title: Geschiedenis van de Protestanten en de hervormde kerken in Poitou
creator: G. J. v. d. H ., Auguste François Lièvre, Evangelische maatschappij, Amsterdam
text: De regering ondervond telken dage, boevele missiagen z^ begaan bad. Met geen middel bad zjq kunnen slagen , z^ ver- anderde gednrig van ziensw|jze , maar zonder baar doel.oit 't oog te verliezen. In de grootste verlegenbeid gebragt, nam z^ de tegenstr^digste besloiten. Nadat z|j eerst de landverbnizing onder de strengste straffen bad verboden , en al de nitgangen des rjjks bad laten bewaken, was z^ vervolgens verpligt ge- weest , in *t belang van den bandel deze wacbtposten in te trek- ken ; daarop bad zfj , daar de nitwjjking aanbield zonder dat de bandel zich verbief, de galeistraf bepaald voor al wie baar be- gunstigden , 't zg door de vlugtelingen te begeleiden , 't zQ door bun wegen of gidsen aan te wiyzen. Eindel^jk er aan wanhopen* de de hervormden , die z|j op die wjjze in den staat temg bield, te bekeeren , besloot de koninkl^ke raad bnn zelven de poorten des r^s te oponen, en ten slotte ben te verjagen. Men durfde bet wetboek , dat reeds overvloeide van tegenstr^dige uitspraken 16 242 van dien aard , niet met eene nieuwe verklaring te overladen ; maar de ministers zonden den intendanten bevel , om al de pro- testanten , van wie men geen afzwering had kunnen verkr|jgen , naar de grenzen te laten brengen. Dit was een nieuw middel om han eene afzwering te ontpersen ; maar het was tegel^k de bren eener nieuwe moegeiykheid , want deRaad kon zich niet meer bewegen zonder zich-zelf in de tegenstrydigste bepalingen z^ner monsterachtige wetgeving te verwarren. De wet gelastte de verbeurdverklaring der goederen van wie uit hoofde der gods- dienst Frankr^k verlieten. Zea men die straf cok toepassen op wie men uit 't land veijoeg ? De regering zoa zulks wel heb* ben gewild, en was weinig geneigd haré verliezen te vermeer- deren door de Hugenoten met hunne r^kdommen naar 't buiten- land te verzenden. De intendant van Poitou leende zich met tegenzin tot deze wanhopende maatregel: de nitdr^ving der prótestanten , die, volgens hem, de provincien ontvolkte. Men scheepte er een groot aantal te La Rochelle in, waar „zy door honne broeders met buitengewone toejaichingen werden ontvangen.'* Foucanlt zon, door z^n y ver medegesleept , gewild hebben, dat men voortging de Hngenoten in H r|jk op te slaiten , en hen door middel van dragón ders te bekeeren. Overigens bestond voor wie de zwakheid of het ongeluk hadden gehad af te zweren, nog altyd om het verbod het land te verlaten. Er werden maat- regelen genomen, om hun de uitw^king te beletten. Deze ongeluk- kigen waren evenmín katholieken ais zjj , die men uit Frankr^ 243 verjoeg , en , nadat men verklaard had dat zg met de kerk hereenigd waren, was men nog alt|jd bezig naar middelen te 2oeken om hen te overtxiigen , dat is te zeggen , dat men de bekeerden nog moest bekeeren. Znlks werd zelfs tot in de raadsvergadering der minísters besproken , en , terw^l men dos flprak, oordeelde men zgn eigen werk. Foucaolt verliet ten laatste de provincie , die h^ in rouw ge- dompeld acbterliet. Het luitenantschap van Beneden-Poitou waa geschonken geworden aan een proseliet , den heer Delorme de la Massaye, dien men met veel moeite had bekeerd, en die door sommigen verdacht werd het nog niet eens regt goed te z^n , hoewel Louvois hem by de hand naar de mis had geleid. Mynheer de Vérac, luitenant in Boven-Poitou , was ook éen Yiy verdachte bekeerling. Beide waren de beschermelingen van Louvois, die Foucaalt niet beminde. Deze, noch met den een noch met den ander der luitenants zich konnende verstaan, en door den minister vaak berispt , vroeg om een ander intendant- schap buiten 't beheer van Louvois , en werd in 't begín van 1689 naar Caen gezonden. Hy werd vervangen door mjjnheer de Ribeyre , wien , in 't voigende jaar , mynheer de la Bourdonnaje opvolgde. VIL B^na geheel Europa stond gewapend tegen den koning van Frankryk over. Die verandering in den staatkundigen toestand deed de hoop , dat het edikt van Nantes zou hersteld worden , herleven. Maar die hoop , die de hervormden in *t rgk en de uitgewekenen gedurende de langdurige oorlogen van het einde dezer regering steeds koesterden , werd altjjd verydeld. In afwachting van betere dagen , die niemand hunner ooit zou zien, gingen de geloovigen voort in de woestjjn b|jeen- komsten te houden. De barbaarsche strafoefeningen van Fou- cault hadden den heerschenden geest der bevolking niet kunnen onderdrukken. Zjjne beide opvolgers schynen met meer mati- 16 24i ging te werk te z^n g^aan, en de hervormden tevens met meer voorzigtigheid. De zameiikomsten liadden alt^ in grooten getale , maar in 'tgeheim en minder talr^jk bezocht , in veiw^derde bonwhoeven , in wouden , rotsen en hollé wegen , plaats. Doch 't protestantisme kon zich aldns slechts blljven handhaven in die streken , waar de geloovigen talr^k genoeg waren , zooals b^ voorbeeld in de vlakten van Poiton , waar zg eene digt ineen- gedrongene raenigte vormden. In de steden werden z|j van te naby gadegeslagen , dan dat het han mogel^k was byeenkom- sten te houden, en de op zich zelf staande gemeenten waren hierdoor alleen reeds veroordeeld langzaam weg te sterven , in- gezwolgen ais *twerd door 't kaikolicisme. Zoodanig was het lot van de gemeenten van Poitiers , Fontenay , en ook van die van Londun en Ch&telleraalt , niettegenstaande deze zeer belangr^ waren. In de laatsgenoemde stad stonden de protestanten aan vele mishandelingen van den kant hunner medebroeders bloot, die van de dragonders-zendelingen geleerd hadden hen ais v^an- den te behandelen. m Na en dan werden er eenige dier geheíme vergaderingen ontdekt. Doch de regering die de handen vol had met den Earopeschen oorlog, maande de overheid tot groóte ma- tiging jegens degenen, die zalke vergaderingen hadden b^ge- woond, aan. In den aanvang van 'tjaar 1696 nam men onder de bevol- king van Boven-Poitoa een nieawe openbaring van godsdienstig leven waar , waarvan men van onderscheidene kanten den niea- wen intendant Maapeoa d' Ablége kennis gaf. Den 23»*«^ Febraary schreef meiT hem ait Niort , dat de nieawbekeerden sedert korten ^á aanmerkel^ in han ^ver verslapt waren , en niet meer ter misse gingen. Van aUe kanten werden zoodanige aangiften gedaan, sommige door godsdienstjjver , andero door b^zonderen haat of eigenbelang in de pen gegeven. De inten- dant ontving al die aangiften, en moedigde aan om daarmede voort te gaan. De priesters inzonderheid ñamen , toen zg de Terboden eeredienst aldas zagen herleven , terstond han toevlagt 245 tot de hoogste overheid in de provincie , en belegerdeo haar met honne verzoekschriften. De pastoor van Vaneáis deelde z^nen bis- 8ClK)p mede , dat de nieuwbekeerden op 't Paasclifeest eene zeer talr^ke vergadering te middemaclit in eene schuurte Boislebon hadden gehonden. Daniel Audogin, een kleermaker uit den omtrek, las er gebeden en de preek voor. Het sch^nt, dat er op ieder Paaschfeest eene godsdienstige zamenkomst in dat dorp plaatB had. Sedert verscheidene jaren bewaakte het hof oplettend het ge- drag der protestanten , daar het niet weiníg vreea koesterde, dat deze zich zouden verzetten, terw^l de legers baitenslands bezig werden gehouden. Poitou wekte door zgn ligging en het groot aantal Hogenoten, dat het bevatte, vooral de vrees der regering op. Er waren alt^d bevelen gereed om hen te laten in hechtenis nemen, die men veronderstelde in staat te z^n zich aan H hoofd van een opstand te plaatuen , die , verbonden met eene landing der Engelschen , een zeer ernstig gevaar kon doen ont- jstaan. Den 18^»" April zond de minister Pontchartrain , door eenige vrees van dien aard gedreven , nieuwe bevelen aan den maarschalk de Toorívlle, om, ais zulks noodzakel^k werd, de meest verdachte gereformeerden , van wie de intendant een lyst had iugeleverd, te laten gevangen nemen. De Raad werd weldra in de gelegenheid gesteld om te zien , dat zjj van dien kant niets te vreezen had. In Jol^ verscheen er eene Engelsche vloot op de kusten van Poitou. De protestauten deden geen enkele po- ging tot verzet; en het hof kon er zich overtuigd van houden, dat z^ne vrees denkbeeldig was. Het sebeen moeíte te kosten om te gelooven, dat z^ne dwingelandjj géen slechter gevolgen opleverde. Maar zoo de hervormden al niet opstonden, z|j gingen toch voort op het pont van godsdienst der regering een bedaarden maar vasten tegenstand te hieden , waarop al haré wetten en straf- fen schipbreak moesten l^den. Het hof begreep van han verzet op dit punt niet meer dan van hunne trouw aan han land , daar het , zooals zjq het deden , geen onderscheid wist te maken tasschen 246 de pligten van den bnrger en die van den christen, dat is te zeggen tosschen z^'ne eigene regten en die van ieders geweten. De wil van den meest absoluten der vorsten was voor henniet de eenige wet; „g6ven den keizer wat des keizers is en Gode wat Qodes is," deze was de regel, naar welken de hervormden han gedrag regelden, die zelden door hen vergeten werd in de moe^el^ikste omstandigheden. In 1697 werden de vergaderingen menigvoldiger dan ooit. Op Paschen had er eene plaats in de bosschen van Lusignan. d' Ablége schreef brief op brief aan den Raad ; doch in plaats van hem het oordeel over de gevangenen op te dragen , beval de graaf de Pontchartrain , in wiens handen na den dood van Lottvois de godsdienstzaken waren overgegaan, dat z^ voor de gewone regters zouden gebragt worden , op wier toege- vendheid en bíll^kheid men te voren mistrouwend had neér- gezien. Pontchartrain neigde tot de party der Jansenis- ten, en stelde vele pogingen in 't werk om in het stelsel van geweld , dat zoolang tegen de protestanten geoefend was , matiging te brengen. In midden-Poitou hadden dage^jks predikati§n plaats. Eene eenvoudige boerin , veertig jaren oud , droeg er gewoonlgk leer- redenen