin z^j honne klagten door talryke feiten regt- vaardigden : te Marcillac bad men sedert de oorlogen onder de regering van Lodew^k Xm de eeredienst niet meer konnen herstellen ; te Qnatre-Piquets was z^j door onbeschaamde pries- ters of lompe missionarissen , die er het gepenpel van Poitiers op af staorden, verstoord; men liet in deze atad geen protes- tantsche geneesheeren , apothekers , of heelmeesters meer toe ; op twee honderd procareors, die in 't baíjawscliap zich bevon- d^, telde men niet meer dan tien of twaalf bervormden, en nog hadden z^j honne betrekkingen niet zonder moeite verkre- gen ; tot bew^s van de ongel^kheid in 't bargerl^jke , di^ men zocht in te voeren , haalde men 't voorbeeld aan van twee broeders in eene parochie nab^ Rochechoaart , van welke de een, een katholiek, ais van adel van het hoofdgeld vr^j werd gesteld , terw^l de ander, een protestant , op de l^st werd gebragt Het werd han eindel^k toegestaan eene nationale synode te houden, waar z|j zoo lang om hadden aangehoaden. Zg werd te Leudan den 10^^ November geopend en daardc twee maan- den. Het was de laatste. De koning liet de vergadering aanzeggen, dat men het voor een artikel des geloo£s moest hoaden, dat de onder- dañen alies moeten dolden van de zgde van hannen souverein. De protestanten hadden het niet noodig aan de gehoorzaamheid her- innerd te worden , en evenwel was de waarschawing niet te onpas op het oogenblik , waarop velen reeds van de herroeping van het edikt van Nantes droomden, en er den koning met al hunne krachten toe aanzetten. Frankr^k had den vrede met Spaoje geteekend; Cromwell was niet meer; rast heerschte binnen in 'tr^jk, en niets bclette den jongen weinig-verlichten monarch na aan de noodlottige 13 178 aanhitslngen der geesteiykheid gevolg te geven. Door de om- standigheden b^zondergedieud, verdabbelde deze harén ^ver. In haré vergadering van 1660 bewerkte, en in het volgend jaar ▼erzond z|j aan haré agenten in de provincién eene memorie of soort van handleiding, bestemd om han tot gids te dienen op den weg y dien z^ hadden te volgen , ten einde de regteu der protestanten al meer en meer in te krimpen en het edikt te ontdoiken. Het was te gel^k een vrjj naauwkearig kort be- grip van de verkregen resnltaten en een programma van die men nog hoopte te verkregen. Eene circnlaire , die b^ de memo- rie was toegevoegd , toont aan , wat vmchten men verwachtte van dit ontwerp, benevens van de tegenwoordigheid der commis- saríssen , die de Raad beloofd had naar de provincién te zenden. Het was ook b^ deze gelegenheid , en om den regters een rigt- snoer aan de hand te geven , dat men het er op toelegde het edikt stelselmatig te verschenren , onder voorwendsel, van het nit te leggen. De WaarJteden van de jeznít Mejnier , de Orondregela van Bernard hadden geen ander doel , gel^jk ook de katholieke Bealiaaingen van FiUeau , een plomp zamenraapsel van regtsuitspra- ken van allerlei aard , onder welke die schr^ vers beweerden de hervorming te znllen verstikken, en die heden ten dage de onwraakbare getoigen z^n van hunne eigene schande. Toen Mazarin in Maart 1661 gestorven was, begon Lodew^ XIV zelf te regeren. De geestelgkheid , die op dat oogenblik te Par|js vergaderd was, verdabbelde haré aanzoeken b^ hem, en om Z^ne Migesteit te beter te treffen , stelde z^ zich, ais zelve door de protestanten onderdrokt , aan hem voor. De eerste tyd van 't nienwe bestaur was evenwel aan andero zorgen toegew^d ; maar de Raad toefde niet met tot de godsdienstzaken terag te kee- ren, die de aandacht moesten bezíg hoaden. Het geschilpont van de b^-gemeenten werd weder opgevat , en toen Filleaa het hof had oplettend gemaakt, dat dezelfde predikant op verschil- lende plaatsen predikte , werd ten gevolge daarvan , den 3*«* Fe- fomar^ 1663 aan de leeraars op nieaw verboden, „op ver* schillende plaatsen en baiten honne woonplaats te prediken." 179 • Deze onderdrokking der b^-^emeenten , reeds ondersclieideiie nwleii. bq^Aeíd ^ en die der liervormde kerk een zeer gevoelige slag had toegebragt , ontmoette een b^na algemeenen tegenstand. Toen het besluit ter kennis van de leeraars der provincle was ge- bragt, bielden z|j eenige zamenkomsten, in welke men van meeníng was, dat men niet kon geboorzamen. De leden der gemeenten beloofden van hunnen kant , ten einde de leeraars zooveel mogeiyk in veiligbeid te stellen, de gevolgcn er van op zicb te nemen. De kerkeraad van Cbizé, overwegende dat het vonnis geen betrekking had op dio plaatsen, waar sints onheugeiyke tyden de godsdienstoefeningen werden gehouden , besliste dat de leeraar van deze gemeente en van die van Anlnay zon voortgaan met op dezelfde plaatsen te prediken. De predikant van Ghantonnay ontving een tweede aankon- diging van 't vonnis , omdat hy het overtreden had , door in eene nabarige gemeente te prediken. H^ hield er zich nlet meer aan dan aan de eerste, en liet niet na nog dienzelfden dag er te prediken. Filleau gaf er terstond kennis van aan Le Tellier, die antwoordde met de uitvaardiging van een bevelschrift , waarb|j de predikant geschorst, en hem verboden werd z^ne ambtsbe- trekking in 'tkoningr^k ait te oefenen. Een paar andere predikanten werden om geiyke overtredingen met geldboeten gestraft. En geen beroep op 'tparlement zel&, dat zich den