title: Geschiedenis van de Protestanten en de hervormde kerken in Poitou
creator: G. J. v. d. H ., Auguste François Lièvre, Evangelische maatschappij, Amsterdam
text: Dit bock is na oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu deel uitmaakt van hct publickc domcin. Ecn bock dat tot hct publickc domcin bchoort, is ccn bock dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrcchttcrmijn is verlopen. Hct kan per land vcrschillcn ofccn bock tot hct publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn ccn stcm uit hct vcrlcdcn. Zc vormcn ccn bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stondcn, wordcn wccrgcgcvcn in dit bcstand. ais hcrinncring aan de lange reis die het boek hccft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publieke domein behoren toe aan het publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, hebbcn we maatregelen genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische bcpcrkingen op automaüsch zocken. Verder vragen we u het volgende: + Gebruik de besianden alleen voor niet-commerciéle doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpcn voor gebruik door individúen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor persoonlijke en niet -commercicle doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Ais u onderzoek doct naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverkiaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ¿iet, dient om mensen informatie ovcr hct project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alies wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkhcid voor autcursrechtcn is bchoorlijk strcng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Hct doel van Google is om alie informaüe wereldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op hct web via jhttp: //books .google .comí % II iirn"! í i'BaBí R J. KlapKaale I r GESCHIEDENIS 1^^^ .L7Z YÁN DB PROTESTANTEN EN DB HERVORMDE KERKEN P O 1 T O V. NAAR HET JPR.1NSCH ■é * AU«U8TE LIÉTRE. Uítgegeyen fan wege de Evaogelische Maatschappy. ARNHEM, G. W. VAN DER WIEL. 18 5 9. % M ( „* X H B O U D. EEBSTE AFDEBLINa. De Hervorming. Opkomst, Toeneming en Organisatie der Kerken. 1531—1562 blz. 5 TWBEBE AFDEELINa. Godsdienstoorlogen. GescMedenis van den inwendi- gen toestand der kerken gedarende de troebe- len. 1562—1598 „ 65 Het Edikt van Nantes. Staatkunde en val van de partjj der Hogenoten. 1598—1628 » 121 iV VIBBDB AFDEELIHft. 'i' Herroeping van 'tedikt van Nantes. 1629—1685. • , 142 * YIJFDE AFDEELINO. . Be vergaderingen in de woestyn. 1685—1789 . • „ 223 I Ben woord vooraf. Watdadelijk nnt geeft de beoefening der geschiedenis ? Deze vraagstel- len wi|j in deze zoo b^ uitnemendheid praktische eenw un maar eens voorop. Niet, alsof w^ inbtemden met wie vaak zoo dwaselijk terstond aliereerst yragen naar 'tnut, dat de beoefening en ontwikkeling van eene of andere wetenschap of specialiteit in de wetenschap voor de praktíjk onmiddellijk zal opleveren; — maar opdat w^ dos, door een teedeie snaar aan te roeren y sommigen bewegen mogten dit boek niet terstond ais volkomen onpraktisch uit de hand te leggen, het ten minste eens zonder te veel t^d te Terliezen — tiíjd toch is geld — dooi te zien. En zien w^ na wat antwoord er op die belangr^e vraag zij te geven. Wie het verleden , waarvan de geschiedenis spreekt , op de Juiste waarde wil schatten, mag geen vieemdeling zijn in het heden. Anden is hij in waarheid een volkomen onpraktisch mensch. Het hoofd ge- vuld met de kennis van onde staatsregelingen , godsdienstinrigtingen , denkwiljzen, zeden en gebraiken, kan hij met die kennis toch nieta goeds nitrigten, daar hy zyn elgen tijd en volk niet kent. Ook denkt hy, die zoo eenzijdig alleen de geschiedenis van vorige tyden, en niet van z^n eigen tyd beoefend heeft) er vaak niet eens aan up die w^ze 1 2 nnttig te zijn. Het tegenwoordige boezemt hem te weinig belangstelling in. Onbekend maakt onbemind. En gesteld, hij heeft den goeden wil, ommet zijnkennis zijn tijd en volk te dienen, wat za] hij doen? Hij zal het oude, meest geheel onveranderd, in deze eeuw weder in willen ▼oereu. Hij heeft het nuttige van dat oude leeren begrijpen. Ja, maar wat toen nattig was, is het daarom jnist thans nog niet. En de ver- standigen van deze eeuw zuUen dat inzien. £n al zijne pogingen zal- len mislukken. Onze eeuw is er niet mede gediend , dat oude — al Í8 er veel goeds onder — maar zoo onveranderd over te nemen. En zij 18 daarbij in haar goed regt. En het zal den man das duidelljk wor- den , dat al zijne kennis nutteloos is , ais hij nog niet meer kennis daaibij verzamelt. Dan alleen geeft de beoefening der geschiedenis groot nut , ais men ook zijn eigen tijd zoekt te kennen, en te begrijpen. Dan is de ge- schiedenis — die ons achtereenvolgens de lotgevallen en toestanden der volken te aanschouwen geefl — de vrachtbare moeder van kennis, die ook rijke vrachten oplevert vooi