title: Las comedias de d. Pedro Calderon de la Barca, cotejadas con las mejores ediciones hasta ahora publicadas
creator: Calder©đn de la Barca, Pedro, 1600-1681
text: Wel te onderscheiden van deze zucht naar sleeds minutieuser kennis is de drang naar steeds dieper inzicht en helderder begrip. De man met zuiver welen- 44 schappelijken aanleg zal ook het geringste niet ver- smaden, doch hij gebruikt het voor hoogere vormen van geestelijk bezit. Indien *t hem voor *t oogenblik niet dienstig is bij *t zoeken naar zeker verband, naar zekere waarheid, naar zekere wet, dan laat hij "t rusten. 't Komt niet in hem op al de metselsteenen te onthouden, waaruit de muur is opgebouwd. En in het bladerenrijk van een enkelen heester verlangt hij den weg niet te welen; als de rupsen en de torren, die daar hun voedsel en verblijf hebben, het pad van takjes en twijgjes weten te volgen, zal geen verstandig man hun die kennis benijden. Wat rupsen aan plaat- selijke kennis behoeven, is daarom nog niet noodig voor den mensch. j Tegen het gevaar nu van een te groote uitbreiding der feiten-kennis dienen we op onze hoede te zijn. Dat het niet denkbeeldig is, kunnen de steeds uit- dijende leerboekjes bewijzen. Figenlijk geloof ik, dat al mijn lezers het in deze/met me eens zijn. Maar toch heb ik het noodig geacht, zoo even de dwaasheid te doen uitkomen van het memoriseeren eener groote hoeveelheid aardrijkskundige leerstof, en acht ik het bovendien noodzakelijk, thans nog op een anderen ver- schijningsvorm dierzelfde dwaasheid te wijzen. In mijn studietijd -— bedoeld wordt: de examen- leertijd, want de eisgenlijke studie begint in den regel na de examens — in mijn prepareerjaren dan was het gewoonte, dat we ons oefenden in het schetsen van landkaartjes uit het hoofd. Niet alleen de pro- vincién van ons land, maar ook de landen van Europa e 40 pu en zelfs de werelddeelen kregen daarbij een beurt. Men vond het toch wenschelijk, dat de blinde kaarl niet alleen gelezen, maar zelfs dat ze geteekend kon worden. En we teekenden, dat het voor velen niet een lieve lust, maar een droeve tijdverspilling was. Sommigen, met een bizonderen aanleg voor 't opnemen en weergeven van lijnbeelden, brachten al spoedig wat aardigs te voorschijn, maar anderen, niet zoo gelukkig begaafd, tobden uren en uren eer ze iets dragelijks konden toonen. En natuurlijk deed zich dan hierbij weer het geval voor, dat er examinatoren en dus ook studeerenden kwamen, wier zaligheid scheen al te hangen van een grensbochtje of een rivier- kronkeltje. Nog weet ik, hoe we b.v. bij de zuidgrens van Noord-Brabant de drie groote bochten in de westelijke helft goed in *t 00g hielden en in de hand kregen, hoe we het geheele Alpenstelsel in dikke lijnen op het papier brachten, hoe we den Rijn schetsten en van de steden precies wisten, of ze op den linker- dan wel op den rechteroever lagen. - De.exameneisch, dat een kaartje uit het hoofd ge- teekend moet worden, is eenvoudig allerdwaast. Ge- makkelijk is het voor iemand die veel aan Aardrijks- kunde doet, wanneer hij met een enkelen krabbel een omtrek kan aangeven; maar zoo iemand leert dit van- zelf. En zoo niet, welnu, wat hindert het dan nog? De directeur der Haagsche ambachtsschool 1) bracht 1) Mijn hooggeschatte, thans overleden vriend H. L. Boersma. 46 in Yr tiid als lid cener gemeentelijke commissie van onderzoek naar het teekenonderwijs op de openbare lagere scholen ook een bezoek aan mijn school. We lieten de jongens overal teekenen en in een klas waren ze bezig met het sehelsen van een cirkelomtrek. Sommige jongens waren er al aardig vlug mee, maar velen knoeiden nog en allen hadden een goede hoeveel- heid oefeningen in het teekenen dezer moeilijke lijn _achter den rug. Toen vroeg de bezoeker, waarom ik dien cirkel liet teekenen? Antwoord: ja, omdat hij stond in de door ons gevolgde methode. Maar is het dan noodig, dat ze die lijn leeren trekken? Ja, die liin kunnen ze later wel eens in een teekening noodig hebben. Maar zouden ze dan niet even een passer kunnen gebruiken? Eenvoudige vraag, die een berg van ,nuttige oefe- ningen” ineen deed storten. Zouden ze niel een passer kunnen gebruiken? Ik keek op, verbaasd over die methodische ketterij. De cirkel behoorde toch immers in de complete reeks ocefeningen? Moest ik die compleetheid nu gaan ver- minken, door er den cirkel uit te halen? En dan — het trekken van cirkels was toch een mooie oefening ,vVoor de hand”? "t Is jammer, maar de menschen willen nooit aan- stonds een dwaasheid loslaten, die ze met zooveel trouw jaren verpleegd hebben. Ook ik niet. Toen even- min als op andere tijden. Eerst moest het simpele feit goed tot me doordringen, dat er in de wereld passers zijn om cirkels te trekken. En nu doen veertig passers A 47 im een oogenblik den dienst, welken een leekening van hen vordert, en werken de jongens met veel meer ambitie. En waarvoor is er een steendrukkunst, die ons gemakkelijk alle kaarten reproduceert, als we toch bliyven volharden in den eisch, dat jongens en onder- wijzers bij 't examen zoo'n schetskaart uit het hoofd zullen teekenen? Laten we toch de middelen, die de nieuwere tijd Ons ZOO goedkoop aan de nd doet, tot ons voordeel aanwenden! In beperking van het kennisgebied moeten we niel herstel der leerstofoverlading zoeken. Kortelings heeft de Haagsche Gemeenteraad be-. sloten, dat bij het toelatingssexamen voor de H. B. S. de Aardrijkskunde voortaan beperkt