voor. Sints er geen predikanten meer waren, om b^ de godsdienstoefeningen voort te gaan, liet het volk de zorg om het te vermanen over aan al wie geheagen genoeg had om een preek te leeren en moed genoeg om den dood te trot- seren. Geen wonder dns , dat wjj eenvoudige boeren , ja zelfs eene vrouw, zien optreden voor de sobaren. Deze onregelma- tigheden waren onvermydeljjk by den toestand , waarin de ver- volging de kerk had geplaatst, en aan haar is het dank te weten, dat de kerk zich in Frankr^k heeft staande gehouden. O veri- gens bleven die predikers zedíg, en hoedden zich voor over- dryving. Er waren onderhennoch geinspireerden, nochprofeten; er ontstond in het Zuiden soms noodlottige dweeperg; hier wist men zich daarvoor te vr^waren. Deze onbeschaafde reden aars hadden alt|jd een grooten toeloop ' 247 van lioorders. Eens predikte een boer Bonnet, uit Chaloae, terwQl 14) boven op een steen stond , voor een gehoor van 2000 boeren , die aan den voet van een olm op "t gras waren neer- gezeten. Immer heerscbte b^ deze verboden b^'eenkomsten de vrees van verrast te zullen worden , en somw^len gingen z^ op een vaJsch alarm in wanorde oiteen. En voor spionnen waren z^ dan ook zelden veilig. Te Vallette werd op een anderen t^d eene talr^ke zamenkomst geboíiden. Drie of vier duizend lieden, waaronder vele vrouwen, zongen daar geknield den ISS"**'" psalm , en boorden eene. prediklng aan. By het naar huís gaan vroeg een spion aan een protestant, dien b|j aan z^n vr|j en vastbesloten uiterl^k berkende, of li|j geen vrees gevoelde, ais b^j die verbodene zamenkomsten bywoonde: ^^ie vrees ko esteren, antwoordde de Hugenoot, moeten er niet naar toe gaan." Velen ble ven er dan ook van daan , daar z|j geen lust gevoelden , zicb te laten opbangen. En waariyk bet leven was er mede gemoeid, docb dit gevaar, dat sommigen terug- bield, diende slechts om den yver der anderen te verhoogen. Ais men naar de preek vertrok, wist niemand, of by onder z^n dak nog eens zou terng keeren en zgn buisgezin begroeten. Maar , spraken z^* , men moet Gode meer geboorzaam z^n dan den menscbenj en dan bad ook die eeredienst, zoo eenvoudig gevierd in den nacbt , onder bet glinsterend starrendak , terw^l de gebeele natunr kalm was en zweeg, iets plegtigs, dat de verbeelding troí en bet bart aangreep. Men gevoelde zicb daar meer nab^' God, en boe weinig bescbaafd die arme boerscbe redenaars ook waren , men voelde bun geloof onder bun ongekuns- teld woord. Niemand vergat ook, dat men zicb opofferde voor de goede zaak. B|j eene zekere vergadering boorde men een jong menscb van bet land spreken , wiens stem dof en ongere- geld was , ten gevolge van een scbot , dat l^j in de borst bad bekomen. Deze prediker leefde verborgen bjj zjjne vrienden, die , ais bjj, zicb aan de beilige zaak badden toegew^d. Zonder twjjfel was b|j getroflfen geworden b^j bet bouden eener predi- katíe in de woest^n. 24S VIII. Het vertroawen der protestanten nam hoe Unger boe meer toe , en ten laatste begonnen zy zelfii de behoedsaamheid te vergeten. Het geracht verspreidde zich onder hen, dat de koning de tot* gaderingen toestond. De staatkandige omstandigheden Temüden hen ook met veel hoop , vel altyd bedriegelfjk , maar toch steeds met graagte aangenomen op zulk een oogenblík. De koning van FrankrQk handelde over den vrede met Euopa , en de hervonnden konden nlet gelooren, dat die gesloten eou worden, zonder dat men zich bezig hield met han lot. Stoat geworden door de gedachte, dat men hen weldra eenige vrg- heid zou verleenen , dank der tnsschenkomst van de protestant- sche mogendheden en vooral van Engeland , verwaarloosden zQ alie voorzigtigheidsmaatregelen. Den 22'^ September 1697 , nadat de vrede te R^sw^k was geteekend , zonder dat daarby aan de hervormden van Frankrgk was gedacht , vereenigden zQ zich ten getale van meer dan 4000 op klaarlichten dag. Verscheidene edellieden waren er b^ tegenwoordig , en honne wederversch^ning b^ de godidienstoefening bevestigde het volk In 't denkbeeld , dat het gevaar geweken was. Eenige aanzien- l^ke vrouwen , die daarvan minder zeker waren , verschenen er met maskers. Voor de eerste maal sints vele jaren bevonden de geloovigen zich aan den voet van een predikstoel , dien men in de open lacht had opgerigt en die een betere toekomst sebeen te voorspellen. De prediker nam z^n intrek b^ den heer de Granges, waar, naar men verzekerde , iederen zatardag eene b^'eenkumst van edellieden werd gehoaden. Het was een man van 35 of 40 jaren , gekleed met een eenvoudige bmine stof , die het volk tot volharding aanzette , terwyi h^j het de verzekering gaf, dat men weldra de kerkgeboawen weder nit de puinhoopen zou kunnen optrekken. Het genicht loopt, voegde h^ er b^ , dat de vrede is geteekend , maar dat is zoo niet ) en hjj zal niet gesloten worden , zonder dat de godsdienst tevens in haré regten hersteld wordt. 