title: Geschiedenis van de Protestanten en de hervormde kerken in Poitou
creator: G. J. v. d. H ., Auguste François Lièvre, Evangelische maatschappij, Amsterdam
text: De intendant d*Ablége, wiens ^ver een weinig verdoisterd 262 was door dien van den opperberelhebber , bleef evenwel niet werkeloos. Hy gaf de standvastígste en meest invloedr^ke Ha- genoten der provincíe op aan de regeríng , en liet ze inkerkeren. Vele edellieden werden in sterke kasteelen opgesloten. De vTOuwen en kinderen werden in kloosters geplaatst. Het geringe volk , overgelaten aan de roofznelit en de kwellingen der geregto- dienaars en soldaten , maar te arm om z||n kostgeid in de staatsgevangenisseíi of in kloosters te betalen, was ten mteste voor deze w^ze van vervolging beveiligd. Be hardnekkigsten alleen werden in gevangeniskotten geworpen , waar men hen aan alies gebrek liet l^den. Van de preek boorde men ben niet meer spreken; de vrees en bet stilzwggen beerscbten in bet land. In Jul^ 1700 werd den intendant den doortogt van twt»e predikanten te Cbáteller- aolt bekend gemaakt; maar ten gevolge van de algemeene ver- slagenbeid der geloovigen sclqjnen deze verbinderd te z|jn geweest b^eenkomsten te bouden , en de politie verloor welbaast bet spoor der beide vogelvryverklaarden. Waarscbjjnlijk baddden z^ den weg naar 't land der ballingscbap reeds weder ingeslagen. Intusscben geraakte Lodew^k XTV in een nieawen oorlog met Europa, waardoor by verpligt werd zgne troepen nit Poiton terug te trekken, terw^jl b^ er ecbter den maarscbalk d'Estrées nog voor eenigen t^d liet, wiens tegenwoordigbeid en werkzaambeid , naar bet zeggen van den mínister, alleen voldoende waren om de bervormden in toom te bonden. De maarscbalk beklaagde zicb b^ bet bof over de weinige magt, die bem gelaten werd , en vroeg slecbts vier of vgf compagniSn raiterg of dragonders. Maar de raad, die van elders klagten ontvangen bad ter oorzake van de geregtsdienaars , en over ^bunne gewelddadigbeden meer gescbikt om goede gevolgen voor de zaak der godsdienst tegen te bouden den te bevorde- ren/' gaf aan de begeerte van den maarscbalk niet toe. De protestan ten baalden weBr adem , alboewel d'Estrées nog in bun midden was. Tocb waren die van Moncoutant en omstreken b^na de eenigen, die zicb onder den indrnk van den angst, i 263 4ie de tegenwoordigheid van d'Estrées nog immer verooizaakte , dnrfden v^eenigen ier gesaroenl^ke godsdienstvieriDg. xn. Terwfjl de geestel^kheid de hnlp van den wereldl^en arm inriep , erkende zQ haré 2wakheid , die z^ nog te meer ge- Yoelde, sedert deze steun haar ontbrak. Toen men de troepen had temggetrokken , liet de bisschop van Poitiers zich deze p^nl^ke bekentenis van onmagt onisnappen. Terw^l lig ^® burgerl^ke magt te hnlp riep voor nieawe daden van onver- draagzaamheid , beklaagde hfj zich over den staat van verstan- deiyke en zedeiyke verlaging, waarin de geestel^ken van z^n bisdom, besmet met allerlei ingewortelde zonden, zich beyon*- den. De Raad kpn er niets aan doen , en de minister antwoordde met rottwbeklag: „Z. M. heeft met smart gezien/' schreef h^ , „dat gy verpligt zyt te erkennen, dat sommigen niet in staat z^n de nieuwe katholieken te onderw^zen, en dat de anderen hnn er genis geven door han slecht gedrag. Gy zQt te bekla- gen wegens de onmogel|jkheid waarin gy u bevindtj te gel^- ker t^d tegen de onwetendheid van den een en het ongeregeld leven van den ander, geneesmiddelen aan te wenden/' De bisschop voelde levendige smart over dezen stand van zaken en verlangde zeer dat er een einde aan mogt komen; maar h^j hield zieh toch nog meer bezig met de scheuring weg te nemen, dan z^nen geestel^ken zedelessen te geven. Hy zou wel gewild hebben , dat de overheidspersonen van tgd tot tgd de katechi- satíe b^woonden, ten einde de ouders van afwezige kinderen tot boete te veroordeelen , hetgeen de Raad voor onnitvoerbaar verklaarde. De regering wilde de kosten der boeken, die de bisschop aan de nieuw bekeerden wenschte nit te deelen , niet dragen. Deze vleide zich den invloed der predikanten door zen- delingen te zallen kannen tegen gaan , en door werken, waarin de betwiste geloofsponten behandeld werden , den invloed der verboden boeken , die in de haisgezinnen bleven of die men 264 er nog ondanks de strengste maatregelen venpreidde , onschadel^ te maken. Marskramerstrokkenhetland door, en bragten de ver- boden waar allerwege. lederen dag kwamen er ook bríeven uit Engeland, Holland en andere landen, waar de oitgewekenen woon* den en .warmden den ^ver der geloovigen op. De bisschop , die er eenigen van had opgevangen , zond ze naar Versailles, en wilde maatregelen daartegen nemen. Doch ook dat werd on- Qítvoerbaar bevonden. De bisschop van la Rochelle , onverdraagzamer nog dan die van Poitiers , had , ondanks het weinig goed gevolg van zgne vforgaande rondreis, te midden der protestanten van Moncoutant, voor dit jaar eenen nieuwen veldtogt ontworpen en begeerde „dat de bevelhebber der provincie strengheid zoa oefenen ten einde den uitslag van deze zending gelokkig te maken." Men liet hem weten , dat het in de tegenwoordige omstandigheden des konings niet gelegen zon komen, met gestrengheid te handelen. Aldus tot gematigdheid vermaand en verpligt alléén z^uerond- reis te doen , twyfelde de bisschop aan den