zal blijven tot de Aardrijkskunde van Nederland. Dit besluit geeft niets en is eigenlijk een groote fout. Al had de Raad vastgesteld, dat de examinator zich moest bepalen tot de aardrijkskunde der pro- vincie, of tot die der stad, dan ware daarmee nog' niet de dwaasheid van het examen gebannen. Wanneer de examinator toch dezelfde methode volgde bij de stadskennis als bij de landskennis, wonnen de jongens er nog niets bij. Over één stad zijn boekdeelen te vullen, en ze zouden gevuld worden. Al liep *t examen maar over één straat, 't zou toch groeien tot een 48 ,degelijk” onderzoek. Dan moesten de candidaten de rijen straatsleenen kunnen opzeggen en 't aantal steenen in elke rij en bizonderheden vertellen van sommige steenen, die wat groot of wat klein waren uitgevallen of in den stilstand van hun bestaan ge- kneusd waren geworden. Ook de straatsteenen hebben hun belangrijkheid en hun geschiedenis. Neen, deze beperking leidt tot niets dan tot een memoriseeren van vele binnenlandsche onbeduidend- heidjes. De lagere onderwijzers, die op dit examen africhten, zullen wel gaandeweg de hoeveelheid Aard- rijkskunde van Nederland in hun voorbereidings(dril) klasse zien toenemen. En de fout van deze wijziging is, dat de jongens nu veel te laat ¡ets hooren van het belangrijkste in andere landen van Europa, in andere werelddeelen, in onze kolonién. En — nog erger! — dat de leerlingen uit zulk een klasse, die geen voort- sgezet onderwijs ontvangen, van die andere deelen der aarde nooit iets vernemen. Want, dit weten we nu wel vrij zeker, wat buiten *t examenprogramma valt, wordt ook niet onderwezen. Er zijn genoeg voor- bereidingsscholen — openbare en bizondere — waar niets, niets gedaan wordt aan zingen, aan natuurlijke historie, aan physica, — niets, niets. 't Examen heerscht over het leerplan, dat is over de kennis en de ontwikkeling van de leerlingen dier scholen. Niet een beperkter kennisgebied, ook zelfs niet een belangrijke leerstofvermindering op .een- bepaald terrein, maar een andere methode van examineeren (en dientengevolgde van leeren!) kan alleen redding 49 brengen 1), een methode, waarbij de eisch worde los- gelaten, dat de candidaten de kaartkennis in het hoofd moeten hebben, een methode, zooals ik in mijn eerste artikel heb pogen te schetsen. Bij die methode kan de onderwijzer der lagere school gerust een uitgebreid leerprogramma voor Aardrijkskunde samenstellen en alwerken. Hij kan heel Europa met de jongens door- reizen; den Oceaan oversteken en Amerika van noord tot zuid bezoeken, van de Eskimo's tot de Vuur- landers; een tocht maken van de Nijldelta naar Kaap de Goede Hoop, van den Congomond naar de Roode Zee; een rondreisbillet nemen door Siberié, China en Achter-Indié; heel onzen Archipel van eiland tot elland, van Atjehers tot Papoea's doortrekken; en Nieuw-Holland er bij nemen. Is dat niet heerlijk? En als de jongens dan naar 't examen of in "tleven sgaam, weten Ze zich met den atlas bij zich in de heele wereld vrij gemakkelijk te bewegen. Ik zeg: ,of in 't leven gaan”, want we mogen waarlijk ook wel eens denken aan de kinderen, die na de lagere school geen verder onderwijs meer ont- vangen. Wat zij aan die heele hoeveelheid kaartkennis heb- ben, wist het dochtertje van een werkvrouw me onlangs te zeggen, die de hoogste klasse eener lagere school verlaten had en nu naar den ,naaiwinkel” ging. 1) Tenzij de examens heelemaal worden opgeheven. LIGTHART, Over Opvoeding. II. 4 50 »En wat doe je nu met je aardrijkskundige kennis?” vroeg ik..'t Was me bekend; dat.ze 0.a. de residenticn”: van Java kon opzeggen. | Die ben ik al weer aan 't vergeten, meneer,” was het oprechte antwoord. ,Jammer, jammer,” klaagde ik, een oogenblik voor schoolcommissielid spelend, ,,jje moest naar de her- halinssschool gaan, om die kennis te onderhouden. 't Is toch altijd zoo nuttig, als je, 't geen je op school geleerd hebt, goed onderhoudt.” 't Kind noch haar moeder scheen iets van dat nut te beseffen. Ze: stonden. althans:. met van die hall geloovige half verwezen gezichten te kijken, Zooals de menschen zetten kunnen, wanneer ze een paar deftige phrasen hooren. En ze zwegen. En toch wist ik, dat de moeder en ook het kind met veel belangstelling den oorlos in Z.-Afrika volgden. Wat hadden ze: beiden bij 't lezen der dagelijksche oorlogsberichten noodig? Wat zou hierbij tenminste een bizondere voldoening voor haar zijn geweest? Dat ze een goeden atlas hadden en dien wisten te raadplegen. Ik zelf ben door dien oorlog pas achter de onder- linge ligsing gekomen van Transvaal, Oranje-Vrijstaat, Natal en andere deelen van Z.-A. En zou ik de eenige .geweest zijn onder de ,ontwikkelden”? Nú zal ik dat stukje Z.