title: Geschiedenis van de Protestanten en de hervormde kerken in Poitou
creator: G. J. v. d. H ., Auguste François Lièvre, Evangelische maatschappij, Amsterdam
text: De beperkingen van de wet waren slechts een ligte hinder- paal , waardoor niemand zich liet tegenhouden. Het was den protestanten verboden zich in de steden te vereenigen, zich van kerken te bedíenen en tempels te bonwen. Maar zg hadden immers het vlakkc veld , het geweif des hemels of de wouden en de beschatting der rotsen. Zy verzamelden zich in de vel- den, in tuincn, schuren, onder poinhopen, in iedere plaats, die den naam van kerk niet droeg, en dien van tempel niet kon ontvangen. Ook gaf men zich , om der waarheid gestand te doen , niet overal de moeite, uit de steden te gaan om godsdienstoefening te houden, wat voor 't minst vreemd zon z^n geweest in die plaat- sen, waar de bevolking b|jna geheel bekeerd was. Schoon Poitiers zich niet in dit geval bevond, waren de protestanten er echter zeer talr^k, en bielden verscheidene zamenkomsten in de stad en in de voorsteden ten huíze van de aanzienl^ksten onder hen. En de hervorming breidde zich , onder zulke omstandigheden , al verdor en verdor uit. Talrgke nieuwe gemeenten werden gesticht. XIIL Nimmer bragt eene omwenteling een volk zód geweldig in r 44 beweging. Zoodra men zich verplaatst te midden dezer maat- schappy, waar men werkzaam was voor de toekomst, vindt men de hervorming , en men gevoelt haré werking op de men- schen en de zaken. Zy is overal. De landelgke bevolking, gewoonl^k zoo langzaam in het veranderen , heeft deze kecr gel^ken pas met de anderen gehouden. Het huissel^ leven wyzigt zich en zelfs de geestelgkheid ondergaat een soort van vernieuwing , waarop wig nog moeten terog komen. De wetenschappen , de letteren en de knnsten ontvangen een nieuwen stoot. En in al de werkkringen van den mensche- lyken geest kan 'tprotestantisme ñamen aanvoeren, die be- w^en, dat het aan geen dier werkzaamheden vreemd bleef. Noemen w^ hier slechts, onder de mannen van Poitou, den regtsgeleerde Imbert , de twee inwonera van Fontenay , Salle- nove en Rivandean , den dichter Babinot en den toonknnstenaar Fierre Santerre, díe ten dienste zyner geloofsgenooten de 150 psalmen op noten zette. Men weet welke rol de muziek in de godsdlenstige opwek- king speelde , en wat zg zelf verschuldigd U aan 't protestanr- tisme, dat haar aan de barbaarschheid ontnikte. Ter naanwer- nood ontstaan , was zy reeds populair : men zong de psalmen geiyk men den B^bel las in de zamenkomsten , in de werk- plaats f op 'tveld, en des avonds aan den haisseiyken haard. Men zong zelfs op den brandstapel. Aanvankel^k had iedereen gezongen , katholleken en protestanten ; de heeren en groóte da- mes van het hof deden ais het eenvondige volk. Maar de kerk, niets met de hervorming gemeen willende hebben , verbood deze nieuwe kettery, onder strenge straffen; zoodat ^een psalm te zingen geljjk stond met een lutheraan te zyn." Men had inder- daad ook gecn onregt, dat men er zoo over oordeelde, want het was een der onderscheidende trekken van de hervorming. De bisschop Godean, van de protestanten sprekende , zegt, dat ^de psalmen uit 'thoofd te kennen b^ hen een algemeen kenteeken van hanne geloofsvereeniging is; en, tot onze groóte schande, voegt de prelaat er hQ, hoort men in de steden, waar z^ in 45 groot aantal z^n , de psalmen weérgalmen iii den mond der hand- -werkslieden , en op het platte land ze'^aanheffen door de boeren , terw|jl de katholieken of stom z^n , of oneerl^ke lie^jes ziiigen." De overige kunsten , meer schatpligtig aan de stof, z^n zulks minder aan de hervorming ; maar z^j verbande hen toch niet, en líet zelfs niet na hun dat b^belsch kenmerk in te drokken, dat men in al haré werken terngvindt. Verscheidene gedenk- teekenen ui< dien t^d hebben het ons bewaard. Een der schoonste kasteelen van Poitou, dat van Coulonges, bewqjst zgn prote- stantschen oorsprong door het bgbelsch opschrift, dat eertgds de voorgevel er van versierde. Het werd gebouwd van 1644 tot 1555 door Loys d' Estissae , even weinig katholiek ais zgn b^reeder Geoffroy, bisschop van Maillezais en abt de Celles. Het i3 een der scheonste modellen van de herleving in Poitou , en de beeldhouw werken , waarmeé het versierd is, knnnen de vergelgking doorstaan met het merkwaardlgste dat onsuit dezen tíjd in de andero gewesten is overgebleven. Het opschrift waar- van wy spreken is niet meer in de doode taal. Het drukt in 'tFransch eene b^belsche gedachte uit: pWie op den levenden God vertrouwt, zal nooit te gronde gaan.'' Dierbare gedachte voor een vervolgd volk I Dit woord , daar, op dien steen gegrift; was de grondslag van 'tvertronwen der Hngenoten , en, ontbrak hnn ook 'tgetal , dit was hnn kracht. De een had tot zinspreok : God is myu bolwerk *, een ander : Die in God gelooft wordt in alies uitgeholpen ! En het was altyd dezelfde uitdaging van den nieuwen geest, gerigt tot de mannen van een tgdperk dat was voorb|jgegaan , die de toekomst wilden afsMten. De protestantsche omwenteling die met alies iú aanra- king kwam , oefende inzonderheid ook zyn invleed op den mensch zelven, z^ne gewoonten, z^n zedel^ leven. Daardoor werd zy groot. Z^ scMep een volk in het volk. Geboren onder de verdrnkking en