goeden uitslag , en vroeg zich zelven af , of hg niet beter zou doen maar t'huis te bljjven. Toch gelukte het hem ten laatste, eenige soldaten en geregtsdienaars tot z^ne hulp te ontvangen. H^ toog dus nu op reís, hy met de herderstaf, de andere met den sabelin de hand, maar hy kon de standvastígheid der hervormden van Mon- coutant niet overwinnen. De bisschop kon niets van hen verk^- gen , en den bevelhebber werd in last gegeven op deze onhandel- bare Hugenoten stipt toé te zien en onder hen werkzaam te z|jn „ten nutte der godsdienst." Gedurig herhaalde tevens de in- tendant z^n aanzoek om dragonders. Hjj kreeg er weder aan- leiding toe door eene godsdiensttge vergadering , die des nachts in de bosschen niet ver van Melle had plaats gehad. Dochhy ontving weder het antwoord, dat hy in de tegenwoordige om- standigheden op geen onderstand van kr^gsvolk kon hopen. Frankryk had inderdaad z^ne troepen op z^ne bedreigde grenzen noodig , en kon geen soldaten missen om ze ais zende- lingen uit te zenden. Terwjjl Lodewgk XIV voor een zgner ¿. 265 kleinzonen de kroon van Spanje had aangenomen , had hg te<- vena den oorlog met Europa , dat door dezen aanwaa van mag^ in beroering was gebragt , aangenonen. Gel^jk b|j vorige oorlogen werd er last gegeven, de verdachte edellieden van Poitou, in gevál van buitengewone gebeurtenissen , in hechtenis te nemen. En om de schrik onder de nieaw bekeerden levendig te houden, werd den intendant d'Ablége , en z^nen opvolger Pinon in last gegeven , in de plaats der regtbanken zelve weder handelend , op te treden , en wel bepaaldel4jk met gestrengheid tegen wie de wetten overtraden, zooals b. v. tegen de bewerkers van de b^eenkomst b^ Melle. Daar de bisschop van la Rochelle niet opMeld zich te be- klagen , dat de inwoners van Moncoutant en omstreken hard- nekkig in honne ketter^) volhardden, magtigde de Raad den intendant tot bet in het werkstellen van een onderzoek, en werd bem gelast deze arme lieden , wier eenige misdaad was , dat zy b{jde naderiug van eenen baatdragenden prelaat, die steeds er op uit was wraak te nemen , de vlugt ñamen in de bosscben, aan bet gezag der roomscbe kerk te onderwerpen. Daar de koning nogtans beslíst bad, dat Frankr^k regtzinnig was, volbardde men er op belagcbel^jke w^jze in met deze st^f boof- dige Hagenoten bekeerden of nieuwe katbolieken te noemen. xni. De regering had in baar gedrag ten opzigte der hervomden vaak veranderingen gebragt, en moest haré onverdraagzaambeid gedorende den oorlog zicb inbinden , ais bet na en dan eens vrede was, zette z^j dezen betrearenswaardigen kruistogt, die na sints bet vierde eener eeaw, zonder belangqjke vrucbt op te leveren, gedaurd bad, voort. Deze veranderingen in de w^ze van vervolging badden over Halgemeen aan deuitwendige om- standigbeden baar ontstaan te danken. Eene verandering in den koninkiyken raad, en somtíJds de ondervinding badden er ook toe bygedra{;en; maar zelfs in dat geval dnrfde men de wet niet te w^zigen , dat zou gel^k gestaan bebben met de 3M bekentenis, dftt men verkewd geliaiideld liad, of sondenflch^ hebben gegeven, alsof men terngtnd. Men veixRChtte dan de wet in de toepassing. Pontchartrain had er zekere barbaar- «che gewoonten uit doen verdw^nen; hy had in 'tgeheim den intendanten verboden, de l^ken der vederafvalligen op borden 4e laten wegslepen , en hen die heistelden, de openl^e boote fe laten ondergaan. Deze bevelen werdan geheim gehoaden, de wetgeving bleeí dezelMe, enmendeed, ak naar gewoonte, den weder-afvalligen of kannen l|jken een regtsgeding aan ; maar men bragt de wet in die panteD, waarin sy wezenl^k afschaweiyk was, niet ten uitvoer. Toch werd in de maand Meí 1705 het lyk eener aanzienl^ke vioaw te Peitiers op last van 't ge- regt nog naar den vildersknil gesleept. Het was den zieken bjjna onmogel|jk aan de kwellingen en aan de wraak der priesters , die den ketter tot in den dood vervolgden, te ontkomen. In eenige provincies belastten zick de geneesheeren , de heelmeesters en de apothekers met de zorg om de pastoors met den toestand bonner zieken bekend te maken , opdat zy zich aan han sterfbed zonden kunnen bevinden. Pontchartrain , die minder tegen zedelgke gewelddadigheden van dezen aard dan tegen de rawe baitensporigheden der soldaten had , moedigde dlt gebmik aan , en stelde^ by de intendanten pogiogeD in 'twerk om het algemeen te maken , op straffé voor de geneesheeren, die hierin te kort kwamen, van zich ^de berisping en de verontwaardigiDg des konings'' op den hals te halen. Wel- haast maakte men han er eene verpligting van op straffe van boete en zelfs van schorsing in ge val van herhaling. Dit be- Bpiedingsstelsel had eene betrearenswaardige aitwerking : het ge* bearde dikw^ls , dat de hervormden , om in vrede te sterven , en om de moeite , die men op die w^ze te gemoet ging, te ontgaan, — daar men dan of zyn geloof moest afzweren, oí zelf, oí z^jn lyk de afschaweiyke straf , bepaald voor de weder-afvalligen , moest laten ondergaan , — den geneesheer , voorlooper van den pries- ter , niet te halp riepen. De intendant besloot toen dit schan- deiyke stelsel met geveld geheel door te dr^ven , en de zieken te 267 dwingen den geneesheer te laten komen , opdat z^ aan den pastoor niet zouden kunnen ontsnappen, doch Pontchartraín , die op dezeo