249 Eene redevoeriiig , die omstreeks dezen zelfden tyd door eeo uit *tbaitenland overg^komen predikant werd gehouden , en van welke men in *t volg;ende jaar een afschrift vond onder de pa- pieren van den martelaar Bonnet , bevatte ook datzelfde denkbeeld daft namelfjk te geiser tgd ais de vrede aan Europa verd kexgeven , de kleine kudde cok de vr^heid zou verwerven. „Ik kan met geen woorden de vreugde aitdrakken , die ik gevoel , nu ik de overbl^fsels van ket arme roavdragende Sien terng- zie , sprak de vogelvr^-verklaarde herder G^' z^t te beris* pen, dat gy 'tvoorschrift vanonzen Zaligmaker niet bebt opge- volgd, die ons heeft gezegd: „A1b gg Itet in eene rp vervolgd zalt worden, begeef u dan naar eenander/' maar zorgtervoor te bebooren tot die 7000 mannen , die bnnne knieén niet bogen voor Baal. Versterkt elkauder , en neemt u voor de valache broeders in acht. . . . Zoo g^ u in waarbeid tot den Heer wendt, dan zal Hy a dat hemelsche manna teragschenken , waarvan gy zoo lang beroofd z^t geweest; het schgnt dat H|j zyn arm begint terug te trekken , omdat IQj een zoo gewenschten vrede wil verleenen, die niet kan plaats bebben zonder de herstel- ling van Sion. Uet is dan na de ure , dat gjj uwe gebeden moet verdubbelen .... Neemt nooit aan de ofTeranden der af- goden deel. Geniet vreedzaam de kleine voorregten , die God u verleent. Hg wil, dat gg Hem openljjk voor de menschen bel|jdt, maar Ey eischt niet van u, dat gy met onberaden yver de martelaarskroon tracht te verwerven. Zoekt met zorg die lieden op , die in staat z^n u te verlichten , en zoekt het licht nooit in de duistemis." De leeraar voegt er bg, dat de vervolgde christenen van Frankryk niet vergeten z^jn door bnnne ultgewekene broeders , die voor ben bidden , en hg eindigt met het ontboezemen van den wensch, die aUer bartewensch is dat de kudde, nu door gebeel Europa verstrooid, eens weder bgeenvergaderd worden mogt en hersteld in vorigen toestand. Zietdaar wat men in de predikatien der woestyn, zoo on- meedoogend verboden, sprak. De katholieken mengden zich in den aanvang beimel^k onder 250 de acharen, die de preek aanhoorden. Doch toen de b^enkom- sten zonder sclirooin in 'topenbaar werden gefaoaden, waren ^ ook zonder zich te vermommen er bg tegenwoordig. Som- tyds zag men er zelfs priesters. Te huís gekomen , haastten z^ * zich meestal aangifte van de zaak b|] de overkeid te doen. Doch de pastoor van Thorígné, Goadonet, bepaalde zich daar niet toe. In de edikten en beslaiten tegen de hervormden geen genoegzame middelen vindende om ze te onderdrokken , stelde h^ zelf ontwerpen van bevelschríften op , die h^ den in- tendant in handen gaf, om ze aan het oordeel van denRaad te onderwerpen. Zoo stelt h^, onder anderen , voor , het toezigt over de nieaw bekeerden in de streek, waar hy woonde, op te dragen aan de pastoors van de OHÜiggende plaatsen. H^ vraagt van den koning voor hen ^algeheele volmagt," ais zQ eene vergadering zouden hebben ontdekt, ,,opdat z^ zallen koimen aanwenden al die geneesmiddelen, die z^ wettig zallen oordeelen/' en ook alie magt en alie regt om alie zoodanige b^eenkomsten in H vervolg te voorkomen. Opdat een ieder zich beijvere z^nen pligt te doen , wil h^ , dat een pastoor niet tot z|jn kerspel bepaald zy , maar dat I^j ook in 't kerspel van een ander, die minder waakzaam zich betoont , toezigt zal mogen hoaden. De ontwerper van dit ,,zachte plan" , gel^k l^j het zelf noemt , verzekert in den aanvang , dat de goede aitslag niet tw^felachtig is , dat daardoor aan het prediken een einde zal worden gemaakt , en de hervormden in vrees zallen worden gehoaden ; maar hy laat zich met geen enkel woord ait over de middelen , die men zoa aanwenden ; hy wil , dat men op de bescheidenheid der pastoors zal vertroawen , en den intendant deelt hy eenvoadig mede , dat het noodig zal zQn de krggs- magt ter beschikking der priesters te stellen. Met dit „zoo zachte" besloit , dat niet tegen het geweten van de geestelgken streed , hoopte men te volbrengen, wat den dra- gonders niet was gelakt. De regering echter, hoe verbitterd zg ook was op de ketterjj , die zoo halstarrig weigerde te sterven, wilde haar niet aldos aan den onverzoenl^ken haat van eenige 251 priesters overgeTén. Zjj begreep , hoeveel woede en vergif er in deze behoedzame haichelachtige taal verborgen was, en zjj stond niet toe, dat de dweepers nieuve grawelen voegden b|j die reeds waren geschied. De geesteiykheid , die met zooveel smart getaige was van het berleven der ketterjj, zag met vreugde , dat men, na 't slniten van den vrede , op nieaw tot de onverdraagzaambeid terugkeer- de. De verwacbtingen der Franscbe protestanten waren wreed bedrogen geworden : men had niets ten hunnen voordeele bedon- gen ; alleen de staatkunde had de artikelen van H vredesver- drag van Rjjsw^k voorgeschreven. Terwgl zQ met al te veel vertrouwen aan hunne vr^aeidsdroomen zich overgaven , stelde men onderzoekingen tegen hen te werk en de regtbanken wonnen heimelfjk berigten in omtrent de predikanten en zQ die de