-Afrika niet spoedis uit het geheugen verliezen. Ik heb met de Boeren meegeleefd en meegestreden; ik heb den tocht van Roberts mee- gemaakt van De Aar naar Bloemfontein, Pretoria en 51 _verder; ik heb mee Buller tegengehouden aan de Tugela; 'k heb mee Ladysmith omsingeld. Die plaatsen en richtingen zijn door de belangstelling als 't ware ievend in mijn geheugen gekomen. Ze zullen er voor- loopig wel blijven zonder eenige.inspanning mijner- z1jds. Wijst die ervaring niet op een veroordeeling van de memoriseermethode? En prijst ze niet aan een voort- durend gebruiken van den atlas in verband met een door *t leven of door 't onderwijs opgewekle belang- stelling voor de verschillende streken der aarde? Dezelfde werkvrouw moet nu en dan haar familie im Zeeland bezoeken. Wat doet ze dan? Dan gaat ze naar 't station en blijft daar zitten wachten, tot er een trein naar Rotterdam gaat. En zoo doet haar meisje mee, dat de lagere school doorloopen heett. Moeder en kind zijn, al klinkt het vreemd, heel ver- standig. Maar geen van beiden heeft ooit geleerd, een spoorboekje te gebruiken. Trouwens, ik weet wel beschaafde vrouwen, die het raadplegen van *t spoor- boekje maar liefst aan haar echtgenoot overlaten. En zou ik alweer de eenige Zzijn, die zulke kennissen heeft? Van. practische waarde voor nu en later is het, wanneer de schoolkinderen vertrouwd raken mel al die namen en cijfertjes van de reisgidsen; ik bedoel, als ze goed den weg leeren vinden in die boekjes. Wij moesten in dr tijd alle spoorstations van Neder- land uit het hoofd leerem en de dreun van sommige rijen zit er nog in. Maar wat gaf het? Die kennis g* de hielp ons later niets, wanneer we Op reis moesten. Dan hadden we meer aan zoo'n simpel vijf cents boekje, waarin al die wijsheid en nog veel meer bijeengedrukt te onzer beschikking was. Gevoegelijk zou ik nu verder over de Aardrijks- kunde kunnen zwijgen. *t ls toch duidelijk genoeg, dat ik de fout zoek niet in de groote hoeveelheid stot, maar in den memoriseerdwang, die geenszins alleen op de voorbereidingsscholen heerscht, doch ook op onze gewone lagere scholen, waarvan de leerlingen zoo rechtstreeks van de school het leven in gaan, in den memoriseerdwang en in de verplichting, den kinderen opgelegd, het geleerde vast te houden tot ze de school verlaten. Hier zit het kwaad. Zoodra we den kinderen, ook den examencandidaten, veroor- loven, atlas en spoorboekje te gebruiken, zull ge eens zien, wat dat een opluchting geeft en dat het belang- rijkste dan toch vanzelf onthouden wordt. Er zullen* echter "personen'izi A die meenen dat een ,beschaafd mensch” allerlei dingen behoort te weten. Nu, dit meen ik ook; 't is de vraag maar, wal er onder dat , allerlei” te verstaan is. En dan valt er m. 1. heel wat buiten, dat tegenwoordig zelfs inge- prent wordt aan de duizenden en tienduizenden, die na de schooljaren nu juist niet tot de ,,beschaafde” menschen gerekend worden. Bewijs hiervoor kan aanstonds gegeven worden. Neem maar eens een examen in Aardrijkskunde af 99 aan b.v. de honderd leden onzer Tweede Kamer. 'k Wed dat de heeren zich in *t belang van 't openbaar en *t bizonder onderwijs hiertoe wel leenen willen. Wat zult ge dan ondervinden? Kunt ge 't niet ver- moeden? Mogelijk kan het volgende feit u dan op weg helpen. In een krings van eenige beschaaftde en zeér ont- Wikkelde mannen, die geregeld debatingavonden hiel- den ter besprekins van allerlei belangrijke kwestién, werd ik eens uitsenoodigd mijn denkbeelden omtrent het lager onderwijs uiteen te zeltten. Gaarne voldeed ik aan die invitatie door *t verdedigen der stellingen: 1. Ons onderwijs is te schoolsch. 2. Ons onderwijs kan meer doen aan de ontwikkeling van *t verstand' en beter voorbereiden tot het leven. Natuurlijk moest de leerderij (al of niet voor examens) het geducht ontgelden, en werd heel wat ,hoodige kennis voor een beschaaftd mensch” ge- woonweg over boord geworpen. ,Maar,” vroeg in het daarna volgend debat een der heeren, ,maar *t is toch noodzakelijk, dat de schoolkinderen al die kennis tot hun eigendom maken, een flinke hoeveelheid aardrijkskunde van Europa bij- voorbeeld; zoo dikwijls komt die in *t later leven of in de verdere studie te pas.” Noodzakelijk? was mijn wedervraag. In *t leven? In de studie? Komaan, de heeren hier zijn allen in 't leven of in de studie; u hebt allen een academische opleiding achter den rug en een vrij langdurige praktijk in de geneeskunde, in de rechten, in de - 54 technische vakken. Waar doctoren in de medicijnen en in de letteren samenzijn met mieesters in de rechten en ingenieurs, hebben we dan toch wel een beschaatd en ontwikkeld gezelschap. Bovendien be- wijst uw aanwezisheid hier, dat u meer dan gewone belangstelling koestert voor de vragen van den dag. Mas ik nu eens een onderzoek instellen naar de be- weerde noodzakelijkheid van al die kennis en u een examen afnemen in de Aardrijkskunde van Oostenrijk- Hongarije? 'k Wachtte het antwoord niet af, doch vroeg aan- stonds aan Dr. X.: ,Wilu me de zijrivieren van den Donau eeñs opnoemen?” 't Was een waagstuk van me, die vraag, want ik wist die zijrivieren op *t oogenblik zelf niet, zoomin als de bergen, die ik van plan was te laten volgen. Doch ik meende *t er veilis op te kunnen wagen, en dat ik hierin goed gezien had, bewees de uitroep van verschillende kanten: ,,Hou,maar op, hou maar op?” 