title: Las comedias de d. Pedro Calderon de la Barca, cotejadas con las mejores ediciones hasta ahora publicadas
creator: Calder©đn de la Barca, Pedro, 1600-1681
text: Doch laten we voorzichtig met haar zijn. Ze zegl ons alleen, dat de oude illusie een waan was, het gevolgde denkbeeld een dwaasheid. Houdt ze echter eenigen waarborg in, dat we nu op den goeden weg komen? Wanneer zij het aanzijn schenkt aan nieuwe illusies en ons van nieuwe inzichten verzekert, welke gewisheid hebben we, dat al dit nieuwe ook hel goede is? Van de oude dwalingen gaan we wellicht im de nieuwe. En ach, wie wijst ons den weg? 174 »Mijn hart zegt het mij,” juicht de onervarene. Maar ,,het verdichtsel van 's menschen hart is boos,” zegt de Psalmist, en het leven onderschrijft dit vonnis. Bijna al wat uit ons hart komt, is door zelfliefde gebaard en leidt tot zelfbevrediging. Zoodra er zelf- verloochening van ons gevraagd wordt, Zzult ge eens zien, hoe dat brave hart in opstand komt. Mijn hart zegt mij — waar mijn lusten liggen, welke listen (maar niet als zoodanig erkend!) op voldoening dier lusten moeten uitgaan, en welke lasten daarbij vooral moeten worden ontweken. Zoo braaf is mijn hart. En zou dit nu mijn gids moeten zijn? Toch moeten we op weg, ons pad vervolgen. - Moede pelgrim, waarheen? Het is een smartelijk weifelen en een troosteloos tasten. Mogen we de nieuwe illusies gelooven? Of moeten we de wijsheid der eeuwen gehoorzamen? Doch wie maakt ons wijs genoeg, om die wijsheid aan te nemen? Moet dat niet de ervaring doen met haar felle kastijdingen? En «wordt de ervaring niet pas verkregen op den dwaalweg der illusies? Dwalende vinden we 't spoor. Als we dit maar kunnen gelooven, dan zijn we gered. Dan nemen we, als de lamme uit het evangelie, ons bed op en wan- delen. Dan is er vertrouwen, geloof in ons, en daarmee geloofskracht. En al moet dit nu een illusie heeten, die ten slotte misschien weer door de feiten wordt gelogenstraft, beter met een illusie op weg, dan met een doodende leegheid langs den kant neder te liggen. Doch al gelooven we ook aan een eindelijk slagen, 175 dan toch blijft de vraag bij iederen tweesprong: Waarheen? : $ + E Waarheen? Waarheen anders, dan — waar de oorzaken ons heendringen? Waarheen anders, dan waar de Voor- zienigheid, waar God ons heenleidt? We kunnen be- zwaarlijk iets anders aannemen. Het waarheen ligt in het heden bepaald, het waarheen ligt in Gods raad besloten. En de eenige vraag, die we stellen kunnen, is: Hoe wordt dit waarheen in ons bewust? Hoe zien we het uil de gevolgde richting voortvloeien? Onder welke illusie doet het zich aan ons voor? Er is eenig en vaak zelfs een groot verschil tusschen de illusie der ervarenen en die der jonkheid. De laatste is veel losser van de aarde, de eerste meer ge- bonden aan het doorleefde; deze is als een plant, wortelend in den reéelen: grond der ervaring, gene zendt haar luchtwortels uit zonder vooralsnog den _bodem te kunnen bereiken. In wezen een, als schep- pingen van ongeziene dingen, zijn ze toch: onder- scheiden door haar mindere of meerdere gegrondheid en redelijkheid. Er zijn ervaringen, die tot ontgoo- cheling leiden, doch er zijm ook ervaringen, die tot gedeeltelijke bevestiging voeren, Zzij het ook dat ze daarbij tevens veel dwaling ontmaskeren. Ze vesligen den kern der illusie en versterken daardoor in ons het gevoel van verzekerdheid. En het zijn deze ervaringen, die de illusies van den rijperen leeftijd binden en 176 meer betrouwbaarheid geven. Menige illusie der jeugd wordt in het leven gansch en al verloren, maar