title: Geschiedenis van de Protestanten en de hervormde kerken in Poitou
creator: G. J. v. d. H ., Auguste François Lièvre, Evangelische maatschappij, Amsterdam
text: Niet alien verlieten den drempel van 't klooster. Het voor- aitsdgt van een brandstapel of de gevangenls hield de vrees* achtigsten terog. Zonder dien schrik zoaden de kloosters leeg z^jn geloopen. Wat stemmen werden er door dien schrik versmoord! wat kreten van 'tgeweten z^n niet tot ons gekomen I De moedigsten waagden het, met gevaar van han leven, de wetten van han geweien te stellen boven die van hunne ordo, en hunne waardigheid boven hunne belangen. De meesten trokken , ais z^ de monnikskap of den sluijer hadden afgelegd, de grenzen over en vestlgden zich te Généve. Som- migen trouwden er. Mogt men hun dat tot misdaad reke- nen, slagtoffers ais zy vaak waren van familiebeschikkingen of van eigene onbezonnenheid ? In 1549 had Philippine Ghasteigner, abtdis van Saint- Jean-de- Bonneval, nab|j Thouars, de zaak der hervorming omhelsd en trad in briefwisseling met Galvjjn, aan wien zg haar plan mededeelde, om het klooster te verlaten en naar Zwítserland te gaan. De hervormer, terwjjl hy haar aanmoedigt, veibergt haar echter de gevaren niet, waaraan de bel^jdenis der waar- heid haar zal bloot stellen. „Ik vemeem wel," schreef h^ haar , Tjdat gy in de slavemy, waarin gy u bevindt, God niet naar av hart kunt dienen; dat de woeáe en de wreedheid der onregt- vaardigen zich niet te hevig t^en u verheffe en dat het vuor 31 niet worde ontstoken. Gebeurt dat toch, moet gy land en 266 doorkrai886D , word dan toch nooit moede h6t middel te zoeken, om in alies u te konnen sckíkken naar den wil van den goeden hemelscken Vader. Herüiner a, dat werwaarts v^ ons ook wenden, het krois van Jezns Ghristos ons zál volgen. Reken er op , dat g^ , ais g^ iu H land gekomen g!\¡k waar g^ vr^jlieid zult hebben, én om God te vereeren én om versterkt te worden door z^ woord , nog veel onaange- naams zult hebben te verduren. Het is goed dat gg daarom- irent gewaarscbuwd zyt, opdat g^ het niet iets vreemds mogt vinden, ais het u overkomt, gelyk ik niet betw^fel of gjj en owe medgezellen hebt u daar reeds op voorbereid." De abdis besloot naar Gén^ve te gaan met acht harer non- jien. Sene enkele slechts bleef nog achter in 't klooster. Sints Calv|jn van deze stad z|jn aangenomen vaderstad had gemaakt , zag h^j van den kant van Frankr^k tot zlch toestroo- men eene groóte menígte mannen en vrouwen van elken leef- t|¡d en elken stand, die er eent^'de^jk of bepaald toevlugtsoord kwamen zoeken , en de vr^jheid om te leven naar de gods- dienst hnnner keos. Het waren vooral jonge lleden, die zich naar Généve be- :|paven, om er het onderw^ van den hervormer te hooren, en die weldra van daar weér vertrokken ais vroomgezinde kan- didaten voor 't martelaarschap , om in de naburige landen het Evangelie te predíjcen, tot dat de verschrikkelljke dood op den brandstapel of aan de galg han dienstwerk bekroonde. Een lange l^t van martelaren weet alzoo alleen Poitou reeds mede te deelen. Onder hen merken v^ op een van Calv^ns leerlingen oit den tyd van zjjn verbiyf te Poitiers , Vemon , te Chambéry in 1556 met verscheidene andero evangelisten ter dood gebragt. AUe dos ter dood gebragten hadden Génbva gezieni en dit was eene omstandigheid , waarvan men niet yergat in han preces verslag te geven. Het was soms vol- doende op weg naar die plaats te worden gevonden om tot de doodstraf verwezen te worden. 22 VI. Men had ñi 1551 de iioop kannen koesteren, dai de tw- volging zou verminderen. De koning rerbond eich met de protestantsche staten van Daitochland tegen Karel V, liet te «Trente tegen het concille protesteren, en verbood gelden naar den paus over te maken. Maar ter zelfder tgd vaardigde h^ , om vergiffénis voor die politiek te knnnen verkrggen, tegen de gereformeerden het strenge edikt van Ghateaubriant uit, en Yoordat b^hulpaan de doítsche protestanten zond, beval byhet parlement aan die van zyn eigen r^k ten strengste te straffén. De geestel^kheid vond , dat zolks nog niet genoeg was. Zg y die met de meeste drift de vernietiging der ketterQ beoogden , bielden niet op ais het eenig afdoende geneesmiddel de instelling dér inquisitie te eischen, gel)}k men die in Spanje had. De kardinaal de Lorraine, een bedriegel|jk mensch en een erger- l^k prelaat, maar fel op vervolging, liet een tweede edikt uitvaardigen , waarin 't regt tot kennisneming van 't feit van ketter^ nitslaitend toegekend werd aan de kerkeiyke regters en aan de onderzoekers van 't geloof. Het parlement echter , hierdoor gekrenkt, verzette zich er tegen, wendde zich tot den koning, sprak van 'tstaken dier geweldige maatrege- len , en zelfs van 't nuttige der hervorming van sommige misbrniken in de kerk. Verscheidene zgner leden neigden zelfs naar de nienwe ideen, en het fanatismo kon het niet zonder tpyt aanschonwen, dat een geest van gematigdheid in dit lig- cbaam veld begon te iñrinnen. De hervorming nam intasschen in kracht toe. Wy zallen welhaast kerken zich zien organiseren. De geloovigen ^aren nn nog zonder bepaalde plaatsen voor bQeenkomsten , ¿onder herders, zich na eens hier dan daar verzamelende, en aan den meest daartoe geschikte of 'tmeest in |jverviiar ontstokene het opdragende een woord van opwekking en vermaan tot hen te spreken. Het strengste geheim werd omtrent dezo zamenkomsten in acht genomen. 