't Pleidooi was op die wijze gauw gewonnen. », Hou maar op!” De heeren durfden een examen niet aan, dat nola- bene wordt afsenomen aan hun kinderen. En als de dames erbij waren geweest, de moeders dier kinderen, dan zouden ook zij gezegd hebben: Hou maar op! Maar is *t nu toch niet monsterachtig dwaas, dat we jaar op jaar voortgsaan, de kinderen te plagen - met een memoriseerdwang, die de belangstelling ver- drijft, den leerlust doodt, de ontwikkeling tegenhouat, 579) den tijd, den heerlijken speeltijd rooft, en die blijkens de ervaring, opgedaan door bijna alle ouderen, zoo volmaakt overbodig is? , Hou maar op!” Dat moet gezegd worden tegen elken malecon. die in 't hoofd van zijn aardige jongens en meisjes wil stampen wat alleen maar in hun atlas past, en alleen daar veilig bewaard blijft. ,Hou maar op!” Dat moet toegeroepen worden tot elken examinator, die z'n candidaten een verzameling namen laat op- zeggen of opschrijven, die de jongens veel gemak- kelijker en beter onthouden — in hun leerboek. », Hou maar op!” Dat moet een minister of ander machthebbende gelasten aan het heirleger van examinatoren, die seen onderscheid weten te maken tusschen een jongensbrein en een vel bedrukt papier. Hou maar op!” Dat moeten de ouders eischen, waar ze zien, dat de school hun kinderen van frissche, belangstellende vragers en opmerkers al spoedig verknoeit tot ge- dachtelooze napraters. En dat moet zóó lang gezegd, geroepen, gelast, geéischt worden, tot eindelijk ons leer- en examineer- systeem van dien kanker verlost is, en de schr ijvende paedagoog zijn pleit- en arde pen, waar deze nog langer de geheugenoverlading bekampen wil, ge- rustelijk kan toevoegen: Hou maar op! De zege is behaald” 36 TIT. 't Is een heerlijke Julimorgen, vroeg, tamelijk vroeg voor een stadsmensch, even zes uur. De musschen sjilpen onafgebroken. Dat musschen- gesjilp is nog zoo leelijk niet. Er lets zacht-helders, iets vleiends in, althans nu en hier, in de frischwarme ochtendlucht, op het stille plekje van de speelplaats. € O KUnkt ut de sbeomen ut de heesters Avances schooldak, van alle kanten. De spreeuwen kwetteren in den kersenboom en in den kastanje. Wat een heerlijk geluid is dat! *t Is net een welluidend trippelen van waterdroppelen, maar zoo, dat je de afzonderlijke stappen en tredjes niet hoort; alles loopt en vloeit in elkander. Daar klappen de blanke duiven met kleppende vleugels over de speelplaats heen, tusschen eik en acacia door, en een verliefde doffer koert al in den vroegen morgen. De tortels in hun ruime kooi zijn in d'r schik; het duifje zit op eieren en de man maakt haar des- ondanks het hof, ochtend, middag en avond. Ja, '"s nachts kun je niet wakker worden, of je hoort het donker melodieuse liefdezingen. Meneer haan pikt zich eens in de veeren. Hij heeft het stemmend lied van den tortel, wiens kooi in 't ruime kippenhok hangt, niet noodig tot opwekking van zijn verliefden zin. Hij is amoureus genoeg van zichzelf en zegent met zijn liefdesuitingen zelfs een paar parelhoenders, die tot zijn harem behooren en 97 zich soms, schreeuwpiepend als het verroeste schar- nier van een oude tuindeur, de liefkozingen van den roodgekamden heerscher laten welgevallen. Wat is het toch heerlijk in zoo'n zomermorgenuur! Blauwe lucht met hier en daar wat wit, weg- vloeiend in *t blauw! j En overal die musschen, die aardige, hupsche musschen! Daar sluipt een kat tusschen de heesters door. Kijk, daar staat ze, den kop omhoog, wal rechts gebogen, net een tijger. De duiven, stappend over de plaats, vliegen op. De kippen staan een oogenblik stijfstil in t hok, den nek uitgestrekt, kop naar voren, of de -groep zóó ineens versteend is. Ze hebben 't niet op de kat begrepen. Maar de musschen blijven veilig om- hoog, aldoor maar sjilpend. »Dag Jan'” zegt een schrijvende vader tegen een vijfjarig jongetje, dat nu ook in de buitenlucht ver- schijnt, zoo aardig om den hoek van een heesterplantje heen. »1k kom u niet storen,” klinkt het wijs. De snaak heeft het consigne van zijm moeder onthouden, en drentelt nu wat over *t grint van den tuin en dan over de bestrate speelplaats. De duiven vliegen niet voor hem weg. Op Z'n hoogst fladderen ze een meter of wal terzij, als hij door het pikkende volkje heen rent. - Weer een nieuwe verschijning. Een meisje van dertien jaar, met op den linkerarm een pop en in de rechterhand een boek. De pop is een groote, haast zoo groot als een klein kind. 't Is het laatste verjaar- 98 cadeau; want bij den overvloed van poppen, gewone, kleine en heel kleine, van die aardige badpoppetjes: ontbrak nog zoo'n echte groote, en die moest de dertienjarige nog hebben, eer ze — och, ze voelde "t wel — langzamerhand afscheid nam van haar heer- lijken kindertijd. Eer dat paradijs verlaten werd, eer de schreden zich welbewust of halfonbewust richtten naar den werkakker der menschheid, moest de dierste wensch nog vervuld worden. En die is nu vervuld. 's Avonds gaat de pop mee naar bed en ?s morgens, al vroeg, mee den tuin in. Ook nu. Maar de pop moet tevreden zijn met den linkerarm. Want in de rechter- hand past een boek, een leerboek, een geschiedenis- boek. O ja, de eereplaats voor Pluim. Stil toch, pop, die zwijgend de lieve draagster aan *t babbelen wil brengen. Stil toch! Pluim heeft het woord, Pluim spreekt. Zwijs Ji. Betje moet luisteren naar Pluim. En alles wat hij zegt, moet zij nazeggen. Heel precies. Wees tevreden, dat je mee moogt wandelen. Misschien leer je op die manier ook nog wat nuttigs. Al te dwaas? Och, van de pop naar het kind, en van het kind naar de pop, il ny est qu'un pas. > $ De idylle is verstoord. Betje leest prevelend als een kloosterbroeder, die met het gebedenboek. in de hand over de binnenplaats van zijn klooster drentelt. Wat leest ze? Luister: ,Ook in Utrecht was het niet altijd rustig, vooral _niet, omdat de Hollandsche graven ook daar veel in- vloed wilden uitoefenen. De invloed was vooral groot onder bisschop David van Bourgondié, die tijdens het bestuur van zijn vader Filips den Goeden en zijn broeder Karel den Stouten in Utrecht regeerde. Toen de laatste bij Nancy gesneuveld was, kon de Bisschop zich niet langer staande houden en moest naar Wijk- bij-Duurstede vluchten. Een zijner getrouwste bevel- hebbers was Jan van Schaffelaar, die te Barneveld zijn leven edelmoedig voor de zijnen opofferde (1482). In het volgend jaar herstelde Maximiliaan van Oos- tenrijk den bisschop wel weer in diens gezag, maar - de laatste moest daarbij veel van zijn macht aan den eerste afstaan. De opvolgers van David van Bour- sgondié verloren steeds meer in aanzien, zoodat ten slotte hun wereldlijk gsebied eveneens in het bezit van Karel V kwam (1528).” 