protestanten gunstiger betoonde, baatte. Zoo gaf het last tot het sloopen der kerk van Ghampdeniers , hetwelk ook geschiedde in tegenwoordigheid van den procurenr .des ko^ings en van eenen raadsheer daartoe afgevaardigd. Naden afloop dier zaak woonde h^' een Te Deum b^, dat te dezer gelegenheid in de kerk gezongen werd. X. De provinciale synode , die ieder jaar vrg geregeld gehouden werd, kwam in 1663 te Chátellerault te zamen. Zeven-en* veertig gemeenten, van welke de meeste by «gemeenten hadden, 12 180 staan op de l^st dezer vergaderíng , waar b^na alien zich lieten vertegenwoordigen , daar de moeyeljjke omstandigliedeii , waarín men zich bevond, haar een bjjzonder belang b^zetten. De koninkiyke commissaríssen waren benoemd ; in eenige provincíCn hadden zy zelfe met hanne werkzaamheden reeds een aanvang^ gemaakt. Er viel niet meer aan te tw^felen : het hof zoowel al8 de geesteiykheid had daarin niet andera gezien ais een middel, om de hervormde gemeenten ten onder te brengen. Tot na toe afzonderiyk aangevallen , zouden z^ thans alien te gel^k nienwe k\v^ellingen te ondergaan hebben. De vergadering nam , gebukt onder den last dezer gedachte, eenige maatregelen van voorzigtigheid , en gaf zich voorts over aan den wille Gods: ^ZQne kadden z|jn verstrooid," sprak z^, „hunne herders zwaar getroffen , de fakkel Z^ns woords op vele plaatsen nitgeblascht, en de meeste ZQner gemeenten in een betrenrenswaardigen toestand/^ De beide Iaatstvoora%aande sjnoden hadden zich reeds met de komst der commissarissen b^jzonder bezig gehouden , en hadden aan de gemeenten in last gegeven^ kopiSn of nittreksels ait hnnno oorkonden te laten maken, ten einde hunne regten te konnen be^^zen, en die te zenden aan den predikant Gilbert van Melle, wien het was opgedragen ze in orde te brengen. De synode drong hierop wederom aan, daar het niet overal was ten mtvoer gebragt; terwgl zjj daarenboven besloot, dat men, in overeenstemming met het besluit van de synode te Saint-Maixent in 1662 gehouden, aan den kerkeraad van la Rochelle zou schr^ven, om hem te verzoeken, de bew^s- stokkeu die hy in zyn bezit mogt hebben , haar mede te deelen , en dat de afgevaardigden van de synode van Poitoa naar die van Aigoa en Saintonge deze vergaderingen zoaden verzoeken, geiyke opderzoekingen in hnnnen krlng te werk te stellen. Men moest ook voorzien in de kosten der talr^e processen die men welhaast zou hebben te voeren, en waartoe vele ge- meenten uit eigen middelen niet in staat zouden zyn. Een gemeenschappel^ fonds werd in handen van den kerkeraad van Poitiers gesteld, om die gemeenten, die er behoefte aan 181 zouden hebben, daar mede te hulp te komen. Onderscheidene dezer gemeenten , reeds arm of ten onder gebragt door de booze praktyken harer tegenpartyders , waren met schnlden beladen. De b^-gemeenten , die na onlangs opgeheven waren , maakten inzonderheid de zorg der synode gaande. Zy bepaalde, dat Bien een klaagschrift zoa opstellen, en dat den koning laten aanbieden. Z^ nam tevens een besluit, dat vele kosten zoa veroorzaken, maar dat der geestel^kheid de vracliten zoa doen yerliezen, die z^j hoopte te trekken van 'tverbod, dat z|j had weten te laten aitvaardigen , dat namel|jk de predíkanten niet baiten honne woonplaats mogten prediken; dít beslaít strekte om de b|j-gemeenten van aízonderljjke leeraars te voorzien. Daartoe had men geld noodig, daar de b^-gemeenten om geen 4uidere reden in dien staat waren gebleven, dan omdat zy niet T^ of aanzienl^k genoeg waren , om een predikant te onderhouden. De sjnode deed een dringend beroep op de lief- dadigbeid der geloovigen; den commissarissen werd den last op- gedragen, in harén naam naar iedere gemeente te gaan, „om krachtig de liefdadigheid der gemeente-leden op te wekken, Igsten van hen , die in staat waren b^ te dragen , te vervaar- digen, oaderlingen aan te stellen in die plaatsen waar zg niet waren, en voorts met beleid te voorzien in dat alies, wat z§ tot bereiking van het groóte doel noodig zouden oordeelen." XI. In October 1661 waren de commissarissen voor Poitou ge- kozen. De minister Colbert benoemde tot dezen post zyn broeder, Charles Ck)lbert de Croissy, die zelf tot z^n ambtgenoot koos La Noae, heer van Montreoil-Bonnin. Deze laatste was een algemeen geachte gr|}saard, gematigd en regtvaardig tevens. H^l deed al wat hy kon, om zich te verzetten tegen de meening van Golb^rt , ais deze part|}dig aan de eischen der geestel|}kheid gehoor gaf. Eerst in 1663 kwam Colbert te Poitiers aan, om zgne taak 182 ten uitvoer te brengeii. Deze was niet ligt. Want, be- halve dat l^j onderzoek moest doen omtrént de overtredingen van het edikt van Nantes en andere zaken , die de hervormde godsdienst betroffen , moest Iq] nog naauwkenrige berigten in- leveren omtrent b^na gehéel den kerkelgken en bnrgerljjken toestand der provincie. Dit alies stond in verband met de groóte plannen betrekkelgk het openbaar bestnur, die de con- troleur generaal der flnantién van Lodew^ XTV smeedde. De commissaris Ck)lbert onderzocht dan ook ten naanwkeurigste. en z^ne berigten z^n voor de kennis van dien t{jd belangr^k. Een droevig tafcreel hangt l^j b.v. op van de zedel|jkheid der geesteljjklieid in 't bisdom van Poitiers. „De meesten der geestelgken van dit bisdom leiden een zeer losbandig leven , en doen daardoor der katholieke apostolische en roomsche godsdienst schande aan , waaroit die van de vermeende hervormde godsdienst voordeel trekken. De oorzaken dezer wanordelfjkheden liggen deels daarin , dat de geesteiykheid van ouds reeds van alie zedeljjke banden zich heeft ontslagen , en anderdeels kan men die daarin vinden , dat de bisschoppen van Poitiers sints veertig jaren geen herderl^jke bezoeken hebben kunnen doen.'