schandel^ken weg reeds veel te ver was gegaan , wilde toeh niet zóó ver gaan, en hield den intendant tegen. Wy moeten zoo bíU^k z|jn van te vermelden , dat er vele geestel^ken waren , wier verontwaardíging door deze wetten werd opgewekt , en die de eersten waren om ze te overtreden. „Z^ hadden de kiescUieid zleh niet ais verklikkers te wiHen gedragen , onder voorwendsel , zeiden z^ , dat z^ zich hatel^jk zouden maken in de oogen der nieawe katholieken die geen vertrouwen meer in hen zouden stellen,** Zg lieten de hervonn- den sterven zonder hunne laatste oogenblikken te gaan verzwa- ren , door han *t vooruitzigt te openen op de hel en den vilders- kuil, en z|j klaagden de weder-afvalligen niet aan. De dooden werden toen in alie stilte ter aarde besteld, somtyds in de kelders, meesttyds in den hoek van een tuin of van een veld, waar het gras en de braamstruik zich haastten deze verboden begraafplaatsen te bedekken. Dit gebruik werd allengs alge- meen, naar mate de dweeper^ grond verloor voor het ontlui- kende. licht der rede ; aldus vormden zich rondom ieder dorp eenvoudige begraafplaatsen, op welke tot op onze dagen de leden derzelfde huisgezinneD voordurend zyn bygezet. Geen enkel gedenkteeken , zelí^ niet de onaaDzieol|¡kste steen vestigt op hen de aandacht; door eenige ophoopíngen van aarde, over- dekt met graszoden en ontzíen door den ploeg , zyn zy alleen herkenbaar ; alies zegt u , dat daar een verdrukt en vervolgd volk rust. Wy voegen er gaame bg, dat vele priesters de wet op het onderw|js niet beter ten uitvoer bragten , en de ouders niet verplígtten aan hunne kinderen eene opvoeding , die tegen hun- nen wil streed, te laten geven. XIV. Den 7^«» Jung 1706 werd te la Bertamiére , op eene mgl 1 268 aístands van Melle , eene godsdienstige vergadering overvallen door den kolonel van een regiment , die in die stad zich bevond, met de byzondere zending belast om deníeaw bekeerden in 'toog te houden. Terw^ hy gedurende den nacht het veld doorkmiste , kwam hy met v|jf zljner manscbappen in dit dorp. De geloo- vigen, door het zingen van psalmen verraden, gingen onder z^ne oogen uiteen, zonder dat hy aan een van hen de hand doríde slaan , ter oorzake van hun groot aantal. Een enkele , die onvoorzigtig wat achter was gebleven , werd gevat , toen al de anderen reeds ver weg waren. Dongat , opvolger van Pinon , veroordeelde den gevangene tot driejarige galeistraí. Een an- dere protestant , b^ wien het geregt zich eenige dagen daarna vervoegde, maar dien men niet in handen kon kr|}gen, werd voor vjjf jaren tot dezelfde straf veroordeeld en z^ne vrouw om voor geheel haar leven opgesloten te worden in H algemeen hospitaal van Poitiers. In de maand Jul^ 1709 werd de predikant Burean gevat en in de gevangenissen van Poitiers geworpen , waar hy eerst in 'tnigaar van 1712, na eene geveinsde afzwering, uit ver- lost werd. Sedert verscheidene jaren was de vervolging bedaard en waren de veroordeelingen zeldzaam. De bekeering der hervormden hield het hof sleehts in de tweede plaats bezig. De vaak ongelakkige oorlog , die Frankr^k oitputte , had al de aandacht der regering tot zich getrokken. Lodewgk XIV, die zoolang aanvaller was geweest, verdedigde zich thans. Eenige voor- spoed , in het noorden verkregen , werd met grooten tegenspoed vermengd; de Engelschen bedreigden de kusten des r^ks; in het Zuiden waren de protestanten , tot het uiterste gedreven door onverdrageiyke gestrengheid , in voUen opstand tegen de rege- ring gekomen, hoewel zy eerst geen ander jak dan dat der priesters dachten af te schudden; het kwaiyk gebluschte vuur van dezen bargeroorlog dreigde , na de Ceveunes te hebben verwoest, zich in al de zuideiyke provincies te zullen uitbrei- den« Het is waar , in het Westen stonden de protestanten niet í 269 op , maar z^ gingen met evenveel stontmoedigheid ais bedaard- heid voort met heimel^k hunne eeredienst te oefenen. De geschie- denis zw^jgt ten naaste b|j over hun bestaan gedurende dit t^'dvak van de regering des grooten konings, die ten einde loopt. Gedurende langen tgd aan velerlei l^jden gewend, genoten zQ gedurende deze vergeteliieid eeníge verzachtijig hunner rampen. Het zal alt^d tot schande strekken van Lodew^k XIV , dat een mUlioen z^ner onderdanen zich niet in 't genot van rust en vrede mogt verheugen, tenzy er een dier oorlogen uitbrak, door de eerzucht ontstaan, en die Frankr^'k zooveel bloed en tra- nen kostten. Na de verdragen van Utrecht en van Rastadt spaarde men de hervormden minder, en de vervolging woedde op nieuw in Poitou. De intendant Richebourg had te Niort tot z^jn zaak- gelastigde een zekeren Chebrou, een scb^nheilige en gevaar- lyke vrome , die , om vooruit te komen en om aan z^jne nieuwe brieven vanadeldom aanzien te geven, gedurende verscheidene jaren schrik en rouw in een gedeelte der provincie verspreidde. Des nachts doorkruiste hij het land om de predikanten te be- trappen , en hjj kreeg er in korten 1|jd verscbeidenen in handen. Op 't einde van Jul^ 1714 maakte hJQ zich meester van Car- tean, die b^ z^ne geloofsgenooten -weinig gezien was, en die, naar men zegt, de laagheid had de anderen te verraden. Door dit middel op hun spoor gekomen, zette Chebrou zgn vervol- gingswerk met des te meer y ver door. En velen vielen op nieuw in z)}ne handen. Men voerde