't ls de 18e les uit Pluim, waarin de kinderen van - 11 tot 13 jaar leeren, hoe ongeveer Gelder, Utrecht en Friesland onder 't bestuur van Karel Y kwamen. Die les moet het meisje bestudeeren, zóó, dat ze ten slotte de volgende reeks vragen kan beantwoorden: 1. Wie zou men den Gelderschen Floris Y kunnen noemen? 2. Welke partijen had men in Gelderland? 3. Wat weet ge van Adolf van Gelder? 4. Waarom stond Arnoud zijn hertogdom aan - Karel den Stouten af? | 60 Qt Welk gevolg had de dood van Karel den Stouten in Gelderland en ook in Utrecht? 6. Waarom was de Hollandsche invloed juist tijdens bisschop David zoo groot? 7. Wat weet ge van Jan van Schaffelaar? Welke partijen waren er in Friesland? 9. Wat verstaat men onder den Gelderschen oorlog en wanneer eindigde hij? 10. Onder welken hertog bezat Gelderland den meesten invloed? En ze prevelt maar door, altijd door, totdat ze ten laatste met de antwoorden op het tiental niet meer verlegen is, en het boek, dichtslaat. Pluim wordt wesgelegd, en de pop mag nu mee- wandelen: *t meisje heeft twee handen vrij. Heerlijk! , Ken je je les, Bet?” yJa, gelukkig.” ind. jet prettig,zoo'nlesste leeren ?* ,Och, *t kan me niet schelen. Maar waaróm moet je toch al die gekke graven en bisschoppen leeren?” ,» Voor 't examen natuurlijk. Een van de schrif- telijke opgaven voor *t examen H. B. S. was immers: Hoe is in Holland het Beiersche huis opgevolgd door het Bourgondische?” , »,Nu ja, maar waaróm moet je 't op 't examen weten ?” ,Omdat je op de H. B. S. weer verder moet leeren.” »Maar waaróm moet je nu dat alles weten? Weel “ú 1 nog?: Kritieke vraag voor een 'vader, die zijn examens ES 61 achter den rug heeft en altijd in ,groote” Wijnne heeft gestudeerd. »Neen, niet precies meer.” ,Hébt u *t gewelen?” y Ja, heel goed.” ¿En is u *t nu vergeten?” ,Grootendeels, ja.” »Maar waaróm hebt u 't dan moelen leeren?” Ja, 0o0k voor *t examen.” Bet zucht. ,Nou, *t is een gekke boel, hoor.” En ze wandelt heen met haar pop. DE e MeRieen pekke “boel? Is *t heusch een gekke boel? Ik weet het niet. De menschen zeggen altijd, dat men “t verleden moet kennen, om welbewust het heden te helpen leiden. En dan ook — zoo beginnen haast alle boekjes over vaderlandsche geschiedenis — ,Onbekend maakt onbemind,” zoodat je -— want dil -schijnt de bedoeling te zijn — je land en volk niel kunt liefhebben, als je b.v. niet weet, dat de invloed van de Hollandsche graven in Utrecht vooral groot was onder bisschop David van Bourgondié. Nu spreekt het vanzelf, dat alle Nederlandsche mannen en vrouwen welbewust de ontwikkeling onzer, natie in de goede richting helpen sturen. Dat zien we duidelijk om ons heen. De vrouwen uit de lagere klasse, wanneer ze aan de deur een buurpraatje houden of bij den groenteboer hun dagelijksche 62 inkoopen copdoen; de burgervrouwen, terwijl ze "'t middagmaal bereiden of de wasch natellen of de kinderen aankleeden; de deftige vrouwen bij haar wederzijdsche bezoeken of haar zomerreizen, of mis- schien op een concert. Men beweert wel eens, dal sommige dames daar praten. Dat zal dan over de voortgsaande ontwikkeling van ons volk zijn in de lin der historie. En de werkzaambheid der mannen is onmiskenbaar, ten eerste in 't getal kiezers, dat bij elke verkiezing wegblijft, en verder in het volijverig streven, om bij ledere regeeringsdaad na te gaan, ol ze gerechtvaar- digd wordt door de historie, b.v. in harmonie is mel de manier waarop Filips de Goede Jacoba van Beijeren er uit wist te draaien. Men vergeve me dit grove woord. Onwillekeurig had ik de kwestie omgekeerd en de gewoonte van het dagelijksch leven bij de beoordeeling der historiefeiten een woordje doen mee- spreken. Z06 dus komt het geschiedenis-leeren der jeugd later ten goede. Ik zal dit het vragende Betje goed aan 't verstand brengen, en haar zeggen, dat onze kamerleden al die vragen uit Pluim best kunnen be- antwoorden, vooral wanneer ze pas de les hebben ingezien, waarbij die vragen behooren. En dat ze daardoor met zooveel kennis van zaken de wets- ontwerpen der regeering kunnen beoordeelen. Ook, dat alle kiezers — behalve haar vader, maar die is zeldzaam dom! — ik zeg, dat alle kiezers ieder oogenblik bereid zijn, die Pluimvragen te verslaan 63 door zaakrijke antwoorden. En dat ze daardoor een zelfstandige opinie hebben omtrent de vragen van den dag. Zoo helpt de eene vraag de andere. Boven- dien, dat alle nieuwere vrouwen — waartoe toch ook Betje eenmaal zal willen behooren? — niet om kies- recht zouden durven aanhouden, als ze den heelen Pluim niet op haar duim hadden. En dat ze daarom ijverig studeeren in de vaderlandsche geschiedenis. Als *t kind van dit alles innig overtuigd is, zal 'k haar wijzen op de liefde voor land en volk, die vroeger ,¿teder aangeboren” heette, gelijk een dichter zong, maar die door onze schoolgeschiedboekjes-schrijvers niet aangenomen wordt zonder kennis der vaderland- sche historie, en die dan ook sinds de invoering van dat leervak op de lagere school in toenemende male het deel is geworden van ons volk. Vroeger, toen dal onderwijs nog niet zoo verstrekt werd, hielden de menschen veel minder van hun land dan nu. Toen voelden ze niets voor vrijheid, voor onafhankelijkheid. En tegenwoordig gaan ze zelfs in 't vuur (figuurlijk wel te verstaan) voor de onafhankelijkheid der Trans- valers, alleen reeds omdat die Z.