title: Geschiedenis van de Protestanten en de hervormde kerken in Poitou
creator: G. J. v. d. H ., Auguste François Lièvre, Evangelische maatschappij, Amsterdam
text: De jaren 1612 en 1613 onderscheidden zich door velerlei bewegingen , veroorzaakt door de kuiper^en van het hof , om de Hugenoten te verdeelen , en die bet gevolg hadden dat z|j den on- rustigen en woeligen geest van den adel weder wakker maakten. De bertog van Roban , wegens een gebeel b^zondere zaak mis- noegd, poogde een party in HWesten te vormen, en zou de wapenen bebben opgenomen , zonder de wyze tosscbenkomst van Mornay, die niet wilde, dat „de sloep bet scbip zou in dienst nemen , en bet kleinste deel bet gebeel.*' De gemeenten waren tbans immers in *t genot van den vrede , door de edikten be- loofd. Eenige maanden daarna liet Momaj door André Rivet, den predikant van Tbouars, aan de provinciale synode aan- be velen, „aan betgeen nn eenmaal gescbied was, zoo veel men znlks kon tegengaan, niet meer te tornen nocb in openbaar, nocb zelfs in b^zonder onderboud , ten einde alzoo aan de won- den , die de gemeenten zoo gepljnigd badden , dejí tgd te geven ter beeliBg.'* Dit zag b^zonder op de verdeeldbeden door sommigen tusscben de godgeleerden verwekt, die zich Armi* nianen of Remonstranten noemden, die van zíns waren „de grenzen door de bervormers gesteld, te overscbr^den.'' Het volk bleef aj^oo gelukkig vreemd zoowel aan de geleerde twisten der godgeleerden ais aan de kwade prakt^ken van den adel , en bield zicb llover bezig met *t bouwen van kerken , waar vele gemeenten nog gebrek aan badden. Verdor werden er 9 132 nog sommige vraagstokken behandeld , b.v. liet verzoek van Poi- toa om venneerderÍDg van de drie klassen , waarín daar de kerk verdeeld was, alsmede die betrekking hadden op scheiding van gemeenten, en indeeling van sommige gemeenten b^ anderen. VI. De troebelen, sints eenige jaren onderdrokt, begonnen op nieuw by gelegenheid van de meerdeijarígheid van Lodew^k Xm, ter oorzake van het dubbele hnwel^k van het huís van Frankrgk met dat van Spanje. De protestan ten bekommerden zich over de mogel^ke gevolgen daar van. Vereenigd met den derden stand, in de algemeene staten van 1614, in z^n verzet tegen de geesteiykheid en het hof, begingen z^ in 't volgende jaar de fout van naar de voorstellen van den prins van Conde , het hoofd der misnoegden , te laisteren. In een van deze staatkun- dige vergaderingen , waar de adel , die door de meeste gemeenten werd afgevaardigd , en die toch de gemeenten niet vertegenwoor- digde, den boventoon had, werd een verbond geteekend. Deze ver- keerde stap kon, van dit t|)dstip af, het protestantismo brengen op 't gevaarvol spoor der staatkunde en van den bnrgeroorlog ; maar de meerderheid der protestanten liet zich niet in beweging brengen. Eenige onstaimige heeren, gevolgd door hnnne te gehoorzame vasallen, trokken den degen. Maar had het volk zich voorheen vurig betoond, toen het streed voor z|fn geloof, na bleef het onverschillig. Er waren gewesten, die volstrekt geen deel aan den krgg ñamen. Poitoa bepaalde zich tot het nemen van eenige voorzorgen. De prini werd alzoo welhaast genoodzaakt, tot het slaiten van den vrede. Te midden van 't algemeen misnoegen , dat het bestaar van den raad van Lodew^k XO verwekte , hadden de protestanten zeker zich het allermeest te beklagen. Welke vertoogen zy ook tot de regering rigtten , het baatte niets. Zjj werden of met geen antwoord zelfs verwaardigd, of men poogde hen met onbe- paalde beloften te paa^en. 133 De Lujnes was de b^zondere gnnsteling des konings. Was hy vroeger 's vorsten valkenier , thans zat h^ mede aan in den koninkiyken raad. Door z^n bedr^f werd 's koning moeder, María de Mediéis , gedwoDgen zich in ballingschap naar Blois te begeven. Al de misnoegden schaarden zich na rondom deze vorstinne , en, ondanks den wederzgdschen tegenzin , schenen de protestanten er niet meer ver van verw^derd, zich met haar te verbinden. Toch werden de pogingen van Roban om Poitou in bewegiog te brengen, met weinig goeden uitslag bekroond. De meeste protestanten bleven b|j honne haardsteden. Te Lu^on vereenigden z^ zich zelfs met de katholieken tegen den gemee- nen v^and. De koninkiyke raad, die naar de klagten der hervormden niet sebeen te hooren , liet zich van den anderen kant zorg- voldig onderrigten aangaande ai wat er in de provincién voor- viel , het aantal mannen dat de party er kon ligten en den invloed der hoofden. Ingevolge van wat ter z^ner kennisse kwam , geloofde de raad zonder tw^fel dat er voor hem zooveel gevaar niet in stak, de klagten der Hugenoten onbeautwoord te laten. Een verslag van een anderen aard, tegen het einde van 'tjaar 1618 opgemaakt door een geheimen agent van het hof, bevat merkwaardige inlichtingen. Het is een siaat van de godsdiensi in Poiúou , waarin de katholieke schryver z^ne ge- loofsgenooten evenmin spaart ais den Hugenootschen adel. Het volgende komt er onder anderen in voor: „Behalve Poitiers en Parthenay zyn al de steden van dit land in handen der gereformeerden , hoewel de katholieken de meer- derheid der bevolking oitmaken. Z^ worden echter zeer in de vr^beid van eeredienst belemmerd, en staan gedurig aan be- leedigingen van den kant der Hngenoten , vooral ook van hunne predikanten , bloot. „Drie der voornaamste abd^én z^n in 't bezit van den hertog van Sullj. De anderen zyn b^na alien 't eigendom van katho- lieke en protestantsche edellieden. De pastoreen zgn in H be<» 1 134 zit van katholieke en protestantsche bgzondere personen, die er de kerkdienst door geestelgke] plaatsbekleeders laten waarnemen^ velke lieden doorgaans tot hanne onderhoorigen en bedienden behooren, die in allerlei dlngen tot soma in het gemeene hun moeten ten dienst staan. „De kerkeiyke