de piaktijk. Doet zij ons de gebre- ken en feilen van vele zaken en handeüngen, door de nadeelige en vaak noodlottige uitwerking die zij hadden, duidel^k inzien, — zij maakt ons ook opmerkzaam op veel goeds in den ouden tijd, dat, terstond reeds of aliengs eerst ais goed geroemd, ook bij de uitkomst ajs zeer goed en heílzaam is gebleken. En slaan wij dan vervolgens, die oude tijden verlatende, den blik in den tegenwoordigen tijd, dan zijn wij, ais wij thans nog van diezelfde feilen en gebreken in een of ander opzigt ontdekken, daartegen gewaarschuwd. En de ver- kregen ervaring geeft ons dan tevens vaak de middelen aan de hand, om de noodlottige gevolgen, die zij noodwendig na zich moeten slepen, xooveel mogelijk te keer te gaan, en ook om — waar het voorzeker ho venal op aankomt — de kwaai zelve in het hart aan te tasten. Heeft de kwaal zelve zich nog niet vertoond, wy zien de verschijaselen , die haar voorafgaan, en kunnen op onze hoede z^jn. En waar w^' faeden ten dage ontdekken van dat goede, dat in voríge eeuwen onze bewon- dering tot zich trok, wij zallen het ^verig op de regte waarde schat- ten. En voor zoover dat goede nog ontbreekt, zuilen wij het naar dezen t^d vervormd, zoeken in te voeren; zuilen wy trach- ten het huidig menschengeslacht er achting, eerbied, liefde voor in te boezemen. Is zoo de beoefening des geschiedenis in 'talgemeen volstrekt niet ▼ftn dadel^k nut ontbloot; is integendeel de kennis van het verleden een rijke leerscfaool voor het hedeo; — h«tzelfde ^aldt in toIIad nadrufc van da beoefening vsn ecne speeiaMt«t in de historische weten- sehap, de gescbiedenis der GhristelQke k4>rk. Wij willen hier ihans niet in het bre«de over oitwijdeD — het zoa dit woord voMaftoteene gmsehe verhandeling doen Tiitdijen — wij willen slechts tor loops dít hisr aánstippen: voot hoevee) verkeerdheid en dwaling in het godsdienstig», ▼oOr hoeveel miskenning van 'tware wezen der Ghrístendoms zuUenwiJ béwaard hUjyen ais wíj aan de leseen dier gesehiedanis een gewUIigoof leeben. Hoeveel nader znll^n de jiuidige gemeenten van Cbristu^ komen tot 'tideaal der Ghristengemeente , a]8 zij, met een kritisch oog gewapend , haar voordeel doen met de pogingen, die in den yroegeren tijd door velen in het werk zijn gesteld, om tot dat doel te geraken. Tot hoe- veel goeds , dat dan Ohristenen thans te veel vaak ontbreekt , zal- len zij zich voelen gedreven, ais zij in 'tlicht der geschiedenis hanne Ohristelijke vooroaders aanschouwen , op voortreffelijke wijze vaak uit- mnntende in die deugden, die hun ontbreken, en tegenover hen leeren blozen van schaamte, en, ziende op de aitkomst hnnner wandeling, tot een edelen najjver worden gewekt. Is zoo geheel de kerkgeschíedenis van aitnemend belang voor ons; — voor ons, voor zoover wij protestantsche Ohristenen zijn, is voorzeker dat gedeelte dier geschiedenis, dat de opkomst, den strijd , de ontwik- keling der protestantsche kerk, die de Ohristelijke gemeente de aleude eenvoud en waarheid weder meer nabij heeft gebragt , in 'tlicht stelt , zeker lüet van het minste belang. Wat we daar even van de geschie- denis der Ghrísteligke kerk in 't algemeen aanstipten , geldt ook hier. Een arbeid , die de geschiedenis dier kerk , of ook siechts een gedeelte er vanin 'tlicht stelt , verdient dan voorzeker wel eenige aandacht, ais die arbeid ten minste, — hoewel met 'toog op den eisch, die aan denvol- maakten geschiedschrijver gedaan wordt, steeds met zwakke onvolkomene krachten ondemomen — , niet al te gebrekkig is , niet al te zeer het gemís van de meesterhand verraadt. Uit dien hoofde trok dan ook eene ^histoire des Protestante et des Eglises Refórmeos du Poilou , par Augusto Liévre" , onze aandacht. We lazen dat werk. £n naar aanleiding er van hieden wij thans den lezer aan eene geschiedenis der Protestanten en der Hervormde Kerken in Poiiou, dat gewest in Frankrijk , waar de Hervor- ming niet het minst krachtig ontlook; waar zij te midden van blinde en felle vervolgingswoede toch nooit geheel te gronde kon gaan. Dat gewest, welks grond met 'tbloed van standvastige belijders isgedrenkt; welks inwoners, die de Hervorming waren toegedaan, eerst bij het 1 en elnde spoeden der TOrige eeaw die betere tlUden deelachtig werdeiii om wier komst hanne voorouders, arme Yogelyr^ yerUaaiden, zootii« rig jn de tooesiijn hadden gesmeekt tot God Almagtig. Geve de almag- tige God , éat dit werk ook daartoe vooral strekken moge , dat van den goeden geest , die in de Piotestanten van Poitou was , ook in ons worde oitgestort, voor zoover w^ het ons zelf bekennen moeten dat ons van dien geest te veel nog steeds ontbreekt, opdat de ware gemeente van ChristoS) oit gezonde leden zaamgesteld, al r^ker bloeije. Vín met die bede en dien zeker zeer-goeden wensch gaditboek, ook in Nederdoitsch gewaad , thans de wereld in. S. ' G. J. V. D. H. EERSTE APDEELma DE HERYORMIlfO. Opkomst , Toeneming en Organisatie der Kerken. 