ze alien naar Niort. Een vgf- tal werd overtuigd in de woest^n te hebben gepredikt , en tot levenslange galeistraf verwezen. Eenige anderen wer- den bjj verstek tot de^elfde straf veroordeeld. Cartean, die in deze ongelukkige zaak een zoo treurige rol had gespeeid , werd begenadigd ter zake zjjner aangiften, en werd later dienaar b^ 'tgeregt. Een paar anderen wisten de hun opgelegde straf te ontkomen. Een der veroordeelde predikanten Jean Berthelot stond op 't punt om naar Engeland uit te w^ken , toen de dood van Lodew^k XIV hem deed besluiten in zgn land te blfjven, 370 waar hg welhaast zoo giooten nMm verkreeg, dat de ka- tholiekeii 'tprotefitaDtísmiis dikwyu de godML¡eii«t van Berth/dol Boemden. De familie Sauzeau van Lusignaa werd in hechtenis ge- DomeD , terw^ zQ moeite deed om naar Engeland over te ste- ken, en ontving twee dagen na de predikanten kaar vonnis. De vader en de oudste zyner zonen werd tot levenslai^e ga- leistraf veroordeeld, alameda Loáis Garrean, die hen by kanne poglng tot ontw^king had begeleid; de vroaw en de sckoon- moeder van Sauzeau werden voor hnn leven opgesloten in 'tal- gemeen hospitaal van Poitiers, terwgl over Fierre Mícheau, die reeds een ander huisgezin op .z|)n vlogt tot glds kad ge- strekt, en die ook dit huisgezin tot gids kad willen dienen, de doodstraf werd oitgesproken ; kjj werd opgekangen. — XV. In 'tbegin van September 1715 werd Lodow^k XTV by z^ne voorvaderen in de grafkelders van Saint-Denis b^gezet. Wy kebben z^ne regering , de langste en schitterendste van deze d jnastie , beschoawd van eene z^de , waar haar glans byzonder bezoedeld is. Men weet wat Frankr^k hem versckuldigd is. Het zou moeyeiyker z^n te zeggen , wat de trots , de eerzncht , de onver- draagzame vroomkeid en de nitspattingen van den grooten koning aan dat land kebben gekost. Wy kebben de droevige oitwerkselen van zyne wetten tegen de protestanten aangewezen : vast besloten de kettery uit te roeyen, kad ky gekandeld , alsof ky gekeel de natie kad willen te gronde kelpen. De eerste maatregelen tegen de kervormden kadden ten doel gekad ken van de eereposten en de ambten nit te sloiten; en ket gevolg was geweest, niet kunne bekeering, maar dat zy in menigte zick gingen toe-- leggen op ny verkeid en landbouw , de eenige werkkringen , die kan geopend bleven , en in welke kun geest van orde en spaar- zaamkeid kun weldra een belangryke meerderkeid boven kunne nabnren kad gegeven , die een derde van ket jaar doorbragten 271 met de heOigen van den roomadien alnanak feeitel^k te ge-* denken. Toen de onregtTAardigkeid en de heimeiyine boose prak*^ tgken plaats maakten voor eene openl^ke geweldige vervolging, yerlieten de protestanten Frankriyk, en de verschiUende takken van n^verheid, die zfj beoefenden, volgden han. Ontzettend waren de verliezen , die liet r^k daardoor leed. Een der r|jk8te streken van Poiton, de landstreek die zioh aitstrekt rondom Niort; verloor minstens een vgfde en misschien een vierde harer inwoners. En allerwege schier was zoo de vermindering van *t aantal inwoners , benevens de vermindering van den na- tíonalen r^kdom , aanzienl^. Oorlogen zonder einde , buitensporig liooge en slecht verdeelde belastingen hadden het volk tot de diepste eUende gebragt ; veelvnldige schaarschte van levensmidde- len was verzeld geworden van verschrikkelj}ke sterfte; maarde hoofdoorzaak van de ontvolking des r^ks was de uitwyking. Vele laudeigendommen waren verlaten, en alleen ín de streek van Niort telde men 2000 ledige huizen. Men had slechtshet eene kwaad by het andero gevoegd, toen men op die goederen der nitgewekenen , die men niet aan hanne katholieke bloedver- wanten gaf, beslag had gelegd. Slecht bestaurd, slocht be- bottwd, ais goederen in de doode hand, bragten zg weinlg op, kostten z^ veel , en iii de schatkist kwam slechts een zeer klein gedeelte van de opbrengst. Overal was gebrek aan rappe handen: in het ongeíukkige jaar 1709 beloofde dekoning, die de stortvloed der ellende tot aan de stoep van 'tpaleis te Versailles rgzen zag , verschUlende vr|}dommen van belastíng en eene steri^e vermindering van belastingen aan de eigenaars , die de talr^ke landhoeven , die hraak waren bl|}ven liggen , weder zouden willen gaan bebonwen; maar, aangezien het vooral de werklieden waren die ontbraken, kon men deze landen niet in koltuor brengen dan door landbouwers van andero boerder^en te nemen, waardoor deze op honne beart weder onbebouwd bleven liggen. Het volgende jaar was Richeboorg verpligt de belastingen van vele kerspelen, die b|jna al honne inwoners hadden verloren, te verminderen. Sedert het Jaar , dat op de her- 272 roeping volgde , had men dikw^ls tot dergeiyke verminderingen de toevlQgt moeten nemen, 't z^ voor enkele kerspelen , die bg- sonder hadden geleden, *tzy voor de geheele provincie. XVI. De hertog van Orleans , die gedurende de minderjarígheid van Lodewijk XV de tengels der regering in handen nam, was de man , die van geheel Frankrgk zeker 't minst met vroomheid op had, de man, wiens geest en karakter met de grondbegin- selen en de overleveríngen der laatste regering de sterkste te- gensteUing vormden. Eene algemeene tegenwerking ten aanzien van het onde regeringstelsel openbaarde zich van zelf; maar , om het kwade te hersteUen, datde onverdraagzaamheid