menige andere maakt een zuiveringsproces door, zoo- dat we haar bij de grijsheid, doch gelouterd, terug- vinden. Menige illusie uit de jeugd der menschheid wordt door de eseuwen niet vervluchtigd maar verdicht, en groeit zoo tot een overtuiging in het nageslacht, tot een werkelijkheid. Dit zien we het klaarst op materieel ceDiÉn Be- nijdend de vogelen, die zoo vrijzweven door de lichte lucht, wil de mensch zich ook verheffen in het zon- nige blauw. Vliegen wil hij, naar de wolken, naar de zon, boven velden en vloeden. En daar droomt hij in een heerlijken droom, dat hij het kan. Hij voelt zich drijven op de luchtgolven, maakt snelle wendin- gen, rijst en daalt, en geniet van zijn vleugelweelde. Maar o, arme droomer, de waan benevelt zijn brein, de illusie brengt hem tot verbijstering. Hij weet, hij weet zeker, als hij maar op den top van den toren stond, daar zijn armen uitbreidde en zich vol ver- trouwen in de luchtzee wierp, dat hij dan door de luchtgolven zou worden gedragen en langzaam dalend, al zwevend, de aarde zou bereiken. En hij zoekt zijn waan te verwerkelijken. Hij begeeft zich naar den toren, beklimt de trappen, bereikt den hoogsten trans, breidt de armen uit, buigt vóorover, werpt zich in de lucht — en ligt na weinige oogenblikken met verbrijzelden schedel op den bodem. Een A illusionist. En toch zal de mensch zweven door *t luchtruim, 177 en toch zal hij dit danken aan het uitslaan van zijn armen, doch op gansch andere wijze dan de zinne- looze droomde. Die armen moeten arbeiden, ze moeten een ingewikkelde machine maken en zoo zich als "t ware vleugels aanbinden, die het zware lichaam door den dampktring kunnen dragen. Niet lichter, maar - zwaarder moet het lichaam worden gemaakt, om lich- fer te kunnen zweven. En het nageslacht ziet den droom van den dweper verwerkelijkt, ziet als feit, als niet te loochenen feit, wat eerst alleen in de zieke verbeelding van den armen dwaas leefde. Hij ligt met vermorseld brein in t graf, maar zijn droom is waarheid geworden, zij het langs anderen weg dan hij in zijn verblind ver- langen kon voorzien: de mensch zweeft door *t lucht- ruim, en op de kracht van zijn armen. Wanneer de mensch als een vogel had kunnen vlie- gen, reeds van den beginne aan, dan zou Zzijn illusie zich nooit met deze kunst hebben beziggehouden. Niet de realiteit is haar gebied, maar het onwerke- like. Daar list het terrein der scheppende verbeel- dingen, daar het groote werkveld der illusie. Ware onwerkelijk nu synoniem met onmogelijk, dan was alle illusie bij voorbaat als volslagen onvruchtbaar veroordeeld. Doch wie zal dit durven beweren, ziende naar de sprookjeswereld, waarin de moderne weten- schap ons doet leven. Het stijgen en zweven door de lucht is maar een van de geringste wonderen. Het spreken en schrijven langs draden, uren en dag- LIGTHART, Over Opvoeding. II. 12 178 reizen ver, is al een gewoonheid geworden. Het be- waren der menschelijke spraak, het vastleggen, in- pakken, verzenden, oproepen van zijn bezielden zang, bevreemdt niemand meer. De dooden kunnen worden opgeroepen, hun oude liederen nog eens te zingen, 't verleden te doen herleven. En, alsof het mysterie zin triomfen moest behalen, zonder draad, zonder aangebrachte stoffelijke geleiding, spreekt de vaste kust met het wegstoomend schip over de ziedende zeeén heen. De illusies der oudheid zijn werkelijkheid geworden en al bereikt Icarus nog de zon niet, de grijze mythologie wordt blonde historie. Gelijk ontdekkingsreizigers door zandwoestijnen en ocenanen en ijswerelden trekken, geloovend en