1531 — 1562. I. Vervallen was de kerk , de priesterstand verlaagd , het leerstel- sel ontaard, het Ghristendom vergeten. Jezus zelf , aan den priester onderworpen, gehoorzaamt diens stem^ en wordt, naar het sa- craméntele formulier, vleesch in de hostie. De hemel is be- volkt geworden met tal van heiligen, ¥^ier afkomst vaak zeer twyfelachtig is, die de plaats van den Zaligmaker hebben in- genomen , en daat boven ten behoeve der zondaars tusschen beide komen ; hier beneden dqjft men handel met hunne gebeenten en overvloedige verdiensten. De koop^rs en verkoopers door Jezus uit dentempel verdreven, hebben hem van nieuwsingenomen: de priesters maken van het vagevuur en de heiligen gebraik tot han voordeel; HEvangelie heeft plaats gemaakt voor een straf- wetboek, volgens Hwelk de misdaad, naar een zeker taríef geregeld, de diefstal, de oudermoord, overspel, verkrach- ting en bloedschande afzonderiyk genoteerd, voor bepaalde sommen gelds kuDnen worden afgekocht. Winstgevende industrie van de roomsche kanselarg, waarvan heden ten dage weíníg anders is ovei^ebleven ais de schandel^ke herínneríng , — eenige zecr in waardc verminderde aflaten en vr^stellingen , waarvoor nog wordt betaald! Yoeg by deze schets de verdorvenheid der zeden b^ de gees- telfjkheíd in alie rangen der hierarohie: de pausen de onfeü- baarheid in 't geloof en de schandeiykste losbandigheid in honne zeden vereenigende ; al de ondeugden, elkander ontmoetende in 'tVatikaanby „den stedehouder Gods ;" Alexander VI, de eer- looze Borgia ! — de bisschoppel^jke waardigheíd opgedragen aan kinderen ; — de simonie — de priesters en monniken bgna alien onwetend , en al te dikw^jls door losbandigheid ontzenawd , liet volk de vnichten van zQn zwoegen en sloven in *tzweet des aanscli^ns ontpersende , om bet voorbeeld hunner ergerl^ke zeden in rail te geven; de tempels, bg zekere feesten, verán- derd in kwakzalvers-tooneelen en de priesters in goochelaars, kluchten vertoonende , die de geesteiykbeid zelve beden ten dage goddelooze heilígscbennis zoa noemen. Zoodanig was de Eerk» Ik vergeet één trek: de ínquisitie, getroawe bewaarster van deeenbeid, verbrandt al wie durft protesteren en zich ter zjjde bottden. Dat is baar geloofsdaad, auto-da-fé. Stemmen die tegen dit alies zicb verzetten, worden tocb vernomen. De middeleenwen z|jn vol kettergen, gesmoorde stemmen; de stem van 'tvolk, dat zncht, dat smeekt in de dalen der Alpen , in Bobemen en Vlaanderen > aan de oevers van den Rgn. Zoo z^n de Wáldenzen, de Lollarden, Hnss, Wyclef, Savonarola, bervormers die, al zoekende naar den regten weg , btin tfjd voorait^zgn : en, ais een lícbt in den nacbt, jn de verte den beteren tgd reeds spenren. In de XV eeuw aan- scbouwt men een voortdnrend en in bet oog loopend verzet tegen de ten iop geklommen wanorde. *t Is bet tjjdstip der groóte kerkver- gaderingen, die kracbtig de noodzakelgkbeid eener bervorming uitspreken , zonder even kracbtig in die rigtíng voort te werken. De wereldl^ke magt beproeít , van zjjn kant , paal en perk te stellen aan de aamnatigingen der pausen. Doch van den kant der vorsten gel^jk van die der concilifin dacht men minder aan een ernstig doortasteudc kervorming, dan wel om eigene vertrapte regten door HB4)om8che kof te doen eerbiedigeu. De vorsten sloten vrede , de kerkvergaderingen zwegen weder , en alien versmoorden in gemeen overleg de stem des volks in hloed en kerkerkot. De eenw liep ten einde. Rome geloiofde dat ket gevaar gev^e- ken was ; verdoofd te midden vsax al de íeesien en vermaken , « hoorde het ter naanwemood het dreigend geloei van den orkAan. „Dat zal niets om 'tl^f hebbeu V* zeí Leo X , de trotscke Mediéis « toen men hem sprak van een Dnitschen monnik , varíen s magtige stem reeds z^ volk in beweging bragt. En deze monnik was Maarten Lnther, die donderde tegen de aflaten, en de oude kerk op haré grondvesten deed schndden. Lotker, die hoe lan- ger hoe meer tot heldere bewustheid komt viui zich-zelf en van zyne zeuding in de worsteliug. die een aaiivang neemt; Lu- tker wordt groot met dat wcrk en aanvaardt z^ne taak. Het catholicisme had overleveringen , gnlden-legenden . gelcerden ea heiligen, relikién, beelden in kwistige overdaad , wonderen naar believen; — Luther blaast up al dat stof, en schenkt het Evangelio aan 't volk temg. Terzelfder tjjd verkondigde Ulrich Zwingli de blgde bood- schap in de bergen van Zwitserland. Li Frankrfjk liet zich de behoefte aan hervorming evenzeer gevoelen, waardoor de geesteu in beweging gebragt werden. Dit land bezat toen in Frans X y een jongcn prachtlievenden monarch, een vriend van Ictteren en knnsten , die door z^n omgang met geleerden de wetenschap aankweekte in de hofzaal. Doch een groot deel dier geleerden was vervuld met de nieuwe denkbeel- den, en de koniug opende alzoo niet slechts voor de weten- schap, maar ook voor de ketter|} de poorten van z^jn paleis. In den aanvang was h^ omtrent