opgegroeid te midden der worste- llng , hebben deze nieawe mannen in zich het emstige hun- ner zending: een streng uitzigt, een soms zeer st^ven geest» 46 een wat al to afgepasten tred eu terughoadende handelw^se ; maar met dat al staiidvasf ¡gheid , vastlieLd, geestkracht een levend geloof. Ziet hier het portret dat ons een man, die hen geenszins bemindef van hen heefl nagelaten: ^Zy ver- klaarden zich v^anden van de weelde, van de openiyke on** geregeldheden en wereldsche dartelheld , maar al te veel in zwang onder de katholieken. Vergaderden zg te zamen en vierden zy feest , in plaats van dans en mnziek , hoorde men er lezen uit den B^bel , en geestelgken liederen aingen, vooral psalmen , ais z^ ber^md waren. De vroawen , zedig in voorkomen enkleeding, verschenen in 'tpubliek ais trenrende Eva's of berouw hebbende Magdalena's, gelgk TertoUianus van* de vroawen in z^n t^d vermeldt. De mannen, geheel *i vleesch afgestorveni schenen aan- geraakt te z^n door den H. Geest. Het waren zoovele heilige Johannessen, predJkende in de woestyn. . . Z\¡ tracfatten zich te handhaven , niet door wreedbeid , maar door geduld , niet doodende, maar stervende. Zoodat het scheen dat de Chrísten* heid in hen was temggekomen in haré eerste onschold, en dat deze heilige hervorming de gouden eeuw moest terngbrengen." Deze omwenteling heeft uit haar-zelve haar beslag gekregen , ondanks de hindernissen , en geheel natunrl^jk, gel^k de denk- beelden, r^p voor de verwerkel^king, voor den dag komen. Geen enkele groóte geest beheerscht de feiten , die han karak- ter slechts aan zich*zelve ontleenen. Er worden hier niet, ais in Daitschland en in Zwitserland , iodrakwekkeude stemmen gehoord , die de menigte medesleepen ; geen mensch neemt in zich-zelf alleen de gedachte van alien op. Calvan doorsnydt b^na onopgemerkt snel het tooneel, en z^n genie, dat van Généve straalt over Earopa , werkt niet dan van verre op Poi- toa. De adel, dien men verkeerd aan *t hoofd der beweging heeft geplaatst, neemt er geen deel aan , dan ais z^ reeds een groot eind gevorderd is , en maakt noch by de hervorming, noch by de martelaars den grooten stoet ait. Deze , de martelaars , men* schen zonder naam zyn het , die de voornaamste bewerkers z|jn ge* weest van eene omwenteling heel wat grooter dan z^ zelve waren • 47 Onder deeerste predikers der hervorming waren zeer weini- gen op de hoogte van hun taak. Zy vergoedden hun gemis ^an ontwikkeling en beschaving ter naanwernood door hanne algeheele toew^ding aan de zaken en hunne werkzaamheid. Het voorbeeld van han leven , en meer nog het schouwspel vanjhan dood , was hnnne beste predikiiig. Een der voornaaraste hulpmiddelen van het protestantisme , de school , had het nog niet in Frankr^k , en moest het nog lang ontberen. Généve , verpligt op al de aan- vragen , dle het van a]le kanten werden gedaan , te antwoor- den, had niet alt^d den tyd om geschikte personen te vormen. De nieuwe geestel^kheid wierf dikw^jls haré leden aan uit wie ¿n de ge]ederen der oude hadden gestaan ; priesters en monni- ken gingen , ais z^ het oude geloof hadden afgezworen , naar Zwitserland, om daar in de acholen een weinig oppervlakkig geoefend te worden , en kwamen dan terng , om zich aan 't werk te zetten. Men had weinig meer tgd gehad dan om hun yver- vanr aan te wakkeren. Het is waar, de kampioenen voor de oade instellingen waren, zonder op hen het voordeel van een goede zaak vooruit te hebben , nog zwakker. Ik zal hier niet terugkomen op den maar al te vmchtbaren tekst van ;,de misbraiken der Kerk'' , dle geen en- kele voorzigtíge katholiek zon willen verdedigen. Wat ik niet kan verzw^gen, het is de gelnkkige invioed van de hervor- ming op de geesteiykheid-zelve. We laten het woord aan een katholiek schr^ver, die vaak met veel doorzigt de gebeurtenis- sen , die in zgn tyd haar beslag kregen , heeft gewaardeerd : ^De bisschoppen en leeraars , de theologanten , priesters , monniken en andero herders onder de katholiekeu, zegt Gastelnan, begonnen in emst hunne aandacht te vestigen op deze nieuwe predikers , zoo begeerig en brandend van )jver om hunne godsdienst uit te brei- den y en droegen van toen af meer zorg om over hunne kudde tt waken , en behartigden met meer y ver al hunne ambtspligten , en sommigen bestudeerden om 8tr||d met de protestantsche pre- díkanten de heilige schriften, die het volk van alie kanten aantiokken; en vreezende dat de g^noemde leera.ars op hen 48 voordeel zoaden hebben door haune predikatien, en dstzgdoor deze de katlioliekeii coaden tot zich trekken , bcgonnen «y ook meer dan gewooDlgk te prediken , terw^l zQ de hoorders waanchnw- den zich wel voor de ketter^u dier verkondigers van nieuwe leerstellingen te wachten, op straffe van den toorn Gods zich op den hals te halen , door zich te verw^deren van zyne ware kerk. Daarenboven bezochten de Jesniteu, al de bedelmon- niken en andere ordegeestel^ken , die ook meer dan te voren predikteu , de steden , dorpen en b^zoudere hnizen , een ieder vermanende en waarschuwende tegen de protestantsche leer. En de bisschoppeu lieten aflaten uit Rome komen, opdat de vol- ken mogten vasten, en gedrongen worden te bidden voor de handhaving van de ware katholieke kerk." Deze oitslag, door de hervorming zonder haar