had ge- wrocht ; om de edikten van den grooten koning af te schaffen ; het werk, waarmede deze zoo ingenomen was geweest, omver te werpen ; al de banvloeken der geesteliykheid te trotseren ; ten slotte de worsteling tegen het vooroordeel en de dweep- zQcht te ondernemen, daartoe behoorde eene krachtsinspan- ning, tot welke het voorloopig hoofd van den staat niet b^ magte was ; het ontbrak hem daartoe aan geestkracht en ka- rakter. Uit zorgeloosheid en zwakheíd liet hg in handen der intendanten, der regtbanken en der priesters, het onhiU^ke en barbaarsche wetboek, dat een mülioen Franschen ter oorzake van hun geloof vogelvrjj verklaarde. Voorzien van de bniten* sporige magt , die men hen niet durfde ontnemen , maakten z^ er het wreedste gebruik van tegen de ongelukkige protestanten , die , door de persoonl^jke gezLndheid van den regent gerustge- steld, weldra een onvoorzigtig vertrouwen aan den daglegden, zonder te bedenken dat hunne v^janden zich van de zwakheid der regering zoaden weten te bedienen, gel^jk z^ vroeger zich bediend hadden van haré kracht. Na stilzw^gend gedarende eenigen tyd de staatkondige rig- ting van het nieuwe hof te hebben gadegeslagen , voelden de hervormden zich versterkt in hunne goede verwachtingen y 273 toen z{) den regent tot Engeland zagen naderen , om met dien staat den á^^'^ Januarg 1717 een verdrag van bondgenootschap te teekenen. Elke keer , ais Frankr|jk in de laatste dertíg ja- ren met eene protestantsche natie had onderhandeld , badden zjj van den vreemden invloed eene verzachtíng in hnn lot ver- wacht, en hunne hoop verraadde zich steeds door verdabbellng van ^Ver. De eeredienst , verbannen tot den huisseiyken haard , breidde zich terstond uit, en de preek begon weder. De toe- nadering tot Engeland bragt nogmaals dit uitwerksel te weeg. In den nacht van den 23**®^ op den 24**«> April had er eene vergaderíng plaats in de bosschen tusschen Saint-Sulpice en Saint-Maurice-le-Girard, bjj het schjjnsel van een vuur van takkebosschen , geljjk men er dikwerf b^ deze nachtel^e veree- nigingen ontstak. Deze vergaderíng werd overvallen en uiteen- ^ gejaagd door een twaalítal met geweren gewapende lieden. — Gabriel David en Belliard , die een werkzaam aandeel aan de preek hadden genomen, werden in 'tbegín van Juny door den gelastigde van la Chátaigneríe in hechtenis genomen, wien de intendant aanmaande met gestrengheid tegen hen te werk te gaan, opdat het voorbeeld den anderen ten spiegel mogt z^n. David was een koopman, onlangs eerst ternggeko- men nit Engeland, waarheen hjj na de herroeping was ge* vlugt; Belliard was een eenvoudige slotenmaker, maar hy de príesters b^zonder gehaat , omdat l^j hunne godsdienst had ver- laten en vele hanner schapen van hen afvaUig had gemaakt. De geloovigen van Boven-Poitou hadden even zoo met de uitoefening hunner eeredienst weder een aanvang gemaakt, en vereenigden zich op dezelfde plaatsen ais twee jaren te voren. De priesters waren verontwaardigd o ver de zorgeloosheid der regering en vertoomden zich te vergeefs op de nieuwbekeerden, die hunne altaren ontvlugtten om naar de preek te loopen. Sints twee maanden werd er, lederen zondag, onder anderen in het kerspel van Bougon eene vergaderíng gehouden, ondanks de bedreigingen van den pastoor, die b^ den intendant zich over het ledig loopen der kerken bitter beklaagde , en tot scherpe 18 274 bestraí&Dg aanspoorde. By gebreke van predikers , die men niet kon in handen kr^gen, wüde hg, dat men zich van de hoor- ders meester maakte. „Zy z)jn even strafwaardig ," zeide hy , „en het Yoorbeeld , dat men aan hen stelt , zal van niet mínder goede uitwerking z^n.'' Maar er zonden dan geen gevangenissen genoeg z^n geweest, en zoo deze onzinnigheid openiyk ware afgekondigd, zon niemand ernstig er aan gedacht hebben haar ten uitvoer te brengen , en geheele kerspelen in bechtenis te nemen. Zoodra de intendant des Gallois de la Tour de kettery het hoofd weder 2ag oprigten , gaf by aan den Raad kennis van den Btaat der gemoederen , en verzocbt volmagt om tegen de preAkan- ten geregteiyk te werk te gaan. De bertog d*Antin staurde bem* die volmagt ovér, en schreef bem daarby : „Ik boop , dat de voorzorg, die wy nemen, om door de bevoegdbeid die dit be- filuit a scbenkt, den langzamen gang van de gewone regtbanken te vermyden, de vergaderingen minder talryk zal maken, en dat de vrees voor onmiddeUyke kastyding de oproerigsten terug zal bouden." Van dezen inboud was bet antwoord van den raad van regentscbap op de scboone verwacbtingen der ber- vormden. Zoodra de intendant de gezindbeid van bet bof kende , waren zyne lieden dubbel werkzaam om de boofden dezer godsdienstige beweging, die men opzetteiyk met de scbrikwekkende kleuren van eene mnitery afscbilderde , te grypen. In *i begin van September 1718 nam men den predikant Burean in becbtenis , en gedurende eenige maanden boorde men na niet van verga- deringen spreken ; maar in Maart van bet volgende jaar vernam men , dat er eene in de omstreken van Fressine bad plaats ge- bad, in welke men bet avondmaal bad gevierd, en een buwe- lyk ingezegend, betgeen deze maal de tegenwoordigbeid van een predikant verried. Gbebrou begaf zicb met eene afdeelíng roitery naar bet buis der ecbtelingen, in de boop bun door vrees bet gebeim van 'ttoevlagsoord