dit pant ook volkomen onver- schillíg ; de eerste pogingen ter hervorming liet h^ , zonder zich te verontrnsten , ongestoord harén gang gaan; — soms ontmkte 8 hy zelft wel de slagtofférs aan de armen der Sorbonne, (^) die deze in haré woede voor den brandstapel bestemd bad. De eigen zuster des konings , Margaretha, liet haré getgden in 't Fransch vertalen ; dit was een gebeartenis , — b^na een schan- daal. De geleerden lazen den Bgbel in de oorspronkeiyke talen en ñamen de bmtale vr^heid van hem op eene andero" w^ze alt te leggen dan de katholieke kerk. Z^ beoordeelden scherp de vnlgataen bespraken het dogme. Men nam de proefmet 'tvr^e onderzoek , men bragt het licht in 't heüigdom : de ster van de Sorbonne verbleekte; niemandheeít sints dien tgd haré verstor- vene overleveringen in 't leven kannen temgroepen. Men deed meer : men gaf aan 't volk de heilige schrift in de landtaal. Dit was de grootste gebenrtenis der hervorming , en de hardste slag toegebragt aan eene eeredienst , die ais op het tooneel in het kunstlit^ht schitterde en dos nieta zoo zeer vreesde ais het heldere daglicht. De overvoorzigtige Erasmos, die weinig meer voor de hervorming deed dan het koesteren van wenschon die z^n eer weinig in de waagschaal konden stellen , begeerde den Bybel in aJle talen vertaald te zien , en onder 't bereik gebragt van den boer en handwerksman. De Sorbonne ontstelde hevig^ toen z^ dit plan van den geleerde , dat de hervorming tot eene wer- kel|ikheid maakte, vernam , en sints heeft de roomsche kerk niet op gehouden de verspreiding van den B^bel te beschouwen ais het magtigste oorlogswerktnig, dat men tegen haar heeft gerigt. Het volk leerde lezen. De B^bel , aan den huisseljjken haard outvangen, verwarmde hem en bragt er het leven weder. In een t^d, waarin de gedachte de daizende wegen, langa welke z^j zich thana naar al de hoeken der wereld verspreidt, niet had kunnen vinden , klopten eenvoadige mannen , die zich geheel (1) Omstieeks 1250 stichtte Robert van Sorbonne y een dorp in Champagne, te Parijs een collegie voor wereldiijke geestelijken, waarin een aantal arme studenten > vier uit iedere natie , onder 't opzigt van een Professor of Superior onderhooden werden. Dit colieRie ontving later den naam Sorbonne, en werd zóó bIoe1|jend, dat later de theologische facalteit te Parijs zelve dezen naam verkreeg. 9 der goede zaak hadden gewyd, aan al de deuren, de biyde boodschap aaii armen en r|}keii verkondigende. Deze líe- den hebben geen naam: de geschiedenú , die tot vervelens toe de geslachtsiysten van zoovele onnntte wezens boekt, heeft hnnne titels vergeten , hnn werk zonder geraas tot stand ge- bragt. En al wat w\¡ van hen weten, moet ait doodvonniwen worden gepnt. n. Ook aan Poitou deelde zich de algemeene beweging der gemoederen mede. Ook daar begon de hervormíng zich in da- den uit te spreken. Doch de eerste vereerders der nieawe denkbeelden waren meer tegen 't katholicisme dan voor een ge- zuiverd Ghrístendom; z|} waren meer sloopers dan krachtige bouw- lieden. Onder deze verdient genoemd te worden de beroemde Rabelais. Stont en geducht waren zgne aanvallen op paos en monnikendom. Maar het is met hem ais met meer anderen in dien t^d. U\j spaart niets; doch eerbiedigt ook niets. Gelyk hy zelf tw^felt , vormt hy vele tw^felaars die het protestantismo van weinig nut meer waren dan alleen door hunne verdraag- zaamheid. Toch heeft h^ z^delings der hervormíng dienst ge- daan. Velen die van hem hunne vorming ais letterknndigen ontvingeu , traden later ais de eerste ^ veraars voor de her- vorming op. Ter z^de der sloopers sloegen echter weldra ook andero man- nen de hand aan 't groóte werk. En allengs drong niet alieen in Poiton , maar allerwege in *t koningr^k , de hervorming door , en waar z^ trachtte zich geheim te houden , daar maakte de vervolging harén voortgang openbaar. Zoo werd in 'tn^jaar van 1531 een burger van Londun veroordeeld tot den brandsta- pel. Dríe jaren daarna werd een nieuwe brandstapel in Poi- ton ontstoken. Deze keer was het slagtoffer eene vronw , Maria Becaudelle, een arm meisje, dat te la Rochelle dienstmeid was geweest in een haisgezin waár 't Evangelio bekend was. De 10 liervorming was ook reeds doorgedrongeii in die r^ke stad, die een halve eeuw later de hoofdstad van 't protestantisme in het Westen werd. Een Franciskaner monujk, dien t^ met b^bel- plaatsen vastzette, klaagde haar aan. Op haar 6od vertroa- wende, onderging z|j moedig de wreede straf. Eo de vervolging nam toe. De koning die eens het denk- beeld had gekoesterd , Erasmus en Melanthon naar Frankr^k te roepen, veranderde allengs van meening. Hy werd de bondgenoot van den paus, de parlementen en de Sorbon- ne; onderdrukte de drakpers en nam deel aan eene plegtige processie ter verzoening der beleedígingen het katholicisme aan- gedaan in vermetele schotscliriften, afkomstig van wie men Lu- therschen noemde. De plegtigheid werd