eigenlgk toe- doen aangebragt, is voorzeker zeer merkwaardig. Doch het volk scheen niet geneigd zich met de trage verbeteringen , die de priesters verpligt waren geweest in hun gedrag te brengen, te vergenoegen. Op *t slagveld echter werd aan haré oorspronkeiykheid zoowel ais aan die edele niting van kracht, waartoe nieuwe en ware denkbeelden aanzetten , een gevoelige knak toegebragt. De bewe- ging, die in steeds grooter evenredigheden haré snelheid ais vermenigvoldigde , kon dan alleen zich staande hoaden , ais de voortstawende kracht werkzaam bleef; doch de hevige schok die nn plaats had, mkte haar uit haar stand. Geheele gewesten waren gewonnen; overal sloeg het ka- tholicisme aan het kwfjnen. En het hof was zelfs thans naaa- weiyks een hinderpaal meer. Het edikt van Janaar^, dat de gewetensvryheid en in een zekere mate de vr^heid van eere- dienst toestond, had zulks bewezen. De koning overigens was een kind; z^n luitenant-generaal , Antoine de Bonrbon, irvm 49 protestantschgezind , en slechts uit flaaawheid katboliek. De kan- flelier verlungde e^bied voor de gewetensvr^eid. De koningin* moeder CathArina zelve was op elke gebenrtenis voorbereid , en was reeds ter preok geweest, om niet ten achteren te zyn in geval de hervorming trlamfeerde. De Guises en de geestel^kheid bleven nog over. De priesters donderden tegen 'tedikt, en verscheidene konden 2icb niet ontboaden te zeggen, dat men den protestanten 'tpre- diken gewelddadig moest beletten , vermits de justitie er geen acbt op sloeg. Vervolgens poogde de geestel^jkheid , die aan een gevaar voor den staat wilde doen gelooven , waar alleen voor baar zelve gevaar bestond, de staatkunde te bewerken, dat die de vape- nen ter barer verdediging aangordde. De meesten predikten op loiden toon, dat er niets gevaarl^kers voor een staat is dan eeo nieuwe godsdienst en bare bedienaars, nienwe wetten, flieuwe gewoonten , nieuwe plegtigbeden , nieuwe sakramenten en nieuwe leeríngen, alie welke zaken den ondergang der staten na zicb sleepten , met eene teugelooze ongeboorzaambeid Jegens God en de vorsten; waarom er niets zekerder was dan de oude godsdienst , de oude leer , de oude plegtigbeden en de oude wetten by voortduring te volgen en in acbt te nemen. De Guises waren de voomaamste vertegenwoordigers van deze beboudende party, die bet beil van de maatscbapp^ afdeed bangen van de uitroe|jing der ketter^j. Dit beerscbzucbtig geslacbt , bad z|jn invloed aan 't bof zien dalen , zoodra de geest van verdraagzaambeid er doorgedrongen was. Toen bet edikt bunne ontevredenbeid ten top voerde , vormden zig eene wel ingerigte party, wier boofden, met den bertog de Guise, waren de Ck)n* nétabel de Montm6rency en de maarscbalk de Saínt-André. Dit verbond is bekend onder dennaam van 'tdriemanscbap. Het was gereed voor de worsteling ; slecbts de aanleidipg er toe ontbrak nog. Alies draagt er toe by, om te gelooven, dat men die niet afwacbtte, en dat de moord der protestanten te Vassy door de lieden van den bertog de Guise meer was dan eenvoudig 'tgevolg van eenen twist. 4 50 Dithloedbad had een droevigen weérgalm in 't koningr^k. In verscheidene steden , waar de katiiolieken de meerderheld had* den, matigden z^ zich, metdit voorbeeld voor oogen, het regt aaD , om de protestanten te mishandelen. Conde beklaagde er zich te vcrgeefs over aan 'tbof. De Gaises, beducht dat 'thof 'sprin- sen z^de zon kíezen, hadden zích van de personen des ko- kifigs en der koningin-moeder meester gemaakt. „Men kon van niets andersiets meer verwachten dan van God en de wapenen!" sprak Conde. XIV. Ongeveer met het einde van dit tydvak neemt ook het leven van Calvan een einde. H^ , de groóte hervormer, die zulk een belangr^ken invloed op de Fransche kerken heeftgehad, wiens zorg voor z^ne vrienden ook in dit land wg in ons verhaal gelegenheid hadden gade te slaan, vordcrt, eer wy deze af- deeling beslnlten , voor eene korte pooze nag afzonderl^k onze aandacht. Ziet hier z^n bedr^vig belangwekkend leven in eenige hoofdtrekken u meégedeeld. (^) Zoo ais w|j reeds vroeger zagen , was Calvyn in 1 509 , en "wel den 10 Julqj, te Noyon geboren. Zyne oaders, aanzien- Ijjke ILeden, steldenhemin 'tgenot eener zorgvnldige opvoeding. Zljne moeder, vroom tot dweepens toe , prentte hem van zyne vroege jeugd reeds met teedere bezorgdheid godsdienstige beginselen in. En haar zoon was een knaap, b!y wien . z^ in cLit opzigt niet te vergeeís aanklopte, emstig ajs h^ toen reeds was, schoon overigens z^jn voorkomen innemend mogt heeten. Alhoewel z^n vader tot den aanzienlgken stand behoorde, was l^j echter niet rgk. En daar hy met de zorg voor een groot hoisgezin belast was, zag h^ naar middelen nit om de kostbare opvoeding van zynen veel belovenden zoon Jan te kunnen voleíndigen. Het gelokte hem , zgnen zoon , hoe jong h^ ook nog was — het geschiedde meer in die dagen — te begiftigen met eene ka- (') De bewerker acbtte het niet ongepast, deze schets aan het werk toe te voegen. y 51 pellaansplaats. Het haar werd hem akoo afgesneden en de jengdige Calvjjn trad in den geesteiyken stand. Toen hy veer- tien jaren oud was geworden, ging hy naar Par^s, om dáár z^e stadién verder voort te zetten ; en op 't kollegie de la Marche bevl^tígde hy zich zoozeer, dat by welhaast fot