beneficies en zelíb de pastorién worden aan de dockters ais huwelijksgift meégegeven , en worden onverschillig^ aan wie b^ wettig contract verkocht. „De priesters s^n voor 't grootste gedeelte onwetend en sledit; houden er openl^jk in knnne hnizen vronwen en kinderen op na-, zelfs te Poítiers, van waar men berigt, dat sommigen met gezegde vroawen z{jn gehawd, voJgens een verhaal, dat sint» de eerste troebelen onder ben rondgaat, dat bet hawe^)k der priesters geenszins veiboden is , en het voorbeeld dat zg in vo- rige jaren van hanne oversten hebben gezien, die openl^ er voor nit kwamen, dat z\j gehuwd waren. De kinderen dier priesters buwen ook weér onderling , Ja komen zelf^ met fatsoen- Igke familién door bawel^ in verbindtenis , want hnnne vaders geven han soms veel geld ten bawel^k mede. ^De heeren van de protestantscbe godsdienst dwingen bunne onderhoorigen ter preek te gaan. De meesten oefenen dien dwang door stokslagen, de meer gematigden door hen boiten de gele- genheid te stellen eene andere kerkdienst bg te wonen. „De katholieken van 't platte land z|jn ais H ware onverschil- lig voor hnnne godsdienst. Zoo men de moeders vraagt, van welke godsdienst haré dochters z^n , kunnen zy zeer gevoegel^ antwoorden , dat zg nog geen godsdienst hebben , en dat z|j die harer toekomstige echtgenooten znllen volgen. „Yele onder de gereformeerden , die er slechts op bedadit z^n zich nit te breiden, koopen, ais de gelegenheid er zich maar toe aanbiedt, de land-bezittingen der katholieken, gaan er wonen , regelen er de preek , en besmetten alies in znlk een& plaats. Door bedreigingen en vleflergén halen zy vele armen en van hen af hankel^ken tot hnnne godsdienst over. ^Wordt er een van hen beschnldigd van eenige misdaad^ 135 terstoüd heet het, dat znlk een mensch uit godsdiensthftai co* regtvaardjg wordt miflluuideid. Z^ steUea allea in 'twefk ter z^er yjryíatiiig. Z}) onderstellen terstond, dat de bescholdiger in eenig <^zigt de edikteB boeft gesebonden. GewiUige getuigen treden opj de regters dwrven bet proces tegen eecen beschiil- digden Hugenoot iiiet voartzetten; de aaeklager-^eelf moei, om maar vrede te bebben , de vervolging van 't onregt oí de bolee* digingy die bem is aangedaan, laten varen. „Men tracbt , zooveel men kací , iez^ kwalea te genezen , door allerlei soorten van klooster-geestel^ken in Poitiera en de veilig* beidssteden te vestigen, alsmede door eene missi^, door den bisschop verordend, van twee Jezni'ten ter eener en zes ka- pttcjnen ter andero z^e, die een groot aantal personoi beb- ben bekeerd." VU. De vestiging in Poitou van monnik^ van verscbillende orden was inderdaad een der geneesmiddelen , waarvan men zicb be* diende tegen de kwalen , waarover de scbr{}ver van bet boven*- genoemde gedenkscbrift klaagt. Men dacbt er niet alleen aan, om de magt der Hogenoten te verminderen en te vernietigen, maar daarenboven wilde^men ben ook bekeereu. Het boí belaette zieh met de zorg voor de groóte beeren, en deed ben acbter- eenvolgens in den acboot der kerk teragkeeren door 't lokaas van eerepoflten. De bisscboppen badden een moe^elíjker taak op zíeb genomen, om name^jk de predikanten tot de kerk terag te brengen. Men bragt een kas te zamen , om daamit ben , die naar de vermaningen wilden loisteren, van pen- sioenen te voorzien. Doch, al was bet fonds niet groot, men kon er tocb veilig nog een deel van tot andere doelein- den besteden. In Poitou verzaakten gedorende 20 jaren twee of drie pre* dikanten bon geloof. De predikant Métajer van Lusignan, een dezer afvalligen, beeft zicb opgeworpen ala de gescbied- 136 flchr^ver van de bekeeringeii , die in 1630 door de kapacgnen bewerkt werden. Eene wolk van monniken-bekeerden , domme en lompe lieden, had zich over de provincie nitgespreid. De vergadering van London had, tot groóte verbittering der gees- telíjkheid, een reglement gemaakt, waarby aan de goavernenrs der plaatsen van veiligheid werd yerboden, er de JezaVten en de andere monniken te laten prediken. Het parlement van Pa- rgs en, op z^n voorbeeld, de meeste anderen vernietigden dit besluit, en den kapnc^nen van de missie hadden 'tvoorregt op alie plaatsen met scheldwoorden te mogen uitvaren. Gewigtige gebeartenissen , die in Béarn voorvielen, waar de godsdienstvrgheid onderdmkt werd , verspreldde den schrik on- der de protesíanten. Toch verzaakten er maar weinigen han geloof. De predikatiSn der eerwaarde vaders lokten over 't ge- heel meer twisten dan bekeeringen nit. Lodew^ Xm dekreteerde de vereeniging van Béarn met de kroon , en meende tevens de terugkeer van de protestanten van dit land tot de roomsche regtzinuige leer te kunnen bewerk- steUigen , en had daartoe de meest geweldige maatregelen geno- men. De hervormden der andere provincién beschouwden die behandeling , hnnnen broeders aangedaan , ais een proef van wat men tegen hen zelven kon ondememen. De algemeene vei^- deríng, die overigens ook geen voldoening van het hof had ontvangen, meende na het regt te hebben om zich te la Ro- chelle op nienw te constitaeren. Eenige ontevreíen edellieden stookten er een geest van bitterheid en onaf hankel^kheid aan , die de meest w^zen deed vreezen , dat men het doel zoa over- - schr^den , en dat men in stede van zich te beklagen , zichzelven regt zoa doen. Over *t geheel bleven die mannen, die den meesten invloed op dé vergadering zoaden hebben kannen oefe- nen, er vreemden, of z^ verzetten zich tegen haré ontwerpen. Daplessis inzonderheid patte zich ait in ^dele pogingen om van de afgevaardigden te verkrggen naar hais terag te keeren. Men bescholdigde hem , dat zgn y ver met de jaren begon te bekoe- len , terw^l de vergadering , hoewel z^ zich de af kearing van 137 » de meeste protestánten op den hala haalde, niettemin in harén tegenstand