23 Van Gén^ve uit gaf Calvan z^ raad; hQ bemoedigde, 14) bestuurde. „Z{jt stand vastig , schreef hy in 1554, en toont dat de y ver die a heeft aangespoord, om goed te beginneo meer geweest is dan een windvlaag. . . . Dat z^, die eigen hoizen hebben , er zich daar vereerd gevoelen , dat z\j ze aan God ais tempels mogen toew|jden. Dat de andere er zich niet over beklagen dat z^ ver moeteu loopen: dat de grooten de kleinen tot zich trekken , dat z^ wie men met een goed voor* beeld voorgaat, zich er over schamen dat zg het niet navol- gen Ik vind de overeenkomst , die gy te zamen hebt goed en nuttig: het is dat niemand, op straf van nit *tgezel~ schap gesloten te worden , aan eenig levend wezen ontdekke de plaats van zamenkomst die gy hebt Hondt a dan, m^ne broe- ders , 8ttl in nwe schuilhoeken . . . ; maar dat het gevolg er van niet z|j , dat alzoo de dear gesloten wordt voor wie ais gy begeeren te komen tot 't koningryk Gods ; dat ieder zyne krachten inspanne , om zoo velen mogeiyk te trekken en te v^innen voor Jezus Christus, en dat wie gy na een goed onderzoek daartoe ge- schikt zult achten door u met aUer toestemming toegeiaten worden. , Overigens , zoodanige oefening strekke , om ieder meer aan te sporen zich er op toe te leggen beter zyn eigen hnisgezin te besturen. Want uit een zoodaníg gezelschap naar huis ternggekeerd zynde, moet raen toonen, dat men zich ver- sterkt heeft , ten einde beter te kannen handelen dan te voren , en moet men van daar eenen aangenamen genr mede bren gen , die zich mededeele aan al de leden des huisgezins; einde- lyk, dat gansch het overig leven er aan beantwoorde." Ondanks de dringende vermaningen van Cah-yn en het ge- zag, dat hy ondcr de hervormden bezat, begon er verdeeld- heid te heerschen in den boezem der kleine kudde van Poi- tiers , en er vormde zich eene pariy , die tegen den hervormer zelven opponeerde, en wier grootste , misschien eenigste ongeiyk was, dat haré dcnkbeelden wat ruimer waren dan de zynen. De bewerker van deze beweging was een zekere Lavan, die wegens zyne denkbeelden onlangs eene vry ruwe berisping 94 ▼an den kant des kerkeraada te Généve ontvangen had. Rent leerling van Calvan, vervolgent van Sebaatíaan Caftalion, dacht l^j , gel^k deze , dat de ketter^ geen misdaad was , en dat men hen niet moest verbranden die rich self bedrogoi. H|j nam den kanon en 'tgezag der scluriñ geenszins gaaf aan, en liet de praedestinatie in *i geheel niet toe ; h{¡ sch^nt aaa eene eindelQke hentelling aller dingen te hebben geloofd. H^ bechtte minder aan 'tdogme, des te meer aan 'tcliriste* ]^k leven, en l^} bevond, dat men in de calvinistisclio bervorming wat te veel de zedel^ke nataur van den menscb miskende. Lavan verbond met zgne theologie een weinig pbilosophie, en zgne eigeniyke ketter^ bestond hierin , dat by niet wilde gebokt gaan onder 'tgezag van den meester, van wien by zeide, dat iedereen te Généve bem de pantoffel moest knssen. In gramstorigen , weinig christeiyken toon liet Galvjjn zicb over bem nit. Lavan ging desniettemin voort zjjne denkbeelden met woord en scbrift te verspreiden. Eenige jaren later, gaf de predi* kant van Poitiers er kennis van aan de eerste nationale sy- node, die de geloovigen vermaande tegen die denkbeelden op bonne boede te z\j¡ñ, en beval, dat na een r^ipel^k onderzoek de ketter^l van Lavan, op de volgende synode zon geoor- deeld worden. De verdeeldbeid , die te Poitiers onder de aanbangers der bervorming beerscbte, belette bnn niet er eene kerk te orga- niseren, die, naar den datam, een der eerste van Hkoningryk was. In de maand Mei 1555 zond bet constistorie van Généve er den predikant Jacqnes Langlois been , en in betzelfde jaar , terwjjl de pest bnnne verbitterdste vyanden nit de stad verjoeg , gaf Pierre Cbrétíen, een man van byzondere geleerdbeid, zacbten geest en van een goed levensgedrag der kadde eene geregelde kerkeiyke inrigting* Terwyi Langlois bet volgend jaar van Poitiers naar Toan ging , werd Glande Cbevalier door Généve aangewezen om bem te Poitiers te vervangen. 25 Ghrétien van z|}q kant bezocht de nieuwe gemeente van Angers , door de tegenwoordigheid van een inqaiaitear in angil gebragt. Later verkreeg ook zy een eigen predikant. In lietiselfde jaar ais te Poitiers werd ook de gemeente te Loa- dnn georganiseerd. De gemeente ontving op haar verzoek ait Généve een leeraar. VU. Beneden-Poitou was, al werd er tot na toe naauweiyks van gewaagd, van de godsdienstige beweging geenszins uitge'* sloten. Het kleine vlek Breuü-Barret ia een der eerste punten , waar wD de zonne der kervorming in deze streek zien opgaan» Hier waren het kooplieden, wevers, lakenscheerders en vele kleine fabrikanten , die met ket vergif der ketter^ besmet werden. Met meer glans evenwel vertoonde zich ket protestan- tismo in de hoofdstad van beneden-Poitoa , Fontenay. Deze stad gedorende geheel de XVI eeuw een der grootste brand- punten der beschaving en ontwikkeling , mogt ook in de gods- dienstige beweging, innig met den voomitgang in ket denken verbonden, niet ackter bl^ven. De hervorming werd er tgdig bekend , en verspreidde er zick snel , dank aan de ontwikkeling der geesten. . Andero omstandigheden liepen zamen, om er den voortgang van de nieuwe denkbeelden te be verderón. In 1 54 1 vin* den wy er Philíppe Veron, voorzeker de l^rling van Cal- v^, dien wy reeds vroeger ontmoet hebben, het land doortrekkende en evangeliserende. In 1555 ontving Fon- tenay het bezoek van een vurig voortplanter der nieuwe leer, Bernard Palissy de beroemde aardenpottenbakker. De aanraking met dezen zoo merkwaardigen man bleef zeker niet zonder invloed op de inwoners van Fontenay, met wie h^ in betrekklng stond. In dezen t^d waren de overgangen ^ot 't protestantismo talr^. Velen, die geestverwanten waren 16 ▼an Rabelais, voegden zich aan de t^e der henroriniíig. En even zoo werd de hervormde godsdíenst omlielfid door ver- Bcheidene van de r^kste en meest verlichte families der Btad. De meesten van deze zaten op de bank der schepe* nen