een hooger kollegie kon overgaan. Een der leermeesters , die ky daar aan- trof I was der meer zoivere Evangelische gezindheid , die toen opkwam , toegedaan , wat op den jongeliug niet zonder nitwerking bloef. Achttien jaren oud, kreeg ky eene pastoorsplaats , en, sckoon niet geordend , preekte íi^ er toch soms. De godsdien- stige beroeringen ñamen intnsscken hand over band toe. En de onde Calvan, die den doortastenden aard z^ns zoons kende, en voor de mogeiyke gevolgen beducbt was, gaf hcm nn den raad zich der*regtsgeleerdbeld te w^jden. Hy volgde dien raad dan ook op, en bezocht te dien einde de nniversiteiten te Or- leans en te Bonrges. Doch bier, te Bonrges, begon hy nevens de regtswetenschap ook weder de theologie te beoefenen onder de leiding van eenen nitstekenden leermeester, die doordrongen was van den geest des Christensdoms , ontdaan van den onden znnrdeesem , Mel- chior Wolmar. Calvyn zelf getaigt , dat hy aan hem zyne be- tere begrippen inzonderheid te danken heeft. Ten huize zyns leermeesters trof hy (ook den latcr zoo beroemd ^eworden Theo- door Beza aan. Wolmar schatte Calvyn hoog wegens zyne nitstekende begaafdheden , maar ook anderen wisten hem des* wegens te schatten: eershalve werd hem alhier het doktoraatin de regten opgedragen. Onvermoeid werkzaam maakte hy by- Eonder gelokkige vorderingen in de theologie , zoodat hy na en dan reeds ais Evangelisch prediker in vele haisgezinnen optrad» £n daar ontwikkelde hy toen reeds dat groóte denkbeeld, dat de ziel later aitmaakte zyner leer : 't denkbeeld der regtvaar^ diging door Chrisius. Plotseling keerde hy naar Parys terag. Maar zich niet meer met de leer der kerk kannende vereenigen , stond hy ter zelf- der tyd zgne kerkeiyke inkomsten af , waardoor hy het ter dier 4 52 'stede zeer armoedig had. Daarby kwam nog zware innerl^e zielestrgd hem verontnisten. Wat moest h^ doen? H^ wilde irich nogmaals werpen in de armen der reeds half door hem ver- latene kerk. H^ zocht troost hQ haré niterl^e vormen, maar vond dien niet. Docb hQ streed niet te vergeefs : z^ne overtaiging^ verd al vaster. En ten bew^ze daarvan strekke , dat hg , van nature zwak en schroomvaUig ,]|[nog slechts twee en twíntíg jaren ond, te Par^s focli reeds in de byeenkomsten der Evange- liesch-gezinden ais prediker begon op te treden , en dat , niet- tegenstaande er uit alie deelen des r^ks trenrige berigten van wreede vervolgingen ínkwamen. Ais velen dan cok de vrees om het bart slaat , en Par^ door ben wordt verlaten , ais ook dáár de vervolgingswoede nitbreekt, verbant Calvan de vrees nit 't eigen bart en bl^ft. Ja . veriieft zelft z^n stem tegen de dwaalleeraars , en vertroost de verdrokten. Boor zgn voorbeeld gepord, traden dan ook welbaast anderen op en bem ter zgde in de kracbt des beiligen Geestes, terw^ zg te zamen 'toog vestigden op Lntber, en bnn van den overkant van den B^ dit veelzeggend rjjmpjen toeklonk : „Men zegt , dat Lutber scbuldig is aan ketterg ; Van ketter^j ais deze was Christns-zelf niet vr^." Intusscben woedde ook te Par^js de vervolging voort. En Calvan was op bet punt gevangen genomen te worden , toen b^ nog even b^ tyds ontvlngtte. Hg zocht en vond toevlngt bg de koningín Margaretba te Nérac, de boofdplaais van Navarre. Hier vond hy meer gúnstige gelegenbeid, om ais hervormer werkzaam te zgn , welke werkzaambeid zicb zelfs tot Angonléme vifstrekte. Dáár, onder bet gastvrye dak van den verlicbten Dn Tület, kanimnik te Glaix, kon hD zicb bovendien kalm aan z|jne stndiSn overgeven. Dáár ontwierp I4J de grondtrekken van z^ zamenstel der Cbristemke leer (Christianae reUffionia ifutibttío) j een gescbriñ , waaraan hg z^ gansche leven door , bet vérbete- rend en vermeerderend, werkzaam was en waarin Yoq z^né ziél ais Qitgestort beeft. — Al spoedig ecbter begaf by zieh nit zgne af- zonderiDg weer naar Parys , waar zich een^e kleine Evangelúche gemeeixte gevestigd had. En van daar naar Orleans , waar h^ een werk oitgaf, gerígt tegen de wedérdoopers , en bepaalde- m¡k tegen hnnne leer omtrent den dnagenoemden zielesiaap. Door de vervolgingswoede wederom in 'tnaauw gebragt , besloot h^als zoovele anderen Frankr|}k te verlaten. R^ begaf zich naar Bazel , de belangr^kste zetel der geleerdheld voor geheel Zwit- s^land, en cok in liet boitenland vermaard; de plaats, waar Erasmos leefde en werkte.. Hier w^de hy zich weder geheel tian de vreedzame stadién , inzonderheid ook van 't Hebreeuwsch. Hier gaí h^ nu ook zgne „institatio religionis Ghristianae" , zgn zamenstel der Christelgke leer uit in 'tFransch, voorzien van eene welsprekende voorcede , waarin h^ koniug Frans I , den vervolger zgner geloofsgenooten , tot betere inzigten tracht te brengen. Het werk bevatte in de eerste oitgave de geloofsbe- líjdenis der hervormde kerkzeerin 'tkort, en was kenneljjkin 'tlicht verschenen met het hoofddoel, om aau te toonen dat de vervolgden geen blinde ^veraars, geen wederdoopers maar wel degel^k vrome , gemoedel^jke Christenen waren. De opdragt aan den koning \s eigenl^k eene aanklagt tegen de kerk van Eome •en een verdedigingsgeschrift van de leer der Evangelischen. Deze onderwjjzing in de christeljjke leer en niet het minst de gemeldcf voorrede , beide in gespierden welsprekenden st|jl , hebbeu op 't krachtstig9t