* Er waren daarentegen ook bisschoppen y die de loffel^ste pogingen in 'twerk stelden, om onder de verbasterde geeste- lykheid eene hervorming in te voeren. De bisschop van la Rochelle, zelf van een voorbeeldig levensgedrag , toonde zich streng jegens de príesters, die honne pligten niet vervulden. Zyn voorganger had insgel|jks reeds bevelen uitgevaardigd t^en de pastoors , die in kroegen verkeerden ; en dit felt kan ons een denkbeeld geven van de zeden der kerke^jken in dien tgd. De geesteiykheid van 't bisdom van La^on was gel^k aan die van Poitiers, en daar, gel^k overal, was een schan- del^ke domheid nog de minste harer gebreken. De meeste geesteiyken , sommige heimeljjk , enkele openl^jk , bielden er b|j- zitten op na. Volgens 'tverslag van Golbert was de zedeloos- heid onder hen ten hoogsten trap gekiommen. 183 Wy kuimeii echter. te midden van zooveel schandelpis, den naam noemen van een goeden priester, Rene Morean, pastoor van 'N5tre-I)ame van Fontenay , een eerl^ en zich-zelf voor andérén opófférend man, die in der tgd geweigerd had zitting te líemen onder de regters van Grandier, en gedorende eene besmettel^ke ziekte trouw op z^jn post vras gebleven. Ter gelegenheid van een brand, die by een kalvinist uitbrak, aar- selde hy niet z^jn leven te wagen, om dat van een kind te red- den. Zoodanige mannen hebben geen v^'anden: toen h^ stierf weende iedereen , en de predikant van Fontenay 8prak : ^zoo er in de kerk van Rome geen andere waren geweest dan lieden bem gel^jk, w|j zonden alien broeders en geen vyanden zyn." Dock dit was eene zeldzame nitzondering. De meeste pries- ters , dom en zedeloos , waren onverdraagzame en woedende proselietenmakers. Het verslag van Colbert vermeldt omtrent de sterkte der pro- testanten van Poitou het volgende : 7,Het tiende gedeelte van 't volk van Poitou zal van de vermeende kervormde godsdienst z{jn , en b^na de helft van den adel , z^nde het zeker , dat in 't bisdom van la Rochelle ongeveer het drie-vierde gedeelte der edellleden van deze godsdienst is.'* Het kan geen kwaad de bezwaren te kennen , die de katho- lieke commissaris tegen de protestanten had, op 'toogenblik , waarop men de herroeping van het edikt van Nantes zou be- werkstelligen. Er is niets in , dat met de staatknnde in betrek- king staat , z|j hebben alie betrekking op de b^zondere belaDgen der partg: 1^. De kerken onregtmatig door hen in bezit genomen, die er naar het beweren der geestel^ken in groóte getale zgn; — 2<>. de godsdienstoefeningen gehoaden in de huizen der edellieden, die daartoe het regt niet bezitten; — 3°. de heeren , bezitters van hoogeheerlijkheidsregten , die , in plaats van ten hnnnen hoize godsdienstoefening te honden , zulks doen in 't openbaar, in kerken, die z)j in hunne vlekken hebben laten boawen ; — 4^. z^. die onderscheidene leengoederen bezitten , en op alie godsdienst- 184 oelénitig laten houden , hoewel zjj slechts het regt hebben haar op ééne plaats te gel^ ait te oefenen ; — 5<*. en zoo een leengoed onder verscheideneerfgenamen is verdeeld geworden, beweertieder het regt van godsdienstoefening in zjjn gedeelte te hebben , ofschoon dat regt zich niet kan vermenigvnldigen en moet beperkt worden tot 'thoofd van de burgvoogdy, en vooraf moet verleend wor- den aan den oudsten zoon; — 6<^. de begrafenissen die midáen op den dag plaats hebben, hoewel znlks slechts vroeg in den morgen of des avonds geschieden mag. Den 29*<^ I^ovember gaven de commissariBsen aan de ge- meenten en de heeren bevel , binnen veertien dagen de oorkonden voor den dag te brengen , krachtens welke zy het regt van 't houden van godsdíenstoefening bezaten , kerken hadden , col- legies of scholen en kerkhoven. De protestanten vroegen uitstel , hetwelk door de koninkiyken raad geweígerd werd. Maar de omstandigheden deden voor hen , wat het hof han weigerde : Golbert werd wcgens andere zaken baiten de provincie geroe- pen, en daardoor kregen de gemeenten nitstol voor een jaar. In dien tosschent^jd hadden er geen vervolgingen van aanbe- lang plaats ; men wachtte. Man vergenoegde zich met het aan* doen van enkele kleine kwellingen. In JanuarjJ 1664 heropenden de commissarissen hnnne zittlngen. Dé afgevaardigden der protestanten benevens die der katholieke geesteiykheid versche- nen te Poitiers. De hervormden vroegen, dat men de wederzydsche klagten zon hooren, en dat men onderzoek zon doen naar al de over- tredÍDgen van het edikt, gel^k hun ook was opgedragen. De geestel^kheid drong er daarentegen op aan, dat men hen zou nood- zaken binnen verloop van drie dagen hnnne regtstitels voor den dag te brengen en binnen veertien dagen op haré eigene besluiten te antwoorden. Dit stond gel^k met tje te geven , dat de pro- testanten alleen het edikt hadden kunnen schenden, hen ais beschuldigden aan te merken en de zaakgelastigden der geeste- l^ken ais de