en de protestanten hadden invloed genoeg om twee banner acbtereenvolgens burgemeester te zien worden. Ten bew^ze , wat geest toen de regering en een goed deel der bnrgery bezielde, kan strekken wat er voorviel in eene openbare vergadering der borger^. Deze was voor han aandeel in het onderhoad van 50,000 man voetvolk op eene zware scbatting gesteld , en nn werd beslist , dat <^e twee bnizen der kloosterzusters van de derde orde van Sint Fran^ ciscas (^) even ais de andere eígenaars op de rol zouden worden ingeschreven , en in de gemeene lasten zouden dee- len. Er kwam verdeeldbeid door tasschen de aanzienl^sten ; maar het gescbrift, waarby het beslnit werd nitgevaardigd , werd niettemin opgesteld. In Augnstns 1557 vestigde zicb een predikant Bodin, meest losua genaamd , tigdel^k in de stad. Doch het volgend jaar had er eene omkeering plaats : de katholieke part^ werd meester en koos een maire uit haar midden. Om den dood te ontvlieden, moest de prediker de w^k nemen. De Gal v misten waren aan állerlei kwellíngen blootgesteld. De kerk van Fontenay sch^n^ ongevéer twee jaren zonder herder te z^n geweest. Ook te Montaigne werd in 1558 de nieawe godsdienstinrig- ting gevestigd. Het was gelegen op de grenzen van Bretagne, waar hetzelfde jaar een geweldíge nitbarsting der hervorming had plaats gegrepen. De schok ten gunste der hervorming, die dit gewest alzoo ontving , was zjj verschuldigd aan den broeder van Coligny , de heer ' d Andelot , die , gekomen om eenigen tfjd op z^jn eigendommen door te brengen , de nienwe leer overal waar hjj kwam openl^k had laten bekend maken. Op z^n (') De derde orde van Sint-Franciscas bestond eigenlijk uit leeken, die in de wereld bleven verkeeren, maar die toch ook naar een regel, door den stíchter han gegeven, moesten leven. 37 tervgtogt liet h\¡ hetsiA&B éoen te Angers. De mannen van den ge» xcf te kteiden hem voor, dat dit gedrag aandraischte tegen de edlk- ten des konings. ;,Ik ben /' antwoorde hjj han , „een troawe dienaar des konings , in alie bargelyke en staatszaken kan hg op ni||ne gehoorzamheid rekenen , maar wat m^n geweten betreft : ik heb een koning ín den hemel , wien ik boven alies dienen wil/' Er iswelveeltyd en str^d noodig geweest , om tasscken de regten van h geweten en die van 't gonvernement die on<- derscheiding te vestigen , welke in deze woorden van den calvi- nistíschen edelman zoo jaist was aangegeven ! Het aandeel , dat de adel in de godsdienstíge omwenteling nam , bragt veel toe tot de sneUe vorderingen , die zy van alie kanten in dezen t^d maakte. Velen edellieden bekeerden zich en lieten prediken in hunne kasteelen of zetten door hanr ne tegenwoordigbeid gezag b^ aan de vergaderingen die men minder geheim reeds begon te houden. Zoo waren in beneden-Poitoa de beide edelen Da Bouchet, die wg weldra in 'tveld te midden van de vurígste verdedi- gers der hervorming terug znllen vindeu, kracbtig werkzaam om haar onder hunne vasallen te verspreiden. Meer auderen tra* den in hunne voetstappen. Een edele Schot , James Hamil* ton, zoon van den graaf Hamilton, vice-koning van Schot- land, ontmoeten wy zelfs in 1559 ais stichter van de ge- meente van Chátelleraut. VIII. Gedurende het paaschfeest van 1559 kon men de ontwikke- ling y die de hervorming gekregen had , ten duidel^kste gewaar worden. Sterk door het getal harer aanhangers, stelde z|} zich bíjna overal op eigen gezag in *i bezit van 't regt , dat men haar weigerde , in 't openbaar op te treden. De predikatie geschiedde niet meer in 't geheim in eene kamer voor enkele geloovi- gen slechts; maar in 't openbaar op de pleiuen voor duizende toehoorders. Dit was 'tantwoord van 't protestantismo op de S8 gniwel^e lasteringen , waar haré eertte samenkomsten het voor- werp van waren geweest. Eeii vreemdeling, Pinnet genaamd, die, sints een jaar, te Niort heimeiyke samenkomsten in b^sondere huizen had ge* houden , waagde het op Palm-zondag onder de hal te predikea voor eene groóte menigte volks, zamengeloopen om hem te hoo- ren. De menigte , waarvan h\j omringd waa , maakte dat de politie hem hierin niet durfde verhinderen. B^na ten zelfder t^ evenwel verpligt Niort te verlaten, begaf Pinnet zich naar Saint-Maixent. U^ hield er dezelfde week verscheidene b^zondere bjjeenkomsten , in welke men overeenkwam, dat men op 't paaschfeest zich onder de hal zoa verzamelen. Op zondag , den eersten paaschdag , wachtte inderdaad reeds ia den morgen een talr^ gehoor den prediker op de aangewezen plaats af. Veel landvolk was derwaarts zamengestroomd , ea Dok eenige edellieden bevonden zich onder het getal. De maire wilde zich tegen de vergadering verzetten, en liet ee& medgezel van den prediker in heehtenis nemen. Doch tegen zeven ure , terwgl de katholieken hnnne godsdienst in de kerken waarnamen, begaf zich Pinnet, vergezeld van de heeren de Fonfréde, de Lnc en eenige and(»re naar de hal om er te prediken. De regeríng der stad, die er terstond van onderrigt werd, vergaderde op nieuw bQ den loitenant-gene- raal, en op het voorstel van den gemagtigde des konings verbood men , in naam des konings , aan gezegden Pinnet de bewuste predikatie te voleindigen, en aan alie dorpelin- gen en inwoners der stad, en anderen om er b|j tegenwoor- dig te zgn , op straffe van verklaard te worden voor schear- makers en ongehoorzamen aan den koning, voor scholdi* gen aan gekwetste migesteit, en op straffe van ligchamelyke tachtiging. Deze ordonnantie onder trompetgeschal gepubliceerd belette Pinnet niet z|}ne predikatie ten einde te brengen in tegenwoordigheid van 3000 personen. De regering hield echter'in den namiddag op nieuw raad^ 29 en herhaalde de des morgens gegeven bevelen. Een ondersoek werd ingesteld, en