medegewerkt , om het volk in staat te stellen ^ de dwaasheid en veelvnldige verkeerdheid van 'tpausdom te beoordeelen. Het was geen boek be^temd voor godgeleerden, alleen, maar ook voor ieder dio verlangde tot betere kenni9, der waarheid te geraken. Galvjgn heeft in dit werk de gronden van zyn eigen vast ge- loof in schoone orde meégedeeld. Belangryke dienst heeft hy. met dit werlf: der Evangelische kerk alzoo bewezen. Hadden de meesten tot na toe, zonder veel kennis te dragen van de meeningen der anderen, ieder op z^ne wgze, de hand aan 't werk der hervorming geslagen ; — had er weinig over- eensliemming, weinig eenheid in de leerbegrippen tot na toe ondei $4 Len bestaan ; — Gftlv^t geschrift bereidde soodanlg eene eenheid ¥oor. Vandaar de opgang , dien het maakte. Z|fn wetenschap- pel)jke ivaarde verhinderde niet , dat het seer popolair han vroTáen. Naanwkenríglieid , doidel^kheid, orde, eenvovdigheid en bevatteiykheid waren evenzeer te pr^seii in dit geschrift: een star in den nacht Wat het vooral ook popnlair maakte vas, dat Calvan geheel praktikaal is: hg wil de alelen tot be- houdenis brengen. Zonder veel omhaal van geleerdheid b^ (a brengen, of zich in te diepzinnige, vaak spitsvondige, rede- neringen te verliezen , is het toch , schoon vol eenvond , grondig. B!y is hier verkondiger des woords , hervormer. En wee hem , dle het wagen zou de verwatene hand oit te strekken naar de- kroon van z|jnen Heer en Meester I — Z^n geloof heeft niets ge- knnstelds, niets gedwongens ; het is in hem geheel nataari||k ont- staan en tot eene merkwaardige kracht ontwikkeid, te midden van den dmk der booze tyden, die hg beleefde. De waarheid i8 z{jn doel. En de middelen, die 14) aanwendt, om tot dat doel te geraken, zgn , in de eerste en voorname plaats , de hei- lige schrift; voorts het getaigeitís der kerkvaders; tei-w^ de wel-gevestigde overtuiging z^ns harten , de sterk-sprekende stem van zyn geweten, en z^n door Gods Geest verhelderd verstand hem meer dan anderen geschikt maakten om dat ver- heven doel met vasten tred nader te komen. Met warmte ver- heft hy zyn stem tegen de dwaling. Z^n rein gestemd oor kan geen wanklank dnlden. Innig overtuigd van de waarheden die 14j verkondigt, dringt h^ tot haar diepsten grond door met scherpen blik. En al worden sommigen zgner uitdrakkingen » voorstellingen en meeningen, gel^k b. v. die over de predesti- natie, dan ook heden ten dage ais te sterk of niet met de waarheid overeenkomstig afgewezen, in z^n tyd en op zgn standpnnt waren ze natanrl^, kon h^ niet anders meenen en spreken. In dezen t^d valt Calvyns reis naar Italié , en wel naar Fer- rara, waar Renata, dochter van Lodewgk Xn, gemalin van Herkules van Este, eene verlichte Evangelischgozinde vrouwi 55 haar hof hield, en zich met geleerde, ontwikkelde mannen om- ringde. Inzonderheid tot Calvan voelde z|j zich sterk getrok- ken. Zy erkende in hem den man , die haré ziel zekerheid en heil zoa kunnen aanbrengen in den moe^jel^ken sfryd des levenSí Toen Calvan aan haar hof waa gekomen , maakte zy al spoedig geen geheim meer van haar verlaten der onde kerk. zy woonde de mis niet meer by. Doch nu kwam de hertog, haar gemaal , tusschen beiden. En met meer anderen moest Cal- yyn het land verlaten , en wel onder een vreemden naam , om aan de inquisitie te ontsnappen. Hy bezocht toen nog eens zgn geboorteplaats Noyon , om dan voor altyd Frankr^k te verlaten. Hy begaf zich van daar over Savoye naar Généve. Gén^ve was reeds niet vreemd meer aan de herv9rming. Farel , een krachtig bezield voortvareud man , had er de nieuwe denkbeelden verk^ndigd,* en die hy er reeds gevonden had, verdor ontwikkeld. Hy had er door toedoen der kathoHeke party al spoedig in doodsgevaar verkeerd. Maar zyn invloed overwon toch , en in 1535 was de hervorming hier openiyk ingevoerd. Farel voerde een^ zeer eenvoudige ^odsdienstoefe* ning , benevens eene geregelde tacht en kerkeiyk bestaur , in. Tncht vooral was hier ook noodig , want Génbve was ten <}ezen tyde in hooge mate zedeloos. In die stad kwam Calvyn aan. Zyn plan was geenszins om er te biyven. Doch daar komt Farel tot hem, en smeekthem: hy mogt toch niet weder van deze gemeente zich verwyderen. Calvyn bedenkt zich, aarzelt, schynt te zuUen weígeren. Na spreekt Farel op strengen toon: ^Nu, dan verklaar ik u in den naam van God almagtig , dat , zoo gy niet met ons in een tyd van zoo grooten nood aan het werk des Heeren arbeiden wilt , de vloek van God op u zal rusten, daar gy dan niet de eere van Christos, maar sleclits uwe eigene eer te bevorderen zoektl" Dit krachtíge woord besliste: Calvyn biyft. Eerst was hy hier leeraar in de godgeleerdheid , en later predikant Zeven en twintíg jaren was hy nu oud. Naauw was hy van nu aan in vriendschap verbonden met Farel, en eenen anderen 56 kloeken hervormer , Viret. Die mendachap bleef , ook toen Fa* reí naar Neufch&tel vertrok, en aan Galví|n de voltoojjing der moe^el^e door hem te Généve aangevangene taak overliet Calv^, ;,die man van echt antieken «tempel, geleerd en diep- zinnig ais maar weinigen, zonder menschen te ontzien , voor zich zelf nieta zoekeude , en niets hopende , maar met een gloei- jenden Qver bezield voor de eer van God, werd na de ziel aller protestantsche verrigtingen , het werktaig in