title: Geschiedenis van de Protestanten en de hervormde kerken in Poitou
creator: G. J. v. d. H ., Auguste François Lièvre, Evangelische maatschappij, Amsterdam
text: Chebrou zette yverig zyn vervolgingswe daarby voortdurend rykeiyk teleurstelling Intusschen begon de vrees onder de pi 284 toonen. Versclieidene honner hadden reeds hnnne huizen ver- laten. De predikanten Burean en Sasset werden in de omstreken van Lusignan gevat en in de gevangenissen van Niort opge- filoten. De hervormden van Saint-Maixent, overladen met troepen, hadden twee der hunnen naar la Roclielle gezonden om den graaf de Chamilly een verzoekschríft aan te bieden , die »zon- der liet einde honner aanspraak af te wachten , hen naar den toren Sint-Níkolaas liet voeren/' De slechte uitslag van dezen stap had de inwoners van Saint-Maixent ontmoedigd, en twee der voomaamste handelaars belastten den zaakgelastigde van den iniendant, Pavin, den intendant te verzekeren, „van den kant der kleine kudde, dat er in de stad geene vergaderingen meer zouden plaats hebben/' „Onze gereformeerden z^n groo- tel^ks ontsteld," schreef Pavin aan la Toar: „men heeft han berigt gegeven, dat de dragonders en de politie te paard van Poitiers naar goeddanken in de huizen hunner geloofsgenooten te Lusignan waren ingekwartierd. Zy wilden de meubelen weg- nemen , en hunne koopwaren in veiligheid stellen ; maar ik heb hen van uwentwege verzekerd, dat ztq niets moesten vreezen, mita zy aan de bevelen des konings zich ooderwierpen.'* Zonder zich door eene belofte , in zulke omstandigheden gedaan , te laten bedriegen , drong de intendant by Pavin er op aan , ^den predikstoel met eenige plegtigheid op de plaats, waar de preek gehouden was, te laten verbranden ;" doch Pavin wist hem niet of wilde hem niet ontdekken , hoewel hy dragonders had ingekwartierd in de beide huizen, waar hy, naar het zeggen van den intendant, zich moest bevinden. De abt Gould zette intusschen ook zyn togt voort door het land , overal geweldige bedreigingen uitende , en de mare, alsof de tyd der gewetensvryheid ware aangebroken, ais valsch lo- genstrafifende. Chebrou , wien men had opgedragen in geheel Boven-Poitou ge- regteiyk onderzoek te doen naar het houden der vergaderingen , doorkruiste al de plaatsen, waar zy waren gehouden, en peinsde reeds op eene nieuwe vangst, toen hg plotseling van Chamilly vemam, dat de zaak eene wending nam, die welligt tot eene andere wjjze van handelen zou verpligten. De troepen ver- lieten ter zelfder tQd de provincie. De regent, blootgesteld aan de heimel^*ke kwade praktgken van 'tkabinet van Madrid, wist dat de eerste minister vamPMlipsV, Alberoni , zich total de ontevredenen van Frankrgk liad gerigt in de meening verkeerende, dat liy de protestanten zelve zou konnen me- deslepen in een opstand , die ten doelhad 't regentschap vanhetrjjk over te brengen op een vreemden vorst , die de ketters in zgne sta- ten by dnizenden liet verbranden. De hertog van Orleans liet de gezindheid der hervormden van Languedoc onderzoeken , en riep een uitgewekene ait Poitou, de la Boucbetiére , kolonel der ruitery in dienst \an Groot-Bríttannie , uit Engeland temg, en zond hem naar het gewest z^jner geboorte, om in de gevoelens z^ner geloofsgenooten in te dringen. Deze zending liad tot oitslag , dat de regent volkomen werd gemstgesteld ten aanzien van bewegingen, die met de staaikunde niets gemeens hadden. De Raad vernam te gel^k welk gebruik men van de in Poitou gelegerde troepen had gemaakt, en was ontsteld, dat de nit- w^king weder een aanvang nam. Onmiddeliyk werden de sol- daten teruggeroepen. De prins de Conti, gouverneur-generaal van Poitou, Saintonge en het land van Aunis, verkreeg van den Raad *tbevel om de gevangenen los te laten. ChamiUy kreeg denzelfden last; hem werd geschreven: „men moest hen, die zich verw^derd hadden, weder laten terugkeeren tot hunne huizen ; en het zekerste middel om daarin te slagen was , hen , die in de gevangenissen zaten , daaruit te ontslaan , met uítzon- dering der predikanten, der lezers, en van wie tegenstand hadden geboden en de predikanten in het ontkomen behnlpzaam waren geweest." Ghebrou begaf zich naar la Kochelle tot Cha- millj en toonde hem de zwarigheden , van welke deze beslissing verzeld ging , aan. De Hugenoten zullen zeggen , dat wQ eigen- magtig, tegen den wil van Z. K. H., tegen de vergaderingen aan 'tgveren z|jn geweest." Het is zeker, dat de bevrgding 286 der gevangenen eene ¿íkenríng was vmi 'tgedrag der overheid in de provincie. De intendant en z^n zaakgeliutigde , verpligt hun prooi los te laten , hadden gewild , dat de Raad eene open- l^ke amnestie verleende, by welke de genade de misdaad zou hebben yerondereteld. Han gedrag zou dan gedekt z^jn geweest. De intendant maakte in dien zin een ontwerp van amnestie op, dat hy naar het hof verzond; en, daar h^ het op eenige zaak moest gronden , veronderstelde hfj , dat de liervormden be- ronw hadden , en haalde ais voorbeeld daarvan aan , hunne on- derwerping aan de ordonnantle van 21 Maart , terw|jl zy in werkeiykheid vooTtgingen te vergaderen, niet meer in de vlekken, maar in de