dienzelfden avond nog werd er een bevel tot gevangenneming tegen Pínnet mtgevaardigd. H^j ging toen de fitad ait, docli den volgenden zondag ging hy, onder bedékking van verscheidene gewapenden , prediken te Azay-Le- Brdle, waar vele inwoners van Sint*Maixent waren verza* meld om hem te hooren. Het gerucht van dit zoo openl|jk optreden der hervorming drong door tot het hof, en de koning gelastte den gonvernenr van 't gewest de predikanten streng te straffen ais ook wie hen volgden. Deze orders werden in Hbigzonder ook overge- bragt aan 't gemeentebestanr van Saint-Maixent , dat zich echter verdedigde met 'tfeit, dat Pinnet reeds door hen ver- volgd en bj} verstek veroordeeld was. Deze strenge maatregelen bleven zonder vrncht, terwyl de openbare vergaderingen nlet naar vruchten lieten wachten. Het meerendeel van wie het Evangelio hadden hooren prediken, werd voor de hervorming gewonnen , en voorts beschermd door 'taantal harer vrienden. Saint-Maixent werd alzoo een der veomaamste middelpnnten van de protestanten van Poitou. Datzelfde paaschfeest, elders gekenmerkt door gelnkkige nit- komsten voor de hervorfoing , werd te Poitiers door eene be- trenrenswaardíge gebeortenis gestoord. De protestanten genoten er zoo al geene vr^jheid dan toch eene zekere nist, en han getal was in den laatsten tyd zeer aanmerkelyk toegenomen. Een leeraar had er zich gevestigd. En in Maart 1559 zond 't oonsistorie van Généve, om hem te vervangen, een zeer geachten prediker, Franjéis de Saint Paul. Ten gevolge echter der gebeurtenis, die wg na gaan verhalen, sch^nt h|j verpligt te z|jn geweest zgne nieawe betrekking al spoedig weer te laten varen. Op paaschmaandag bemerkte een monnik, die in de kerk der Jacob|jnen predikte, een edelmán gewapend met een pislool te midden zgner hoorders, en deor schtík aangegrepen , begon 30 h^ te flchreeuwen, dat men hei op ign leven gemont liad. Het Yolk wierp zích terstond op den penoon, dien het wat aangewezen , en de ongelokkige werd overdekt met dolksteken en biíkans verpletterd onder stoelen en voetbanken. De op- flchndding werd spoedig baiten bekend , en 't gerucht ver* qircidde zich dat in de kerk der Jacobynen de protestanten om hals werden gebragt, terwgl dat deze, zich inderdaad door een moordaanslag bedreigd geloovende, zich in aller^l wapenden en in massa naar 'tklooster stormden. De alarmklok, die tegen hen geluid wordt, brengt de «tad in opschudding en windt de verbeelding op. De denren van 'tklooster worden opengebroken , en de monniken verpligt zich over de mnren te redden. Midderwyl overweldigt het graauw , zaamgeschoolde vroQwen en kinderen, de kerk en voordat de jostitie tyd heeft tasschen beide te komen , verbr|jzelen z|j de beelden i verwoesten zy de altaren, kortom vemielen alies. De onvoor- zigtige edelman, de veroorzaker en het slagtoffer tevens van deze opschadding , was op 't plaveisel oitgestrekt bly ven liggen, Toen men hem oprigtte, herkende men den heer da Teil, en men wist, dat I^j de kapel was binnengetreden om er een advocaat, met wien Iqj zaken had, te zoeken. Hy was ove- rigens verdacht van ketter^j ais Qverig toehoorder van een Aogustyner, die gansch het tegenovergestelde van den Jacob^n predikte. Men vroeg hem, waar hg het paaschfeest had gevierd, hg wist niet te antwoorden en werd gevangen ge- nomen. Den volgenden dag dreigden er ook wanordel^fkheden in 'tklooster van de Franciskanen van Ch&telleraolt te ontstaan. De tosschenkomst van de jastitie en den priester bragt ge- Inkkig de bewogen gemoederen tot bedaren. Deze plotselinge nitbarstingen van den toorn des yolks, dio het voorspel vorm- den tot de bloedíge worstelingen die welhaast volgden, be- w^zen hoeveel wantronwen en bitterheid reeds in de gemoederen was ingedrongen. . De raadsvergadering beval den volgenden dag de schnldígen 31 te vatten en te straffén ; de zwaarst beschnldigden werden ge* hangen of geradbraakt. Aao bet bof werd van alies kennit gegeven. Joist was toen het vredestraktaat met Spanje te Cateau-Cambrésis onderteekend , en dienzelfden dag nog aehreef de koning , dat het zgne meening was , van de uitvendige rost van den staat gebraik te maken om zich te konnen bezig kouden met de zaken der godsdlenst, welke het voorname punt was , dat het allereerst al zgne zorg zoa aitmaken. De koninklQke boodschap werd der stad deu 8 April medegedeeld. Het was olle in 't vuur. De overheden beloofden yverlg hnnne hulp. En de vervolgingen , die steeds hadden voort- gewoed, verdabbelden nog, toen de koning het stedelgk bestuur deswegens z^ne b^zondere tevredenheid liet kenbaar maken. Het getal der protestanten , hoewel aanzienlgk, was echter nlet groot genoeg, om vrees in te boezemen. In de stad zwier- ven echter vele ontevredenen van andero soort rond: vreemde* lingen, vagebonden. Z^j werden, daar men voor hen beducht was, de stad uitgejaagd. Het was wezen^k een ongeluk voor de godsdienstige beweging der 16^ eenw, dat ^, by de eene of andero omstandigheid, zoo vaak ongevraagd hulp kreeg van velen uit de hefife des volks, dat het alleen om grof eigenbe- lang te doen was : in troebel water is het goed visschen : — en zoo de goede zaak een smet konden aanwr^ven. De koning hield intusschen, terwjjl zjjne dienaren {jverig bezig waren , ook z|}ne belofte , en zich krachtig met 't gods- dienstige vraagstuk, dat is te zeggen met de vernietiging der kettery, onledig. Door eenige schitterende voorbeelden te stel- len, meende men de protestanten vrees te konnen inboezemen. De heeren de Guise , doódsv^anden der hervorming , gaven last den graaf HamUton, van wien boven gesproken is ais Ijverig hervormer , Jevend of dood in zgn kasteel Ch&tellerault in handen te kr^gen. Deze werd gewaarschuwd en de