de hand des Heeren , om aan de nieuwe kerk bestaan , dniírzaamlieid en eene vaste inrigting te geven ; om de leer onder bq»aalde en dni- del^k omschrevene grenzen te brengen, en tegen alie verkeerde toevoegselen en elken schadel^ken invloed eenen hechten dam op te werpen." Met Farel stelde m na een soort van geloofabel^denis op in 21 artikelen vervat, waarin de hoofdpanten der leer vastge- sfeld \frerden. Ey had ook reeds een kathechismas ontworpen. Beiden waren oittreksels ait z^n groot werk , dat w^ besclioaw- den. Deze geloofsbeiydenijs werd door den Raad en degeheele borgery plegtig aangenomen. Maar de reinheld van den wau- del moest getaigenis geven van het gelooí, dat was het, waar Calvjjn op aandrong; dat was het doel dat hj} inzonderheid ook b^i die van Gén^ve trachtte te bereíkeu , al wist hij dan ook zelf wel, dat dit hoogst moe^jel^k zoa z^jn. H^ zettez^ne plannen ernstig , met kracht en klem door. Maar , ziedaar dan ook voor hem de r^ke bron geopend van moelten en onaange* naamheden , gedarende schier geheel z^n leven. Níet steeds toch bleef het rustig in Généve. Vele parteen waren er in de stad , die alien den hervormer den voet dwars zetten. Zoo had men er, die in han hart nog roomsch-katho- liek waren gebleven. Anderen bleven de gevoelens der wedwr- doopers, die in de stad waren geweest, aankleven. Vele door vr^jheidsdroomen bedwelmde, onrastige gemoederen, die van geen tacht hooren wilden , zagen het met weérzin , dat vreem* delingen ais zedemeesters waren opgetreden. Krachtig verzet- ten zy zich te zamen tegen elke goede inrigting. 57 Ten laatsie konden de vrfjheidBmannen de strenge tacht, dio Calvan onvermoeid oefende, voktrekt niet meer uitstaan. Zg weig^erdeu de geloo&bel|jdeiiis te bezweren ; verzetten zích tegen de regeriiig ; en wisten in deze allengs leden naar hannen sin te kr^n. Geweldige bewegingen hadden er zoo voortdurend plaats. Aan allerlei ongebondenheid gaf men zick, ais ter beapotting van den strengen tuciitmeeater, over. Op die wjjze, kwaiyk gesteund door de regering, was Calv^ns stelling on* houdbaar. Het Paaschfe est brak aan. De predikanten , met Calv|jn aan 't hoofd , verklaarden , dat zy in zdk een stad , zoo van allerlei boosheid vol, geen Avondmaal mogten bedie* nen. £n toen men hen er toe wüde dwingen, verklaarden z^ zich nog stelliger omtrent deze zaak , hetwelk ten gevolge had, dat de regering een besluit uitvaardigde , waarbg de weerbar- stige predikanten werden verbannen. De hervormer , zoo onr^vaardig gesmaad , vertrok toen naaj^ Bern , van daar naar Bazel , en eindel^k , op verzoek , naar Straatsburg. Dáár had het b^geloof toen geen- zetel meer, en Calvan vond er broederharten voor hem ontsloten , in rust ei| vrede. De algemeene achting toch viel bem dáár ten deel. Ais predikant mogt by er nattig werkzaam zgn. Daarenboveu hield by op de boogeschool, waar de bervormde beginselen, voor een goed deel reeds in zjjn geest, werden verkondigd, voorleziugen. H^ bad zícb eerst weder willen terug trekkei^ ais hervormer, docb zulks liet^i zgne vríenden geenszins toe« Toch ontwoekerde hy aan zQne dmkke bezigbeden nog vele aren voor z^ne stille studién. Zoo kon hy zyne dogmatisobe meeníngen steeds meer ontwikkelen; zoo hield hy zich yverig onledig met de verklaring der schrift. De Pauliniacbe brieven werden het eerst aizoo door hem behandeld. Ook op andero wyze nog was hy werkzaam. Zoo beproefde hy eene poging ter verzoening van Lutheranen en Zwinglianen» inzonderheid in zake des Avondmaals. En die poging was niet geheel te vergeefs: Luther, de tegen Zwingli zoo hevig gestemde Luther, liet aan Galvyn zyn vriendeiyke groetedoen. 58 N Yervolgens hield hg KÍch , ais te Généve , ook te Straatobiirg onle- dig met de invoeriug der tnclit, en handhaafde haar met alie kracht. Mogt hy Lather self niet ontmoeten , met Melanchton had hy te Frankfort eene zamenkomst : en ten gevolge daarvan ontstond er eene opregte vriendschap tusschen die beide mannen. Eortdaarop verscheen hg ais afgevaardigde van Straatsbarg b|j den redetwist tosschen protestanten en roomsch-katholieken te Yforma en het gelukte hem , den pansel^ken kampveehter geheel uit 't veld te slaan. Armeiyk leefde Calvgn onder dat alies in Straatsbarg. Toch veígerde hg alien onderstand, en vond nog gelegenheid welda- dig zich te betoonen, zelfs na en dan boven z|}ne krachten. Op den raad z^ner ambtgenooten begon hy in dezen tyd ook aan 't huweiyk te denken. En ten laatste vond hg dan ook een goede vrouw in Idelette de Bares. Die ecbt was zeer ge- lokkig en mogt negen jaren daren. Idelette is van alie zQden zeer geroemd geworden. Gaiv^n-zelf, die nooít prees of laakte, zonder daarvoor zgne goede gronden te hebben , heeft haar eene zeldzame vroaw, een voorbeeld van deagd genoemd. Intas^chen waren te Généve de zaken geheel veranderd. Sints Calvgns verbanning hadden er onafgebroken vaak bloe- dige twisten geheerscht. En al spoedig was er een levendig beroaw ontstaan over den geweldigen maatregel tegen hem ge- nomen, en meer en meer werd de wensch algemeen, dat hjj mogt teragkeeren. Velerlei stappen werden daartoe gedaan. De groóte Raad nam eenparíg het beslait: „den zeer geleerden magister Johan Calvan ait Straatsbarg terag te roepen , om onder ons Evangelie-predlker te