volhardde. £r dreigde veder een oorlog. Het gepeapel en de geefltelyk- heid zouden er gaame een godsdienstoorlog van gemaakt heb* ben. Op onderscheidene plaatsen veroorloofde men sách reeds gewelddadigheden tegen de protestanten. De foisschoppen, die reeds 'van een uitroe^ng der ketters droomden , boden der regering aanzienl^ke holp aan. Een ge- deelte van den Raad, dat met hen eenstemmig dacht, raadde ook aan dat men al de Hagenoten zonder onderscheid moest tref- fen. Maar de meer gematigden zagen in , dat er opstandelingen te onderwerpen waren, en niet ketters te straffen. De koning vaardlgde zelft eene verklaring uit, oín den protestanten, die by hunne haardsteden bleven , de verzekering te geven , dat zy niet zonden verontrust worden. En daar dit toch te Poitíers plaats greep , werd zolks op doodstraf verboden. De vergadering , de oorlog verklaard ziende , trachtte na voor de aanstaande worsteling haré party te organiseren. De koning zelf stelde zich aan 't hoofd des legers. De oorlogskans was den Hagenoten niet ganstig. De bevelhebbers der veiligheíds- plaatsen gaven ze aan den koning over of verkochten ze aan hem. Eenige Hagenootsche oversten , die mét geringe magt Poi- toa waren binnengetrokken , hopende, dat zy wel spoedig alie Hagenoten des lands onder honne vanen zoaden vereenigd zien, werden in die hoop bedrogen, en vervolgens verslagen door 'skonings troepen. De weérstand der opstandelingen bepaalde zich ten laatste tot de beide steden la Rochelle en Montaaban , die ver* kondigden dat zy niet dan in het aiterste geval zoaden bakken. YóOr het einde van den winter gingen de opstandelingen weér tot den aanval over. Han generaal Soabise verscheen aan 't hoofd van eene vry aanzieniyke magt in Poitoa , en hield zich aldaar geroimen tyd staande, tot dat de koning-zelf ter zyner bestryding Poitoa binnentrok. Hy week terag. Zyne troepen , door de hoading van han generaal in verlegenheid ge- bragt, werden geslagen en byna geheel vernield. 138 Seo Irek iFan heldenmoed redde de Hugraoten van een nieaw gevaar. Eene flotille van la Rochelle kniiste aab^ de knsteii, OBI fioaUae te ondersteonen , of ham üi geval van tegenspoed op te nemen. In 't gesigt gekomen van la Ghaome , eene plaats pa» ín de banden der koninkl^ke troepeu gevallen, maar die men op de vloot nog in 't beait hunner vrlenden waande, sond men dertig oílQcieren naar 't land om tyding in te winnen. Zg werden door de vjjanden gevangen genomen, die ken ivU- den dwingen boven van den steilen oever teekenen te geven, ten einde de gebeele scbeepsbrauínning alaoo in een kínderlaag, te lokkea. Maar een der kapiteins, JobForan, ríep, in plaats van ket afgesproken teeken te maken, loidkeels: ^Verraad", en wierp zidb in aee. Hoewel bem een kagelbui van kogele werd achtema gejMmden, bereiktte bg tock de scbepen, die toen de nrimte zocbten. De ondememingen der opctandelingen waren in andere streken van Frankr^ een weinig gelnkkiger nitgevallen. De marsch des kmiings was in bet Zuiden niet meer een aegemarsck ge- weest; en k^ verlangde zoowel ais de Ungenoten naar den vrede. Deze werd in October 1622 gesloten. Het edikt van Nantes werd bevestlgd , en de plaatsen , die de protestanten nog bezet bielden, werden bun gelaten. Conunissariflsen moeaten voor de uitvoering van 't nieawe edikt zorg dragan. VÜI. Bg den aanvang der onlnsten bad de koning den protestanten, die stíl b^ bnnne baardsieden ble ven , vrede en vr^beid beloofd. Maar daardoor werden zg tocb niet gebeel gevr^waard voor de rampen, onafscbeidelíjk aan den kfyg verbonden, evenmin ais voor de slecbte gezindbeid bonner medebnrgers. Op vele plaatsen toonden zlcb de katbolieken bfjzonder onverdraagzaam , en de stad Poitiers onderscbeidde zicb ook kierin weder. Daar moesten de protestanten een aanzienl^ke som opbrengen ais bnnne bg*- drago tot verdediging der stad, want bnnzelven dnrfde men de 139 wapenen niet in faanden te gev^. En toch werden z^ niet naar behooren beschermd , maar stonden vaak aan de grofste be* lee^gingcb bloot. De koning moest ter weering der grove onordelljkhedeii , die ongestraft plaats grepen, zelf tasschen beiden treden. De regering der stad gof zelf 't voorbeeM vaa die onii'eFdTaagzaamlieid. Z|f verkreeg in 1623 een beeioit van den kosiüikiyken raad, waarb^ de protestanien berooid verden van 't regt| rectoren ef dekens van de universiteit van Poitiers te z^ ; waarbjj z^ ten slotte geheel van de universiteit werden uitgesloten. 8int8 de Hogenoten de lielft hnnner veiligheidsplaats^ bad- den verlor^, bekommerde de koninklgke raad er zidí weinig om , bon regt te doen. Te vergeefe vermenigvaldigden zg honne klagten. Z|j daarentegen, die er op uit waren den ketters bimne regten te ontnemen, venden een ganstig geboor. Den 31 FebrnarD verkreeg de bertog van Guise, beer van la Rocbe- sur- Yon , van 't parlem^it eene nitspraak , volgens welke de uit- oefening der bervormde eeredienst te Poiré , waar zg lang voor 't edikt van Nantes gevestigd was geweest, verboden werd. Men liet den protestanten alleen bunne begraatplaats. Ter zelfder tyd werd aan de protestanten van Moacbamps de onde kerk aldaar , die in der t^d ban eigendom geworden was , ontnomen. De kardinaal de Ricbeliea, toen nog bisscbc^ van La9on , speelde daarb^ eene groóte rol. Hoe men er zicb ook tegen verzette, bet mogt niets baten. De kwade gezindbeid van bet bof toonde zicb zelfe bjj de ten uitvoer brenging der gedane belofte. Er werden commissa- rissen gezonden , ten einde aan de uitvoering der edikten de band te bonden. De eene eommissaris was katboliek, de ander een laaaw protestant, gesteld onder den invloed van den eersten. Door ben werden de wederz^dscbe klagten van katbolieken en protestanten geboord. De nitslag van 't onderzoek was , dat vele inbrenken van den kant der katbolieken op de edikten bleven bestaan. En wat zouden de commissarissen ook anders doen; de koning-zelf bad tot vele dier inbrenken magtiging verleend. 