bosschen. Het hof, dat de gevangenen niet naar de strengheid der bevelschrlften wilde behandelen , maar evenmin de wetten van Lodewyk XIV officieel logenstrañen , weigerde openl^k een amnestie te verleenen, en beval eenvou- dig de keikerdeuren te openen voor de protestanten , ais voor lieden die men er ten onregte in had geplaatst. Slechts ten aanzien van de predikanten werd eene nitzondering gemaakt. La Toar en Ghebrou dachten toen aan niets anders, dan met 't regtsgeding tegen deze laatsten spoed te maken , en de invr^- heidstelling der anderen te vertragen , ten einde de strafoefening met de loslating der gevangenen te doen zamenvallen , en zoo de oitwerkiog daarvan te verzwakken. Daar na toch 'tregts-* geding tegen hen, die noch predikanten noch lezers waren, op niets zoa aitloopen, veranderden de verhooren in gesprekken over betwiste geloofspanten , en Ghebroa deed al z^jn best om hen, dien I4J niet kon laten ophangen, te bekeeren. De in- tendant voedde geen mindere begeerte , in sch^n ten minste om eene afzwering aan de gevangenen te ontlokken. „Het zoa te wenschen z^n/' schreef I4J aan Ghebroa, ^dat zy, die naar hois gezonden zallen worden, eenige bew^jzen van bekeering gaven, voor dat men han genade verleent , zelfs ais men van hen de verklaring maar kon verkr^jgen, dat zy er in toestemmen on- derwezen te worden. Zoo gy een yverigen geesteiyke vindt , die daar zyn werk van wil maken, zal de goede aitslagzyner 287 poging hem een heerlgke belooning oplevere gen van Chebrou zelvcn leden schipbreok, zoeken antwoordden de gevangenen, dat z^j eo wilden biyven. „Het komt my voor,*' intendant, terw^l h^ bem de verlegenhei welke deze verklarÍDg bem bragt, ^dat men Yorm eenige bekwame geesteiyken moest zej gelukkigen te onderw^zen, en ben niet lo z|j vr^spraak van wege bunne ketter^ bebb men anders bandelt, laadt men niet slecbts dat men de ^etten van den staat overtreed ven zallen de Hugenoten niet in gebreke bl men bunne godsdienst verdraagt, en dat zj; bel^den , omdat men b|jzondere personen , i badden verklaard protestanten te zyn en dezi te willen bl^ven, beeft vr^ gelaten.** Bebalve ben, die men te Moagon bad iii bevonden zicb in de gevangenissen van Nioi Fierre Minault, Jean NousUle, een gevaí; gezonden , de predikanten Jean Martin en. mede Fierre Susset, bescbuldigd van op ee: lezing te bebben gebouden. Cbebrou verlangde een bevelscbrift van den intendant , ten einde de denrejí der ge\ i De laatste , even ontevreden ais Cbebrou , zoo veel moeite en zorgen bem ontging , ¥ e Kindeiyk zond Cbamilly zelf bem 't be vele ; b|jzondere bevelen van z^ne Majesteit;" n i Tour en Cbebrou bun doel bereikt: bun i ; loopen , en de strafoefening was op banden , van de bevr^ding der gevangenen op de g i moest tegengaan. De gouverneur teekei i den 28»*«» Jun^. Daags te voren bad de ; uitgesproken , bQ 'twelk Jean Martin vero( • bangen te worden tegenover de poort van. 288 kerk van Benet IumI gestaan, en Jeaii Noosüle, die in eene yergaderíng, aldaar gehoaden, had gelezen, tot altoosdurende galeifitraf verwezen. Berthelot, Bonnet, Patet, Marboeaf en nog eenige anderen, alien voortvlagtig , werden veroordeeid om in beeldtenis te worden opgehangen. Martin liad te Benet gepredikt, en, naar men zeide, de stoutheid ZÓ6 ver gedreven, van eene vergadering in de stad Niort byeen te roepen; dit was z^n misdaad. Men bescfaol- digde hem daarenboven van kwaad te hebben gesproken van de verborgenheden en de praktljken der roomscbe eeredienst, en met drift bad men de meer dan verdachte verklaring van een zeker persoon aangenomen, die zeide, dat b^ bem bad booren uitdrnkken de begeerte om zicb welhaast in 't bloed der katbolie- ken te badén. Zgn dood was die eens cbristens, die zicb er op heeft voorbereid. Op den morgen van den 1»*«» Juiy werd by, na een laatste afscbeid van zgne vronw te bebben geno* men , die bem afwacbtte aan de deor der gevangenis van Niort, naar Benet gevoerd door de politie en dertig miters. De pro-* testanten van 't vlek en vele katbolieken badden zicb verwy- derd om bg dit treurig scbouwspel niet tegenwoordig te zjjn. De benl bad eenige moeite om een ladder te vinden. „Gedn- rende dien t^d spanden een vader kapac^'ner, de pastoor en de vikaris van Benet te vergeefs al bon kracbten in, om Mar- tin goed katholiek te maken, die niets andera bon bad te zeg* gen dan dit, dat by tevreden was met voor bet geloof te sterven/' Het is Cbebrou, die dit ons mededeelt. De dood van den predikant wekte in de ziel van dezen verstokte geen ander gevoel op , dan dat van smart daarover , dat bfj ook de an- deren niet kon laten opbangen. „Het is een nieuwe beilige, die in bet beiligenboek van Galv^jn zgn plaats zal vinden," scbreef b|j aan den intendant; „bet ware wel te wen- scben, dat er ook eene plaats kon ingemimd worden voor de negen , die gg by verstek veroordeeid bebt. Eenigen zjjn er in de omstreken van Jarnac, waar z^ 't Evangelio prediken; de anderen z^n in de omstreken van Melle en Saint-Maixent 289 gebleven, waar zg aUe zondagen in de b< ren prediken." Daags na de strafoefening van Martin we genen losgelaten , na tot vervelens