toeleg mts- Inkte. Zyn broeder David, een jongeling van 14 of 15 jaren, werd in zgn plaats gevat. Een predikant, die heimel^k nog 33 tot liem wist te komen , spoorde hem tot standvasttgheid /um. H|| gaf bQii woord, en hield het troaw gedurende s^ne gevangenschi^. Te geiyker t^d zniverde Hendrik n het parlement , waar- van een gedeelte zich kenmerkte door eene edele en onver- verschrokkene gematigdheid. Veritcheidene leden verdadit of overtuigd van ketter^j , werden gevangen genomen. Eenige veken daarna vond de koning den dood in een tornooi, in 'tgezigt van de Bastille, waar een der slagtoffers, de raadsheer Anne Daboarg, op den marteldood wachtte. IX. Het einde van de regeríng van Hendrik II is een beslinend tgdstíp voor de Fransche hervorming. Twee feiten, die op 't lot van 't protestantísme eenen ontzettenden invloed znllen oefenen, hebben toen han beslag gekregen. Het eerste is de toetreding tot de hervorming van een gedeelte van den pro- vincialen adel en van sommigen der grootste families des ryks: de koning van Navarro, Antoine de Bourbon, en zQn broe- der de prins van Conde , de admiraal de Coligny , 'd Andelot , kolonel generaal van de fransche kavallerie, en de kardinaal de Ghátillon , schaarden zich aan de z^jde der vervoigden. Dit z{)n de beginselen van eene partg, die nog niet bestaat, doch die noodwendig zich zal vormen ais het geprangde protestantismo zich moet verdedigen. Het andero feit is zuiver godsdienstig. Een groot aantal kerken, ieder voor zich geregeld, wenschte eene gezamenl^ke organisatie. Onder beleid van den Pargschen predikant Antoine Chandiea hadden eenige voorloopige beraadslagingen hier over plaats. En in de laatste dagen van Mei 1559 vergaderde te Par^s de eerste synode, om aan de gereformeerde kerk van Frankr^k eeno geloofsbeiydenis en tncht te geven. Behalve die van Pargs waren tien kerken, meest aüen uit het westen vertegenwoordigd ; -^ onder deze Poitiers en Ch&tellerault Het werk van deze eerste synode is gednrende een eeaw 33 dikwyls beschaafd, maar de wezeiil|jke panten der leer en de hoofdregelen der tucht werden reeds bg de eerste keer ten naastenbfj voor goed vastgesteld. De geloofsbeiydenis is ontleend aan Calvyns dogmatiek. De groóte christemke waarbeden z^n er dnidelgk in neergelegd, maar de overdr{jvingeii en dwalingen van den hervormer z^n er tevens in opgenomen. Aan de zedeiyke zyde van 't Evangelio wordt er ook regt in gedaan, maar 'tgelooí is de grondslag en daarnit vloe^en de werken voort. Zelfs de praedestinatie , vrij duidel^kin de artikelen der geloofsbel^denis vermeld, kad bare zedel^ke z|jde, die de lógica bet regt beeft haar te wei- geren, maar die de gescbiedenis baar moet toekennen. Zon- der gevolgtrekking voor wie baar niet aannamen, was zy voor de nitverkorenen , die er aan geloofden, een gebiedende ver- pligting, em tronw aan bunne roeping te blijven. Een opmerkel^ punt in dit document, dat er ook ais geloofsartikel in isopge- nomien, is dat, betwelk voorscbr^ft zicb aan de gevestigde re- geríng te onderwerpen , onverscbillig welke bare vorm z\¡ ; aan de overbeden te gehoorzamen, dan zelfs ais z^ ^ongeloovigen" z^n ; in *t geheel : bet juk der ondervrerping goedscbiks te dragen. Inderdaad voegde zicb 't protestantisme steeds naar elken regeringsvorm. Onder de vormexi van 'tbestaur die bet voor zícb»zelf aannam^ is zeker geen merkwaardiger dan de orga- ni^atie der kerken van Frankr^k. Z^ rast gebeel op 'tver- tegenwoordigend stelsel. Zjq verw^dert zicb 'tverst van de roomscbe bierarcbie en veegde bet best voor eene kerk, die geen eene betrekking met den staat bad te onderbouden. Pe boogste magt beboorde aan de nationale synode , zamenge- stald mi afgevaardigden van de provinciale synoden, beneden welke de coUoguia waren , en eindel^k de kerkeraden en de kerk. Het evenwigt van 'twereldl^ en kerkel^k elemeat in de synode, en de voorrang van 't eerste element in den kerkeraad z^n een der merkwaatdigste trekken dezer regeling, waarvan bet eerste artikel aldus luidde: geen kerk beeft eenigen voorrang boven de andere. 3 34 leder predtkani had tot holp diakens, bclast met het bezoe* ken der armen en zieken , en ouderlingen , die vooral aangesteld waren ter handhaving der tucht y en die een streng opzigt oefen- den op de kudde en op den herder-zelven. De bestrafftngen des kerkeraads en het verbod om ten Avondmaal ta komen, troffen wie zich jegens de zedel^kheid hadden vergrepen, (tf de regt- zinnige leer hadden aangérand. De cal?ini8ti8che tackt was ■eker niet bekend b|j wie hebben gezegd, dat de protestanten uit de kathoHeke kerk gegaan waren, omdat z^j de tucht da^r te streng vonden. Na de regeling der kerk, had de synode verscheidene b^- zondere zaken, die haar opgedragen waren , te behandelen. Van de zaak van Lavan hebben wQ reeds melding gemaakt. £en andere scheurmaker uit Poitiers , beschuldigd de orde te hebben verstoord , werd verklaard de excommunicatie te hebben verdiend. De predikant uit deze stad vroeg , of men van wie zich be- keerden , mogt vergen , te zweren, hunne broeders niet te znllen verraden , en , in 't ge val dat deze nienw bekeerden werden ge- vangen genomen , of z|j dan voor 't geregt gehouden waren dat gehelm te bewaren? De synode antwoordde, dat men met de grootste omzigtigheid moest handelen , ten einde onder de kudde geen personen toe te laten , die in staat waren de leden aan last blootte stellen; dat zoo het evenwel in 'tvervolg gebeurde dat er een werd gevat , het z^n plígt zou zgn , geen enkel woord tegen z^u geweten en schadel^k voor z^ne broeders zich te laten ont vallen. In datzelfde jaar moet te Poitiers nog eene andere synode gehouden z|jn , waar een verschil ontstond tusschen de voor- standers