140 IX. In de maand November 1633 zag Poitou een der glansr^kste lichten van 'tfransche protestantismo ondergaan: Daplessis-Mornay stierf te la Forét-sur-Sévre. Daplessis, de yvervoUe verdediger van deregten der hervor- ming , had zich altyd met de vastheid , die pligtbesef schenlct , verzet tegen de oproeríge bewegüigen door den Hugenootschen adel beproefd. De dood bespaarde hem de smart een nieawe opstand te zien uitbreken. La Rochelle morde over de maatregelen, die men, in str^d met 'tlaatste verdrag, tegen^haar nam, en die doidel^k te kennen gaven , dat men het voornemen had opgevat om met deze stad, zoo na^verig op haré vr^heden , tot een einde te komen. Soabise en Rohan deelden dít misnoegen , en verhieven den standaard van den opstand. De Hugenoten werden nog te wapen geroepen ; maar men kon nu nog eens tot de overtuiging komen, dat de tyd der godsdienstoorlogen was voorbygegaan. Niet dat de protestanten zich nogniet over veel te beklagen hadden , maar in 't algemeen keurden zjj deze geweldige midde* len om genoegdoeníng te verkr^en af. De oorlog, die een oogenblik gestaakt was geworden, had met verschUIende kansen wedpr een aanvang genomen. Een vrede, in 1626 geteekend, was niet anders ais e^n vr^ korte wapenstílstand geweest, die het hof noodig had om z^ne laatste maatregelen te kunnen nemen. Met schendíng der trak- taten , en zonder zich er over te verontmsten , dat het aldus den schjjn tegen zich kreeg, liet het hof nab^ de poorten van la Rochelle een fort , in een vroegeren oorlog opgerigt, staan , met keuneiyk doel om er later ten aanval gebruik van te maken. Aan haar gelooí en haré privelegién innig gehecht , verdacht de Unge- nootsche stad op dubbele w|]ze de inzigten van den kardinaal, die Frankr^k beheerscbte, en er het monarchaal gezag op de puinhoopen van de leenroerigheid en de regten der gemeente wilde gronden. Engeland had holp aangeboden , doch het mistroawen 141 der Rochellers deed Engelands ^ver welhaast bekoelen. Terw^ zg z^jne holp aannamen, wilden z^ vrg bl^ven van alie nieawe heerschappg. Han ongel^k bestond welligt hierin, dat zy in 't geheel geen heerschappy wilden hebben. De weérstand was wanhopig. Het koninkljjke leger omsingelde de plaats. Een geweldige d^k maakte alie hulp van den zeekant onmogeiyk. Toen la Rochelle na aldos ingesloten was, wachtte Riche- liea slechts af. Het gebrek deed het overige. Gedarende veertien maanden ontvolkte een vreesselgke kongersnood de stad: van 28,000 menschen die binnen de maren waren, warener 23,000 van honger gestorven. De maire Jean Gaiton deed, toen l^j 'tgar- nizoen tot 74 Franschen en 62 Engelschen teraggebragt zag , het voorstel om zich over te geven. Geen ander had zalks darven doen. De oorlog werd gedarende eenigen tyd nog'in Langaedoc voortge- zet. De Hagenoten ontvingen, na hanne laatste velligheidsplaatsen verloren te hebben, in de maand Jaiy 1629, het genade-edikt. Het protestantisme , medegesleept in den val der gemeenten en van 't leenroerig stelsel , deelde rjjkeiyk in dien slag. Ais staatkandige party bestond het niet meer. Z^n ongel^k was geweest , dat het zich met instellingen , die op 't vallen ston- den , in verbindtenis had gsteld. Maar de na stevig gegronde monarchie haastte zich te wettigen en goede reden te geven voor de vrees, die de Hagenoten er ook toe had gebragt de wapens op te vatten. Na hen elk middel van tegenstand te hebben ontnomen en honne veiligheidsplaatsen ontmanteld te hebben , begon men honne kerken te slechten , en na het een dan het ander der artikels van 't edikt van Nantes te onder- n4jnen. Zonder tw^fel had men toen nog niet het voomemen en het plan ontworpén van eene algeheele herrocping met al de daarby komende zaken van dragonders en JezaYten , wreedheden en eerloosheden , die men later heeft gezien; maar men koes- terde van dien tyd aan de hoop om de schearmakcrs door een langzame en onafgebrokene onderdrokkiñg honner vryheden tot den schoot der roomsche kerk te doen teragkeeren. VIERDE AFDJBEUNO. Herroeping vaa ^edlkt Tan Hantei. 1629 — 1685. I. Het protestantisme , van al zyne staaÜLimdige ▼ooroordeelen , lofli gewarden, treedt een meer kalm tgdperk in mk komt tot zich-zelf, terw|jl Ríchelieu, binn^islandfl meester, z^n werk Yoortzet en boitenslaiids ket overwígt van Fr^mkryk vestígt. B:y deze nieuwe taak verdwgnt het godsdienstíg vraagstok voor den staatsman : men ziet den kardinaal zich zouder bedenking met Jiet protestantsche Engeland en Holland verbinden tegen d«n paos , den oorlog verklaren aan het katholieke Spanje, em de latherschen in Duitsehland ondarsteonen in den str^d , dien zy gedorende dertig jaren volhouden tegen de katholieke vorsten ter oorzake van.de gewetensvryheid. Ais hy nog droomt van den terngkeer der scheurmakers in den sohoot der kerk, h^ heeft wel wat anders te áoem. dan hen er toe te dwingen. Toch ondergaat de hervortning , die overigens niet meer in denzelfden graad die kracht van mibreiding bezit , waarmede ^, in de v<»ríge eeaw, de wereld in beweging bragt, b^ voort- during'eene dmkking, die het kven belammert en de beweging verlamt. Beperkt , ingesloten door de wet zelve , die haar be- 143 staan waarborgde , meet men haar , ais het ware , de Incht zoo- -wel ais haar plekjeñ op den aardbodem toe , en haré regten , inede tot gesehilpanten gesteld , verdw^nen allengs voor de kwade trouw harer tegeostanders. De oade verbüteríng , de partghaat is in geeiien deele nog geheel gebluscht ; de regtbanken , de stadsregerÍDgen , de katholieke adel , alien zclve gekromd gaande onder de ^zeren hand des kardinaals, wenden ztch met een gemeiyk en