besloten met de ver- branding van zes van ketter^ overtuigden. Gedareude zes maanden was Frankr^k met brandstapelfi overdekt. Het was te laat. Het vnur vermogt er níets meer tegen. De koning begreep het, en de vervolgingen verminderden. De hervorming was overal: allerwege telde z^ haré aanhangers en verkreeg er nog meerderen; en men hoorde haré stem van de leerstoelen der universiteíten, te Pargs, te Orleans, te Bour- ges en te Toalouse. Poitiers bleef niet achter. Vele verhieven ook dáár hnnne Btem voor de goede zaak, al bleven jnist niet alien standvas- tig ais het op eene vervolging aankw:im. Evenwel sloegen de nieawe leeringen moe^jel^k wortels in de hoofdstad van Poitou. De eerste verklaringen ten harén gunste waren minder het resnltaat eener bepaalde overtuiging, dan van de verachting opgevat tegen eene geestel^jkheid , wat haré zedel^kheid betreft, weinig aanbevelingswaardig , maar magtig door haar groot aan- tal. Pesten hongersnood heerschten in de stad. De geestel^jk- heid was van alies goed voorzien , maar moest gedwongen w or- den iets van het haré aan de bedelaars en halpbehoevenden af te fltaan. De bisschop was naauwlyks 30 jaren ond. ñy volgde een oom op, wien het in bezit nemen van den bisschoppeljjken zetel door een ander betwist was, wat tot een preces aanleiding had ge- 11 geven. Zdó heerschte allerwege in de kerk wanorde. Z6Ó verleidde de kerkzelve totongeloof, zoo lokte z^ zelve de hervorming ait. Maar nog steeds zagen vele aanhangers van 'tprotestantisme in de nieuwe godsdlenst te veel alleen een wapen tegen de onde. De Fransche hervorming had harén weg nog niet gevonden , den weg , dien haar de onbaigzame geest van Oalv^jn moest openen. Aarselend en onbeslist toonde zy zich zelden in dat karakter van scherpe strengheid, dat geboren wordt uit eene onverzet- tel^ke overtuiging, vereenigd met een streng afgerond systeem, en dat later zoo groot een invloed óp de ontaarde zeden had. Al wat daoht, al wat geloofde anders dan de kerk was toen kettersch , b^ gevolg luthersch. De hervorming was 't toevlugts- oord , dat voor alien open stond : en met denzelfden naam wer- den aangeduid die mystíeken , die haar een meer gezond voodsel voor hnnne godsdienstSge behoeften vroegen ; de theologanten , die tot haar kwamen door de wetenschap, de eenvoadige zielen, die door 'tEvangelie en 'tgeloof zich tot haar getrokken ge- voelden ; de geleerden en de vr^e denkers , die tot haar hunne toevlngt ñamen tegen 't despotismo over de gedachte, en zelfs de dichters, die vaak tot hanne onde goden terugkeerden. Zoo hadden zich Jamet , heer van Ghambron en Clement Marot , beíde dichters en vrienden, zich onder haré vaan geschaard. Maar daar han het rein lieíder^k hart ontbrak, dat alleen den wil kan opwekkofi en de kracht verleenen, om te midden der vervolging stand vastige belgders te bl^ven , ontvloden zjj lie- ver, om den marteldood te ontgaan, han vaderland. Jamet begaf zich naar Ferrara , waar , dank der bescherming van de vr^jzinnige dochter van Lodew^jk XII, Reneé, gemalin van Herkules van Este, de hervorming onbelemmerd zich ont- wikkelde. Vele Franschen , die hnn vaderland verlaten hadden , bevonden zich aldaar. De letteren en de hervorming bloeiden er eendragtig te zamen. Doch de hertog, vasal van den heiligen stoel , bedacht voor den toenemenden invloed der ketterf) , nam eenige haar belemmerende maatregelen. Het was in 1536, om- streeks den 4jd dat Jamet zich in Italié vestigde , dat de uitste- 13 kendste der gasten van Reneé , nergens door de vervo]ging met rast gelaten , sich haastte elders een nieuw toevlugtsoord te gaan zoeken. Deze man, vermomd onder den naam van Charles d'Espeville, was dezelfde die, onder den naam van Calvan, welhaast een zoo groóte beweging in de wereld zou maken. Hy was slechts 27 jaren oud, en reeds was h^ de hervormer. m. Galvyn was te No^n in Picardía geboren. Ais kind reeds werd hy voor den geestel^ken stand bestemd. Tot jongelings- jaren gekomen , legde li^ zich b^zonder op de regtsstadie toe , en werd een uitstekend jurist. Dock de ideen der hervor- ming bleven hem ook niet vreemd. Magtig grepen zy z^n krachtigen geest aan. Hy werd godgeleerde. Koen en onver- schrokken verklaarde h^ zich ten gonste der hervormde gevoe- lens, en de vervolging brak o ver hem los. Hg moest z|jn va- derland ontwyken, dat hy ter naa\iwernood ooit zou wederzien. Maar gedorende het zwervend leven , dat h)j in de laatste jaren vóór z^ne ballingschap had geleid, was h|j het werk derevan- gelísatie begonnen , dat hy welhaast krachtig voort zou zetten in dat Généve, aan de grens van zgn vaderland gelegen , waar hy zich vestígen zou. Op een zyner togten had de jeagdige her- vormer Poitoa dwars doorgereisd, en had van een vr^ kort verbiyf in de hoofdstad der provincie gebruik gemaakt, om er de zaden der godsdienstige omwenteling uit te stroo^jen. Deze reis had plaats omstreeks het eínde van 1534, of in 't