ver- gaderingen bjjwoonden. In Boven-Poitou bevond het geregt zich vaak in groóte moe|jel^heid , aangezien men geen ge- tuige zich kon verschaffen , daar de kerspelen , in welke die za- menkomsten gehonden werden, byna geheel protestant waren. Eenige katholieken , soms meer door b|jzonderen wrok dan door y ver gedreven , bespiedden hunne burén en gaven het aan ; maar gewoonlgk waren het de priesters zelve , die geregtel^ke verklaringen aflegden , en na vroom de hand op de borst te hebben gelegd , b^ wyze van den gewonen eed y hunne slagt- offers aan de regtbank en aan den beul overgaven. Ten gevolge hiervan werden er vele protestanten nu ook ter doodstraf verwezen , of tot levenslange galeístraf veroordeeld. Daarenboven werden de nieuw bekeerden in sommige gemeenten te zamen veroordeeld tot 'tbetalen van zware geldboeten , die tot herstel der kerken bestcmd waren. Deze veroordeelingen beletten de b^eenkomsten in geen en deele; alleen hadden zy ten gevolge , dat men b^ zulke gelegenheden meer voorzorgen gebruikte. IX. Tegen 'teinde van 1697 deelde zich de opwekking ook aan 1 252 de protestantBche bevolking van Beneden-Poitoa mede. Waren de eerste vergaderingen weisig talr^jk , 2^ iiamen al spoedig toe. En vooral toen er eenige predikanteo waren aangekomen , werden er b^na alie nachten op onderscheidene plaatsen talr^ke b^nkomsten gehoaden. ZQ hadden plaats des nachts in de open lacht , in ai¡selegen oorden , die door de gesteldlieid van den grond werden beschiit. Het volk was voorzien van kaar- sen om de psalmen te kunnen zingen, doch doofde zegewoon- 4jk uit , ais de leeraar verscheen ; en de preek werd gehoaden inde duistemis , of b^ 'tonzeker licht van eenige lantaarns, die geen gelegenheid gaven den prediker goed te kunnen onderschei- den. Zelden gaf men vooraf de plaats der b^enkomsten te ken- > nen , nit vrees voor onbescheiden bezoek en verraad ; maar eenige lieden , op wie men kon vertroawen , gaf men er kennis van , by wie de anderen zich des avonds vervoegden , ten einde ver- volgens met hen naar de bepaalde plaats te gaan. De b^eenkomsten werden , ondanks al de bezwaren , die er aan verbonden waren , gedorig talr^ker bezocht. Een der aan* zieniykste was die , welke op zekeren zondag b^ de landhoeve van Boispouvreau werd gehoaden. Zjj begon de» avonds ten acht are , en duarde voort tot míddernacht. De geloovigen waren van ver weg daarheen gestroomd, en gedarende den geheelen avond waren de wegen met mannen en vroawen van elken leeft^d bedekt , die alien zich naar de plaats der zamen* komst spoedden. Vele lieden van rang en onderscheidene aan- zienl^ke vroawen be venden zich ouder hen. De toevloed was zóó groot, dat de menigte behalve de schaur, onder wier voor- gevel de prediker was geplaatst , de binnenplaats , den dorsch- vloer , de tainen vervalde , en zich zelfs tot een nabarig bosch van hakhoat aitstrekte. Yóór de preek lazen onderscheidene lieden te gel^k stukken uit den b^bel voor te midden der verschillende groepen dezer buitengewoon groóte vergadering. Het was onmogelijk, zalke groóte zamenkomsten in 'tgeheim te hoaden. Den protestanten sebeen dit o ver 'tgeheel thans weinig te bekommereb: zy dachtten geen gevaar. Zelfs waren 253 er onder de mtgewekenen , die zich gereed maakten den va- derlandschen bodem weder te betreden. Doch deze beweging hield op , toen de intendant aan de overheid bevel gaf , om alien, die zonder af te isweren terugkeerden , in hechtenis te nemen. Men begon tenzelfden tjjde vervolgingen tegen de hervoraiden van Beneden-Poiton in het werk te stellen. Zvlks had al ras ten gevolge dat de zamenkomsten minder menigvnldig en slapper werden b^gewoond. Vele verdachten en ook op de daad be^ trapten werden gevangen genomen. V an welke gevangenen en* kele, in de hoop van de vr^beid te zallen verkr^gen , de zwak- faeid badden van af te zweren. Ztq bereíkten evenwel hun doel niet. Al was han straf niet zoo zwaar ais die der anderen , zjj ontgingen baar tocb niet gebeel. Op de predikanten had men vooral het oog ; doch wat moeite men ook aanwendde, het geloke niet hen op 'tspoor te komen. In de vergaderingen door een kring van getroawen omgeven, konden de spionnen hen niet naderen , en de voorzorg die men nam om de flambouwen rondom hen aít te blasschen , nam het middel om hen te herkennen weg. Dikwerf had men op de wegen onbekende lieden ontmoet, die naar ieders veronderstel- ling vogelvry verklaarde leeraars waren , doch zjj vertoonden zich onder twintig verschillende vermommingen , na eens ais sierl^ nitgedoschte edellieden , dan ais kooplieden , dan weder in het duífelsche bois der boeren. Men maakte, ais van zelf spreekt, allerlei gissingen omtrent hen. Doch het ware van de zaak vond men niet. Toen het hof van de godsdienstige bewegingen in 't Westen kennis kreeg , besloot men troepen derwaarts te zenden , om op de « protestanten een waakzaam oog te houden , en han *thoaden van b^'eenkomsten te beletten. De intendant