toe door te z^n. In de gevangenissen van Niort ble Bureaa, Granet, en een zekeren Fierre geene bezwaren bestonden, maar die door < dergenen, die vr^gelaten moesten worden, was in Maart gevangen genomen, en, hoe sing waarvan hg 't slagtoffer was, bemerkt dant aan Ghebrou geschreven, „dat l^j n iets bezwarends tegen hem bestond; maar d woordigen tyd niet voegde hem los te laten nis genomen te bebben.'' Burean stierf in de dom van 70 jaren, zonder gevonnisd te zgi er drie of vier jaren te zjjn gebleven , naar XIX. ■ De dood van een der predikanten stoordc veí^aderingen niet. De geloovigen hadden op de plaatsen , waar vroeger de tempels é maar vereenigden zicb na weder 's nachts o De winter glng op deze w^jze zonder b voorbg, en in de lente begon men weder 1 de bosschen te houden. Maar in 't begin ontstak de markies de ChátUlon, die ais Ini de (üonti bet militair gezag over de provin en Saintonge in banden gekregen bad, vervolging. Een z^ner eerste zorgen was I ren. Den 23»*®° Augustos is zQne woning seling door soldaten omsingeld. Op deze t|j snelbeíd verspreid, verlaten de landlleden I gewapend met booivorken en geweren aanst< predikant te bescbermen. Dezeheeít zlcbger 290 iigtal van wie ter z^ner hnlp z^n opgekomen, worden gevat en naar de gevangenissen van Niort gevoerd. Op den rand van een korten inhond van hnn preces vindt men hnnne ñamen met de Yolgende aandnidingen : Jacques Dubrenil met dríe anderen ter dood veroordeeld; Jonchbres tot levenslange galeistraf; twee anderen voor v^f Jaren naar de galegen. De ñamen van vgf- tien der minst scholdigen hebben geen byschrifi; wg weten niet, of al de anderen hnnne straffen hebben ondergaan. Ghonil- let, die het eerst had bekend gemaakt, dat Berthelot gevangen -was en dat men hem moest gaan verlossen , werd te Fonbedoire ter dood gebragt voor de oogen z|}ner vrouw en kinderen , die men dwong b|j zgne strafoefening tegenwoordig te zgn. Een protestant van Beaossais werd op de plaats van den tempel van Mougon opgehangen. Twee predikanten, Dorooil en Thomas Potet, om dezen tyd gevangen genomen, werden ook tot de doodstraf veroordeeld. Doroail zwoer in z^n kerker af , maar werd niettemin naar 't schavot gezonden. Z^n medgezel in het l|jden, een moedige en trouwe jongeling, toonde zich geen oogenblik zwak; geheel naakt op een paard g'ebonden, werd hy van Niort naar Lnsignan overgebragt, waar hfj werd opge- hangen, Zyn lyk bleef gednrende acht dagen aan de galg ge- hecht. De herinnering aan Potet leeft nog in de kerken van Boven-Poitoa , waar men gedorende langen tyd zyn marteldood in een populalr klaaglied bezongen heeft. Andero geloovigen znchtten in de kerkers van Niort; maar den beroemdsten der predikanten had men nog nIet. „Zoo Ber- thelot gevangen was," zeide Ghebrou, „zoa alies rostig z^n/' Men verzuimde níets, om hem op 'tspoor te komen. Men liet zQne gangen bespieden, men beproefde hen, die hem een toe- vlogtsoord openden , oí hem op zyne togten begeleidden , om te koopen ; men liet het land door afdeelingen soldaten doorkroisen , en een offícier beloofde ten laatste 3000 livres aan een onge- lakkigen Hngenoot, om den predikant te verraden. Chebrou keurde dezen eerloozen stap goed; maar hy oogstte er nieta dan schande van in. ./I Id de maand Jal^j vmi 't volgende jaar ging Cliebroii , toI- gens de beveleo vmi den markiea de Chátillon , er in persoon «p Hit, om hem te íoeken. Hg doorkraiste eene menigte van dor- peo. En naanwel^ wasl^j van z^n togt te Niort temggebeerdi «f men zeide hem , dat Berthelot verborgen wm íq de omatreken van Cherveaz , eeneplaats, -waarbfl jaist wasgeweest; h^ keerde tentond derwaarU temg, en bezoclit al de dorpen vanhetker- spel en van den omtrek zonder bom te ontdekken ', maar ver- nemende , dat de predikant soms te Valette kwam b^ een z^ner rrienden , baajde l^j een verachtel^jk pereoon uit dat dorp over, om hem te bespiedeu, en wees 1000 livres ter z^ner belooníng aan , zoo h]¡ er in slaagde hem te vatten. Chebron kwam van züne togten terng met de overtuiging , dat er geen groóte vergaderlngen meer plaala badden , rnaar aUeen kleine bnisselijke vereenigingen. Overigens werden zjjne poglngen met weinig goeden nitslag bekroond ; h^ kon zelfs niet te weten komen, of Bcrtbelot zich in 'tlsnd bevond, danofby zich naar Saintonge liad temggelrokken , of naar 't bnitenland sicb had begeven. De tegenstrijdigsle geracbten , met opzet verspreid , waren omtrent dit punt in omioop. Men toonde brieven van hem , die ait Engcland waren gekomen , mau Ghebroa wantroawde zolks ais een list, van welke men zich reeds meer bediend had om zgne waakzaamheid te bedriegen. XX. De vervolging was op nienw bedaard. De markies de Chá- tillon was vervangen geworden door den markies de la Carte, die de gevangeniasen liet ledigen. Het lot der hervormden bing aldoa van de gezindheíd der goaverneurs of der intendanten af, wien de onverdrasgzaamheid nocb tot een pligt , noch tot eene misdaad werd gemaakl , en van wie sommigen zich gedroegen overeenkomstig de wetten , anderen overeenkomstig den geest der regering. De algemeene meening, die thana tot onverschil- ligheid