aanklagers. La Noae verzettezich hiertegen. De koninklfjke raad besliste ten voordeele van de meening van den kathoUeken comnássaris , wiens gevoeien zeer met datdergees- teiykheid overeen kwam. Aan La Noue werd ten naasteb^ ver- bodeu zyne meeningen üi het yervolg voor te dragen. De geestelfjkheid werd b^ al baar pogen krachtig ondersteond áoor een Jezoit , listig en stont in wat hj} ondernam , Meyni^ genaamd. H^ gaf een werlge uit, waarin hg op z^ne w^ze het edikt mtlegde. En Golbert zelf nam de meeste geyolgtrek*^ kingen van den Jéznlt aan , en , toen de gemeenten haré regts* titels hadden getoond , oitte hy een gevoelen , dat de strekking had ze ten naasteb^ alien te vemietigen. Yolgens hem mogt er alleen in het ba]|jawschap van Poitiers openl^k godsdiensfoe- fening worden gehouden, en ook maar op één leengoed, dat van Montrenil-Bonnin , dat voorzeker geen andero aanspraak op dit voorregt had dan de beleefdheid van den commissaris voor zQn ambtgenoot. De regten eener andero gemeente, die van Niort, werden voldoende bevestigd gevonden. Men liet alleen de deor voor nieawe mnggezifterfjéc geopend , door aan de gees- tel^kheid toe te staan te vragen , dat de kerk naar bniten de stad mogt worden verplaatst. Tegen deze zoo strenge meenlng van Ck>lbert bleven de protestanten niet in gebreke zich zoo veel mogeiyk te verdedigen. xn. De oorkonden van vele der gemeenten waren door den com- missaris niet voldoende bevonden. Dlentengevolge werd in vele gemeenten van Boven-Poiton en in al de gemeenten van Beneden-Poitou de oitoefening der eeredienst verboden. De ge- heele provincie bevatte na slechts een v|jítiental parochieSn meer, waarby dan kwamen enkele leengoederen , waar de godsdienst- oefeningen ook nog geoorloofd waren. Geheele streken waren alzoo beroofd van het regt van vr^e uitoefening hunner gods- dienst. Men gaf den hervofmden van Poitoa twee maanden tffd om de kerken , die gesloten waren , te sloopen. Was zulks na dien t|jd niet geschied, dan mogt het door de tegenparty ge- schieden op kosten der protestanten. 1S6 Deze vaardigden, in de hoop dat het vonnis verzacht zoa worden, naar het hof drie edellieden af, die belast waren een geschrift te overhandigen , waarin de moeyel^Uiedeii , die oit de nitvoering van het beslnit niet alleen voor de gemeente- leden, maar ook voor de leeraars zonden ontspniiten, werden blootgelegd, daar deze laatste door hanne ambtspligten dikwerf geneodzaakt zouden zS¿n, zich meer dan twintig m^en van hnnne woonplaatsen langs ontoeganke^pce wegen te verwigderen. Een ander ongemak bestond in den ontzettenden toevloed van menschen die in de weinige gemeenten, die bleven bestaan, zou plaats hebben. Z^ verzochten dus om verzachting van het vonnis in deze zaak. Men ontving hen vriendel^k ; doch de koning zeide hnn nieta bepaald toe. De bisschoppen van honnen kant verdnbbelden honne dringende beden, en honne algemeene vergaderingen boden den koning geregeld een l^st van klagten tegen de hervormden aan. De vergadering van 1665 — 66 stelt in twintig artikels e ven zoovele kwellende maatregelen voor, en bevat onder anderen een ver- eenigingsplan dat onfeilbaar zou bewerken, dat z^ ontsiagen werden van al de predikanten , tegenstanders die han wat al te sterk hinderden, daar z^ door honne wetenschappeiykheid en goede zeden de domheid en slechtheid der príesters sterk in 't oog deden springen. Deze krygslist bestond in het onderdrok- ken der akademies, waar de predikanten gevormd werden, in het oitsloiten ter geljjker t^d van vreemdelíngen van den post van predikant , in het verbod aan de hervormden , om boiten het r^k honne stodién te volbrengen. Sonunige der artikels werden toegestaan , maar het verlangde resoltaat kon men niet verkr^en, dan door al de oitwegen op eens te sloiten De prelaten waren gelokkiger in honne andero voorstellen tegen de ketterfj , en de vergadering was nog niet oiteongegaan , toen de verklaríng van den 2^^ April verscheen , waarin z|j de meeste harer eigene artikelen terogvond. Deze wet , waar in de inleiding gezegd wordt, dat z|j op aanzoek der hooge geestelqjkheld Í8 oitgevaardigd , bevatte de zwaarste aanvallen op het edikt van 187 Nantes , en het is niet ten onregte, dat men haar ais eene proeve van herroeping beschonwd heeft. Zy werd, het is waar, niet geregistreerd , maar daarom niet minder in uitvoering gebragt De bisschoppen zegevierden en men dnrfde het haastige einde der kettery voorzien. Men vleide den koning metiíatdenkbeeld , dat zulks een werk was, voor hetwfSk Ood hem had cdtver- koren, en dat zjja roem ten top eon voeren, terwyi men hem zeide, dat hsm, daar hg zoo gelukkig begonnen was, nieta meertedoen over bleef, dan dit groóte werk te voltoo^en. Deze gedachte streelde te gel^ z^ne vroomheid en z^nen trots , en sints dien tyd maakte hg het voomemen bekend , „om al z^ne onderda- nen in zake des geloofs en der godsdienst in eenzelfde geloof ver- eenigd te zien." Men legde hem plannen tegen H protestantismo voor, en men sprak hem ter zelfder t|jd van ^sterke genees- middelen/' Alies kondigde ten laatste aan , dat men zich nabQ het doel geloofde. XIÜ. In de bisdommen van Lu^on en la Rochelle werden al de kerken , die niet mogten bl^ven bestaan, in minder dan veertien dagen gesloopt. Doch in het bisdom van Poitiers