eener radicale hervorming, en zjj die de roomsche kerk wilden hervormen zonder er uit te gaan. Tot de laatste mee- ning neigde onder anderen de abt van Valonee. X. De opvolger van Hendrik II was een kind van zestien jaar , S6 Frans II, dat omringd en beheerscht werd door mannen, den protestanten zeer v^'andig. Z^n znster £li8abeth was de bruid van den koning van Spanje , den dweepzieken en bloeddorstígen Filips II, en hy-zelf was gehnwd met María Stuart, wier rampen haré misdaden hebben doen vergeten. Zy was eene nicht van de Gaise's , en door haar overwigt op den geest des konings , waarvan z^j voor zich-zelve weinig party trok , nam hun invloed toe. Een van de Icden dezer eerzuchtige famUíe, de kardinaal van Lotharlngen , had door z|¡n stand veel invloed op de geestelDkheid , terwgl de hertog de Guise , zjjn broeder , een niet minder groot gezag over den katholieken adel oefende. Deze was te regt vermaard ais een der dapperste veldheereu des r^ks ; de kardinaal dong , ais theologant en staatsman , naar een roem, dien hy evenwel niet zoo onverdeeld verwierf. Hunne broeders waren, ais z^ , tot de hoogste waardigheden aan 'tbofen in de kerk opgeklommen , en alien stelden de onverdraagzaamheid tot een voornaam artikel des geloofs. De koiiingin-moeder, eene Itallaansche; en wat nog meer zegt , eene Floren t^nsche , ook hun- kerend naar magt , had minder vastheid in haar gedrag , on zocht in *tevenwigt der parteen de kracht, die de anderen in de partyen-zelve venden. In tw^felachtige tyden had zy zich we- ten verdacht te laten honden van Intheranisme , maar doorgaans meende z^, dat haar belang het medebragt zich aan de z^jde der vervolgers te sobaren. De koning gehoorzaamde aan zjjne moeder, aan z|jne gemalin, aan de Lotbaringsche prinsen en aan de geesteljjkheid , die altgd „de grootste ketterjagers voor pilaren der kerk" hield. De prinsen van Boorbon, verdacht van ketter^ , werden ter zgde gehouden , en buiten alie za- ken gehouden. Deze regering was kort en slecht. Men verdubbelde de ge- strengheden tegen de protestanten , en de strafoefeningen verme- nigvuldigden zich sterk te Par|js en in de provincien. Er werd een bevelschrift uitgevaardigd, ten einde de huizen, waar vergade- ríngen werden gehouden , te slechten. En een latero ordonnautíe, te Poitou uitgevaardigd , hield in : „dat alie vergaderingen strcng 36 verboden werden; dat men de predikanten in geen opzigt hoe- genaanid mogt bebnlpzaam z^n. Een ieder had het regt, hen gevangeu te nemen , en voor den regter te voeren , opdat daar hnn preces ais oproerlingen) beroerdersen v^anden des konings en van 'talgemeen wels^n zoa worden opgemaakt. Een ieder moest op bepaalde tyden ter misse gaan ; die Meraaii niet vol- deed moest worden gevangen gezet. Binnén drie dagen na de afkondigiDg dezed, moest men bea, van wie men het, hoe dan ook , wist , dat z|j de vergaderingen bfjwoonden , aangeven aan 't geregt , op strafTe van gestraft te worden ais begonstigers en roedepligtigen.'' Flct gepenpel, aldus tot verklikking aangezet, dacbt een ge- makkel^k middel uit, om den protestan ten te herkennen. Beel- den der heillge maagd , waar nevens zingende dweepers met brandende waskaarsen stonden , werden geplaatst op de kmiS' wegeii en de hoeken der straten. £n wie der voorbygangers ini niet op eerbiedige w|jze z^n hoed voor 'tbeeld afinam , werd voor eeu ketter gehouden , en ais zoodanig mishandeld en naar den kerker gesleept. Tot op den t^ der revolatie zag men nog van deze beelden op de hoeken van sommige straten. De vervolging verdabbelde nog , toen het hof in Poitou kwam, ter begeleiding van Elisabeth van Frankr^k, die op reís was naar haar gemaal in Spanje. Te Poitiers b.v. werden de gods- dienstige zamenkomsten toen voor een tgd géstaakt. Daar men er nog niet in slaagde, de vergaderingen geheel te stuiten, werd de doodstraf bepaald voor een ieder die ze biywoonde , en evenzoo ook voor een ieder, die een by verstek veroordeelde in zyn huís ontving , zonder hem o ver te leveren aan 't geregt. Bloedverwanten zelfs waren daartoe genoodzaakt ; en de regters deelden de geldboeten en de verbeurdverklaringen voor de helft met de aanklagers. lederen dag gaf men aan het regtzinnige Par^jsche gemeen het schouwspel van een ketter , die werd opgehangen of levend verbrand. De nitstekendste dezer slagtoífers was de moedige raadsheer Anne Dabourg , die in 'tvolle parlement, in tegenwoordigheid van den overle- 37 den koning had dar ven zeggen : „Terwyi* men ten brandstapel inannen sleurt, wier eenig onregt hierin bestaat , dat zg God bidden voor han vorst j onderhoadt en vermenigvnldigt men de sehandel^kste losbandigheid van zeden , gudslastering , meineed , brasser^ en overspel !" Een stean nog voor de protestanten was in dezen zwaren t^d., de edele Jan de Parthenay, heer van Saubíse, van kindsbeen af in de hervormde leer opgevoed. Hy bescfaermde hen open- l^k , en was een der eersten , om , toen er geen ander uitzigt overbleef , de wapens ter verdediglng der regtvaardige zaak op te vatten. Dat oogenblik was niet meer verre. De Guises verhaastten de nitbar^ting door zonder eenige matiging gebruik te maken Tan de magt, die aan de zwakke handen van Frans II ont- snapte. De hervorming was onder de vervolging groot gewor- den. Leed het volk nog in stilte , de adel , in overeenstemraing met de prinsen uit 't huís van Bonrbon , morde luid. £r werd een zamenzweering gesmeed met 't doel , om den koning aan den invloed der Guises te onttrekken. Verschillend door de ge- schiodsclirijvers beoordeeld , is de onderneming van Amboíse een van die daden, die de goede uitslag alleen kan regtvaardigen. Z^ mislukte. De hertog en de kardinaal de Guise, by t^jds gewaarschuwd , ñamen hunne maatregelen; de prins van Conde werd in hechtenis genomen, en de verraste zamengezworenen werden vermoord. Het gezag der Guises nam, ten gevolge hiervan, toe; maar z^i zagen toch in , dat z^j er met'] meer omzigtigheid gebruik van moesten maken. Men begon de Hugmiooten te vreezen. Dezen naam gaf men sints dit tjjdstip aan de hervormden , wier getal zoo groot was, dat, zoo men hen naar de gestrengheid der ordonnantien had gestraft , het bloedbad verschrikkel^k, on- gehoord zou zjjn geweest. Toch hadden er tallooze bloedige strafoefeningen plaats. De protestantsche adel , die ^ook vele edele leden verloor, sídderde van toorn. De uitoefening van de hervormde godsdienst bleef verboden. 