van den leeraar te ontper- sen; maar zy badden de vlugt genomen op de tyding, dat te Saint-Maixent andero lieden , ook gebuwd in de woestyn, waren in becbtenis genomen. Het Paaschfeest was aangebroken , en vnnrde den geloofsmoed der vervolgden nog meer aan; en z^ vierden het in de woes* tyn met de eenvoadigheid der onde tyden. Gedurig hadden er vergaderingen plaats. En Bertlielot, aan alie navorschingen zich onttrekkende , predikte iederen zondag. Ghebiou , die het er op gezet had z^n fortuin op de pulnhoo- pen der ketter^j te stichten, en die haar aan al z^ne pogingen zag lyeérstaan, had z^n sp^t in woede veranderd. Hü wilde schuren, waar gepredikt was, met den grond geiyk maken, en het volk door strafoefeníngen schrik aanjagen, terw^l hg aanbood zelf zich aan het hoofd der troepen te stelleu, ais men op de vergaderingen wilde los gaan. De vrees evenwel voor tegenstand, die bloedstorting ten gevolge konhebben, deed hem aan den regterl|jken weg de voorkeur ge ven , die hem de eerste rol verleende met minder gevaar. Hy stelde das den in- tendant voor om met de meeste strengheid geregtel^k tegen de ket- ters te werk te gaan. En de intendant was ook van z^'ne meening. De ^ver der Hogenoten , verlevendigd door 't Paaschfeest , verdubbelde by de nadering van 't Pinksterfeest. In bosschen , dorpen en valieren, overal hadden godsdleustige zamenkomsten plaats. Ghebroa, aangezet door de priesters en den intendant, had geen mst meer ; door deze algemeene beweging baiten zich- zelven gebragt , spaarde h^ noch p^niging noch andero geweldda- dige maatregelen om haar tegen te houden, toen l^j door een onverwachten slag in groóte verlegenheid werd gebragt. Een ge- zegelde lastbrief des konings riep hem op naar Par|}s, om reken- schap af te leggen van z^jn gedrag. Wilde de Raad hem leeren, dat deze boitensporige y ver niet meer te pas kwam? Wy kan* nen zulks niet verzekeren. Maar wy hebben toch rede om het te gelooven, ais wiy zien, dat de zoo werkzame zaakgelastigde van den intendant plotseling bedaard wordt en den hervormden verscheidene maanden in rust laat. xvn. De vergaderingen, in alie stilte gehouden, werden thana 18 276 stílzw^gend gednld , hoewel die yerdraagzaamlieid toch zeer be* I>erkt en onzeker was. De hertog van Orleans bad geen andere reden om ze níet openl^jk toe te staan , dan de vrees van tegen zich zelf den haat der gee8tel|}kheid op te wekken , en deze beweeg- reden was voldoende voor zQn beschroomden en besloiteloozen geest , om niet te raken aan de wetten van z^nen oom. De her- vormden van Poiton begrepen deze moeyel4Jkheid, ontsproten mt de zwakbeíd van den vorst , in geenen deele , en zagen niet in , dat de regent , wiens verdraagzaambeid meer het gevolg was van z^ne zorgeloosbeid dan van z^ne regtvaardigheid , z^ne mst voor de hunne niet zon opofferen. Zy geloofden, dat z^ zich slechts op hunne oade vriyheden hadden te beroepen om ze her- steld te zien , en dat het beste middel daartoe was, omzich'open- Ifjk te vertoonen, de aandacht van den Raad door een stouten stap tot zich te trekken, en álzoo op de plegtigste wjjze de officiéle leugen te logensti^ffen , die hierin bestond, dat men han bekeerden noemde om honne eeredienst te konnen opheffen. Men zal weldra zien , dat deze onvoorzigtigheid geen an* der gevolg had , dan nieuwe strenge maatregelen van den kant der gewestel^ke overheid; en dat het hof, aan Ghebroa ziyn prooi niet geheel durvende ontrokken, hem een slagtoffer overliet. Om met het hememen honner regten een aanvang te maken, besloten de protestan ten in 'topenbaar te vergaderen op de plaatsen, waar hmme tempels, die b^ de herroeping verwoest waren , hadden gestaan. Eene eerste bigeenkomst van dien aard werd zamen geroepen te Mougon in een toin, waar eertgds 'tkerkgebonw zich verhief in 'tmidden van het vlek. De eige-> naar, die katholiek was, had den sleatel van dien tuin geweigerd, doch toen werd de deor met geweld geopend , en twee duizend boeren ñamen daar binnen plaats. Een man van ongeveer veer- tig jaren, gekleed in 'tgewaad van een' bakker, van middel- matige ligchaamsgestalte , met een mager en bleek gelaat , zwarte en korte harén, hield de preek: die man was Berthelot. De vergadering duurde verscheidene oren; van verre plaatsen was 277 meo er heen gestroomd; de katholieken v haar b^ , en de pastoor zelf klom , n^ de righeid gedreven, op een ouden maur z|¡ii< diker te hooren. Een tweede vereeniging plaats bepaald. Het gerucht verspreidde zi ten den preekstoel van de onde kerk van ! kerk van Thorigné geplaatst was, zonden stoutheid ging níet zdó ver; en dat ontwer ligheid of de vrees ban bad toegescbreven in bon plan, en zou bnn ook niet anders scbaden b^ de regeríng. Allerwege werd de preek met yver ii bet vlákke veld gebouden. En Ghebrou ti zocbt ; maar vele z^ner togien líepen zondc toor van Mongon bad bem kennis gegeven tweede zamenkomst aldaar bepaald was. ' menkomst bad l^j reeds een geregteiyk ond bad gedacbt, dat de vrees de protestanten gebouden. Dít berígt verraste bem dus, < legen. Hy verzocbt onmiddeliyk om soldat bem geweigerd. H^ kon dus niets and spion naar Mougon zenden. En de geloovigen verzamelden zicb tron waar vroeger bnnne kerkgeboawen badden scbiedde bet ook te Melle. Wel werden bi geweldige bedreigingen toegevoegd ; toch b genden