van Poitoa kreeg bevel, omde hamekkigsten te straffen , zich vooral tegen 'thon-' den van bjjeenkomsten te verzetten, en naar de strengheid der wetten met hen te handelen, die er deel aan ñamen. De intendant d'Ablége liet ter zelfder t|¡d eenige protestan- ten van Beneden-Poiton vervolgen , omdat z^ geweigerd hadden 254 in de kerk te troawen , eñ een ander , omdat hy z|jn kind door een predikant had lateo doopen. Sommigen , die nooit him geloof afgezworen hadden , werden zonder omwegen in de boei- jen gesloten. Hg gelastte de anderen, hunne kinderen. die xQ naar nabnrige provicien hadden gezonden , om hen dos te laten te ontsnappen aan de strenge bevelen op 'tonderw^, te hnis te halen ; hg liet verscheidene jongelieden van adel en ait den bnrgerstand in kloosters opslaiten , om han eene regtzinnige op- voeding te geven, en wilde tevens vrouwen, die veroordeeld waren om te worden opgesloten , daar zy de preek hadden by- gewoond, plaatsen in de christeiyke vereeniging te Poitiers; maar de Raad oordeelde het gepaster haar in 'talgemeen hos- pitaal te plaatsen. In Boven-Poiton waren de yergaderingen na de strenge ver- oordeelingen , die zy ten vorígen jare hadden uitgelokt , geens- zins gestaakt; alleen bielden de vreesachtigsten zich thans te hois. Ten gevolge hiervan werden zy minder drok bezocht en niet zoo dikwyis gehoaden , en zoo viel het ook ligter ze geheim te honden. líen beproefde evenwel allerlei listen om den juisten tyd te weten te komen. En soms gelukte het ook. Een koop- man Pierre Bonnet, ten wiens hoize men verscheidene malen was te ssamen gekomen , werd tot levenslange galeistraf ver- oordeeld. Dit nieuwe en wreede voorbeeld had echter niet het gewenscht gevolg. Een der leeraars , de later beroemd geworden Potet , riep met twee anderen het volk wederom op , dat niet op zich liet wachten. Behalve die groóte byeenkomsten , gebenrde het ook vaak, dat eenige huisgezinnen zich des zondags ten hoize van een hanner vereenigden, om zich te zamen op te boawen, door het lezen nit den bybel en het zingen vanpsal- men. Deze kleine zamenkomsten trokken minder de aandacht dan de predikatién. Toch werden zy ook na en dan ontdekt. Er bevonden zich nog altyd dragonders in Poitoa, en het geracht verspreidde zich, dat men een nog aanzieniyker krygs* magt derwaarts zoa zenden, en deze maar al te ware tyding dompelde de kerken der woestyn op nieaw in roaw. De ko* 255 nink^ke raad was eveDwel niet voornemeDS de soldaten weder ais zendelingen te gebraiken; hy wilde slechts van de vrees die daardoor der gereformeerden werd ingeboezemd gebniik maken , om bekeeríngen te bewerken en de vergaderingen te doen ophouden. De soldaten, die naar Poitou gezonden waren , moesten er bl^ven tot eene aanhoadende bedreiging. De maar- . schalk d' Estrées , die in de provincie het bevel over de troepen voerde , en die , gednrende al den tgd dien hg er bleef , de ver- bitterdste v^and der ketters was , vergenoegde zich niet met deze IQdelfjke rol, om den Hagenoten vrees aan te jagen. H^ liet een zoo groot aantal lieden gevangen nemen, dat de minister verpligt was dezen onmatigen ^ ver tegen te gaan , door hem te kennen te geven , dat eenige voorbeelden van gestrengheid vol- doende waren ; I4I gelastte hem inzonderkeid minder gevan- gennemingen te bewerkstelligen , daar het z^ne voornaamste zorg moest z^n, zich tegen Hhoaden der vergaderingen te verzetten , en de herders en predikers , die in *t land zich ver- borgen bielden, en aan wie men al het kwaad toeschreef, op 't spoor te komen. Ondanks haré zachtere beschikkingen en de crvaring die de magteloosheid harer pogingen had bewezen , liet de regering toch nog alien moed niet zakken, en ziende , hoe dat geloof, vol taaye levenskracht , onophondel^k ais herleefde en bloeide te midden der strafgerigten , besloot zg ais eene b^zaak, de bekeeríng der ketters weder voort te zetten. Een zendingspost , die in Poitou werd gevestigd, verbond zgne werkzaamheden met die van den maarschalk d' Estrées. Terw^l deze met z^ne troepen alom schrik verspreidde , en de Hugenoten naar de kerken joeg , doorkmisten zendelingen de kerspelen en maanden het volkaan on zich te bekéeren. De minisler had ieder z^ne rol toebedeeld, en de priesters aan hnnne pligten herrinnerende , han aanbevolen , „met zachtheid en liefde te spreken, zonder zich z^delings, gel^jk velen hebben gedaan, van bedreigingen en andere harde mid- delen te bedienen, hetwelk de geestelyken aan de wereldl^- ken moeten overlaten, zonder ze ooit aan te wenden, omdat 1 356 rolk eene handelwjjze hen hatel^k maakt in de oof en van hen , Mn wier bekeering zg willen arbeiden." X. Lodew^ XIV hield zich, nadat er een einde gekomen was aan al die oorlogen, die sinds te langen tgd al z^n aandacht en de kracht van Fraukr^ hadden gevorderd, meer met de in- wendige zaken des r|jk8 bezig. H^ begeerde den toestand van 't koningryk te leeren kennen , en belastte iederen intendant een naanwkeurig berigt