sterk over neigde, jnicbte de dragonuades niet meer toe, 19 292 maar verzette zich toch ook nog niet tegen het monsterachtíg ge* bruik van 'tgeweld in zake van godsdienst, en men kon on« gestraft door den jeugdigen koning Lodewgk XV al de hatel^ke beslulten van zgn overgrootvader laten bevestigen. — Het was de aalmoezenier van den regent , de bissckop van Nantes , die dat ontwerp in 'tduister bad gesmeed. De bertog van Orleans bad zicb wel gewacbt een dergel^ken misslag te begaan , en voor díen pr^'s een kardinaalsboed voor z^n kapelaan te koopen; maar sints de bertog van Bourbon bem ais eerste minister ver- vangen bad , zag men bet nieuwe edikt verscb^jnen , in 't welk de meest onbil^jke bescbikkingen van 't omvangr^jke wetboek van Lodew^k XIV tegen de bervormden waren verzameld en bgeengebragt. Nu sprong bet onzamenbangende en bet onge- rjjmde dier edikten eerst regt goed in 'toog. Op verscbeidene punten deed men bjj de wreede bepalingen er in nog wat b^. Dit edikt bragt de uitwerking te weeg , die men er van moest verwacbten , en tocb was men zoo verrast te zien , dat de preek werd voortgezet , en dat de uitw^king weder een aanvang nam, alsof men de gescbiedenis der laatste v^ftig jaren gebeel was vergeten. De abt Gould was er, volgens een sobreven aan den intendant , gebeel verwonderd over , en kon zicb geen denk- beeld maken van zulk een stoutmoedig bestaan. In de maanden Maart en April 1724 deed Gould eene nieuwe rondreis in Beneden-Poitou. HQ bevestigde met vreugde bet felt, dat er te Bressuire geen protestanten meer waren; maar op de meeste plaatsen bood de kettery , dieper ingeworteld , weérstand aan al zyne pogingen. „Wat ons bedroeft," sprak Gould tot den procureur-generaal , „is dit , dat de verklaring des konings de uitwerking, die men er van moest verwacbten, niet beeft gebad. Het is waar , dat al de gereformeerden er eerst verscbrikt door waren , en dat z^ bunne kinderen naar de katbo- lieke scbolen zonden ; maar dat duurde slecbts een maand ; toen ontvingen z|j zoogenaamde berderl^ke brieven van de predikan- ten , die naar Engeland en Holland waren gevlugt , in welke zjj lien onderrigtten , dat deze verklaring een stormwind was, die 293 voorby gÍDg , van welke nieta te dnchten was, saar hnn beweren, omdat er wel een verbon 4ik en Engeland zou ontstaan. Z^ schenen i hiervan, styfhoofdíger dan te voren." Be protestanten van Pouzaages hadden , toi deren naar de verpligte scliool zonden, den waarscliuwd , dat z^ ze zoaden terug nemen , de mis geleidde, hen 'tteeken des krnises liei hen de mintté zaak , die tegen hunne godsdiei eene voorwaarde, die de wet geheel om ver dat de meester zyne kweekelingen in de ve katholieke kerk onderrigt zon geven, en hen zelfs al de werkdagen, zoo veel dat mogel^ mis zou begeleiden. Er was te Pouzaages e<! verdraagzaam was, de heer de Marboeuf. T priesters, afgedaald tot den lagen rang van politie, niets beter wisten te doen dan de kel tendant aan te geven, en z^n toorn over hü leefde de pastoor van Pouzaages in goede ve: de hervormden van z^n kerspel , at en dron ; iwistte nooit over leerstellingen en liet twee i in zgne nabjjheid in vrede leven. Gould : aan den intendant en den procureur-gene beschermlieeren , te kennen. Men zal de g Pouzauges niet bekeeren, zeide Iqj tot hen, i heer de Marboeuff dáár laat. De bisschop \ i Rabutin , vervolgde hem van z^n kant , en , : draagzaamheid niet durfde aanvallen, beschu wege z|jne zeden. Terwyi de politie yverig onderzoek deed naar de priestew ^ die aan de protestanten huweiyks-certifikaten afgaven , soDder van hen eene afzwering te vorderen , deed zfj eene ontdekking, (ap welke men nooit gedacht liad. Joan Frangís Gartier, een dier inschikkel^ke aalmoezeniers , aangewezen door Goold, werd te la Rochelle gevat , en weldra herkend voor Jean Renand , wien de intendant Rickebonrg vele jaren te voren b^ verstek tot de gale^en had veroordeeld. Kort voor deze vangst was een predikant, Fierre Baritaad genaamd , te Pouzaages in hechtenís genomen , waar z|in vader, naar men zeide , predikant was ten t^de der herroeping. On- langs oit Engeland aangekomen , en zich op den handel toeleg- gende, welligt om z^jne zending te ontveinzen, had h^j b^ onderscheidene godsdienstige vergaderingen voorgegaan. Een karakterloos mensch, die besloten had tot 'tkatholicifime over te gaan, en na een bew^js van de opregtheid z^ner bekeering wilde ge ven, klaagde hem aan b^ den pastoor van Menomblet, en deze bragt de zaak aan b^ 'tgeregt. Baritaud werd door eenige geregtsdienaars verrast en naar Fontenay gevoerd , waar zijn regtsgeding spoedig een aanvang nam. XXI. Het ministerie van den kardinaal de Fleury bragt een weinig verzachting aan in den toestand der hervormden. Men kende de w|}8heid en de gematigdheid van dezen gr^saard, en men boopte , dat hy de wetten , in wier van-kracht-verklaring m^n- beer de bertog reeds zoo slecbt geslaagd was, in de vergetel- beid zou laten rusten. De vergaderingen , die nooit geheel hadden opgebouden , en die onlangs nog vry talr^k waren bezocht ge- worden by gelegenbeid van *t Paascb- en Pinksterfeest , wer- den weldra zeer