38 De kardinaal van Lotharingen , van den scfarik bekomeiit beproefde nog de inquisitie in te stellen. Doch^het parlement keurde zulks af, en de vervolgíngen verminderden. De protes- tanten zetten heimelUk haiine vergaderingen voort. Waar zQ de overmagt hadden , geschiedde zulks openiyk , soms zelfs in de kerkcn der oude godsdienst. Te Saint-Maíxent onder an« deren was de gemeente zoo talr^k , dat er twee predikanten noodig waren. Z^ genoot er vele vr^heden. Tnsschen katho- lieken en gereformeerden heerschte zelfs goede overeenstem- ming. De protestanlen te Poitíers , altijd onder dmkkend naaaw opzigt staande , kregen na het voorgevallene te Amborie een weinig lucht. Nacbteljjke vergaderingen badden weér plaats. De overfaeid moest het aanzien , dat Condéaan 'tbofontsnapt, en door Poitiers z^n weg n emende op reis naar zyn broeder, den koning van Navarre , tweemaal , gedurende z^n verblflf aldaar , door een predikant voor zích liet prediken. Eenige maanden later trok de maarscbalk de Thermes aan *t hoofd van zware ruiter^ Poitiers binnen. Ter geiykertyd wer- den naar al de provincién troepen gezonden onder bevelhebbers , dle de zaak der Guises aankleefden. Men{was beducht voor ontwerpen der onlevredene Bourbons. De vergadering der provinciale staten, wier byeenroeping was aangekondjgd , bad plaats in 't klooster der Jacob|)nen. Een jong man uit de provincie, Jacques Roux^, die toen predikant te Poitiers was, waagde het er zich te vertoonen, om de zaak zjjt- ner geloofsgenooten te bepleiten , en sprak toen eene geleerde ei^ chri8tel|jke rede uit, door den derden stand in 't bgzonder gunstig aangehoord. Het meerendeel der aanwezigen nam z^ne gevolg- trekkingen aan , en er werd beslist , dat men vanjde algemeene staten de vrye uitoefening van de hervormde eeredienst zou vragen. De geesteiyke stand der drie bisdommen uítte daarentegen een hevig beklag over de „roovende wolven , valsche predikers, en hunne aanhangers, die zoo talrjjk zyn, dat er in vergelg- 39 king zooveel ware schapen niet meer z^jn , die de stem van honne berders kennen en volgen . . . welke valsche predikers van ker- spel tot kerspel, van huis tot huís gaande , overal de ketter^ voortplanten , velen winnen, die hen dan op han benrt op allerlei w^ze weér voorthelpen. De gevolgtrekking is, dat men de genoemden moest straffen of uit de kerspelen verjagen , die aan de „zachte en heilige vennaningen" der geestel^kheid zoo hardnekkig weérstaan. Zy zoaden letten op wie bnnne god- dienstpligten niet geregeld waarnemen; ~ zware straffen die vooral hunne stoffelyke goederen betrofFen, werden voor de- zalken geéischt. Voorzorgen werden genomen om zich van de regtzinnigheid der predikers en kloosterlíngen verzekerd te hou- den. En de arm der wereldlgke magt werd ingeroepen , om der geesteiykheíd in haar streven behulpzaam te zfjn." Eene vergadering van de drie standen des koningr^ks werd te Orleans gehouden. Hadden de protestanten eene goede ver- wacbting van deze vergadering, — z^j zagen zich welhaastte- leu^gesteld. De Lotharingsche prinsen hadden de meerder- heid op hunne zgde , en zochten op de anderen door vrees over- wigt te kr)}gen. Eene geloofsbeiydenis moest hun worden voor- gelegd, en door hen worden onderteekend ; geheel Frankrgk moest er evenzoo mede instemmen op straffe van den vuurdood. De prins van Conde , v66r de opening der staten gevangen gezet , werd in staat van beschuldiging gesteld , en wachtte niet andera dan den d^od , toen die van den koning hem redde. Den 5 December verving het eene kind het andero op den troon. Earel IX volgde z^n broeder Frans U op. XI. Deze gebeartenis veranderde den stand der zakeii. Earel was minderjarig, de koning van Navarre werd benoemd tot luitenant-generaal van *i qjk. De koningin-moeder , aan wie hy 't regéntschap overliet , was weinig geneigd de Guises den invloed te laten hernemen, dien z^j onder de laatste regering 40 liadden gehad , en die haar eigen aandeel aan 't gesag wat al te leer had verkleind. De itaten-zelre toonden meer onafhankeiykheid dan men van hen zon hebben konnen venvachteu, zoo de Lotharingers aan 't bestuur waren gebleven. De kanselier de l'Hoepital liet woorden van gematígdheid hooren. De spreker van den derden stand verhief zjjn stem tegen de geestel^kheid , in z^e rede drie punten aanroerende: de onwetendheld , de gierígheid en de weelde der geestel^ken. De woordvoerder van den adel deed meer, en bood een verzoekschrift aan, daartoe Btrekkende , om kerken voor de protestanten te verkqjgen. Doctor Quintín , die het woord voerde in naam van den geestel^en stand , was de eenige , die , zonder een woord ter veroordeeling van de ondeugden der geestelykheid te reppen , aanmaande om terug te keeren tot *i geweld , hy die eens te Poitiers zeif den brand- stapel bijna had moeten beklimmen, omdat l^j eene rede, met kettersche denkbeelden bezoedeld, had nitgesproken. Alien wisten het nog; l^j zelf scheen het geheel te zyn vergeten. De staten werden verdaagd , zonder iets ten