begin van 't volgende jaar. H{j trok er welhaast de opmerking, en geraakte in betrek- king met de meest verlichte inwoners der stad. Hy vond onder hen een medeborger , den doctor en rector Charles le Sage, een man die in hooge achting stond , ais h^ te Noyon geboren , en misschien reeds b^ hem bekend. Hy verbond zich ook met den prior van Trois-Moutiers , Franjéis Fourqnet, die hem in zyn hais ontving , en met hem onderscheldene geletterde mannen , 13 • die hy dikw^ zag. Zg ontmoetten elkander gewoonl^ bai- ten de stad en boiten 'tbereik van wie hen zonden konnen bespieden, zoodat men zonder gevaar sprekeu kon over de misbruiken der kerk en over de middelen om het Gkristen- dom in zjjne oorspronkeiyke zaivertieid te herstellen. De overlevering heeft zelfs den naam van den hervormer be- wíL&Tá in een grot, gelegen aan de oevers van den Olaín, in 'tgezigt van de bouwvaUen van de romeinsche waterleiding van Parigny. ♦ De vr^ enge kring van den hervormer opende zich achtereen- volgens voor eenige nieawe leden. Ten laatste trad ook Charles le Sage tot 'tgezelschap toe. HD sch^nt zich eerst ter zgde te hebben gehouden, en ging zelfs voort ais verdediger op te treden van sommige katholieke leerstellingen , die door den her- vormer werden aaugevallen. Eens hleld h^ ^'P ^^^ wgze de offerande van de mis tegen Calvan staande. Deze had zyn B^bel voor zich. „Dít is m^n mis,'* zelde hjj, terwyl h^ hem het boek toonde. Toen Mefhg de oogen ten hemel, en riep uit: „Heer! zoo g^ my ten dage des oordeelB verw^t, dat ik niet naar de mis ben geweest , en dat ik haar heb laten varen, zal ik met regt zeggen: Heer! g^j hebt het m^ niet bevolen! Ziedaar uw wet, ziedaar de schrift, die de régei is, dien g^ m|j hebt gegeven, waarin ik geen andero offeranden heb kun- nen vinden, dan die eens werd opgeofferd op Haltaar des kmises!** In de schadaw der grotten van Croutelle en van Saini^ Benolt vierde de opkomende kerk het eerste avondmaal, de Uandtícaüon (het eten bg 'tavondmaal) gel^k men toen zeide. Calvan was evenwel te Poitiers niet meer in veiligheid. Welke voorzorgen hD ook had genomen om de aandacht niet tot zich te trekken , men was toch achter 't geheim gékomen van de vereenigingen , waarby h^ voorzat. De waarschuwing wérd ge- geven, en de aanvrezigheld der ketterg aan 'tgeregt kénbaar gemaakt. Sommigen werden zel& in hechtenis genommi. €iQvj|& vcrtrokt den raad van z^n gastheer volgende, die den huid dien h^ by zích ontvangen had niet livilde verraden, maar ook geen zin had zich-zelf bloot te steUeUi door hem langer in z^n huís te hondea. Hy begaf zich naar Straatsburg met zyn vriend Da Tillet, van dáár naar Bazel, en vervolgens « uaar Ferrara , waar w^ hem hebben aangetroffén. IV. Sommigen van Calv^ns leerlingen w^dden zieh , toen hy ver- trokken was, bjj voortduring toe aan 'tgevaarl^k werk der Evangelio- prediking. Onder hen verdienen genoemd te worden Yéron en Babinot, die met onvermoelden y ver Poitou en de nabnrige gewesten doorkniisten , allerwege van de waarheid getuigende in dorpen en in steden, en velen winnende voor de zaak des reinen Evangelios. Babinot die vroeg^ een leer- stoel in de regtsgeleerdheid bekleedde, liet de instítuten varen en verklaarde in stede van han tekst dien des Bebéis. Men houdt 'ter ook voor, dat h|{ het was, die den Bgbel in ver- schillende haizen van landedellieden heeft ingevoerd, b^zonder in 'thais van Verac. Een der leden dezer familie , Ponthus de Saint-Georges , die sedert 1526 abt was van Valonee, naby Goahé, omhelsde de hervorming reeds vó6r 't jaar 1537. H^ darfde z^n gewaad ais benedictyner-monnik niet terstond te laten varen, en genoot voortdarend nog van de inkomsten der abtdy. Alzoo vond de godsdienstige omwenteling dikwerf onder de monniken geheime sympathlgn. Niet alien gingen ait de kloosters noch verlieten het altaar ; de vrees voor de wetten hield sommigen terog, anderen die voor het verliezen honner inkomsten. — De abt van Valence waagde het eerst zich o^enl^k te ver- klaren. H^ liet z^ne monniken vr^, liet er eeníge vaiv studeren en de anderen handwerken leeren. Veryolgens g^- heel met z^n vroegeren toestand brekende, hawde hy fie priores der benedict||ner-nonnen van Bonneoil. Hg was 15 naar het zeggen vaii Theodoor Beza een liberaal man , bemin- naar der lettereu, vríend van geletterden, wien hy eteeda een zeer goed onthaal bereidde. Men verzekert zelfe, dat Oalv^jn een z^ner aanzienlgke gasten was , en dat hy predíkte in de kapel der abtdy. Twee broeders van den abt van Valence volgden z^n voorbeeld. En ook monniken zag de hervorming tot zích toetreden. Niettegeustaande de strenge rnaatregeleii , die de geesteiykheid nam, om den voortgang der hervorming te beletten, breidde zg zicb al meer en meer in 'tland ait, en vaak bragt de geesteiykheid zelve toe tot dien gelukkigen voortgang. Zoo begon een zeer geleerde monnik, Detrosa genaamd, die in den tgd vóór kersmís van 1536 en in