ontmoette de uitvoering van 't vonnis meer tegenstand. Na veertien raaanden bestonden de kerken nog, en werd er nog gepredikt. Eerst tegen het einde van 1666 maakte de overheid met 't sloopings- werk een aanvang. Men besloot te beginnen met de kerk van Exondan. De edele vronwen de Forin en de Regny, haré dochter , die daar woonden , gaven te kennen dat zQ niet gezind waren deze kwelling te dulden. Toen de sloopers aankwamen , vonden z^ twee d, drie dnizend gewapende boeren bgeen , som- migen op 't kasteel , anderen in de kerk en in de naburige hoizen oí op de wegen. Na procos- verbaal te hebben opgemaakt , keerde men naar Poitiers temg, en gaf den koninklyken raad benevens den intendaut Barentin kennis van wat was geschied. De laatste liet de beide edele vroawen, beschuldigd dat verzet te ^ 188 kebbeu uitgelokt, gevangen nemen, en de koning zond kem de Boodige bevelen, waarbg hQ gemagtigd werd de vereischte troepen naar Exondan te zenden. Deze krachtsontwikkeling sprootniet ▼oort ait vrees voor ernstígen tegenstand; maar men wilde een voorbeeld stellen, en, terwQl men ^in het vlek gedurende het overige van den winter bezettíng legde, de inwoners er voor straffen, dat z^ hadden gedold , dat er godsdieustige zamenkom- sten gehouden waren,*' In het begin van 1667 werd de kerk na zonder eenigen tegenstand geslecht. Te Coaké gesckiedde den volgenden dag ketzelfde. En hoewel er van mogel^ken tegenstand ook daar was gesproken , konden de werklieden toch ongestoord han werk verrigten. Toch bezweek de standvastigheid der protestanten niet, en, in sp^t van alies, bielden zy nog honne vergaderingen. De provínciale synode van Lasignan in 1666 liet de predikanten der opgeheven gemeenten in haar midden toe, en stelde vast dat zy, wier kerken geslecht waren „zoaden prediken in het veld onder een geschikten boom , waar de menigte zich op de gewone aren kon verzamelen." Een vonnis van den Raad vernietigde de beslissing der synode; doch de synode des volgenden jaars toonde dezelfde vastheid , en men ging voort met zulke zamenkom- sten te hoaden. In sommige plaatsen werden ze op de poinhoopen zelve der kerken gehoaden. De president Barentin, wieu was opgedragen onderzoekom- trent deze overtredingen te doen, liet verscheidene predikanten en oaderlingen gevangen nemen. De beschaldigden verklaarden den president te vergeefs voor onbevoegd om hierin te handelen , terwyi zy evenmin konden verkr^gen , det Barentin een protestant- soben adjanct nam. Hunne pogingen dienden nergens anders toe dan om het preces te verlengen, en eerst na verloop van een jaar begon men zich bezig te houden met de gevangenen , wier stand- vastigheid nog niet bezweken was. Doch in dien tosschent^d was het volk met de overige predikanten een weinig tot bedaren gekomen , en men riep de genade des konings in. Een alge* meene vergifienis werd inderdaad verleend aan hen tegen wie 189 men nog geen onderzoek had ingesteld ; doch de besclnildigdeny die in handen van het geregt zieh bevondeii, waren er van uit* gedoten, benevens de bQ verstek veroordeelden , die men nog eenigen tgd vrees wílde aaivjagen. De koning liet ssich echter door de vroawen van vele dezer gevangenen verbidden, zoodat hy beval hen in vr^beid te stellen. Een edelman nit Poiton verging bet niet zoo goed. Ook b^ begaf zicb tot den koning met klagten over den droevigen toestand der bervormden Indit gewesty docb ontving dit ontmoedigend antwoord: „De koning zal alien die zjjne bevelen zallen wederstreven , onder welk voorwendsel dit ook z^, streng laten kastyden." XIV. De verklaring van 1666 bad de gemoederen met bet denk- beeM eener berroeping van bet edikt reeds gemeenzaam gemaakt ; maar de vertoogen der protestantscbe mogendbeden, de klagten der bervormden , en bgzonder ook de verliezen door eene eerste landverbnizing geleden , die inzonderbeid den bandel en de n^- verbeid, voor welke Golbert groóte zorg droeg, gevoelíg trof- fen , dwongen den koning om eindel^jk de oogen te oponen. De verklaring werd berroepen , of lie ver verzacbt op den !»*«» ' February 1669. De w{|zlgingen waren over H gebeel van weinig belang; evenwel ontbrak bet b^ deze rogwaardscbe beweging niet aan laide klagten der geesteiykbeid : z^ was verontwaardigd over „deze zoo buitengewone verandering *," zg beklaagde zicb, sprak op boogen toon, en berinnerde den koning dat by jj^ zgne zahring plegtig bad gezworen , al z^jn gezag aan te wenden ter uitroe^g der ketter^." Er kwamen in díen tyd verscbeidene gescbrlften uit , die mid- delen voorstelden, door welke men de ketter^j vemíetigen kon: ieder zocbt z^n gevoelen de bovenband te doen verkr^gen ; aUea raadden min of meer openl^k aan, een einde aan de zaak te maken. Docb deze onderscbeidene ontwerpen , die alien gebeel of ten deele van de geestel^kbeid nitgingen, moesten bunne verwerkel^king van gnnstiger Qmstandigbeden afbankelj}k stel^ 190 len. Naast dése vervolgingaplannen, vencheen ook nog het altgd onmogemke plaa om de beide ^odsdiensten door middel van we- derz^che inwilligiiigen te vereenigen. Slechts door de laaa>- wen onder de beldé parteen ondenteund , lostte bel zidí ten laatste in niets op, nadat het meer verwarring dan goede ver- wachting had doen ontstaan. Al de aandacht van áea koninkl^ken raad was overígens ge- vestigd op den oorlog, die