over den toestand van zgn departement in gereedheid te brengen. Wat op de nieuw bekeerden betrekking heeft, en de uitwerksels van 't gedrag ten hnnnen opzígte gehon- den, vormt een der belangr^jkste gedeelten dezer rapporten, hoewel zg over 't gekeel zeer ontrouw z|jn op dit teére pnnt , waar het be- kennen der waarheid trenríg was en het moe^el^jk viel die aan den grooten koning meé te deelen. Het gedenkschrift van Manpeou d' Ablége , een der slechtsten van alien en voorbedacbtel^k onvolle- dig op dit pnnt , bewimpelt bgna al het kwade, en erkent noch de ontzettende vermindering der bevolking , noch het verval van den handel , noch den ondergang der n^jverheid ; hy vermeldt slechts het kleinste deel der verliezen , die de provlncie ten gevolge der herroeping heeft geleden en staaft alleen, datde vr^belangr^e lakenfabrieken vervallenlz^jn of aanzienl^k verminderd ten ge- volge van den oorlog, en vooral ten gevolge van de nítw^king der protestanten , die b^na den geheelen handel dreven. H^ stelt evenwel het aantal der uitgewekenen aanmerkel^k lager voor dan het werkel^jk was. Het weinige dat h^ zegt van het verval van den handel is nog verzacht , en een ander schrg ver , Jnricu, huldigde vr^ wat meer de waarheid, toen l^j schreef, dat „de protestanten den handel met zich hadden medegenomen.'* Doch hoe slecht de regering door haré zaakvoerders ook on- derrigt werd , zjj leerde er genoeg uit , om den geheelen omvang der verliezen, door Frankrjjk geleden , te begr|jpen. Iederen dag kwamen nienwe treurige feiten ter harer kennisse , ten sp^t van > 257 pñesters en hovelingen , die al han best deden om den koning te overtnigen, dat slechts eenige onmstige en oproerige lieden met eenige doizenden ait de lagere volksklasse , meer ten laste dan ten natte voor den staat, het land hadden verlaten. De intendant van Poitoa , die , geljjk w^ zagen , zoo weiníg er zich om bekommerde om de regeríng in te lichten omtrent een der belangrykste pnnten , liet voor zich-zelf een naauwkeurigen en tot in kleinigheden afdalenden staat opmaken van den toestand en de gezindheid der hervormden. Uit Niort leverde men bjj hem in een verslag aangaande de edellieden en honne hoading in zake van godsdienst , eene l^jst der nieuwe katholieken , met de vermelding of zy hunnen pligt vervulden ja dan neen , en eene l^st der ,,voornaamste slecht bekeerden , — van hen die hnnne zonen op de coUegies en hnnne dochters in kloosters konden plaatsen, — van hen die men moest verbannen of ver weg zenden , — van hen die men moest in hechtenis nemen , — van hen die men van honne ambten moest ontslaan, — van de 17 vrofiwen of dochten die men moett we^^nemen, omdat s^ de an- deren van het pligtvolbrengen afhielden, — en eindel^k van hen tot wie men moeet spreken." De binchop van la Ro- chelle verschafte „een staat der nie«w-6n slecht-bekeerden van eeníge kerspelen nit z|jn bisdom , . . . die men bepaald moeBt kastyden, omdat z^ de anderen vwleidden.'' Eene zaak die den intendant inzonderheid ter harte ging , en wélke k^ áws verlangde goed te leeren kennen, was de geldel^jke toestand der protes- lantén , die sleeht atonden aangeschreven , ten einde te weten , of 7a¿ kan kosfgeld in de gevangenis , of dat kunnen vrouwen en kinderenin een klooster, of op een collegie zouden kunnen be- talen. Inlichtingen van dezen aard werden hem vít al de ker- spelen, waar hervormden waren, toegezonden. Manpéoa liet er velen wegens b^woning van godsdlenstige byeenkomsten in bechtenis nemen, en veroordeelde er enkelen tot galeistraf. Omstreeks de helft van 'tjaar 1699 begon men aan de goe- deren der gevlogten , die gebleven waren in handen van bloed- verwanten , die hume godsdienstpligten niet vervnlden , en die men over 't álgemeen tot na toe in 't bezit daarvan had gelaten , de hand te slaan. Er had thans ook eene nieawe aitw^king plaats. De tegenwoordigheid van den maarsdialk d* Estrées in Poitoa, de onderzoekingen door den intendant verordend, her- haalde veroordeelingen , aanhoadende vervolgingen hadden de protestanten ten laatste de hoop doen verliezen, gedarende de vredesonderhandelingen te R^sw^ opgewekt , van welke z^ zich zalke gelakkige gevolgen hadden beloofd en die ten slotte tot nitslag hadden , dat z^ Lodew^k XIY in de gelegenheid stelden , om zich geheel aan de inwendige zaken des r^poB te w^den , en sich Qfp nieaw bezig te hoaden met hanne bekeering , gelgk hjj met dit doel dan ook reeds eene aídeeling troepen naa^Poitou had gezonden. Overtoigd dat er nieta dan nieawe vervolgingen te wachten waren , vermoeid van een leven , waarin men voertdorend in tweespalt met z^n geweten of met de wet moest z^n, be- aloten vele hervormden den geboortegrond te verlaten. Men zag mannen en vrouwen, kinderen en gr^saards den weg ter balling- flchap betreden, en zich blootstellen aan duizende gevaren om, geiyk zg zeiden , liet land der vr^heid te bereiken. Alie mid- delen werden te werk gesteld , om de waakzaamheid der wachten te bedriegen , en de teederste personen verdaurden ongeloofeiyke ongemakken, om toch maar de grenzen of de zee te bereiken. Eenige vroawen , díQ heimel^k te la Rochelle waren aangekomen, met plan om zich naar Engeland in te schepen, lieten zich in kisten opsloíten, en werdea onder balen van onderscheidene koopmansgoederen in. 