menigvoldig, maar bet meest gedurende den nacbt gehouden. Er gingen weinige feest- of zondagen voor- by , op welke niet ergens godsdienstoefening werd gevierd in de bosschen van THermitain, Argentiére of la Foye , in de valegen van de Sévre , de Belle en de Béronne, en vooral aan de oevers der kleine beeken van Hermitain en Lambón, die eenige b^na gebee 396 protestansche kenpelen besproeyen. De boschrgke streek, waar deze verschiUende waterstroomen honnen oorsprong nemen , sebeen ter beschatting der vogelvr^ verklaarde eeredíenst geschapen, en het is die streek, waar, van geheel Poitou , de hervorming de meeste aanhangers heeft behoaden. Vaak hoorde de reiziger , die zich wat lang ergens had opgehouden, ter^^l hy in den nacht deze landstreek doortrok , in de verte het zingen der psalmen , of ontmoette h^ de geloovigen, die zich naar'depreek begaven. InNovember 1726 gaf de intendant aan z^nen zaakgelastigde te Nlort last, op de protestanten toe te zien, en zette eenprgs op 'thoofd van Bertbelot. Cbebrou stelde eene som van 3000 livres in banden van den pastoor van Tborigné, om ze te schenken aan wie de middelen zou verscbaffen om den predikant te o ver vallen; maar dit aanvertroúwde geld, dat misscbien bet geweten van dezen priester drukte , werd na verloop van eeni- gen tgd teruggegeven. Cbebrou kwam tegen 't einde van bet jaar te la Motbe , om een onderzoek in 't werk te stellen j^niaar ontmoette er dezelfde moe^el^kbeden, die men alt^jd ondef^^den bad , om bew^zen in banden te kr^gen. De godsdienstoefening werd geboaden in kerspelen bevolkt met protestanten , waar men geen andero getuigen kon kr^gen dan de geloovigen zelve. De zaakgelastigde rigtte zicb tot de kinderen , in de boop bunne eenvqudigbeid te verrassen , en alzoo eonige opbeldering te ver- kr^gen ; maar deze kinderen woonden ook zelve die preken der woestyn, in zoovele gebeimenissen gebuld, b|j; z^j zagen de voor- zorgen , die bunne ouders ñamen om de predikers te verbergen , z|j boorden vaak aan den buissel^ken baard bet^ tragiscb lot van sommigen bunner verbalen ; z^ baddé¿ er zelfs kunnen zien sterven aan de galg. Deze tooneelen en deze verbalen troffen levendig bunne verbeelding, en leerden bun b|j'1^s bet belang der bescbeidenbeid ; ook toonden z}j soms eene kloekbeid , die niet van bunnen leeftjjd was. Een jongen van tien jaren , wien men ondervroeg aangaande eene vergadering die l^j te Cbáteau- neuf bad bggewoond , wilde zicb llover naar de gevangenis laten slepen dan iemand te noemen. i 297 Ghebrou ondernam het nog eens de preek te doen ophouden. Hy wilde, om tot dit doel te geraken, niet alleen de predikers treffen, maar nog daarenboven, ^sommigen van de voornaam- sten, die de vergaderingen hadden b|jgewoond, straffen, om alzoo zoowel den hoorders ais den predikers schrik aan te jagen." Het hof líet het hoofd dezer laatsten aan hanne v|janden over; maar het wilde niet, dat ^de dweepzucht naar haar believen de strafoefeningen zou vermeerderen. De intendant deelde aan z^nen zaakgelastigde bevelen van den minister van Manrepas mede, volgens welke „men zicb alleen moest bekommeren om de pre- dikanten en diegenen , die ben b^ zich bielden en begunstigden , en dat bet te w^cben was, dat men niet van noode bad,het gezag des konings onmiddell^k aan te wenden.'' Het was dui- del4)k , bmkens deze woorden , dat de koninkl|jke raad het ha- tel^jke eener altgd onvruchtbare vervolging niet weér op zich wilde nemen, en dat zjq voortaan de zorg en de sobando aan haré ^nd^|^hikte dienaars overliet. Ghebrou bepaalde er zich sl]^ dien^i^d toe , om, volgens z^neeigene nitdrakking, „veel ll^en te maken zonder groot kwaad te doen" ; in overeenstem- ming met den intendant, zocht hy de hervormden vrees in te boezemen door vervqlgingen en bedreigingen , eene taktiek die niet lang met vrncht kon worden volgehouden. Spionnen , die l^j z|jne vliegen uoemde , bielden hem op de hoogte van wat er onder de protestanten voorviel. In de maand February 1729 vernam hy op die wjjze dat er 's nachts ypr- gaderingen irárden gehouden in scharen in de omstreken van la Mothe en Lusiguan. ^^Hfiíi^ist spoedig daarop dat een predikant , nit de Cevenne^gekomen , te Loubigné had gepredikt. Het was de predikant Cháípel, die, sedert 't vorige jaar, eene lange en gevaariyke rondreis volbragt te midden der hervormden van 't Westen , waar hy meer geloovigen en meer y ver ge venden had , dan hy in gewesten , zoo lang door de vervolging geteisterd , had durven verwachten. Zyne tegenwoordigheid in Poitou kon niet ontgaan aan de spionnen van den zoon van Ghebrou, mynheer du Petit-Cháteau , die zynen vader juist was opgevolgd. Eene -ge- 298 legenheíd , om rích van hem meetter te maken , deed zich wel- haast op. Op een zondag , vroeg in den morgen , kwam een der spionnen van da Petlt-Chftteaa hem te Niort berigten, dat Cha- peí des avonds op eene landhoeve naby Avon zou prediken. Er werd eene afdeeling politie-agenten heen gezonden, maar deze verloren onderweg veel t|jd, door te Saint-Maixent doch te vergeefs aan te dringen op ondersteuning van kavallerie , en zoo kvramen zy eerst laat in den nacht fer bestemde plaatse aan; de godsdienstoefening was reeds geéindigd. Yersclieidene maanden gingen alzoo voorby met 't bespieden van de gangen van Chapel, wiens spoor men altyd verloor op 't oogenblik, waarop men hem meende te verrassen. Gednrende dien tyd bielden de kerken van Beneden-Langaedoc , . die An- toine Gourt begonnen was te reorganiseren , eene s^nodale ver- gadering , en zonden tot hnnne broeders van 't Westen een nieawen dienaar, den leeraar Bétrine, dien zy han aanbe valen „ ais een slagtofTer, dat zich ten hannen dienste ging opofTeren.'