-A. ,broeders” eeniger- male verbonden zijn aan onze historie. "t Is ook geen wonder. Als de kinderen kwesties van erfopvolging in den graventijd moeten kennen, en die telkens weer opfrisschen in hun geheugen; als ze jaartallen moeten memoriseeren, en die telkens weer ophalen, wanneer ze dreigen weg te zakken; dan kán het niel anders, of een warme en oprechte liefde voor "tland Er voorvaderen wordt hun deel; dan vergeten 64. ze zelís d'r pop, om al hun belangstelling te schenken aan een Bisschop David van Bourgondié, die daar in z'n graf wel bizonder vereerd mee zal wezen. 57 e ES Ja, 'k geloof waarlijk, dat het een gekke boel is. Laat álle Nederlanders, hoog en laag, die geschie- denisonderwijs ontvangen hebben, eens eerlijk op- biechten, wat ze van zulke feiten en verhoudingen, als ik daareven aangaf, in 't geheugen hebben be- waard; wat ze er door aan verstandsontwikkeling en gemoedsvorming hebben verworven; welk een kwel- lins des geestes daarentegen het memoriseeren van die kennis voor hun kinderjaren en hun jongens- leeftijd is geweest. Maar de menschen schijnen niet oprecht te durven zijn. Ze houden zich liever knap. De een geneert zich voor den ander. En dat peutert en ploetert nu maar door, jaar in jaar uit, om de eens verzamelde geleerd- heid bij'elkaar te bewaren. De onderwijzers, die in de hoogere klassen de geschiedenis moeten onderwijzen, houden daardoor het eens geleerde vast, maar de overige leden van het onderwijzers-personeel (met het schoolhoofd er bij) worden langzamerhand dommer dan de jongens in de hoogste klas. Meermalen is het bij ons voorge- komen, dat bij een schoolexamen *t hoofd der school zich verlegen voelde over zijn onwetendheid, als hij de leerlingen der hoogste klas zoo precies en vaardig hoorde antwoorden. 65 Laten we zulke ervaringen toch gul erkennen, luid uitspreken, en er ons voordeel mee doen. Bij een acte-examen voor onderwijzer of hoofd- onderwijzer gebeurt het wel eens, dat de eene exami- nator gaat luisteren bij den anderen en daar tot de ontdekking komt, dat hij voor dat vak zou zakken, als hij er thans in ondervraagd werd. Doch er is geen nood: voor den luisterenden examinator: hij mag die kennis vergeten zijn. De candidaat echter dient er over te kunnen beschikken. Die mag straks, als hij geslaagd is, aan 't vergeten gaan. leder op z'n beurt! Ik weet niet, of de heeren bij het middelbaar- en hooger onderwijs zoo ook wel eens aan malkanders tafeltjes luisteren bij een toelatings-, overgangs-, eind- of andersoortsexamen. Zoo ja, dan vrees ik, dat ieder achtereenvolgens respect krijgt voor de candidalen, -zoolang deze aan de andere tafeltjes zitten; dat een geschiedenisman b.v. verbaasd staat over de gram- maticale of de wiskundige kennis van die jongens, maar — dat het respect verdwijnt, wanneer de exami- - nator de domheid des candidaats voelt uitkomen tegen- over eigen seleerdheid. | Laten we, o laten we zulke feiten toch zonder omwegen zeggen. Misschien dat we er dan toe komen, dien ,gekken boel” op te ruimen. Er moet toch eens eenmaal een eind aan komen. We kunnen met die opschroeverij toch niet eeuwigdurend voortgaan? En er is een eind aan te maken, ook met behoud der examens en met behoud of zelfs uitbreiding van dezelíde leerstof. De fout, die we in deze artikelen LIGTHART, Over Opvoeding. II. 5 66 trachten le bestrijden, zit "em niet in de leerstof. Ook bij de verstandigste keuze van kennis zou dezelfde vloek op ons onderwijs drukken, indien alweer ge- vergd werd, dat die kennis ieder oogenblik het eigen- dom der kinderen moest wezen. ,,Vroeger”, zei een collega eens, ,moesten de kinderen uitzonderingen op geslachtsregels kennen, en nu de getallen bloembladen en meeldraden van alle veldbloemen. Zijn ze er zooveel beter mee? Neen, geen grein, beter. 't Een is al even dwaas als *t ander. Maar als we hen eens noch de meeldraden noch de uitzonderingen dwongen te ont- houden? Geen nieuwe dwaasheid rechtvaardigt toch het volharden in de oude? Als «we hen eens vurg lieten in *t onthouden en in t vergeten? Vreest ge, dat dan een examen onmogelijk zOu wezen ? Kom, *t wordt tijd, dat we onzen kleinen kameraad weer eens opzoeken, dien we *t laatst bij den exami- nator in Aardrijkskunde hebben gezien. Willen we bij dit examen ook eens een oogenblik luisteren ? + +E de ,Uit welk boek heb je geschiedenis geleerd, m'n jongen?” + 67 , Vit Pluim, meneer!” ,Zo00, Pluim schijnt tegenwoordig in lrek te wezen. Maar je kon slechter boek gehad hebben. Vind je "t moeilijk ?” OMS, Meneer, maar we hebben alles op school besproken, meneer legde alles uit.” , Zoo, dus je hebt ook de 18e les gehad? Zoek die dan maar eens op en lees ze eens voor.” De jongen begint: ,Zooals wij reeds vroeger Zagen, had de graaf van Gelder door zijn huwelijk met de erfdochter van het graafschap Zutfen zijn sebied aanmerkelijk vergroot.” », Wacht eens even. Hier heb je een kaart van Nederland uit dien tijd. Wijs nu Gelder eens. En Zutfen. Goed zoo. Hebben we tegenwoordig nog een Zutfen ?” ,Ja, meneer.” ,Ook een graafschap ?” ,Neen meneer, een stad.” ,Heeft die iets