zondag op nieuw zamen te komen. bet gemeene volk, bet boofd van den prc ais bjj onder de vensters door ging, in ee moest doorgaan om in eene weide te kom 4e tempel stond. De geloovigen, die b^ kwamen , vormden eene baag aan iedere z] zoodra de predikant verscbeen, omringden beele menigte begeleldde bem. Vier kati badden een bres in de muar der weide ge V 278 den doorfogt te Terschaffen. De preek werd verstoord door het geluid van den trom , die in de stad werd geroerd, en door kreeten die van denzelfden kant kwamen: „De bni^ers z^n onder de wapenen! ZjJ gaan zick werpen op de vergadering!' Men rekende op de nitwerking van dit alarm om de vergade- rlng te verstroogen , en zich welligt van den predíkant bjj den aftogt meester te maken ; maar, in plaats van te vlngten , drong iedereen zich om hem heen , om hem te verd^digen. De over- keidspersonen , die tegenwoordig waren , trokkeii fáfih te middeii' van 'trumoer terug. De katholieken, verschrikt door het zien van duizende stokken die de landlíeden in de lucht zwaaiden ^ meenden, dat de stad het slagtoffer zoa -worden van eene on- voorzigtige uítdaging, ^Waarom hen te hinderen?" zeiden zg, terw^l zy op de aanstokers dezer onbezonnenheid vloekten. "Welk kwaad deden z^ ons ? De bezadigsten zochten de protestanten tot rust te brengen , en hun te gel|jk te verzekeren : j,Sticht geen kwaad, en vreest nieta; de overheid heeft geen last, om iet» tegen u te ondernemen!" De geloovigen trokken , altyd hun predikant omringende, af, na eenige geregtsdienaars , die hem # zochten te grjjpen, teruggedreven te hebben. Op de brug ge- komen, hieven z^ hem op hnnne schoudérs, en hjj bescheiddo het volk tegen den volgenden zondag te Mougon. Denzelfden dag, toen de vergadering te Melle werd gehouden, predikte Berthelot in de voorstad Chalón van. SaMl^Maixenlr^ op de plaats van *t kerkgebouw , dat door Lodew^k XlV aan de Capncijners was gegeven. Sen draagbare predikstoel was opgerigt op dezelfde plaats , waar vroeger de onde had gestaan- Men stelde zich den eersten dag eens nieawen levens voor; de harten waren vol herinneringen en goede verwachtLngen ; de grysaards weenden van vreugde, toen zy de aiteriyke teekenen hunner eeredienst weder voor den dag zagen komen; vyf en dertig jaren van smarten waren vergeten, de overlevering was hersteld, de toekomst geopend. Iedereen meende het oogenblik reeds te aanschonwen, waarop het heiligdom zelve weder zou worden opgerigt. 279 Met Berthelot was Marboeuí de meest kanten, en han naam was groot onder d< oevers van de Sévre, wier taal zy spraken droegen. De verbittering hunner v^anden ' hun invloed. ^M de geregtsdienaars des lan nalement. Marboeaf en Jean Gadeau, eei hadden geene vaste woonplaats; maar z^j toevlugtsoord op de landhoeven, en z^ wer wie hen onder hun dak ontvingen, iede verblQf veranderende , zoowel voor honne e voor die hnnner gastheeren. Sedert meer verscheen Berthelot zelden in z^n dorp' te I vret, en sliep er nooit. Men beproefde hem te gr^pen, maar alt^d te vergeefs. braar^-nacht kwam Chebrou te vergeefs i ver om hem te verrassen. En overal wi nit , de predikanten , wier naam han vooi i maar meest te vergeefs. De zaakgelastigde van den intendant te 11 de hoop van een groot aantal predikanten :i te zallen verrassen ; maar verschillende omi l z^n plan in de war. De bevelhebber der i Chamilly , had vroeger reeds het woeste pL .^n kr^gsvolk alt te rakken, en de haizei gepredikt werd , te verbr|áí0en. Chebrou ( : echter zeer goed in , dat men zoo niet von i aldus geen kans had, de predikanten ii En daar kwam het toch vooral op aan. I * lukte het ten laatste, den vurigen Chan brengen , en nu gaf l^j aan Chebrou eene i om de protestanten te kwellen , en de pr i Lang duurde het eer de intendant volmagt I handelen. Eindel^k kwam deze, maar ( i men niet in handen. ZQ waren gewaarscl i gen mislukten. En Chebrou begon zelf i i 280 om hen te vatten, te wanhopen. Intossclieii ^gen de verga- deringen ongestoord harén gang. Toen ChamiUy zag, dat de vérgaderingen bedaard werden voortgezet, en de onderneming van Ghebroa geheel haar doel miste, kwam hy terog op zjjn plan om hen met wapengeweld niteen te jagen , en ontbood Ghebroa tot zich , om zich met bem te raadplegen. De intendant , niet minder ontevreden , dat de preek sints twee maanden ongestraft werd gehouden , en hoe de hervormden al meer en meer tot de overtuiging kwamen , dat de regoring hunne eeredienst verdroeg, wilde erook op de eene of andero w^ze een eínde aan maken. ^Zoo w^ er niet in kunnen slagen ons van de predikanten meester te ma- ken/' schreefhy in een zyner brieven aan Ghebroa, ,,zal het , gelook ik, noodig zgn, de eene of andero vergadering te over- vallen, en eenige dezer ongelukkigen op heeter daad te be- trappen, om tegen hen te handelen ingevolge onze volmagt.'