daar- door zoekend nieuwe wegen en nieuwe landen, zoo trekt de menschheid de wereld der onbekendheid in. De illusie licht haar voor. Velen versmachten in het zand, verzinken in de zee, verstijven in het ijs, slachtoffers van hun levensdroom. Doch hierdoor- laten zich geen jongere droomers weerhouden. Wan- neer de sgelooflooze nuchterheid triomfeerde, was het uit met de toekomst van het menschelijk geslacht. Alleen wie dwaas durft zijn, heeft kans om wijs te worden. En zoo begroeten we de illusie als wegbe- reidster van nieuwe werkelijkheden, scheoner dan de oude. + Onderschatting is het gebrek van de nuchterheid, overschatting dat der illusie. De laatste ziet alles te 179 mooi, te goed, te sterk, en daardoor haar taak te ge- makkelijk. Nu wordt ze op stoffelijk gebied spoedig van haar waan genezen, waar iedere poging tot ver- werkelijking haar in botsing brengt met de wetten der natuur, die zich wel laten ontdekken en aanwen- den, maar niet wijzigen. Elke overwinning der illusie is daar dan ook eigenlijk een ontsluiering van totnog- toe onbekende, slechts door onze kortzichtigheid ge- loochende werkelijkheden en mogelijkheden. Maar op het terrein van het zedelijk leven zijn haar dwalingen menigvuldiger, taaier en gevaarlijker. We zien de grenzen van ons lichamelijk kunnen, alleen de waan- zin meent de vogel te kunnen volgen, maar de grenzen van onze moreele kracht zien we ntef, en daardoor komen we er zoo licht toe, die kracht schomelijk te overschatten. We achten ons en anderen gedreven door edele neisingen, die niet in ons heerschen, in staat tot opofferingen en verloocheningen, tot toewij- ding en plichtsbetrachting, tot trouw en gehoorzaam- heid, als waarvoor ons ten eenenmale de kracht ont- -breekt. We denken onszelf en anderen zoo braaf en edel, als we in: de verste verte niet zijn. Van onze zedelijke zwakheid hebben we geen flauw besef, en ieder die ons de zondisheid, de schier algeheele zon- digheid der menschelijke natuur voorhoudt, kent niet de kracht van de Godheid, die ,troont diep in ons trotsch gemoed.” We zien alles mooi, fe mooi. Idealisten noemt men zulke mooizieners. Onze tijd kent ze genoeg. Hun groote fout is, dat ze op moreel gebied willen reiken boven menschelijke kracht. Van- 12% 180 daar hun jammerlijk falen, waarin ze vaak honderden en duizenden meesleepen, wanneer ze hun ideeén in practijk gaan brengen. Dan heet de menschheid nog niet rijp voor Zzulke ideeén. En dat is zeker ook wel waar. Maar veroordeelt de idealist dan ook zichzelf als een onwijze, die uit zure druiven wijn wilde persen? Of verwijt hij zijn volgelingen nog hun on- rijpheid, die zijn schoone denkbeelden en edele bedoe- lingen zoo heeft besmeurd en miskend? Zoekt hij de fout bij anderen, dan is de vraag toch gewettigd, of hij een systeem had moeten bedenken voor denkbeel- dige menschen, voor door hem gephantaseerde naturen. Zoo kan iemand water in een zeef gaan dragen en het aan *t vocht kwalijk nemen, dat het onder *t loopen aanhoudend wegstraalt. Zoekt hij echter de fout bij zichzelf, en blijft hij zijn edele bedoelingen getrouw, dan heeft hij medelijden met zijn slachtoffers, vraagl vergiffenis voor zijn dwalingen, en beproeft practi- tischer maatregelen, daarbij vaak terugkeerend tot de verworpen wijsheid der ouden. Maar dan heeft hij zijn gezag verloren. De menigte is niet wijs genoeg, om den leider te eeren, die eigen dwaasheden opgeetft. Ze scheldt hem liever een afvallige en leeft voort bij haar oude illusie. Het is voor den idealist een harde levenservaring, als hi het vertrouwen van anderen