met dat graafschap te maken?” ,t Zal er de hoofdstad van zijn geweest, meneer!” ¿En waar is nú dat graafschap?” ,, t Is er niet meer.” ,, Waar is 't dan gebleven?” ,» Et Is eerst met het graafschap Gelder samen- gevoegd.” ,Hoe weet je dat?” E Staat hier, meneer. De graaf van Gelder was gr 68 met de erfdochter van het graafschap Zutfen ge- trouwd.” , Waarom heette die ¡onkvrouw een erfdochter ?” Omdat zij het land van haar vader erfde.” Is dat dan zoo iets bizonders?” Ja meneer, meestal erfde de zoon het.” ,Heette die dan ook erfzoon?” Dat weet ik niet, meneer, dat woord ,erfzoon” heb ik, geloof ik, nog nooit gehoord.” ,Hoe zou 't komen, dat men wel van erfdochter spreekt en niet van erfzoon?” ,Omdat een zoon altijd erft en een dochter niet.” ,Een zoon altijd?” Ja meneer, tenminste de oudste.” Best zoo, m'n jongen. Lees nu eens verder.” De candidaa! leest: ,Een zijner opvolgers, Reinoud II, verkreeg in 1339 het voorrecht zich voortaan Hertog te mogen noemen?” -—— ,Waarom was dat een voorrecht?” ,Omdat hertog hooger is dan graaf.” En van wien kreeg hij dat voorrecht?” Van den keizer van Duitschland.” ,Goed, verder maar weer.” ,Hij schonk, evenals Floris de Vijfde in Holland had gedaan, vele voorrechten aan den derden stand en. verminderde daardoor de macht zijner edelen aan- zienlijk.” 69 y Hier lees ik alweer vam voorrechten. Wie gaf die dan?” ,De Hertog van Gelder.” ,En aan wien?” ,Aan den derden stand.” » Wal beteekent dat?” »Dat waren de vrije boeren en de poorters.” ,,Z.00, ZOO, praat jij ook al van poorters. Wie waren dat?” ,De burgers uit de stad.” ,En waarom heetten die zoo?” = ,Omdat ze binnen de poorten woonden.” »Knap. Maar vertel me nu eens, wie waren nu de eerste stand, en wie de tweede.” Tk geloof, dat de eerste stand de edelen waren en de tweede de geestelijken.” , Zoo, dan geloof ik, dat je goed gelooft. En weet ¡Eno ook een. ol meer van die voorrechten op te noemen? Staan ze niet in je boekje?” njasmeneer. ecm beetje vroeger. Mag 1k ze; even opzoeken?” » Welzeker, zoek maar op.” De jongen bladert. abmér*meneer blz:+31. Daar staat het.” Nu leesmaariop,” In zulke voorrechten stond de graaf o. a. loe, dal de burgers een eigen bestuur mochten kiezen, dal zij naar welgevallen een huwelijk konden aangaan, dat 7ij voor geen vreemde rechtbanken behoefden te ver- schijnen, dat zij gewaarborgd werden tegen vwille- * 70 keurige gevangenneming, dat zij jaarmarkten mochlen houden, enz., dus belangrijke voorrechten, die de lijf- eigenen nimmer hadden genoten.” ,Hoe is dat alles tegenwoordig?” , O meneer, elke stad kiest haar eigen bestuur, je mag trouwen met wie je wil, en....” : Met onze rechtbanken zit de kleine vrind wel wal verlegen. | Nu, vertel me maar eens, zou jij ook nog wel een voorrecht voor de jongens begeeren?” Ja wel, meneer.” » Welk dan?” ,Dat je nooit meer jaartallen behoefde te leeren.” ,,Z200, ZOO, vind jij dat dan zoo naar? Waarom?” ,Omdat je ze altijd weer vergeelt.” ,Nu, ik weet wel een jaartal; dal je nooit vergeet. Wanneer is je moeder geboren?” Dat weet ik niet, meneer.” »Wát zeg je daar? En wanneer is Karel de Vijfde geboren?” ,»1500 in Gent.” ,Hou je dan meer van Karel den Vijfíden dan van jesMocderte ,|Neen, meneer, maar van je Moeder hoef je 't niet te weten.” ,Z00 is het, baas. Ga nu maar gauw naar je Moeder, en vraag of ze niet jaloersch is op Karel den Vijfden.” 71 IV. "t Is een heerlijke Juli-avond. Den heelen dag hebben we in het benauwde school- lokaal doorgebracht. De zon stond op de ramen; *t was of we in een broeikas zaten. Veerlig warme kinderen hingen in de banken. "t Was er drukkend heet. Maar nu is 't avond. De zon is gedaald, al lager en lager. Het felblauw in de lucht is bleekblauw ge- worden. De sterren komen door. Eerst een enkele, flauwtjes, schuchter. Maar straks meer, een heirleger van tintelende en schitterende lichten. En onder dien sterrenhemel is 't weldadig rusten. De atmosfeer is afgekoeld. Geen beweging in de lucht dan *t aanhoudend gefladder van den vleermuis, die met snelle zwenkingen zijn klein jachtveld afjaagt. Overal stilte, overal rust, overal verademing van de afmatting des dags. Overal? | | In *t kleine kamertje, dat den mooien naam van studeerkamer draagt, zit een jong man van even in de twintig zich af te tobben met wat men wel eens een ,Voorrecht” pleegt te noemen, het voorrecht ,,van zich te mogen ontwikkelen”. Hij kan de buitenlucht niet genieten, want hij werkt voor de hoofdacte. Hij kan na de benauwdheid van *t schoollokaal niet 2 anders kiezen dan de benauwdheid van zijn ,,studeer- kamer”, om zich daar onder het heete lamplicht onaf- gebroken verder te ontwikkelen, altijd maar verder. Hij heeft zijn jas, zijn vest, zijn boord afgegooid, om een beetje afkoeling te vinden. 