^ De bevelhebber der provincie had reeds eene afdeeling troepen te Melle geplaatst, en weldra ging men tegen de protestanten zich bedienen van de strydkrachten , dio het hof naar het Wes- ten zond, met 'toog op de gebeortenissen , die bg de Pyreneen werden voorbereid. Evenwel verschrikte de nadering dier troepen, die men wist dat voor den oorlog met Spanje bestemd waren , het volk min- der dan men had gedacht. De vérgaderingen zette men voort. Het gerncht liep, dat de preek te Goahé in de kerk zelvezoa plaats hebben. De intendant gaf bevel , om zulks met alie magt te verhinderen. De toegangen tot de kerk werden met gewa- penden bezet. Andere gewapenden trokken de protestanten, die in talr|jke sobaren kwamen opzetten , tegen om alie zamenkomst te verhinderen. Doch zy vermogten niets tegen de overmagt. Op den hoek van een w^ngaard kwamen alien b^een. De oífí- cieren der regtbank vermaanden de geloovigen , om uiteen te gaan, doch kregen ten antwoord: „De koning is meester van onze ligchamen en onze goederen, maar niet van onze zielen!" De intendant zond, daar de gewone overheid weinig ^ver 381 aan den dag legde tegen de predikanten, gelvry verklaarden, naar de streken van cliamps, waar ook vele vergaderingen gel bgzonderen gevolmagtigde ; liet was de abt géstela tot missionarís en met eene jaarwei bekeeiing der hervormden van Poitou. Di gingen over 't leerstelsel was voorby , en eener slechte zaak, niets dan bedreiginge: H^ vertoonde aan de Hngenoten dler si den procureur-generaal , waarin deze spra] die z^ne koninkljjke hoogheid aan de ten, die men aangaande de vrljheld van g( gegeven had, en tegel^k aankondigde, ven waren , om de bewerkeis dier zan tenis te nemen, en troepen naar Poitou te xvm. et gerucbt , dat de berstelling der eerc viraar vroeger tempels stonden, maakte, st onverschiUig by deze beweging te blijveii 1719 vaardigde de Raad een bevelschrift gaderingen verboden v^rerden, om, gel^k ben uit de dwaling te belpen, die zich ir gering hen dnldde, ais zy er maar niet g Dit bevelschrift, in alie kerspelen aange] stonds nog geen groóte uitwerking te wee de uitdrukking der onverdraagzame gevoel en van de priesters dan van die van d( dacht, dat dit bevel slechts op bnn lastíg gevaardígd. Dooh de bevelen van het 1 door groóte troepenbewegingen in het West van die gevreesde dragonders, die zoo ti verle vendigden, werden in verscheidene klel tierd. Naar al de protestantsche kerspelen zonden. 282 De regimenten, die Poitoa binnen waren genikt, hadden eigenl^k eene meer verw^derde bestemming en een ander doel , dan eenige boeren , zamengekomen om tot 6od te bidden, ' oiteen te jagen; maar men wilde van hunnen doortogt gebniik maken, en de graaf de Chamiliy had in de Iierstelling van de openbare eeredienst een voldoend voorwendsel , om zicli te laten magtigen , om zich van de strydkrachten , die l^j by de hand bad, te bedienen. Hy stelde den intendant onbeschreven bladen, met z^n naam onderteekend , ter hand , die dezen de vergon- ning verleenden de troepen tegen de vergaderingen aan te voe- ren. Men wilde hen daarenboven b^ de gereformeerden inkwar* tieren , ais ten tyde der dragonnades ; maar daar deze veoral de landhoeven en de dorpen bewoonden, was dlt moe^el^k, daar men dan de soldaten te veel uit elkaér zou verspreiden , waardoor de tucht gevaar kon loopen , en ten gevolge waarvan z^, ais dit noodig was, niet spoedig genoeg op een bedreigd punt verzameld zouden kunuen worden. De intendant wilde de troepen in de vlekken plaatsen, en de Hugenoten uit den omtrek dwingen , hen van bedden te voorzien. Maar men deed hem te regt inzien , dat zalk eene verzachte dragonnade weinig vrucht zou opleveren. Men was verlegen met de zaak. De soldaten , die intusschen b^ de protestanten werden in- gekwartierd, gaven zich niet aan die baitensporigheden over, die de eerste dragonnades zoo treurig hadden gekenmerkt. Slechts enkele offícieren, die daarby meer aan hnnne bevelen dan aan hnnne eigene neiging gehoorzaamden , ontwikkelden voor 't uiter- Igke meer ^ ver. Desniettemin werd er bg deze nieuwe gelaarsde zending nog bloed gestort; en het was Chebrou, die het deed vlieten. Terwyi Chebroa zich te MeUe bevond, waarheen hy zich begeven had om onderzoek te doen naar vergaderingen die gehoaden waren , bood zich de gelegenheid aan om eene zooda- nige vergadering aan te vallen. Er zou er eene te Couhé , en eene andero te Mongo n gehonden worden. Hjj liet de vier kompagnien, die te Saint-Maixent en te la Mothe in garnizoen 283 'waren , ontbieden , en gaf han in last, op eej gon zich te yerzamelen. Een zamenloop moest de onderneming doen mislukken : van Saint-Maixent verdwaalde en Chebron bey verden de protestanten zich om aan honn een einde te maken. De voorhoede van e naar zyne kantonnementen begaf , trok joíe wel door deze de preek volstrekt niet verhiu die haar badden b^gewoond, toeh een v wilden voor de aankomst van *tregiment 't oogenblik , waarop zy heengingen , over twee kompagnien van Saint-Maixent berer eenen kant, terwjjl Chebrou met de twe Mothe aan den anderen kant er op indror dragonders drongen de geleovigen, dIe no waar de tempel vroeger stond, naar de po de buizen. De soldaten grepen er een t stoel, die de protestanten des morgens ha 't buis , waar hy bewaard werd , werd gebragt , verbr^zeld en tot asch verbrand. had er by den ingang van Mougon een dri de ofñcier, die in last bad, de plaats aa zond acbt zyner manscbappen vooruit, c genoten, die het vlek verlieten, ontmo hanner badden wapenen , de anderen steenworpen en stokslagen , en maakten toen zy bet overige gedeelte der kompag Twee officieren en een soldaat ontvingei protestanten werdon zwaar gewond door ders, en drie anderen door sabelhoawen wond de vlugt ñamen , die zich wel wa( verklaring af te leggen. 