verliest. Maar nog veel pijnlijker is het, als hij de illusie van eigen kracht en eigen adel en eigen wijsheid moet opgeven en het zelfvertrouwen voelt wegzinken. Voor de vergui- zing van den een ontvangt hij allicht de waardeering 181 van den ander in ruil. Doch wat moet hij als ver- goeding krijgen voor de veroordeeling van zichzelf? En toch, daar moet het naar toe. En daar gáát het naar toe. Hij heeft uitsluitend gehandeld bij eigen ingeving, naar eigen inzicht, in schomelijke over- schatting van eigen braafheid en eigen zuiverheid, en nu valt de volle verantwoordelijkheid der misluk- king ook op hem. Hij komt tot het vernederend besef, dat hij eigen grootheid, eigen goedheid borg heett gsesteld voor het heil van anderen en dat die borg nu met vernietigende overmacht door de feiten gewraakt word. | In zulk een staat voell de mensch eerst recht, waar overschatting van eigen macht en anderer natuur hem heenvoert. Het vertrouwen in eigen kracht wordt ge- broken.: Is dit een nadeel voor het oogenblikkelijk levensgeluk van den geslagene, het kan een aanwinst worden voor zijn zedelijken groei. IJdelheid en ver- blindheid zijn toch een paar slechte gezellinnen op den weg der zedelijke volmaking, en deze zijn het - wel, die de overschatting voor haar rekening hebben. Blinde zelfingenomenheid voert ten verderve en ge- lukkig mogen we ons achten, wanneer de krenkende gevolgen van deze ondeugd ons nog tijdig de oogen openen voor haar heilloozen invloed. Dan zoeken we steun en voorlichting — niet meer bij ons zelf. En dat is reeds een groote vooruitgang. + + 182 Doch waar moeten we dien steun en die voorlichting dan wél zoeken? Daar rijst een nieuwe illusie in ons op, de hoogste, de heerlijkste. Niet meer in eigen kracht gaan we verder, maar in Gods kracht, niet meer in zelfvertrouwen, maar in Godsvertrouwen. Maar is dat niets dan een illusie? vraagt de geloo- vige, voor wien het Godsvertrouwen een onwankel- bare zekerheid is. Het antwoord moet luiden: Gezegend zijt gij, als deze illusie voor u een steeds vaster waar- heid mag worden. Maar is dat niet een volkomen ijdele inbeelding? vraagt de ongeloovige, die nog in eigen kracht staande is gebleven. En tot hem is het antwoord: Moge toch het leven u deze ijdele inbeelding brengen, zij het langs den weg der smart. Wij merkten vroeger al op, hoe de toekomst voor ons donker is, daar ze volkomen in 't onbekende ligt. Doch hoe vaak is ook het heden donker, donker van leed, donker van zelfverwijt, donker van machteloos- heid. Dan tasten we rond, zoekend naar het licht van vertroosting, vergeving, bijstand. Hoe heerlijk, als dan de ziel vervuld wordt van vertrouwen in een liefdevol God. Wie met dit vertrouwen door 't leven gaat, is nooit alleen, voelt zich nimmer verlaten. Doch is het geloof aan God wel bestand tegen de levenservaring? Moet het niet evenzeer vervluchtigen als zoo menige andere illusie? Bij iedere illusie, die een aardschen heilstaat schep- 183 pen wil, stuiten we op de zondigheid der menschelijke natuur. ln onzen waan zijn we altijd zoo rein en wel- willend, doch in de werkelijkheid is het vaak zoo juist omgekeerd. Wijzelf zijn de vijandige machten, die den aardschen heilstaat voortdurend verstoren. Maar het Godsgeloof wordt juist door onze zonde en ellende opgeroepen. Bij God zoeken we, wat we zelf niet vormen kunnen. Bij God de heiligheid, die ons ontbreekt. Bij God de almacht, boven ons onver- mogen. Bij God de liefde, boven onze zelfzucht. Bij God den vrede, boven onzen strijd. Bij God het heil, dat de aarde niet dragen kan. En waar we gebukt