't Raam is hoog opgeschoven, in de hoop dat de dikke kamerlucht een weinig zal uitdrijven. Maar neen, die lamp, die heete lamp, *t lijkt wel of er hitte uitstraalt als van een zon. *t Is haast niet uit te houden. Maar *t moóét. Straks breekt de examendag aan. Nog maar een week of wat. En dan moet alles er inzitten. Alles, alles. Ook die ellendige geschiedenis. O, bij die ,studie” der geschiedenis is er slechts één lichtplek. Dat de moeizaam leerende nú leeft, en niet nog een eeuw later. Te midden van zijn ellende beklaagt hij de nog ongeborenen, die in *t jaar 2001 al weer een eeuw meer hebben ten behoeve hunner ,Seestelijke ontwikkeling”. En hij voelt een beetje dankbaarheid, niet tot het nageslacht te aumen be- hooren. | Hut werktenu tia den Amerikaanschen nds oorlog. Die vrijheidsoorlogen — ze zijn een heerlijk- heid! De Oudheid had ze — de Middeleeuwen hadden ze — de Nieuwe, de Nieuwere, de Nieuwste tijd hád ze en héétt ze. O, verrukkelijk! Maar waarom moeten die heldenkampen voor de arme schoolmeesters niet anders nalaten dan namen en jaartallen? Namen van veldheeren, die gewonnen, en van veldheeren, die verloren hebben; namen van plaalsjes, riviertjes. die 13 de slagen aanschouwden; en ¡aartallen, soms met datums er bij? De idee van den vrijheidsstrijd — de zaak, waar t om ging — de bezielende, aanvurende gezindheid, die tot opoffering van alles in staat stelde behalve tot opoffering van de goddelijke Vrijheid! De ¿dee — was zy niet voldoende? Moest en moet van haar niet de opvoedende kracht uitgaan, ook in het schoolmees- lersgemoed?:.. Maar neen, in ¡ideeén kan niet geéxamineerd worden. Ideeén zijn zelfs gevaarlijk. Ze. mochten dien armen schoolmeesters eens te veel vrijheidsliefde in *t bloed brengen. Geen ideeén, maar een behoorlijke hoeveel- heid namen en cijfers, waarin de idee bekneld raakt als een vlinder tusschen grijpende vingers; waarin de idee stertt. | En daar zit nu die twee-en-lwingigjarige den Ame- rikaanschen Vrijheidsoorlog er in te werken onder de bestraling van het heete lamplicht. Dat is zin Vrijheid. Ze slaat hem met lamheid. 53 H y ss iaveelsmos den ¿td «foen-1k ook werkte aan mijn ,algemeene ontwikkeling”, aan de ,, verruiming 'an mijn geest”, door avond aan avond te ploeteren in die ellendige handboeken, samenvoegsels van feilen, opeenhoopingen van historische, aardrijkskundige ol anderkundige mededeelingen; den tijd, waarin ik de complete historie der menschheid in ongeveer vier- 74 honderd bladzijden druks op mijn tafel had liggen, en onafgebroken bezig was die historie over te brengen in mijn hoofd ter vorming van den menschelijken geest, die daar heetle te wonen. En toen dacht ik al: Hoe is het toch mogelijk! De volledige geschiedenis van alle volken door alle tijden heen, bij elkaar in zoo'n boek! En daarin niet alleen de feiten, maar ook de toestanden, en ook de beschouwingen! Wat zou ik geven, als ik eens de waarachtige geschiedenis had van één mensch. Het volkomen eerlijk verhaal van alle handelingen met de innerlijke beweegredenen en de uiterlijke dwangomstandigheden. Mijn eigen leven was me in vele opzichten een raadsel. En ik begreep maar zelden de drijfveeren van anderer daden. Doch zie, wat in de volken leefde en werkte, wat de historische personen had bewogen en gedreven, dat kon ik hier alles bijeen vinden in vierhonderd bladzijden. Hoe waren de geschiedschrijvers er achter gekomen! En hoe konden ze een zoo belangrijke stof samenvatten in een boekje van nog geen handbreed dikte! En toen zuchtte ik vele malen: Ik begrijp er niets van, ik begrijp er niets van! O ja, 1k begrijp wel, wat die man van het boek zegt, maar als ik dan poog, me goed voor te stellen wat hij beschrijft, me goed in te denken wal hij beredeneert, me goed in te leven wat hij verhaalt, dan ben ik aan- stonds weg. Dan voel ik; dat al zijn kennis slechts de uiterlijkheden raakt. En dan schiet me niets anders over dan hem na te. praten, zooals hij misschien - 75 weer anderen napraat, en zooals ik straks op school de kinderen voor zal praten om door hen nagepraat te worden. Eén groote papegaaienwereld, die zich denkende menschheid noemt. — Dán voel ik, dat die geschiedenis geen aasje invloed heeft op mijn eigen leven, mijn levensbeschouwing. — Als ik beproef het geschiedeniswoord om te zetten in volksleven, dan laal het boek me schandelijk in den steek. Kom, laat ik me in vredesnaam ook maar bij de woorden bepalen, en zóó vaak, zóó6 lang het boek ,,bestudeeren”, totdat het een papieren ding in m'n hoofd geworden is, toldal ik zelfs weet, op welke bladzijde dit of dat te vinden is, en wel bovenaan of onderaan .... Dat is me toen gelukt. Maar toen nam ik mij ook heilig voor: Als ik eenmaal iets te zeggen krijg in de wereld, als ik eenmaal behoorlijk afeetobd ben door deze opleiding en dientengevolge een hoogere positie heb gekregen, dan zal ik met al den afkeer en afschuw, die nu in me ,ontwikkeld” wordt, meehelpen om die beschavingsdwaasheid te helpen bestrijden. Och, 'tzal me mogelijk niet veel baten, want de versteende cul- tuur is al even hard en gevoelloos als de versteende natuur, en het rotsgebied in de geestelijke wereld al even uitgestrekt als dat aan de aardoppervlakte. Elke beschaving schijnt gedoemd tot onlaarding in vormen- vereering. Maar misschien troost het een enkele, die de frischheid zijner jongelingsjaren moet zien verdrogen onder het sto! der scholen; misschien doel het een enkele goed, als hij te midden van'zijn kunstmalige 76 geestelijke verwelking verneemt, dat ook anderen dal proces hebben doorgemaakt zonder er al hun frisch- heid en individualiteit bij in te boeten, dat ook ouderen nóg, nú nog, jaren na de ontwikkelinesperiode, staan aan de zijde der jongeren met hun natuurlijken, hard- grondigen afkeer van de handboekenkennis. ES ES + » Wel Lize, hoe staat het met al je geschiedenis?” vroeg ik, toen die vroegere leerlinge een maand of drie na 't verwerven van haar hoofdacte nog eens bij me kwam. Ze lachte vroolijk. ,Grootendeels weg.” »Máár — dan heb je toch heel slecht gestudeerd.” ,En hoe staat het met úw geschiedenis?” vroeg ze triomfantelijk. 