* WQ we- ten niet, of Bétrine, die de protestanten van Boven-Langae- doc j van Roaergae , Gayenne , Saintonge , Poitoa en van ver- scheidcne anderen gewesten bezoeken moest, tot in Poitoa is doorgedrongen. GhapoFs y ver nam nog toe, naar men zeide; doch , hoewel men z^jn sígnalement bezat en men gednrende meer dan ^n jaar voortdarend naar hem zocht, men vorderde niets, en in dien tosschent|jd kon hjj wel plaats maken voor een ander , zonder dat *t geregt er iets van bespearde. Van Niort tot Melle en tot Lasignan werd er iederen zondag godsdienstoefening ge- houden. De abt Goald ziende, hoe de ketter|j zich weder verhief , beproefde , geheel gekromd onder den last der Jaren en der gebre- ken , nog eenmaal het vaar der vervolging aan te blazen. Hy gaf het honden der vergaderingen aan by den kardinaal-minister , by Maarepas, en den nieawen intendant m^nheer de Baassan. Deze had den sch^n aangeuonien, ais of h^ er zich niet mede bezig wilde hoaden , om Chapel door middel dezer veinzerQ gemakke- lyker te o ver vallen. De ongedaldige y ver van den gr^jzen abt stond d^ eersten overheídspersoon der provincie niet toe , langer 299 werkeloos te bltjven. In de laatste dagen van October liet hQ ver- scheidene lieden die vergaderingen hadden bygewoond of gehuwd waren in de woestyn gevangen nemen , de meesten kregen hanne vr^heid níet terug dan ten prgs eener afzwering. Een priester van Saint-Maixent , die deze deerniswaardige bekeeringen in de diepte der gevangenisholen wist te bewerken , vond 't gedrag dezer ongelukkigen zeer stichteiyk, inzonderheid dat van twee honner , die bet H. Avondmaal ontvingen in de kapel van 't geregtabof , ten einde bunne bevrgding te verkrggen. V^jf of zes predikanten , die b^ vergaderingen badden voor- gegaan, wisten de lagen bunner v^anden te ontkomen, met uitzondering van Bonnaud, die, nadat meu vier maanden bem nagespoord bad , in bunne banden viel. Ten einde de politie- dienaars b^j *t vervolgen der predikanten aan te moedigen , be- loofde de intendant premies aan wie met 't beste gevolg werk- zaam waren. Du Petit-Cbáteau verzocht insgeiyks om eenig geld ten beboeve dier boeren , die men van bet eene einde der pro- vincie naar bet andere liet trekken , om te weten te komen wat er voorviel; en wier diensten bjj niet zelf wilde betalen, ge- l|jk z|jn vader dat gedurende langen tyd bad gedaan. Het was een dier spionnen , die bem mededeelde , dat Gbapel, van wlens wederverscbyning naar den kant van la Motbe men reeds dikwerf bad gesproken , binnen kort zou prediken te Renardieres , aan den zoom van bet boscb van Saint-Saavant. De polítie begaf er zicb in den nacbt been, om de vergadering te overvallen, met bebulp van eene afdeeling ruitery. Wy weten niet, of de bevelbebber , wiens bulp men inriep , er in toestemde om troepen te geven. Over 't gebeel toonden de officieren tegenzin in dit soort van togten, waar niets dan scbande zonder gevaar te be- balen was , en wilden noch de belpers der provoosten z^n, nocb de werktuigen eener dweepzacbt , waarin z^j niet deelden. Meer dan eens deden zg , door te weigeren op te trekken tegen de vreedzame vereenigingen der woestgn, de bloeddorstige onder- nemingen van *t geregt mislokken. Eens onder anderen , toen de zaakgelastigde van den intendant te Niort de scbuilplaats 300 van Ghapel meende ontdekt te hebben, moest hy er vanafzien om hem te vatten, omdat by geen enkelen man van den be- velbebber der dragonders van Melle kon verkrygen. De intendant beklaagde zicb over dit feit b^ Manrepas , en deze minister be- loofde toen, bevel aan de offlderen te zallen ge ven om de politíe te ondersteonen , en deelde hem mede, dat men de troepen, die men sedert eenigen tyd uit Poitou temggetrokken had. om ze naar de grenzen over te brengen, derwaarts son temg zenden. Maurepas beval of verbood met eene strafbare onverscbilligheid, die ecbter eene ware vooroitgang op de dweepzacbt eener vorige eeuw was , nieta ; be&amde immer m^nbeer de Baussan , en bet lag slecbts aan dezen, vrjjgelaten in z^ne grillen, wetten weder van kracbt te verklaren , voor wier toepassing men som- tyds in den tyd der beftigste vervolging was teruggedeinst. De bemcbte ordonnantie op de weder-afvalligen, die iederen prote- stant kon trefifen , sints men alien voor bekeerd bad verklaard , be- boorde onder 't getal dier wetten , die alzoo sints de regering van den grooten koning byna feiteiyk afgescbaft waren wegens 't afgryzen , dat zy iuboezemde. De bertog van Bourbon , speel- bal van een bende dweepers , bad baar bernieuwd , terwyi wyzer ministers bniten