eerst met den vrede van N^megen een einde nam. En zoo lang ook Lodew|jk XIV baiten z^n f^ werd bezig gebouden, kon de geesteiykbeid , boe z|j ook drong , hem geen níeuwe wetten tegen de protestanten ontpersen. De gveraars onder de katbolieke party bleven inmiddels steeds kracbtig de hand houden aan de reeds verkregen wetten. Predikanten van Loudon, die eenen zieken ambts- broeder in eene plaats boitOD honne provincie badden gebolpen in z^n dienstwerk, werden deswege vervolgd. Dit lokte eene ordonDantie oit, by welke aan alie predikanten verboden werd, baiten de provincie waar zi^ gevestígd waren te prediken, en ook zicb te doen vervangen zonder een'geldige beweegreden» Yoorts was de geestel^kheid er onafgebroken op oit, om be- keerlingen te winnen. Het was niets vreemd , priesters en mon- niken op openbare plaatsen te hooren spreken en redetwisten, vaak op al zeer weinig waardige w^ze. Geljjken yver toonden vaak de leeken. Er wordt verbaald van een vader, die ook zelf een bekeerling was, dat h^ z^nen twaalQarígen zoon, die door z^ne moeder in het hervormde geloof was opgevoed, een afzweering ontperstte, en hem, toen hy dertien jaren oud was, in een geestel|jke orde wilde doen treden. Z\jn. zoon beleed echter later het geloof z^jner moeder weder, waarop de vader hem aangaf by het geregt, hem een proces aandeed, en ten laatste de voldoening had het proces te winnen en zgnen zoon tot eeawigdurende ballitígschap veroordeeld te zien. XV. Hadden de protestanten sints Jaren vele redenen tot klagen, 191 thans meenden z^ dat de komi^l^e raad eene betere gezind- heid ten hunnen aanzien koestérde. Doch z^j bedrogen zich. Een klaagschrift , daf zQ liadden opgesteld, werd zelfs oiet aangenomen. E^ toen z^ het door den dmk openbaar mai^- ten, werden een paar hnnner afgevaardigden in de Bastille geworpen. Op het houden der synoden werd scberp toegezien , en, ondanks aUe vertoogen, werd den predikanten van plaat- sen , waar de openl^ke godsdienstoefeningen opgeheven waren, volstrekt verboden ter synode te verschynen. BQ eene andere gelegenheid werd den predikanten, die op de kasteelen der heeren de dienst uitoefenden, en den afgevaardigden der aka- demie het regt ontzegd om de synoden by te wonen. Aldus werd de desorganisatie der protestantsche kerk allengs voltooid : een deel der predikanten werd , door het han ontnemen van vele regten , in eenen minderen gonstigen toestand gebragt en van het geheel afgescheiden; de provincién werden baiten betrekking met elkander gesteld, door haré algemeene vergadering te verhinde- ren ; de provinciale synoden werden aanhoudend gedwarsboomd en verzwakt; en daarenboven vorderde de geestel^jkheid, dat zQ minder menígvnldig zonden gehonden worden, daar z^ oordeelde dat het genoeg was , ais z^ om de v^jf, of beter nog , ais z^ om de acht jaren plaats . hadden. De kerkeraden moesten , volgens haar , slechts om de veertien dagen bajeen komen in tegenwoor- digheid van een koninklíjken commissaris. Yerder zocht z^ die kerkeraden van een gedeelte hnnner werkzaamheden te ontheffen , nameiyk van het bestunr over hunne goederen en over de gelden der armen , daar z^ den koning zonder ophouden smeekte, om over deze middelen ten gonste der koUegies, waarover de priesters zelve het bestunr in handen hadden , te mogen beschikken. Niettegenstaande dien geweldigen tegenstand werden door de hervormden alie pogingen in 't werk gesteld , om hunne gemeenten in stand te houden niet alleen , maar ook om ze uit te breiden. En hun ^ver werd dan ook soms met goeden ultslag bekroond. De gemeente van Niort ging daarentegen sterk achteruit, en grootendeels door eigen schuld. Hevige twisten woedden er 192 geduríg in den boezem van den kerkeraad. Dit had ten gevolge dat ook de kudde verdeeld werd. En na viel het der tegen- partg ligt te beleedigen en te overheerschen. De geestemkheid maakte dan ook ^verig van de zoo zelden aangeboden gnn- Btige gelegenheid gebniik. Maar wat de ketter^ zoo aan den eenen kant verioor , won zq aan den anderen kant terug. Te vergeefs loerde de verletding , trachtte men bare aanhangers te verlokken doorgeld. Gebeurde het nu en dan , dat men voor een paar kroonen lieden bekeerde , het' protestantismo werd daardoor in plaats van verzwakt, ge- zuiverd. Terwyi zelfs de bisschoppen zich niet schaamden op die w^ze bekeerlíngen te winnen , zagen de hervormden een nog hatel^er w^ze van vervolging opkomen , die gedurende eene eenw stroo- men van tranen heeft doen vergíeten. De wet magtigde, dat de kin- deren zich tot 't katiioliek geloof mogten bekeeren y de jongens op veertlen*j de meisjesop twaalQarigen leeft^; doch de ^ver der bekeerders wachtte niet alt^d dezen loeft^d af om hen te ver- leiden , en op vele plaatsen ontnam men hen aan de ouders , om ze in kloosters te konnen opvoeden. Añsonderljjke inrigtingen werden er gevestigd , om er zulke kinderen in op te nemen. Was Lodew^jk XIV door den oorlog verhinderd geworden veel aandacht te w^den aan het geluk z^ner onderdanen, dat h^ ^toch, naar de vermaningen der bisschoppen,, moest trach- ten te bevorderen nit al z^n magt; toen de vrede te N^megen geteekend was, begon h|] er ernstiger over na te denken. ^De koning/' zeide mevrouw de Maintenon, ^denkt emstíg aan de bekeenng der ketters» en zal welhaast de hand aan 