gaan onder eigen onheiligheid en onmacht, waar we schier bezwijken onder den strijd en de smart, bidden we van God reiniging en sterkte af, vrede en vertroos- ting. In Hem voelen we de onuitputtelijke Bron, waar- uit onze dorstige zielen zich laven kunnen. Hij is de Alzegenaar, die in het gebed ons van Zijn kracht en vrede doet toevloeien. Wie zich tot God wendt, zal niet ledig wederkeeren. Zoo is het Godsgeloof de onaantastbare illusie, die niettemin van verschillende kanten bestookt wordt. Eerst in de jongelingsjaren, die bij sommigen heel lang duren. Deze kenmerken zich door overschatting van menschelijke kracht en vormen in harmonie daar- mee hun heilstaat-illusies. Zulke illusies kunnen na- tuurlijk geen vrede hebben met een God, die de wereld in het booze laat liggen. Eerst als de tot man gerijpte jongeling ervaren heeft, dat de mensch door en door zondig is, eerst als zijn geloof aan der menschen 184 voortreffelijkheid voor goed geknakt is, begint hi] te twijfelen aan zijn eigen hervormingsmacht en deze twijfel aan zichzelf is de eerste voorwaarde van Zzijn gaan tot God. De Godsillusie versterkt naarmate de illusie van den volmaakten mensch verzwakt. Doch er is een krachtiger aanvaller en eindelijke vernieler van het Godsgeloof. Ik denk hier niet aan het critisch verstand. We welen allen wel, dat noch het bestaan noch het niet-bestaan van God te bewijzen valt, en het verstand kunnen we hier terzijde laten. Maar de ervaring, dat men God niet ervaart, dat is de wanhoop van menige twijfelende ziel. Te bidden, zonder Goddelijke kracht te voelen toestroomen, God te zoeken en geen contact te krijgen, dat is de rade- loosheid van het zoo gaarne geloovende gemoed. En voor deze aanvallen bezwijkt het geloof vaak. Dan verbleekt de Godsillusie. Niet de levenservaring, maar de zielservaring heeft haar verzwakt. | Toch sterft zij nog niet. En het zijn de groote en toenemende désillusies van de aarde, die ons naar den hemel dringen. Wij verwachten het heil van de wereld, doch de wereld brengt zooveel ellende, wij verwachten het heil uit onszelf, doch uit onszelf komt de grootste ellende voort. We beginnen met een Godheid, die troont in 't diepst van ons gemoed, we eindigen, door de ervaring geleerd, met een volslagen zondebesef. Onze schoonste neigingen, we zien ze door ijdelheid, zelfzucht, zinnelijkheid doorvreten, zoo niet zelfs ge- wekt; onze edelste gedachten zien we als uitvloeisels van een baatzuchtige natuur en daarmee besmet on- 185 danks haar huichelend blanketsel; onze braafste daden, we zien ze voozer dan de misdaden der offi- ciéele Zondaars. Dat alles komt voort uit ons eigen menschelijk hart, waarvan het verdichtsel boos is van der jeugd af aan, doch waarvan we de boosheid maar niet als schuld konden beseffen, voordat al die sehoonheid en adel en braafheid ons rampzalig maakte in haar onoverwinbare ongerechtisheid. De erkenning van de zonde is het begin der ontgoocheling, maar dan komt de machteloosheid om haar te overwinnen. Wie de wanhopige worsteling kent tusschen het ontwaakt geweten en de onreinheid des harten, begrijpt hoe de zeliwaardeering dan omslaat tot zelfverguizing, hoe het trotsche hart verbrijzeld wordt door zijn eigen veroordeeling. Maar dan, in vernietiging van eligen kracht, ontstaat de behoefte aan Goddelijken bijstand, en nu vraagst het verstand niet naar de bewijzen van een God, de ziel gelooft, zooals zij eerst in eigen sterkte geloofde, en de mensch knielt neer, erkennend zijn volslagen onmacht en smeekend God om redding. se + ES Droom? Of werkelijkheid? Kom, gij, die