opzigte der pro* testan ten te hebben beslist; maar dat was reeds eene zaak van beteekenis voor hen* Gatharina spaarde hen genoeg , om in t^ van nood een steun in hen te vinden, Conde onschuldig ver- klaard, werd in vrQheíd gesteld, en de deuren der kerkers werden geopend voor wie er ter zake der godsdienst waren opgesloten. Généve vaardigde , zoodra het den horizon zag opklaren , nieuwe predikers naar Frankr^k af. De hervorming , die reeds overal was doorgedrongen, vertoonde zich openl|jk; van alie kanten verzochten talr^ke kerken om 't regt van vr^je godsdienstoefeuing , of matig- den het zich aan; — er werd gepredíkt tot zelfs in de Louve. De hervormden maakte ook nog van dezen voordeeligen t^d ge- bruik, omin Maart te Poitiers de tweede nationale synodetehouden. Deze verdraagzaamheid echter, die geen grond in de wetten had , enkel van den loop der omstandigheden af hing , was zeer wankel, en kon elk oogenblík een eínde nemen. En de pro- testanten, die er zonder behoedzaamheid gebruik van maakten ais ] 41 van 't wettigst regt, wekteii soms den tegcinstand op door 'top- zienbarende van han bedr^f. Zoo geschiedde het te Gh&tel* lerault. Midden in de stad Melden z^ hanne b^eeniomsten. Het gevolg was: een dreigende ordonnantie des konings, bene- vens eene afdeeling soldaten , om die bevelen te doen eerbiedigen. De afgevaardigden van den derden stand , te Poitiers den 2 6 Mel in 't klooster der Jacob^nen vergaderd , besloten . gel^k ten vorigen jare , aan de a%emeene staten , te Pontoise zamenge- roepen, de vr^e uitoefening der godsdienst te vragen, niette- genstaande de drossaard Montpezat zich daar krachtig tegen verzette. De hervormden ñamen intosschen de vr|jheid , die men hun betwistte. Openlgk werd er in de stad gepredikt. De ko- ningin van Navarre woonde znlk een prediking b^. Op nieuw werden b:y een edikt de godsdienstige vergaderingen verboden , met afschaMng echter der doodstraf voor zolk een feit. Het mogt te Poitiers uiets baten. De tegen woordigheid van den koning van Navarre zette gezag aan de bandelingen der bervormden b^. Ii> Augustas ñamen 1500 personen deel aan 't Avondmaal , dat in een tain nab^ de stadsmaren gehoaden werd. De na byeengeroepen algemeene staten deden niet meer dan de vorige. De derde stand volhardde wel in z^ne klagten. Dock de geestel^kheid had gel|}k, zoodra het godsdienstig vraagstak voor 't geldvraagstok p]aats maakte, en de bisschoppen aan de ledige schatkist geld beloofden. Het godsdienstig verschil werd voor eene nadere vergaderíng bewaard» Talr|jke stemmen verhieven zich ten ganste van een nationaal concilio, waar beide de godsdienstige partjjen zoaden worden vertegenwoordigd. De geestel^kheid en de Guises ver- zetten er zich ten krachtigste tegen» In plaats van een nationaal concilie, hield men een Italiaansch concilio te Trente. In Frankryk. had slechts een geleerd gesprek te Poisy plaats. Er werd wel niets beslist, maar toch was het een feit van aanbelang, dat de nieuwe denkbeelden werden besproken en b^na er over beraadslaagd. De meeste katholieken meenden, 42 dat men de onde leenieUingen niet alt een vraaKstak mo^ stellen, en dat, redde men ze ookgeheel, het gezBg der kerk er niet mbider door leed. De protestanfen daarentegen ver- beagden zich , ais z^ bedachten , dat zy , die kort geleden nof; wegens aankleven van kettersche gevoelens verbrand werden , nn openlyk ze belgden en verdedigen mogten voor den koning' en geheel z^n hof. Deze halve zegepraal stak han een riem onder 'thart. Jammer maar dat velen , door te grooten y ver , te veel waagden, en daardoor alies in de waagschaal stelden. Kon men in den winter niet meer buiten vergaderen, dan ontzag men zich niet de katholieke kerken in bezit te nemen, en daar te prediken. Velen , en onder hen vooral Galvyn , verzetten er zich , maar te vergeefs , tegen. Evenwel werd de orde door de protestanten niet bepaald verstoord. Alleen lezen wg van een paar monniken die hanne orde hadden verlaten, en door hnnne handelingen wanorde stíchtten onder katholieken en pro- testanten beide. xn. Intosschen waren jjveríge evangelie-predikers onophoadelgk bezig met de biyde boodschap in onde eenvoadigheid allerwege te verkondigen. En niettegenstaande den tegenstand der geeste- l^kheid venden z^j overal schier geopende ooren en toegenegen harten. En vooral in 'tbegín van 'tjaar 1562 nam de her- vorming een nieuwe vlngt, toen de protestanten , by 'tedikt van Jannarg , de vryheid verkregen om boitcn de steden te mo- gón vergaderen. Dit was het werk van V Hospital , die het hof had doen begrypen , dat iedereen voor z|jn eigen verantwoordíng zich in de verdoemenis stort , en dat men getrouw onderdaan des konings kan zgn, zonder *i gezag van den paus te erkennen. De noodzakelljkhcid, het is waar , bragt zeer veel er toe by om zQne verzoenende denkbeelden ingang te doen verschaffen en. zoo zy niet het beste argoment van den deogdzamen kanselier i?a8 , zn wa« toch zeker het boslissendste. •S ! N 43 Hoewel het edikt niet dan eene onvo]ledige afkondiging van de vrjjheid van eerdienst was , bragt het echier te veel ver- zachting In den toestand der hervormden , om niet ais een wel- daad door hen te worden ontvangen. De predikanten legden met íjver den eed af, dien overeenkomstig te zallen handelen. Het volk, niet meer door vrees teruggehonden , volgde in menigte hunne predikatiSn. En, daar iedereen thans de stem van zQn geweten opvolgde, bleven de kerken leeg, terw^jl er toevloed by de prediking was. Men bevond, dat geheele provincién de onde eeredienst verlaten hadden. „In geheel Daaphiné en in 't grootste deel van Poitou , wordt van de mis niet meer gewaagd,*' schreef , in de maand Mei , de ambassadenr van Florence. 