'twerk slaan.'' H^ had na de handen raim, en zoa zich, zonder dat hjj iets behoefde te dachten, geheel aan dat werk van verre- gaande dwingeland^j konnen w|jd^. £n de gee&telfjkheid ver- heagde zich aitermate, en wond hem b^ voorraad reeds de eerekroom om de slapen. Koning en geestel^jkheid koesterde van toen af slechts ééne gedachte. Zonder z^n gedrag in iets te verbeteren, werd Lo- 116 dew^ XrV toch vroom , en vond het gemakkemker z^ne son- den af te koopen dan ze vaarwel te zeggen. Het verdienste- l^kste middel, dat ook het best met z^n soort van vroomheid overeenkwam) en dat men hem onopkoadelljk aanbeval, was de eenkeid des geloofs te herstellen, en zelf ten hemel te sty- gen terwjjl hQ z^ volk er heen leidde. Mevrouw de Mainte- non , díe dat afgedwaalde gemoed zoo goed had leeren kennen , zegt: ^De koning begint ernstig te denken aan z|jn eigen heil en dat z^ner onderdanen. Zoo God ons b^staat, zal er wel- haast slechts ééne godsdienst in z^n koningr^k bestaan; dit is ket gevoelen van m^nheer de Lonvois , en ík geloof dezen líever dan m^jnlieer de Colbert , die slechts aan zjjne finanti§n denkt , en b^na nooit aan de godsdienfit/' Deze m|jnheer de Louvois was minister van oorlog, die, daar bjj in vredestyd gevaar liep een gedeelte van z^n grooten ínvloed te verliezen, er in slaagde de zaken der godsdienst onder zgn beheer te kr^gen. Toen het hof vroom werd, had h|j begrepen dat de bekeering der Hagenoten voor hem het middel -was om zich te handhaven , en op krygsmanswjjze gÍQg hg hierbU ^ werk. XVI. Ais vertegenwoordiger van den minister Lonvois trad in Poitoa op de intendant Marillac, afstammeling eener familie, onder Lodewjjk Xin in ongenade gevallen, en díe na z^ne zaak zocht te herstellen. Op 't voorbeeld van Lonvois ontbrandde Maríllac in ^ver, toen de koning vroom was geworden. Hg begon zich op het makeu van proselieten toe te leggen; h|j bediende zich daartoe van geld, van ongeregtigheid en tenslotte van geweld. Het eerste middel dat h^ te werk stelde, om op de gewetens der ketters van Poiton te werken, was het heffen van belastingen. Er waren achterstallige posten, díe hy na wil^e innen : de geregtsdienaars doorlíepen de kerspelen , en vermaanden de protestañten zich te bekeeren , te gel^jk aankon-- 13 digende dat men dése achterstallen aüeen van de Hagenoten zoa vorderen. Den 15^» Maart 1681 gaf de.intendantlast omdeiyst op te maken van wie aan het hoofdgeid waren onderworpen , en ▼oor de hervormden aan den kant een b^zonder teeken te geven, ten einde hen dnbbel te drokken, vooreerst door de belasting, ten andere door soldaten bg hen in te kwartieren. De nieuw bekeerden waren daarentegen zoowel van het een ais van het ander bevr^d. Eene koninkl^ke ordonnantie van den ll^^^^ April besliste , dat het aldos geregeld zou z^n voor al wie sedert den lateo JanaarD hnn voríg geloof hadden afgezworen. En men paste deze nienwe onbiliyke bepalingen híer en daar op de meest kwellende w^ze toe. Baitensporigheden van eenen anderen aard deden deze echter spoedig vergeten. Het geweld, dat lang in de stilte gewerkt had , trad nu openl^k op , om Poitou in rouw te dompelen. Te Chizé lígtten de karmeliter-monniken een meisje op , dat op het pnnt stond van te trouwen, en, na haar langen t^d te hebben vastgehouden en mishandeld, zonden zy haar alsbekeerd terug. Nu wilden zg daarenboven nog harén briiideg(»n dwin- gen om haar te hnwen. Doch deze, die misschien meer dan ééne rede had om haar na haar verbl^f b^ do monniken niet ten huweiyk te nemen, verkoos liever te vlngten. Daar men hem niet had knnnen gr^en, werd z^n vader voor hem in hech- tenis genomen. De moeder van het jonge meisje werd kort daarop ook in de gevangenis geworpen , en men dreigde haar zonder vorm van procos te zullen ophangen. Toen veranderde ¿y van godsdienst: dat was ook juist wat men wilde. De intendant nam zelf een zeer werkdadig deel aan de be- keeringen. Met den vikaris-generaal deed h^ de ronde door de protestantsche kerspelen, en* inzonderhetd te Saint-San van en omstreken gelfdLte het hem velen er toe te brengen han ge- loof af te zweren. „De bisschop, getroffen door de goede ymchten , die deze reís had opgeleverd zond missionarissen naar die streken , ten einde den nieaw bekeerden het noodige onder- rigt te deen toekomen." Deze prelaat kon zich echter niet ontbouden een weinig te lagchen over deze trenrige bekee- ringeiii^ waarbg men eerst afzwoer, om later eerst eigenl^k onderrigt in de nieawe godsdienst, die men omheldd had, te verkr|jgen; en men zegt, dat IqJ eens in vertrouwd gezel- schap deze nieawe proselieten ^de bekeerlingen van mynheer de Marillac'' noemde. Het hof, door het aantal van deze voorgewende bekeeringen en het scb^nbare gemak waarmede z^ waren geschied, bedro- gen, geloofde nu dat een weinig dwang slechts al de Hugeno« ten in den sclioot der kerk terug zouvoeren. Loavois wenschte den iiitendant gelak, en magtigde hem soldaten ais missionaris- sen te gebmiken , b|j een scbr^ven van den IS^^ Maart. Dat sobreven hield hoofdzakeiyk in: „dat het zgner Majesteits wenscb was, dat de intendant op gelyke loffeljjke wgze bet werk der bekeering zoa voortzetten. Dezelfde middelen mogt b^ daartoe b](jven gebruiken. Welbaast zou op 's konings last een regiment ruiter^ in Poitou binnenrokken , en de manschappen moesten in de eerste plaats by de protestanten , en wel in grooten getale b{j de r^ken onder hen, worden ingekwartierd. De nieuw bekeerden Eouden gedurende twee jaren van dezen last geheel worden vr^- gesteld. Dit bevelscbrift, du9 Juidde het, zal talr^ke bekee- ringen ten gevQlge kunnen hebben. Doch z^ne Majesteit begeert^ dat uwe bevelen op dit punt mondeling aan de belanghebbenden worden medegedeeld , zonder dat z^ het behoeven te weten dat zgne Majesteit op die w^jze de Hugenóten wU dwingen zich te bekeeren. G^ geeft hun alleen te kennen , dat het zoo geschikt is in het voordeel der armen.'