weten van den voornamen bewerker der wet , den bisscbop van Nantes, bevelen uitvaardigden om te verbin- deren, dat zy werd ten uitvoer gebragt. De bisscbop verwon- derde zicb welbaast , dat by geen lyken op borden zag rondslepen , en beklaagde zicb by den kardinaal de Fleury , dat men geen vonnissen tegen de gestorvene of nog levende weder-afvalligen kon verkrygen. Ter zelfder tyd, en alsof by in overeenstemming met den bisscbop bandelde , vroeg de intendant van Poitou aan Manrepas , wat by met deze wet moest aan van gen De minister autwoordde bem : „Daar men tegenwoordig in Frankryk slecbts ééne godsdienst moet erkenjien, bestaat er geen twyfel, dat er een regtsgeding moet worden aangedaan aan ben , die ais weder- afvalligen sterven, en dat bunne goederen moeten worden ver- benrd verklaard ten* gunste des konings. Eenige voorbeelden van dezen aard zallen eene goede aitwerking bebben , en de 301 de styíhoofdigste gerefonneerden ten minste verpligten , ten aanzien Tan de opvoeding hunner kinderen toe te geven, in de hoop dat men de nagedachtenis van die vaders, wier kinderen de dwaling zallen hebben vcrlaten, geen smaadheid zal aandoen." Aldos wilde leder ten minste eenmaal de proef nemen van deze afschuwelljke straf voor een misdaad die niet bestond, vergetende dat zy nimmer iets anders had nltgewerkt dan wal- ging te verwekken. Overigens was bet slecbts eene krisis van korten daar. De priesters scbreeawde altfjd voort, de ketters aan de vlammen der bel en het zwaard der geregtigbeid toew^dende; bier en daar bevonden zicb cok overbeidspersonen , intendanten, die met ben beproefden ób vervolging te bestendigen, en nog een man ter oorzake van z^jn geloof ter dood bragten. Den 30«*«n Aogttstas 1738 werd Jean Fran^ois Jollet te Poitiers opgeban- gen en zgn ligcbaam in 'tvaar geworpen, omdat bg 'tEvan- gelie bad gepredikt. Deze is, zoo ver ik weet, de laatstepre- dikant-martelaar in Poitoa. xxn. Te midden dezer voorb^gaande teragkeering tot de strengbeid der edikten, beproefde „de kerk onder bet krais" zicb in Poitoa op te beffen. "Weldra begon zjj zelve weder baren inwendigen toestand te regelen , op 't veorbeeld van die van bet Zoiden , met welke zy zicb in betrekking stelde. Eene provinciale sj- node^ in Langaedoc geboaden, liet een inwoner van Poitoa ais proponent toe. Eenige jaren daarna kwam de predikant Jean Loire , gezegd Olivier , die aan de akademie van Laosanne bad gestadeerd, en wiens b^zondere bestemming was berders voor Frankrgk te vormen, in Poitoa aan. Eene der on^standigbeden , die de berstelling der eeredienst 302 begonstigden , was , ditj moet wel in 't oog worden gehouden , de oorlog in welke Frankrgk gewikkeld was ter oorzake van de opvolgiog in Oostenryk , die de regering verpligt had , de provincien van troepen te ontblooten. Het was te midden van het lievigste der vyandel^jklieden , in Augustas 1744, dat zich in Beneden-Languedoc de eerste sjnode der woestgn verzamelde , die den titel van nationale heeft aangenomen. Deze vergadering begon bare bandelingen met een betuiging van getrouwheid aan den koning , en besloot , dat men een plegtigen biddag zou bouden , ^voor de bewaríng van den gebeiligden persoon van Z. M. , voor den goeden uitslag z^ner wapenen, voor bet ophouden van den kr^jg en voor de verlossing der kerk/* Onder de dringende beboeften , aan welke de synode bad te voldoen , be- boorde vooral om de kudde van berders te voorzien. Sints meer dan een bal ve eeuw was de zorg om 'tEvangelie te prediken overgelaten aan wie dit op zicb wilde nemen , en overal badden brave lieden , die zicb , bet is waar , met meer y ver dan op- geklaard verstand van deze taak kweten , eene wezenl^ke dienst bewezen , door namel^k de eeredienst in stand te bouden in de moe^el^kste tyden. Het was na ecbter van belang , dat deze zaak op een geregelden voet werd gebragt. Een seminc^rie, dat met dit doel op eenige myien afstands van de grenzen gesticbt was, bad reeds eenige berders verscbaít. Men kon ten aanzien der bekwaambeid nog welniet te booge eiscben doen, doch de Bjnode wees tocb reeds iemand, die zicb voor 't examen bad aangeboden, af. Jean Loire , die met twee ouderlingen , Poitou op de sjnode vertegenwoordigde , bleef in 't Zuiden. Antoine Gounon , gezegd Fadon , nam z^n plaats in. Sedert dien tyd beeft Poitou zicb niet meer zonder predikant gezien ; maar er was er in den aan van g maar één , en lang daarna nog was bun aantal onvoldoende. Gounon, wiens kerspel eene uitgestrekte provincie met andera provincien ais b^gemeenten omvatte, en die den tite] aannam van „dienaar van 't beilig Evangelio in Frankryk ," begon met Poitou te doorkruisen, predikende, doopende, en soms zestien 308 huweiyken op één dag inzegenende ; overal stroomde men naar de godsdiesstoefening met een buitengewonen ^ver. De natiouale synode had voor één jaar een anderen predikant nog aan onze provincie ^geleend;" het was Pélissicr, gezegd Dubesaet. leder der herders nam een jong mensch van 't land tot zich j om bem voor te bereiden voor de akademie van Lausanne. Deze jonge lieden volgdeu hen op hanne voortdurende togten, en begonnen