zoo precies weet, waar het rijk der droomen ophoudt en dat der werkelijkheid begint, kunt gij ook verklaren, of uw eigen leven een droom is dan wel werkelijkheid? Is het niet mogelijk, dat ge straks ontwaakt en zegt: , Alles, wat ik zoo reéel meende te ervaren, heb ik toch maar gedroomd?” En dan, uw illusies van dagelijksche genietingen, Zijn 186 ze droomen of werkelijkheden? Toch zijn ze voor u waarheden en vormen ze uw levensgeluk. Met zekere geringschatting wordt de illusie als een Fata Morgana, een schepping van de fee Morgana, naar het rijk der onmogelijkheden verwezen. Doch is de woestijnspiegeling uit zichzelve voortgekomen? Of ligt er ergens een oase, die den waren oorsprong vormt van dit bedriegelijk beeld? Niet daar, waar we nu de palmen zien, wacht ons wellicht de rustplaats. der verkwikking. Maar deze rustplaats is er toch, Zij het ver, ver weg. En eenmaal zullen we er komen. De woestijn is niet eindeloos en het Fata Morgana is de heerlijke belofte van een vrede onder de wuivende pal- men bij de nooit verdrogende Bron. IL 1H LN: y NEO UD: Over bepalingen van middel Van een zegen een: vloek Over handenarbeid Woensdagmiddag-lectuur. Millusie en ervaring EL OS UITGAVEN VAN J. B. WOLTERS — GRONINGEN, DEN HAAG. B. J. DOUWES, Bewustzijnsverschijnselen en Pae- dagogiek. Hen boek voor onderwijzers, geestelijken en olders, 2ebondea ii IA o B. J. DOUWES, Moderne Paedagogiek. Beknopt overzicht voor kweekelingen en hoofdakte-can- dldaten dos de Me 1 Dr. T. J. HUGO, Karaktertiepes van Kinders en hulle behandeling, met een voorrede van Dr. H. J. F: W. BRUGMANS .-. . . A de Voor leden der Nederlandsch Zuid- Aka nachA METeonIEIDS o a A O 2,25 I. KOOISTRA, Zedelijke opvoeding, ingenaaid f 2,25, venondens 0 A MO OO AL CO Dr. A. DE VLETTER, De opvoedkundige denk- beelden van Betje Wolff en Aagje Deken. Bijdrage | tot de kennis van de opvoeding hier te lande in de achttiende eeuw, ingenaaid f 2,90, gebonden f 3,50 UITGAVEN VAN J. B. WOLTERS — GRONINGEN, DEN HAAG. Van Jan Ligthart zijn verschenen bij J. B. WoLTERs: Voor kinderen van 6—38 jaar: Zes leesboekjes bij Hoogeveen's Leesplankje (met M. B. Hoogeveen en H. Scheepstra), 23e druk a f 0,35 Dezelfde bewerkt voor de Christelijke School, door ARTE Drewés, 4eldruk...: a Pim en Mien (met H. Scheepstra), 18€ dr., 4st. a Pim en Mien, voor de scholen in Ned. O. 3h , (met H. Scheepstra en A. F. Ph. Mann) 6e dr., 2 st. A Nog bij Moeder (met H. Scheepstra) 22e dr., 4 st. a Ot en Sien, Uitg. van Nog bij Moeder voor de scholen in Ned. O. I., (met H. Scheepstra en A Pies Mana) decdruk dista. o A Voor kinderen van 7—9 jaar: Buurkinderen, (met H. Scheepstra), 10e druk, 4st. á Dicht bij Huis, E 190 5d sta Het boek van Piet van Dam. Uitgave voor de huis- kamer van Dicht bij Huis . . . SEDE De Wereld in! (met H. Sch.), 20e druk, I-M a Blond en Bruin, , De druk, I-II a Op de Boerderij, >; , 10e druk, I-1 a Voor kinderen van 9—12 jaar: De Wereld in! 18e druk, MI—VIIT. Blond en Bruin, 9e druk, 1I-IV Bij den Boschwachter, Se druk, 1-51 .. Op de Fiets door Nederland, (met 1 Cremer), 14e druk, herzien door J. Hooftman. Vier stukjes Samen op reis, (met A. El Cremer en RE Noordhofh) I-II, 5e druk . a De O A II—V, 4e druk E a Kaart en Landschap, (met A. F. “Cremer € en R. Nodrd- HO Oro LS ALAS a a Leerem eo Repeteeren. Eenvoudig Namenatlasje (met R. Noordhoff), 3e druk x Zonder fouten, (met H. Scheepstra), E taalboekjes, bewerkt door K. Dokter. 5 5e druk A EV MOS TaruK 10. a xi Naar Gymnasium, H.B.S. of Kweekschool ¡Toelichting bij Zonder fouten, 2e dr. (bew. d.  