twistzoekend gelaat tegen de hervormden. Geda- rende lange jaren moet onze geschiedeuis zich kw^nend bewe- gen te midden van de eentoonige opteUing van godsdíenstoe- feningen , die men verbiedt ; scholen , dle men slult ; nitshútin- gen van allerlei aard, ontzeggingen van regt, vrome ongeregtigheden der priesters ; alt^d hangende , of onophoitdél^jk hernieawde processen. Hét landgeregt van Poitiers , eerste regtbank der províocie , was cmveranderljjk bezield mét den meest v^andigen geest tegen de protestanten. De advokaat deskonings, Jean FíUesii ,*dieer gednrende bgna een halve eeaw heerschte , droeg niet weinig er toe bg om daar een geest van onverdraagzaamheid , tot dweep- zncht klimmende, te onderhouden. Overigens had de boofdstad van Poitiers , zoo digt bevolkt met priesters , geen enkele harer hateiyke gezindhedén tegen de Hi^enoten vergeten. De over- heidspersonen varen zoovel ais het volk nog doordrongen van de denkbeelden der heilige Ligue, en toen de gilden de her- vormden nit hnn midden wilde nitslaiten , aarselde de overheid niet hen daartoe b^ eene ordonnantie te magtígen. Elders ondervonden de protestanten denzelfden tegenstand, 'tzy by de herstelling vanhunne eerodienst, met geweld geda- rende de laatste jaren onderbroken , 't z|j by het bonwen humer aan de godsdienst gew^de gebonwen, of by het wederoprigten van zolken , die gednrende de oorlogen vemield waren. Alzoo wilden zy ook te Montaigu honne kerk herbouwen. Doch de hertog van Trimoaille , heer dier plaats , en kort geleden tot 't katholicisme teroggekeerd , verzette zich tegen het voortdnren der preek aldaar. De hervormden waren er weinigen in getal , 1 144 maar badden daarom niet minder hanne reglen. De kapel , die deze kleine kudde aanving te bonwen, was gelegen v66r de kerkvan Sint-Jan, en vry digt bytnonnenklooster: een dabbel bezwaar dat men deed gelden. Daarbg kwam nog , dat de ka- pel zou komen te staan in de drnkste straat der plaats , waar- langs de processies voorby kwamen , en dat ^sommigen der ge- reformeerden met hanne rytaigen kwamen , en die gewoonl^k aan de deur der kerk lieten staan, waardoor de passage in de straat belemmerd werd.'* In plaats van na daaromtrent een policieverordening ait te lokken, sloeg de geestelljklield-zelve de hand aan 't werk , verbood het voortgaan met boawen en ver- Kocht te gel^ker tyd , dat de eeredienst zoa verboden worden. Hetparlement stondban dit verzoek toe, en gelaslte de vemie- ling van *tgeboaw. Later kwam Montaiga weer in banden van eenen protestantschen beer, die er de eeredienst liet herstellen. Het lot van vele gemeenten bing alzoo van deze of gene aanzienlgke familie af, en z^ zagen banne regten erkend of vertreden , naar mate de beer de eene of andero godsdienst was toegedaan. De bekeering van een Hagenootscben edelman bad dikwerf bet verbod der preek of een lange reeks van moe^el^jk- heden ten gevolge. En velen verzaakten in dezen tgd han geloof. Op 'ttydperk van baitengewone opwekking volgde, gel)}k meestal , een tyd van zedel^e verslapping. De groóte en ook sommíge kleinere beeren zegden 't protestantisme vaarwel en ga- ven te gel^k banne vrachtelooze pogingen , om hanne leenroerige onafbankeiykbeid te bewaren op. Naaawel^ks was la Rocbelle gevallen, of men zag velen zich verdringen rondom den zege- pralenden kardinaal, om hem de trearige balde van han laag karakter te hieden. De kleine adel evenwel liet zich minder door ganstbew^zen verlokken, en bleef over Hgeheel , ais het volk, gehecbt aan z^n geloof. 'W^j zallen dien adel de hervorming vaak met vastbeid zien verdedigen tegen de geestel^kbeid , en de kadden zoo nóodig onder de bescherming z^jner eigene privelegi^ zien nemen. Sommige beeren de veranderingen , die na ben konden 145 plaats gr^pen vooraitziende , ñamen zelís maatregelen om het bestaan der gemeente in de toekomst te verzekeren, door b. v. fondsen uitslaitend ten hnnnen behoeve vast te stelleii) of van sommige hunner heerl^ke regten ten behoeve van deze of gene kerkgebouwen afstand te doen. De katholieke adel bejj verde zich even sterk het boaden der preek van bunne goederen te verbannen, ais de hervormde ede- len het op hunne goederen baudhaafden , en de wet nam nocb in bet eene nocb in bet andere geval eenige notitie van bet volk. n. Het einde van 't jaar 1694 was vracbtbaar in twísten van allerlei soort, die opzíeQ baarden in dezen t^dkring, tot ver- velens toe met regtsgedingen overladen. Poitiers ontving tbans een dier buítengewone geregtshoven , die de regering, van tyd tot tyd, maar met groóte tosscbenmimte , naar de provincíen zond, en die men de ;, groóte dagen*' noemde. De moe^je- l^jkbeden betrekkel^k de uitvoering van bet edikt , die tot na toe aan bet oordeel der koninkl^e commissarissen onder- worpen waren, gel^k znlks ook onder Lodew^k XIV plaats bad, moesten ditmaal voor deze régtbank gebragt worden. De protestanten , ais bescbuldigden voor baar gesteld, waren b^na bet eenige voorwerp van bare talr^ke vonnissen. Dag- vaardingen waren aan alie kerken gerigt , wier titels en regten onderworpen waren aan de kleingeestigste muggezífter^. Een eerste algemeene uitspraab den 16^'° September gegeven, opende , boewel in scb^n niets anders gelastende ais de nitvoering van 't edikt van Nantes , de denr voor willekearíge uitleggingen en wekte de klagten der bervormden op. Z}j toonden aan, dat, wel verre dat er iets tegen de bepalingen en scbikkingen der wet was ondernomen, gedurende de laalste troebelen, waarvan menben tocb bescboldigde , deprovincie „door 'tgeweld der krggslieden zoo zeer bewerkt was , dat bet meérendeel der berders gedwongen was geworden bunne kudden te verlaten, 10 148 van wie nu een goed aantal nog op hanne hersteUing aandrongen." De regters voegden aan de rampen, waarover z^ zich be- klaagden, nog nieawe toe, en gedurende dríe maanden deden zy niets dan vonnissen Mf'^zen tegen hen. De meeste dier vonnis- sen hadden ten doel , om het ter aarde bestellen van ketters op de begraaíplaataen , die tot de kerspelen behoorden, tebeletten. De uitoefening der bervorinde eeredienst werd ter zelfder t|jd verbo- den te GhefrBoatonne , te Saint-Ghristophe , te Cbáteau-Gamier , te Saozé , en in de heerlykbeid van Aubanie. Men mogt voort- aan alleen godsdienstoefening bouden op de adell^ke huizen van Briayz, Villaine en Marconnay, die door den predikant Fierre Sassejre bediend werden. Men verbood Glémenceaa , predikant van Vigean, er te prediken in afwezigheid van den heer. De protestanten van Exondan werden veroordeeld tot het sloopen hunner eenvoudige kapel, omdat men vond, dat die wat al te digt stond by de kerk, waar de mis moest worden hersteld. By vonnis werd aan Lodewyk van Saint-George , heer van Boissec , slechts het regt gelaten tot het prediken, voor zyne fami- lie in zyn huís te Exondan. Den leeraar van Lasignan werd aangezegd, dat zich binnen de grenzen van de plaats , waar hy ge- vestígd was , moest hoaden , en niet meer daar baiten mogt gaan prediken. Aan dien van Vigean werd verboden eenige van zyne ambtsbezigheden te Ordiére of te Coarteil ait te oefenen, ,fals daar niet met ter woon gevestigd zynde.*' Het was niet voor de eerste maal , dat men alzoo de by-ge* meenten aanviel. Reeds eenige maanden te voren had de koning, onderrigt, naar hy zeide, dat ,,in de provincle van Poitou... het meerendeel der predikanten de dorpen doorkraisten ... en velen aanmoedigden honne meeningen te omhelzen ,*' den leer- aren verboden , vergaderingen te hoaden, en „te onderwyzen^' baiten de plaats , waar zy gevestigd waren. Deze al te drak- kende maatregel werd niet dan lang daama streng to^epast. Het boitengewone geregtshof verpligtte bovendien de her- vormden van Chervax en van Mangón de plaatsen haiiner 147 godsdienstige zamenkomsten te veranderen ; de eersten , omdat hanne preek te digt bjj de kerk werd gehoaden , en de anderen , omdat het preken op leengoed van den prior plaats vond. Yan een anderen kant T<reigerde men aan die van Melle Inin plaats van zamenkomst te verleggen naar Treail. Het belangrgkste vonnis was dat van den 2Q^^^ October, waarby het afbreken van de kerk van Saint-Maixent werdge- last. Het werd altgesproken op verzoek van den abt, die de inkomsten der abd{j genoot , en die tevens aartsbisscliop was van Tours. Hy bepleitte zelf z^ne zaak in fraai latyn, en de ad- voeaat-generaal Omer Talón bewees na hem, op zeer-geleerde w^ze , dat het regt om in het openbaar vergaderingen te houden , dat men aan de hervormden van Saint-Maixent in geenen deele betwistte, geenszins insloot het regt om een kerk in bezit te hebben. Men had naar 't zelfde beginsel de kerk van Lu- signan wiUen omverhalen. Men merke hierby op dat vol- gens het vonnis van den 16^®^ September, dat tot deze onge<^ rljmde onderscheiding aanleiding had gegeven , tevens de gods- dienstige b^eenkomsten op de pleinen , ^ onder de hallen , op de kraiswegen en andere openbare plaatsen verboden werd. De regters be^verden zich ook, om den Hugenoten te be«- letten vleesch te eten op de dagen , op welke zulks door de roomsche kerk verboden was, en hen te verpligten, „alle eer en eerbied te bewjjzen aan het heilig Sacrament, en hunne hoeden van het hoofd te nemen, ais het door de straten werd gedragen , . . . op straffe voor de overtreders van een geldboete van 500 livres, en zelfs onder bedreiging van ligchamel|jke straf. . .** De overtredingen van die soort waren menigvoldig : „Onze registerír kunnen daar tot getaigen van strekken,'* zegt Jean Filleau , die ons berigt , dat hH voor zgne verantwoording vele vonnissen van dien aard liet uitspreken. De opbrengst der boeten werd aangewend voor 't onderhoad der lampen, die brandden voor het allerheiligste Sacrament des altaars , . . . „door dit middel licht nit de duisternisse hnnner dwalingen en over- tredingen trekkende, en herstellende de beleediging God en zjjna 10 148 heilígen aangedaan door deze olio ontperst aan de hardheid hun- ner st^f hoofdigheid , tanquam oleum ex silice (^)/' Deze zoo regtzinnige en ^verenda overheid, die zich-zelve alzoo den last opdroeg, God en z|jne heüigen te beschermen, liet tegen de hervormden van Raffec la Fayc, Gourcosme, Villefagnan en Limalonges een vonnis nitspreken, waarb^ zg verpligt werden toe te laten, dat men op de dagen van pro- cessies ook voor honne boizen versieringen maakte. Zy verwon- derde zicb-zelve in den aanvang over deze zegepraal y die z|j later evenwel vr^ onvolkomen vond , toen zfj vernam , dat in Bonrgogne een ware aanbidder van 'tallerbeiligste Sacrament had doen ge- lasten, dat de ketters, „zich binnen hnnne huizen honden, en ze versieren moesten of toestaan, dat men ze op bunne kosten versierde /* ais bet gezegde Sacrament voorby werd gedragen. Hetzelfde buitengewone geregtsbof liet ook de protestantscbe scbool van Cbampagne-Monton en die van Cívray , sints eenige maanden pas geopend , slaiten. Ter zelfder tyd werd een regts- geding aangevangen tegen de regenten van de kleine openbare leerscbool van Coubé. De onderdrokking van een dergel^e scbool te Loudon bangt zamen met de batel^ke en bloedige comedie , die toen in die stad gespeeld werd , en van welke wíQ niet zouden sprcken, ais men de protestanten niet bad verpligt in de onkosten der voorstelling te deelen. ni. Sints eenige jaren bestond er te Loudun een klooster van zasters van Sint-Ursnla, de beroemde gezellin van die Unde- cimilla j wier naam aan de levensbescbr^vers der beiügen bet middel beeft verscbaft, bet roomscbe martelaarsboek met elf didzend maagden op eens te verr^ken. De orde , van vr^ jeng- dige sticbting, bad nog geen tyd gebad fortuín te maken, en bet klooster van Loudun in 't bijzonder was vooral niet r^*k. De zusters leeíden zeer bekrompen van de opbrengst van eenige (>) Ais olie uit keisteen. 