onder honne leiding bunne eerste studién op de wegen of in de pachthoeven , waar men 'a avonds uitrustte. De toorn 'der vr ornen, toen z^ zagen hoe de ketterg, die men verstorven dacbt, weder opleefde, gaf zich in vrome las- tertaal lacht. De oadste dier lasteringen , en die bet meest by de regering uitwerkte, werd voorop gesteld. Naaawel^ks was Goanon in Poitou aangekomen, of deze predikant werd in een gescbrlft, gerigt tot den Raad , vervormd in een ^HoUandscb op- perboofd/' en men voegde er by, „dat er rede bestond om te vreezen , dat die vergaderingen lot eenen opstand zoaden leiden.'' De kanselier d' Agoesseau verzocbt inlichtlngen van den in- tendant Berryer en vroeg bem, welke maatregelen by bad ge- nomen om deze vereenígingen te beletten. Berryer antwoordde , dat bet waar was, dat er sints eenigen t^jd menigvuldige ver- gaderingen waren gebouden , dat by , zoo by troepen bad gebad , ze zou bebben tegengegaan , maar dat zalks bem na te moeye- lyk en te veel gewaagd voorkwam. Docb wat bet geopperde staatkundige bezwaar betreft, „er is weinig van die lieden te vreezen, geen enkel persoon van aanzien beboort tot dieparty. Z{j zyn meest alien boeren , die met niets anders dan met de nitoefening hanner godsdienst zich bezig bouden , en die men op H oogenblik meer vr^beid in dit opzigt moet laten , dan wel gepast scbynt." £r waren inderdaad geen troepen meer in Poitou, nocb in de nabnrige provinciSn ; maar Berryer , een w^s en gematigd man , was in den grond niet verstoord, dat b^ dit voorwendsel had, om z^ne verdraagzaamheid te bedekken. Die boeren tocb boezemden hem geen de minste vrees in, en in den grond deelden honne 304 verbitterdste tegenstanders zfjne me^ng. Ook Ghebrou da Petit>Ch&teaa was van dat zelfde gevoclen; maar hg zag toch met leede oogen, hoe de kettersche eeredienst openl^k werd gevierd ; l^j begon den tyd der dragonnades terug te wen- schen , h^ sprak van gnnst , die den ketters werd verleend. De gonst die de protestanten genoten , bestond hierin , dat z^j in 'tr|jk werden gednld. Intosscben ging men voort allerlei lasterl^ke gescliríften tegen de protestanten b^ de regering in te dienen. „Het is eenigen tyd geleden," sclireef Maurepas, „dat ik dergel|jke geschriñen ontvangen heb , doch ik heb gemeend er geen acht op te moeten slaan." ledereen was dos van dezelfde meening: de regering had niets te vreezen van die mannen, die enkel met de herntelling bnnner eeredienst zicb bezig bielden ; en het ía welligt , omdat zy niet tw^felden aan bonne trouw , dat z|j zich ligter liet over- halen, om de vervolging te bemieuwen. Men koesterde nog altgd de valsche meening , dat de predikanten alleen de terugkeer tot de godsdienstige eenbeid beletten , en dat men dat zoozeer gewenscbte doel zou bereiken , ais men bnnne boofden kon doen vallen. Wjj zien een der verlicbtste geesten dier eeuw , de kanselier d* Agues- seau , op nieuw onderzoek doen , of er een predikant in Poitou was , en of bct , in dit geval, niet mogel^jk was bem in banden te krggen. Na een oorlog van acbt iaren, gedarende welken men de protestanten in rust bad gelaten , woedde de onverdraag- zaambeid op nieuw in gebeel Frankr^jk met een ongeloofelgke woede. In Poitou wacbtte men *t einde der v^andeiykbeden zelfs niet af, en men begon met bulp der geregtsdienaars eene vervolging, die tien jaren duurde. In den nacbt van 24 op 25 April 1 747 trok eene aanzienl|)ke politiemagt b^een , om Jean Pérochon , die b^ de vergaderingen voorlas, te vangen, en overviel bem in *t dorp la Javeliére. Z|jne burén scboten ter z^jner bulp toe, en ontrukten bem na eene bloedige worsteling , bjj welke verscbeidene protestanten en eenige vrouwen werden gedood of gewond en andero gevangen 305 genomen , aan de handen der geregtsdienaars. De inwoners van dit en een naburig dorp, waar de raiters eveneens schrik hadden verspreid en raoorden gepleegd , verlieten , in de meening dat er welliaast nieuwe dragounades zouden plaats hebben, hnnne haizen , hunne fabrieken , hunne ossen , hunne ploegen , al hanne zaken; dwaalden op 't veld rond, sliepen onder den blooten hemel, en waren gereed naar vreemde landen te trekken, om daar de rost te zoeken, die zy in han vaderland niet venden. Te vergeefs beklaagden zjj zich bjj den militairen bevelhebber der provincie en by den intendant; te vergeefs beproefden de hervonnden van het r^jk de onderhandelaars over den vrede, die te Aken vergaderd waren, voor hunne zaak belangstellíng in te boezemen ; de vervolgingen verdabbelden slechts na bet slui- ten van den vrede. Nieuwe geweldenar^en werden door de geregtsdienaars be- dreven, Nieuwe moorden werden er gepleegd. De intendant Moreau de Beaumont, opvolger van Berryer , veroordeelde Bour- sault , een dergenen die Pérochon verlost hadden , ter dood. H^ werd opgehangen te Poitiers, en Pérochon in beeldtenis ter dood gebragt. Bridonneau , overtuigd de vergadering te hebben bggewoond, werd tot levenslangen dwangarbeid veroordeeld, terwyl hem met een gloe^end Jjzer het brandmerk der galeislaven op den schouder moest worden gedrukt. In de volgende jaren had Boven-Poitou vooral veel te Ijjden. 