't roim van ^t 8chip gepliiatst. XI. Van hen , die, tegengehoaden door de magtige banden , die den mensch aan z|jnen geboortegrond hechten , achterbleven , leefden sommigen zonder godsdienst voort, terwyl de meesten niet op- bielden in 't geheim godsdienstoefening te houden. De geheele landstreek was vol predikanten, welke naam door de regering werd gegeven aan al diegenen , die door hunnen y ver zich genoopt gevoelden om zich met honne broeders te onderhoaden, hen te be- zoeken, hen te bemoedigen, twee of drie hnisgezinneii soma te vereenigen , om zich te zamen door eene of andero vrome lee- taor op te bouwen en te stichten. Overigens zag men niet meer van die groóte vergaderingen , zamengesteld uit verscheidene doizende personen; maar men gingin de protestantsche gemeen- ten voort minder talr^ke byeenbomsten te houden, terwyi men meerdere voorzorgen nam. De maarschalk d' Estrées hield nogtans een wakend oog en het gelokte hem drie predikanten te gr^pen, die hy voor de regtbank bragt. Doch den regters bezielde over *t geheel thans een zachte, gematigde geest. En tot groóte sp^t zoowel van den maarschalk ais van den minister , werden de drie bescholdigden door de regtbank -vol- komen vr^gesprcken , terw^l twee getoigen tegen hen , die van valschheid overtaigd waren geworden, werden gestraft Niettegenstaande men op de overheidspersonen krachtig poogde te werken , vond de onverdraagzaamheid toch in hen geene volg- 260 zame en wreede dienaars. De regtbanken waren moede van 't bloedvergieten ; de heldhaftige standvastíglieid der hervormden was alleen onvermoeid. Het hof zelf liad z^ vervolgingsstelsel verzacht. Het bescholdigde de predikanten , dat zg de oorzaák wareii van het geen men noemde de ongehoorzaamheid der nieuw bekeerden ; en het meende , dat , ais het gelnkte die pre- dikers te grgpen , de gereformeerden zeer spoedig in den schoot der kerk zonden terag keeren. Het hof begreep niet, dat, wanneer deze arme predikers, die door de omstandigheden daartoe waren gebragt^ den gver des volks onderhielden , het geloof zelf nienwe predikers voortbragt, en dat de kadde der geloovigen aan deznlken nimmer gebrek zon hebben. Men vervolgde hen dan , zonder han rust of duar te laten ; en de maar- schalk d' Estreés , die hiermede belast was , kweet zich zdó goed van díen last , dat hy de goedkearing van het hof mogt inoogsten. Doch novens dien lof kreeg de maarsch^lk tevens eene ver- maning , om z^n yvervaar wat te matigen. H^ bepaalde er zich niet alleen toe, de vergaderingen te verhinderen , en den predi- kanten den oorlog aan te doen , maar l^j perste den bekeerden ook beloften af van zich te laten onderwyzen , wat zeker ten aanzien van hen een vreemde en gevaarl^ke maatregel was. De vreed- zaamste protestanten van allerlei geslacht en leef^d waren even- zeer ais de predikanten aan z^ne woede blootgesteld. Toen hy zich te Loudnn bevond , liet hy al de kloosters en de gevangenis vnllen met hervormde mannen , vrouwen en kinderen. Hjj ontving nu op nieuw eene berisping van den koninklgken raad. H^j kreeg een bepaald verbod , iemand te laten in hechtenis nemen, zonder eene b^zondere magtiging des konings. d' Estrées stoorde zich echter niet veel aan dat alies. H|í be« greep , dat de Hngenoten door han schrik aan te jagen tot bekee- ring moesten worden gebragt , en alleen z^ne tegenwoordigheid vervolde dan ook inderdaad alien met ontsteltenis. Z^ne geregts- dienaars liepen de dorpen af , om den hervormden vrees te ver- wekken , en hen te noodzaken ter misse te gaan , terw^l zjj het -volk op allerlei w^ze kwelden en het zelfs geld afpersten. De bis- 361 schoppen beschoawden den maarschalk ah hxm besten bondgenoot , en stelden meer vertrouwen op z^ne dragonders dan op zicb zelven om de lieden naar de kerk te voeren. De bisschop van la Ro- chelle , Frézeau de la Frézelíére y die in z^n jeugd de wapenen had gedragen, en alt^d nog iets van zyn vroegere neiging be- houden had, volbragt z^ne geesteiyke bezoeken, van soldaten vergezeld, en z^ne togt geleek meer op een kr^gstogt dan op «ene rondreis ter uitbreiding van 't Evangelie. Toen hy de kerspelen van zyn bisdom, die door de kettery waren aange- Moken, bezocht, liet hy zich door den bevelhebber en z^ne troepen vergezellen naar Moncoutant , Goorlay en nog een paar plaatsen , die een kleine groep protestanten vormden, afgescheiden van de overige kerken van Poitou, maar die onder alie om- standigheden bew^jzen gaven van onwrikbare gehechtheid i^an han geloof. ZQ verborgen zich in de bosschen b^ de nadering van den prelaat met z^n kr|jgshaftig gevolg. Uet doel van den togt mislukte. 