149 lessen , toen plotseling de beroemdheid , vergezeld van de fortuin aanklopte aan de deor der nederíge woning, die deze zusters in haur hadden. In de lente van 't jaar 1633 , na den dood van haar bestuor- der, begon men te Loadun te spreken van vreemde dingen, die , naar men zeide , in het klooster voorvielen. Het was eerst « niets anders ais eene spookgescMedenis , waartoe eenige jeugdige kweekelingen , die er in de kost waren , aanleiding haddeu ge- ge ven. Maar weldra maakte de spoken plaats voor booze geesten. De nieuwe bestaurder líet , in plaats van deze geruchten tegen te gaan , ze zich vr^ verspreiden , en had ten laatste het plan zich van deze zaak te bedienen, ten einde den priester Urbain Grandier , z^n btjzonderen y^and , in *t verderf te storten. Men kent de gesichiedenis van den ongelnkkigen priester , beschuldigd van toovery en slagtoffer van deze helscbe kwakzalvery van onbeschaamde monniken en schaamtelooze geestei^ke zosters , die hemel en bel op bet spel zetten, ten einde het leven van een mensch op te offeren. ;,De daivel naar behooren bezworen z^nde en gedwongen ge- worden de waarheid te zeggen , " wilde men zich ook van hem bedienen , om de ketter^ te doen verstommen. De booze geesten be- toogden, toen z^ ondervraagd werden, te midden van ontzettende verwenschingen , de regtzinnigheid van de roomsche kerk. De Hu- genoten deden niets dan lagchen b^ dezen zoo geheel bijzonderen geloofsstr^d , en loisterden niet naar al deze dnivelskunstenar^én. Onlangs nog hadden deze ongeloovige lieden zonder in 't minst zich te laten treffen door de tranen van een beeld, dat weende over de goddeloosheid des volks, ontdekt en bekend gemaakt, dat deze tranen .werden voortgebragt door de ranken van een w^'ngaard , die de goede vaders , de karmeliten-monniken, dwars door de muur in de oogappels van de madonna hadden geleid. Oedurende den voortgang dier bezetenheid, bragt een protes- tantsch geleerde , van Saamur gekomen om b^ die daivelbanne* r^én tegenwoordig te zjjn , de duivels bjjzonder in verlegenheid^ door zich sterk te maken han het hoofd te hieden. 150 Iiitusflelien nam het proces van Grandier eene weínig genut* stellende vending. De schrik verspreidde zich door Loudan. Verscheidene personen , en onder hen van de achtíngswaardigsten, liaren , ais Grandier, door deze dwaze zuBters belasterd geworden , die in de vuiUte taal de verschríkkel^ke bescholdigíng van toover^ al diegenen naar 't hoofd irierpen , die daartoe werden aangewezen door haar haat. De inwoners, en b^onder de protestantai , met klokkengelni te zamen geroepen, stelden hiin beklag op en dietiden het in by den koning. Maar men sloeg^ er geen acht op; Grandier leerd levend verbrand in 1634, nadat vooraf z^ne beenderen op de p^nbank verbr^zeld waren. Dit was bet einde van het eerste bedr^f van de toover^ te- Londnn. De bezetenbeid dnnrde nog vier of v^jf jaren. Z^ badden der Ursnlinen in de verte een renk van heiL'gbeid doen ver- werven. K^e bezoekers waren oorzaak, dat het klooster uit. z^n trenrígen toestand werd opgeheven ; de booze geesten ver- méerderden, men verjoeg ze langzaam en men stond han toe terug te komen , ais znlks noodig was. Het kwaad werd besmet- tel^k : de kloosterzusters van Chinen hadden op haar beort booz& geesten, en men meende zich van hen op gel^ke wjjze ais te Londnn te bedienen , maar strenge vervolgingen banden de dni- veis voor goed uit de bezetenen. £r waren alzoo ook andere kloosters , die de kans der bezetenheid wilden wagen ; en d& toovenarjjén van Londnn Melden van zelf op , toen , na den dood van Grandier, de kardinaal de Richelien ophield de jaar- wedde van 4000 livres te betalen , die de koning schonk y ten einde de ondememing te bekostigen. In den loop van deze onbUlfjke zaak haddén de hervormden van Londnn nog andero dingen te verdoren gehad dan dien be- lagchelljken str^d over de wezenljjke tegenwoordigheid der booze geesten. Lanbardemont, wien Richelien ais regter op de plaat» zelve had gezonden, had hen genoodzaakt het voorste gedeelte hnn- ner hnizen op den dag van 'theilig sacraments-feestmet tap^jten te behangen , en had hnn, zonder schadeloosstelling, ontnomen het 161 gedeelte van de begraaíplaats dat liun te voren toegestaan was. Ook hadden z|j in deze stad een openbare leerschool opge- rígty krachtenfi het edikt van Nantes, en waarvan het regt be- vestígd was door de commissarissen en b^ een nitspraak vatf het parlement van den 30»^^^ AugoBtas 1613. Deze inrigtíng was vrg aanzieniyk ; men bragt er de kweekelingen tot op de tweede klasse , en gewoonlgk gíngen z^ vervolgens over naar de open- \kte school of het collegie van Sanmur. De gemeente van Lou- dun had zelfs gednrende vr^ langen tyd de hoop gekoesterd, dat de akademie, gegrondvest door Daplessis-Mornaj , naar haar midden zou worden overgebragt. De nog al uitgestrekte ge- bouwen van 't protestantsche collegie wekten de begeer^jkheid van de zusters van Sint- Úrsula, die nc^ in een haarhuis ge- hoisvest waren. Laubardemont leende zich er toe om haré begeerten in te willigen, en men liet haar door den procureur des konings een verzoekschrift aanbieden van dezen inhond: „Ten einde den wil van Z. M. en het bevel van den áUer- hoogwaardigsten heer den bisschop vAn Poitiers ten uitvoer te knnnen brengen, was het noodig den duivel te bannen nit de kloosterzusters van Sint-Ursola en de wereldl))ke dochters van Londun , die nog van booze geesten bezeten z^n ; hetgeen tot nog toe oitgesteld was geworden nit gebrek aan eene geschikte en wel gelegene plaats om ztEÚks te