* Deze waa de oorsprong dier hateljjke gewapende zendingen, die men later, toen z\¡ zich over 'tgeheele rjjk verspreidden , dragonnades noemde. W^ zyn thans gekoraen fot eene schan- del^ke bladz^de in de geschiedenis van het Fransche volk; maar niemand heeft het regt deze onteerende bladzyde , bevlekt met bloed en sl^k, met stilzw^gen voorb^ te gaan, of er oit te scheiiren. Z^ blijve, eit'-ts^ekke tot een les. . De miters lieten niet Img op zich wachten. De nieawe mis- 13 196 «ionaríssen yingen tentond hmi werk aan, en bragten honnen betrenrenswAardige last ten aitvoer , maar verznimden da^rbg de huichelachtige voonsorgen in acht te nemen, die Louvois han had aanbevolen. Zy rakten gewoonl^k de dorpen binnen met den ontblooten degen of het musket in de hand onder 'i ge- schreeuw : ;,Los op de Hugenoten ! op de Calvinisten!" Men le- gerde hen onverschillig by rgken en armen in, maar altgd bg de protestanten. Eene afdeeling nieuw aangeworven kr^gsvolk, die Anlnay doortrok, was zonder onderscheid b^ al de inwo- nen ingekwartierd ; de gelastigde van den intendant gin^ ver- zeld van twee karmellter-monniken , van bnis tot huis, om de soldaten, die b^j katholieken gelegerd waren, van kwartier te doen veranderen, en hen alien den hervormden op den hals te schoiven. De troepen vestigden zich in de hnizen, en leefden er vol- men naar wiUekeur, de meubelen verbr^jzelende , de bewo- ners beleedigende , slaande en martelende, en verhoisden niet, yooráíLi z^j honne gaatheeren bekeerd of geriüneerd hadden. Ten einde te beletten dat men aan deze tweeledige kenze ont- snapte , verbood Marillac , op boete van 400 lívres , iets uit de hnizen weg te nemen of ze te verlaten ais de soldaten kwamen. Soms liet hy vooraf aan de bewoners van een vlek oí van een kerspel zeggen , dat zjj van godsdienst moesten veranderen , dat er anders zeker troepen b|{ hen zonden worden ingelegerd. Som^yien Icgerde men, ten einde de bescholdiging te ont- gaan, dat men de lieden bekeerde zonder ze te onderrígten'i een of twee kapac|jner8 met de soldaten in de huizen. Te zamen leefden z^ daar alsdan naar goedvlnden , en eischten eeníge kroonen „voor 't nageregt.*' De overheid spoorde hen aan ^^zich goed te laten behandelen," en „goed han pligt te doen.'* De príesters inzonderheid vnarden den {jver hanner waardige helpers aan, en men zag het zelfs vaak, dat z^ de soldaten tegen kwamen, en hen toeschreeawden : „Moed, mgne heeren , het is de bedoeling des konings , dat deze honden van Hagenoten beroofd en oitgeschad worden." Allerhande wanor- 197 del^heden bedreef men b|j wie zích volstandig trouw toonden aan han geloof: de soldaten, die men het verwaarloozen der tacht ais tot pligt maakte, planderden de huizen, verbryzelden de meubelen , vemielden of verbrandden alies. Ais zy wat men han toediende niet naar han smaak vonden, wierpen zy het 'tvenster uit, en gingen op kosten bunner gastheeren groóte verteringen maken in de herbergen. Eene onbeschryfeiyke losbandigheid heerscbte allerwege, en men zag soldaten onge- «traft op de groóte wegen rooven , of de buizen der Hogenoten, die verdor afgelegen waren, verwoesten. De schrik, die zicb door bet land verspreidde, was zó6 groot, dat de protestanten op verscbeidene plaatsen , ten einde nan die gewelddadigbeden te ontkomen, zích vóór de aankomst der dragonders bekeerden. Het bof, dat slechts door leagen- acbtige berigten van den uitslag boorde, geloofde een oogenblik dat er geen ketters meer zouden overbl|jven: „Het scb^nt mg toe, dat een ieder zicb bekeert , scbreef mevrouw deMaintenon; bet zal welbaast belagcbelyk zjjn tot die nienwe* godsdicnst te bebooren.*' Eoud ais z^ was, maar tevens eerzucbtíg in bare vroombeid, zon 41 zicb-zelve gaame belast bebben met bet terngbrengen van al de Hugenoten; dit zegt z^j zelve. Bedacbt g^ wel wat gewaagde onderneming dat zoa zyn? Onderne- ming zóó gewaagd, dat zelfs de groóte koning met al z^n roem en al z^ne dragonders daar scbipbreok op moest l^den. XVII. Niet alleen dat den bervormden bonne goederen ontnomen wer- den , maar ook bunne personen zelve waren niet veilig, zelfs waren zy aan de gemeenste mldiandelingen en ongeboordsto geweldenaryen onderworpen. Na een^s sleepte men ben naar bet altaar by de baren of met een koord om den nek; dan weder gebearde bet, dat men den landboawer met geweld van z^n ploeg aA*akte, en met z^n eigen prikstok voorwaarts dreef naar de kcrk. El- ders bonden de soldaten een krais aan ban masket, boden bet 198 den ketters tan om het te kussen, en sloegen hen, die het weigerden, er mede ín 'taangezigt. De zweep, vnist* en stok slagen of met het plat van den degen waren de meest gewone bekeeringsmiddelen. 