de daaraanvolgende vasten te Saint-Maixent predikte, zich allengs van de aangenomen over^ leveringen te verwgderen. Dcze eerste kiem ontwikkelde zich zóó snel, dat de priesters, om er den voortgang van tegen te honden , in de maand Octofoer de toevlagt ñamen , tot eene herderl^ke vermaning, dreígende dat z^ die alie zon-* dagen zouden afkondigen tegen de lutherschen en wie hen verborgen. De zaken veranderden 18 . maanden daama ten gevolge eener gebeartenis, zeer gunstig voor de her- vorming. Jean de Saint-Gelais , die zeer naar haar overhelde , werd na den dood van een onden oom, bisschop van Uzés en vestigde zich doorgaans te 8aint»Maixent , waarvan h|j ais abt de klooster-inkomsten trok* Al spoedig bemerkte men zyné goede gezindheid. Niet alleen weergalmden de kansels niet meer van vervloekingen , maar men hoorde er zelfs 't Evan* gelie prediken. Gedurende de advent van kersmis 1540 nam Voisin, jeugdig gardíaan der Franciscaners tot tekst voor zgoe leerred^ep den brief aan de Galaten. Deze Evangelie- prediking, benevens het ergeriyk gedrag van een monnik der- zelfde orde, openden hoe langer hoe meer de oogen van het volk. Intnsschen openbaarde zich de hervorming op gel^ke krach- 16 üge w|jze in andere plaatsen. Men viel hevig aan op de múbmí- ken in de kerk ingeslopen , de tasschenkomst en aanroeping der heiligen , het gebraik van waskaarsen , en ^verde zeer tegen zoovele andere zaken, die den hoofdinhoud van de godsdienst des volks uitmaakten en den iiihoad der leerredenen, die zq tot hanne stichtíng moesten aanhooren. Daarvoor werd nu 'teenvondig Evangelie-woord in de plaats gesteld. Te Saint-Maixent ging het met de zaak der hervorming steeds vooniit. De bisschop Jeaii de Saint- Gelais predikte verscheidene malen zelf in z{jn abtdy, te middeu van een groóte toeloop van hoorders , die door de nieuwheid zgner leeríngen , door zyne weisprekendheid , en door het in dien t^ vreemd schouwspel , een prelaat op den kansel te zien , werden aan- getrokken. De koningin van Navarre, Margaretha, ging, op harén doortogt door Saint-Maixent , hem hooren. Het kon niet anders of het moest den vrienden der hervorming eenigen moed inboezemen, ais z^ het Evangelio hoorden prediken door een bisschop voor de eigen zuster des konings. Bg *teínde van een der leerredenen van den bisschop beklom een mon- nik , die zgne godsdieustige meeningen niet deelde , den predik- stoel , dien deze z^ eveu had verlaten , om hem te weder- leggen. De godsdienstíge vraagstnkken werden alzoo levendig be- handeld, en de kansels waren strydperken, waar beurte- lings de meest tegenovergestelde theoriSn werden voorgedra- gen. Op het feest van *t heilige sacrament predikte een prior over de wezenl^ke tegen woordigheid in de hostie. Op 't einde der boetpredikatie ontving h^ eene theologische ait- daging van een zekeren meester Jéróme, die den volgenden dag naar 't klooster temgkeerde . om een openljjk dispuat voor te steUen. De bisschop, die daar tegonwoordig was, traehtte de zaak by te leggen , maar de gevolmagtigde procoreor des konings , minder verzoenend gezind, liet hem den volgenden dag gevangen nemen en met hem zes anderen , die in het land de kettergen verspreidden. 17 V. Dehervorming voDd, ala w^ zagen, andere voontanden nog in de priesters en monniken, die zich tot haar bekeerden, en die van de eerste gelegenbeíd gebraik maakten om znlks te verkondigen van de kansels die han nog opeii atonden. De geestelljkheid verschrikt door 't afvaUig worden van zoo- velen , waaronder lieden , die in hoog aanzien atonden , nam maatregelen , ten einde te beletten dat eenigzina vcrdacfate pre- dikera den kánael betraden. Op 't einde van Apríl 1543 kon- digde men een verbod af aan alie klooaterlingen en geeatel^ken om in 'topenbaar te prediken, zonder daartoe benoemd of vooraf onderzocht te zyn door den biaachop of z^nen groot- vicariaaen. Nog atrenger bevelen werden er het volgende jaar uitge- vaardigd tegen wie het platte land bezochten en daar geheime vergaderingen bielden. Frana I achreef aangaande dit onder- werp aan den goavernenr van het geweat den volgenden brief: „M|}nheer du Lade! ik ben onderrígt dat er te la Rochelle en omatrcken veracheidens peraonen geweldig zyn bezoedeld en aangetaat door de vervloekte en verdoemenawaardíge luther- ache dwalingen, die zich b|j elkaér hebben gevoegd, en bg troepen door het land trekken, waar z{) onnoemel^k veel achandalen aanrigten, en onder het volk honne ongelakkige en verdoemde leer verapreiden , hetwelk m^ allea zeer miahaagt. Ter dezer oorzake achrjjf ik aan den luitenant van Poitoa , dat hy zoo viytig en geheim mogel^ hebbe te onderzoekcn, wie de bovengenoemden zyn , en dat l^j die hy hiermede bezwaard zal vinden, moet laten gevangen nemen, kaat^den en atraffen. 