verrigten , daar er geen was , waar de doivelbezweringen tegenwoordig geschiktel^jk konden verrigt w(Nrden, uitgezonderd een der openbare leerscholen van deze stad , gelegen in de straat der validen , in bezit van de aan- hangers van de vermeende hervormde godsdlenst-,. dat het huis waar genoemde kloosterzusters tegenwoordig wonen zoo weinig geschikt daartoe is, dat er niet meer dan drie kamers z^n, in de kleinste van welke men genoodzaakt is zes bed- den te zetten; daarenboven hebben w^ haar, ten einde inge- licht te zijn aangaande de wanordel^kheden die de booze geesten alie nachten in het gezegde klooster aanrigten , wereld^ l{jke vrouwen toegevoegd, die haar vergezellen en b^jstaan , zoo- dat het alzoo noodzakelyk is het genoemde klooster van een 152 gedeelte der vermelde zasters te onüasten en haarte hnisvesten in het genoemde collegie. Laabardemont maakte preces- verbaal tegen haar op wegens op* roerig verzet, terwyi de hervormden hanne ,,klagten en be- zwaren tegen de gewelddadigheden" van dit hoofd der katho- lieke zamenspaiming in handen stelden van den regter van 't proostschap van Loadan. Maar Laabardemont ivist te be- werken , dat aan hem werd opgedragen een onderzoek omtrent de klagten zyner tegenparty in 'twerk te stellen, en, na zyn bevelschrift met betrekking tot de school door een aitspraak van den Raad te hebben laten bekrachtigen , liet hy het op het einde des jaars ook ten oitvoer brengen. Gedarende langen tyd beproefden de hervormden te vergeeft weder in 't bezit te komen van de geboawen ha!mer school , of ten minste er gedeelteiyk schadevergoeding voor te erlangen. Toen het hof in 1650 door Loadan trok, hernieawden zy hanne dríngende bede. De Ursaliner-nonnen rigtten zich van haar kant tot de koningln met 't verzoek , dat haré Migesteit zoade bewerken, dat de hervormden zich met eene zeer onvoldoende 153 som, die naauweiyks het vierde gedeelte van de wezenl^ke waarde van het huís bedroeg, zouden tevreden atellen. De bede eener koningin was wel het overige waard, zegt een ge- schiedsclir^ver , en men vergenoegde er zich mede. IV. Enkele vonnissen slechts van 't buitengewoon geregtshof waren niet al te ongunstíg voor de bervormden. Die van Niort, wier kerk men cok had wiUen slechten, werden ontala- gen om daarover een preces voor 't parlement te voeren. De uitoetening der eeredienst te Aolnay, die ook was aange- vallen , werd gehandhaafd ; een commissaris wees er den her- vonnden zelfs een stuk grond toe, waar men vervolgens voor de eeredienst, die tot nog toe in een bjjzonder bois was ge- bouden, een grooter gebonw oprigtte. Zoodra het buitengewone geregtshof zyne zittingen had gesloten, begon een nieuw gezag, dat der int^ndanten, dat zich in de plaats van al de andero gezaghebbers stelde en het despotismo in de provincie vertegenwoordigde , vraagstokken van dezen aard onder z^neambtsbezigheden te betrekken. De preek , die te Ghizé in een huis nabjj de kerk gehouden werd, en die men verpligt was geweest af te breken , omdat het eene by-gemeente van Aulnay was , werd in de maand Jony op nieaw toegestaan door den intendant de Yillemontée; doch, op verzoek van de geesteiykheid , werd zy overgebragt naar *i aiterste gedeelte van 't vlek , waar men den geloovigen toestond een plaats te koopen , om byeenkomsten te honden. Sints tien jaren zochten z^ naar de middelen, om in 't bezit eener kerk te komen. In 1624 had de barón van Yigean en van Ghizé , ten wiens hoize toen waarschynlyk de vergaderingen gehouden werden, voorgesteld ze te houden „op een onz^dige plaats of in het huis van mgu- heer des Ajots , opdat de plaats vrjj was voor alien en een ieder.'* Hy had te geiyk 100 livres aangeboden voor 't onder- derhoud van den predikant , en „beloofd naar zyn vermogen by 154 te dragen tot het boawen eener kerk." Dit laatste ontwerp wafi van geen gevolg, en de godsdienstoefening werd sinto dien t^d gehouden ten hnize van den regter van de plaats , en vervolgens in eene schuar, ten dien einde gehuord. De gemeente van Saint-Hilaire-sur-l' Autise , door 't buitenge- woon geregtshcf geregtel^ gesommeerd haar regt ter nitoefening der eeredienst waar te maken, bewees dat z^in 1595 en 1596 in 'tgenot daarvan was. De uitoefening der eeredienst werd alleen verboden in de heerl^kbeid van 'tkapittel van Saint-Hilaire*le- Grand van Poitiers , en de intendant stond toe kaar te vestigen in de heerlfjkheid van 't kasteel van Sauvéré. De pastoor, gesommeerd om te verklaren , of l^j ook iets daar bad tegen in te brengen, maakte geen enkele tegen werping , en, op 't einde van 'tjaar 1635, werden de protestanten gemagtigd er een kerk in te rígten met een bois van een onde puinboop die sqj bezaten. Men mogt na 'tstrenge onderzoek, waaraan de ti tela en reg* ten der gemeenten na onderworpen waren geworden, verwacbten , dat zulke, wier regten reeds verjaard waren , volstrekt niet meer zoaden beboeven te vreezen, ze in de toekomst bestreden te zien. Znlks was ecbter volstrekt niet bet geval : de processen dunrden voort en ten gevolge daarvan de scborsingen van bet regt om b^een te komen. Den 27»*«»^ Maart 1635 verkreeg de graaí van Olonne, Pbi- lippe de la Trimoaille , groot-drossaard van Poitou , van 't par* lement een vonnis , waarb^j de nitoefening der bervormde eere- dienst verboden werd in bet graafscbap Olonne, en bgzonder te la Cbaume, waar zjj sints 1592 gevestigd was. Nadat z^n vader vroeger er zicb ook eerst tegen had verzet, bad bg ten slotte toch z^ne toestemming gegeven, en eene overeeukomst , in 1600 aangegaan met den beer, met de geesteljjkbeid en de katbolieke inwoners, had het regt der protestanten bevestigd. Den 4^^ Jaljj 1636 kondigde een geregtsdienaar den predikant en den onderlingen bet vonnis van 't parlement aan , en liet de kerk slniten. 