zfjn, en aan de aitbreíding van Goda 'woord onder ons te arbeiden !" Calvan voelde aanvankeljjk weí- nig roeping om die roepstem gehoor te ge ven. En ook de Straats- bargsche regering wilde hem eerst zgn ontslag niet ge ven , totdat zy ten laatste door de dringende beden van die van Généve er toe werd overgehaald. Dochna had Cfilv^n weér een zwaren inwendígen str^d door te staan : hjj zag geweldig op tegen al de moeiten en bez waren, die hy te gemoet zoa gaan. Daar treedt Farel 1 59 op nieuw tassclien beiden > en herínnert hem nadnüdcelgk aan zQü duren pligt. Na kwam h^ tot een mannel^k en vast besluit. ,Ik breng in|jn hart den Heer ten oSet" sprak Ii|j, en ging. Onder het Inidste vrengdegejaich werd de hervormer door al het volk Généve weér binnen geleid. Toch , niettegenstaande die eerbew|jzen , bleef de parig der patrlotten of Libert^nen nog woelen in Génbve. Z^j maakten het den hervormer al spoedig weder zeer moe|jeiyk. Hy heeft lang en hard met haar moeten kampen. Calvan' s leven was hier nu den meesten tyd aan een storm geiyk, maar h^j stond immer pal ook b^ het hevigst woeden van den storm. Menig- maal st^gt de nood b|j hem hoog ; maar steeds vindt h)j sterkte, ala Í4j den blik kalm hemelwaarts slaat , en zich herinnert , dat h{| niet zgn eigen weg gaat , niet z^n eigen werk werkt. H^ sprak: ^Mfjn geweten verw|jt m^ niets, en daarom vrees ik geen aanval. Wat toch kunnen zQ mjj erger doen, danm^ het leven benemen!'' Geweldig druk had h|j het na voortda- rend. De losbandige zeden moest h^ temperen; veel prediken; de kerk op nieaw organiseren ; en dan daarby nog zyne by* zondere stadi§n en geschriften. En ais het dan nog maar stil was geweest. Doch hoe vaak had h^ bitteren tegenstand te verdaren in eene kleine repabliek , wier bevolking , ongestadig en woelíg van aard, zich na door deze dan door gene partg liet leiden en besturen. In overeenstemming met de regering voerde Calvan een strengo kerkel^ke tacht in. Der onzedelgkheld werd das met geweld den kop ingedrakt, en zelfs het dragen van te zwierige ver- sierselen werd verboden. De grondtrekken van Calvgn's kerkeordening waren deze : „Naar de schríft komt het aan de herders en leeraars toe , om te leeren en de sakramenten te bedienen. De roeping des leer- aars ís een inwendigé, terw|}l de priesterwyding eene bloot aitwendige verrigting is. Het w are uiterlgke kenmerk des goeden predikers is in reinheid van zeden gelegen. Het opleggen der handen verleent het apo8tolÍ8(^e karakter niet dan voor het 60 nHeriyke. Daar nu de gemee&te den leecatr kieoen moet, U día uiterlljke soowei ais inneriyke roeping noodwendig. Hei Evaagelie un heeft leeraars ingecteld, op een voet gesdükt Yoor alie volgeode tgden , aan wie de oiflegging van de sduiften des O. en N. Verbonds verbleven i0. De leeraren en de oader- lingen te zamen bestnren en hebben over de leden te waken. De diakeneii hebbeu de zorg voor de armen. De kerk heeft ket regt , verordeningen, de godsdienst betrefiende, voor te st^en. De kerk heeft een eigen regtsgebied, o&choon z^ geen wereldl^u» straffen uitoeíent. Zy past slechts haré discipline toe , en sloU uit kracht daarvan, des nobdig, van 't Avondmaal uit." De theokratische regeringsvonn , dien Calv^ trachtte in te voereut yorderde eene behoormke verbinding tossch^i Staat en Kerk. Te Géuéve vond Iqj het middel daartoe in 't consi»- torie. Dit kollegie stond met den Raad in naauwe verbinding. Daar namel^ de oaderliiigen , die in 't consistorie zitting had*< den , voor een gedeelte tevens leden waren van den raad , waa daardoor de innige vereeiiiging tusschen Kerk en Staat daarge- steld , met behoud der wederz^dsch noodige onaf hankeiykheid. Een 9ytidicu8 (een der nitvoerende overheidspersonen) was voor- zitter van dit geestelgk geregtshof, maar sleohts in betrekking van ouderüng. Zoo ook strafte het consistorie zelf niet, maar deed alleeu uitspraak, in hoeverre de scholdigeu aan 't bor- gerl^ke geregt behoorden ovorgegeven te worden. Yoorts had-r den de geesteiyken, leden van het consistorie» een dubbel ai|ntal leeken ais leden tegenover zich, waardoor alie gevaar ontweken werd, dat dit ligchaam immer aan eene inquisitie- regtbank gelyk kon worden. De geestelp:en toch moesten hiei; noodwendig steeds overstemd worden. De ouderllngen of oudsten werden door den Raad gdEOzen, zoodat de kerk geheel in de hand bleef van den staat Aan de herderl^ke zorg wgdde Calv|jn b^zonder veel moeite» Zy strekte zich niet slechts over Gén^ve uit, maiu: ook andem streken gedacht Iqj door brief wisseling ; inzonderheid Frankryk> geiyk we daarvaa in 0114 verhaal voorbeelden zagen. 