2ÓÓ atreng en onverbiddel^k , dat het atrekke tot een voorbeeld en afachrik voor alie overigen." Heilige achrik, die waa nitgegaan van de verbindtenia toa- schen de kerk en de monarchie , tmachen de onfeilbaarheid en de willekeor! Verstompt door een verachrikkeiyke ziekte, de vracht van 3 18 zga ongebonden leven, overleefde Frans I zich-zelf. Het gesag, dat hy niet meer in staat was ait te oefenen, was overgegaan op den danpliin. die er reeds lang op had gevlamd, en het deelde met Diana de Poitiers, z|jne maitres, de woedende Y^andin der protestanten. Door oorlogen ten gronde geholpeu , oiiteerd door een staat* konde zonder beginselen^ veracht door de mogendheden , z^ne naburen, kwam Frankryk in *tvaarwater van Spanje, datz^nbond- genoot werd, zonder op te hoaden zgn vyand te z^n. De koning beloofde hulp aan Karel V tegen de latherscben in Daitscb* land, gednrende dat de inquisitie, door de geesteiykheid laide ingeroepen , den grond van Frankryk met zyne auto- da-fés bezoedelde. De Waldenzen van Provence, omsingeld in bunne bergen ais wilde dieren , stierven b^ doizenden onder de slagen der razende benden, tegen hen nitgezonden. De oogst van 'tjaar 1545 was slecbt uitgevallen. Het volk was uitgeput door belastingen. Die op bet zoat had ten vori- gen jare eene oproerige beweging te Niort en op eenige andera punten van Poitou veroorzaakt. Het gewest werd verontrast door struikroovers die alom moordden en roofden. De troepen, die men tegen ben uitzond, voltooíden de verwoesting der velden. Toen bet gelukte sommige der boosdoeners te vatten, vond men onder ben edellieden en lieden die tot de kerk beboorden. Men oordeele over de wanorde. In de laatste jaren van de regering van Frans I badden ge- darig bloedige teregtstellingen plaats. Hen stookte in al de steden van Frankryk brandstapels , en zeer dikw^ls wierp men met de slagtoffers tegeiyk de regstgedingen in de vlammen, om dus zelfs de berinnering aan bon bestaan te vemietígen. Om een denkbeeld te geven van 'tgeweld, waarmede de vervolging woedde, kan strekken de aitspraak van een oordeel van het parlement van Par^s van den 21 October 1546, be- vestigende een vonnis van den laitenant van 't drossaardsscbap van Poitoa tegen Willem Saulnier, bescboldigd van verdoe- menswaardige woorden en van godsiasteringen tegen de eer 19 van God en het sakrament des altaars en de seer heilíge maagd, María, de moeder Grods, te hebben gesproken. Afgezien wat er zy van de lasteríng tegen het sacrament des altaars , — menschen, die voor hiin geloof stierven , waren zondcr tw^jfel geen gods- lasteraars. Hoe dit zg , het parlement veroordeelt hem , om Hit de gevangenis van Poitiers in eene vuilniskar gevoerd te worden naar de gewone geregtsplaats , en dáár zal hy aan een galg worden opgehangen en door een groot vuur rondom de galg ontstoken worden verbrand en met hem z^n proces ; — z|jne goederen zallen worden verbeard verklaard. Voorts werd door 't parlement alie instemming met de ge- vloekte lathersche gevoelens, alie lasteríng tegen de leer der kerk strengeljjk verboden op straflfe van verbrand of op andere wyze zwaar gestraft te worden. De bisschop wordt aitgenoo- digd , naar de kettersgezinden onderzoek te doen en volgens de kerkel^ke wetten tegen hen te handelen. Het hof raadt hem daarenboven aan in de parochíSn predikers te zenden, in staat om er de kettcr^) te bestryden. Om hun de zaak gemakkel^k te maken , zal men vooraf de tegenstanders ontwapenen , door han nameniyk te gelasten hunne Bybels , benevens hanne andere boeken , waarin over godsdienst en betwiste geloofsponten gehan- deld wordt, over te geven. Acht dagen na de pablikatie van dit bevelschríft moesten al de boeken aan de overheid zlJn afgeleverd op straf van verbeardverklaríng van l^f en goed. In Maart 1547 veranderde Frankr^k van koning: Hendrik volgde zgn vader op. En de toestand der protestanten verergerde steeds. De nieawe koning, geheel onder den invioed z^ner, den katholieken zoo zeer genegen, maitres , ais ook onder dien van den kardinaal de Lorraine en den connetabel de Montmo- rency vermenígvaldígde de straffen, om das de godsdienstíge beweging tegen te hoaden, die telken dage in grooter cvenre- digheden toenam. Wy hebben gezien hoe de hervorming snel veld won, en onder aUe klassen der maatschappy aanhangers verwierf. Het is eena g^hcele overeenstemmende reeks van verklaringen tegen Rome; i 20 edelHeden, studenten en leeraars van de nniversiteit , monniken van alie orden , abten , een bísschop aan han hoofd, verkondigden luide han geloof. Men heeft zonder twyfel opgemerkt met wat drift de aan de kloosterregels onderworpen geestel^heid , die onder den dwang van de katholieke instellingen der midden- eeawen het verst van den geest des Christendoms verwyderd was» terw^ er eene gekanstelde godsdienst vol pharizeesche instel- lingen en aitwendige prakt^ken In 't leven was geroepen, de 4)ding had ontvangen van de groóte godsdienstige omwenteling, die Europa ín beweging bragt, en waarvan het eerste teeken, ais een vr^heidsteeken , ook van een klooster was aitgegaan. 