61 Maar — 'we merkten het reeds op — - v6ór .b^ al zQne be- doelingen kon ten uitvóer brengen bad b^ den zwaarsten str^d nog te voeren met de part^ des libertynen — elgeniyk vrg- denkers en bandelooze verachters van orde en wet. Met alie magt kantten z|j sich noodwendig tegen hem aan. In weerwil van alien tegenstand is echter een herboren Chris* tel^jk Généve ontstaan , en allengs heeft zich de volksgeest dáár zoo geheel gewyzigd, en een zoo eigendommelfjk karakter aangenomen, dat nog heden de inwoners van Qénhve geheel andere menschen z^n dan de Savo^aarden , de Zwjtsers , de Franschen en de Duitschers. Aan Calvan heeft Génbve het te danken, dat het is wat het is. Te midden van al z^ne herderl^ke en andere werkzaamhe- den stadeerde Calvan by voortdaring krachtig door ; gaf onder andoren z|jn geschrift uit tegen de Trentsche synode, die in dezen tgd werd gehouden; en zette het werk der schriftver- klaring voort, waarover hy ook geregeld voorlezingen hield. Zoo hield hy zich ook b||zonder onledlg met plannen ter vereeniging der verschiUende Evangelische gemeenten. Mogt h|j zich daarby in de sympathie van vele Intheranen verheu- gen; — de vereeniging der hervormdc kerken inzonderheid gelnkte hem. Men kan gevoegelgk dríc hoofdtQdperken in Calv^ns leven onderscheiden. Is het eerste, dat dan loopt van 1509, z|jn ge- boortejaar, tot 1541 , zicn w^ hem langzamerhand ontwikkelen en toenemen in kracht des geloofs , terw^ h^ door de uitgave zQner insHtuHo relipionié Chritüanae dat tydperk ais het ware de kroon heeft opgezet. In het tweede t|jdvak, dat van 1541 tot 1550 loopt, nemen wg inzonderheid een streven waar, om vast te honden , te bevestigen wat ten goede gewonnen was , terw|jl z|jne zorg voor eeñe doeltrefifende kerkordening en voor áfdoende bepalingen van tucht z^ne hoofdwerkzaamheid nit- maakt gednrende die negen jaren. Van na aan echter in het derde tydperk, dat de jaren 1550 tot 1564 omvat, heeft Cal- vjjns werken en atreven bepaaldd^jk de strdkking, om de vele 03 dwaalleeraan te bestr^den, die verdeeldheíd en waobegrippen. íd de kerk verspreidden , en hMur ten endergang dreigden te voeren; zoomede om de kerk, zooveel doenl|jk, te doordringen van denzelfden ernstigen troawen geest, die in zyne eigene heldere ziel woonde. De eenheid, die het hem gelukt was in den laatsten tyd tot stand te brengen, vilde hy na, ais een daur verkregen goed, zorgvoldig bewaren. Hy begreop, dat aan de zoo magtigo katholieke kerk een zooveel mogelyk za- menhangend vast ligchaam moest tegenover gesteld worden. En waarl^k, ais de protestantsche kerk in het zniden en westen zich niet had kunnen sfaande honden, dan ware ook de lo- thcrsche kerk van Duitschland waarschyniyk den algemeenen v^and ais een ligte bnit in handen gevallen (*). De leer der voorbeschikking , het hoofdpont zjjner dogmatíek ^ welke leer het krachtig middel tevens was ter beschr^ding der roomsche dwalingen, hield Calvan onafgebroken staande, al moest hy ook deswegen menigen aanval , tallooze moeiten verdu- ren. Hy was voor zich zelf heilig van de waarheid van dat eeowig ondoorgrondeiyk raadsbeslait Gods overtuigd. Hy voerde — goiyk opgemerkt werd — in dezen tyd ook byzonder stryd tegen dwaalleeraars die in den boezem van 't ei- gen kerkgenootschap optraden. Een zulke was Michaél Servet. Servet was een vryzinnig man, die inzonderheid ontzettend was ingenomen tegen de leer der drleéenheid; welken afkeer hy vaak uitte in bewoordingen , die hateiyk , kwetsecd , ja Gods- lasteriyk klonken. Hy meende de wereld van die dwaalbegrip- pen te moeten genezen. Hy stelde zich alzoo niet slechs tegen het pansdom , maar ook tegen al de hervormers. Zyne meening is: de drie personen in het goddeiyk wezen zyn slechts zoovele voorstellingen , openbaringen. Christas heeft van eeuwigheid slechts ais gedachte by God bestaan ; en toerkelijk alleen in den tyd. Zalk eene leer werd in dien tyd door alien ais de ver- schrikkeiykste kettery beschonwd , die de onizettendste gevolgen kon na zich slepen. Zalk een ketter mogt niet biyven leven; (*) Zie Dr. P. Hetury, het leven van Johannes Calvan, DI. II. 63 men mogt het niet dalden, dat h^ door zyne 4QÍve]8che dwa* Ungen de geloovigen soms zou storten in jammer en ellende. De roomsch-katholieken hadden hem in Frankryk reeds in beeldtenis verbrand. Die van Géncve ñamen hem gevangen, en, schoon hy heimel^k werd gesteund door de partjj der libertynen , gíng zgn regtsgeding voort. Calvan wenschte van harte zyn bekeering. Maar daar wilde Servet nlets van weten. De Raad van Géneve veroordeelde hem alzóo ten laatfite ten vuurdood. Galv^ , die wel bedoeld had den gevaarl^jken man onschadeiyk te maken , wat h^j ais een heilige pligt beschouwde , verzocht den Raad in die ver8chrikkel|¡ke straf eenige verzachting aan te brengen, wat evenwel niets ten gunste des ketters uitwerkte. Het vonnis werd voltrokken aan Servet, die tot het laatste toe volstandig bleef. Met weemoed staart ons oog op den brand- stapel in het verlichte Généve, gebiUijkt door een Galvgn. Maar zoo heeñ h^ dan ook tevens de auto-da-fés der room- 8che kerk geregtvaardigd; de vr^heid van geweten, van den- ken en onderzoek aan banden geslagen. Anders toondo zich in onzen t^d de Amerikaan Channing, een waarl^k-vrgzínnig, Ghristeiyk gezind man. Ais men een Godloochenaar , wegens deze zgne gevoelens, tot gevangenisstraf heeft veroordeeld, stelt hg in naam der beleedigde vr|jheid van geweten terstond een adres op, om gratie voor hem te verkr^en. Na vele hevige schokken nog, werd eindel^k toch de part^ der libertynen voor goed ten onder gebragt. De hervormer kreeg nu de handen meer roim. Zyo eerste zorg was thans, een gymnasiom, eene theologische akademie, waaraan onder anderen Beza professor werd, benevens eene openbare biblio- iheek op te rigten. Daarenboven verdubbelde hjj thans zgne zorgen voor de gemeenten in 't buitenland : in Dttitschland , Polen en Frankr^ bovenal. 