title: Geschiedenis van de Protestanten en de hervormde kerken in Poitou
creator: G. J. v. d. H ., Auguste François Lièvre, Evangelische maatschappij, Amsterdam
text: De nationa]e sjnode van 1637 maakte haar beklag daarover 155 den kosing kenbaar , en vroeg te gelgker tyd de herstelling van de afgebroken godsdienstoefeningen te Herbiers en te Montaigu. Lnpon , Benet , Conlonges , Saint-Maxire , Belleville en le Poiré staan immer op de l^st der plaatsen , waar bet nog niet mogel^jk was geweest de godsdienstoefeningen weder te bervatteu sedert het edikt van 1629. Sauzé en Aubanie, en een paar andere plaatsen badden, ondanks de verbodsbevelen die tegen ben nit* gevaardigd waren , bonne leeraars bebonden , zonder twigfel door bnnne zamenkomsten naar elders te verleggen. De predikant van Vigean daarentegen bad zicb te Conrteü gevestígd, sedert men bem verboden bad er te prediken , zonder er z^n standplaats te bebben. Het was niet alleen in de nitoefening bunner eeredienst , dat de protestanten alzoo allerlei beletselen ondervonden: men be- roofde ben somw^len van de voogdyscbap over de kinderen) ten einde te verbinderen, dat deze in de bervormde godsdienst werden opgevoed; en om in 'tdoel, waarom men deze kwel- ling ondernam , beter nog te slagen y gaf men den nataarl^ken voogd, ais by zicb bekeerde, zQne regten terug. De zieken werden gekweld door de priesters, die bunne zwakbeid mis- brnikten, om zicb van bnnne ziel meester te maken. Men maakte te Poitiers in 1638 groóte beweging van de wonderda- dige bekeeríng eener jonge docbter op baar doodbed, terwgl z^, in een |jlhoofdigen toestand verkeerende, door een monnnik met gesloten deuren was bewerkt. De bisscbop van deze stad , de g ve- rende de la Rocbe-Pozay, dolf na twintig jaren eene ordon- nantieop, door den maire in 1623 uitgevaardigd , waarb^ zg, die ais meesters in een oí ander gilde wenscbten te worden op- genomen , de verpligting op zicb moesten nemen, om te leven en te sterven in de katbolieke godsdienst; en dreef, ondanks de drin- gende verzoeken der protestanten, de uitvoering er van door. Eenige bnnner, die zicb aanboden om ais apotbekers te wor- den toegelaten , werden er onbekwaam toe verklaard , ter oorzake bunner godsdienstige gevoelens. De uitsluiting van ambten en waardigbeden werd evenzoo gebmikt ais middel ter bekeering. 156 De ooiversiteit van Poitiers was in dit opzigt iiiet meer oiitwik- keld en vr^zinuíg dan de güden: gestennd door de geestel^k- heid, verdubbelde z^ haré pogingen ten einde, de ketters ait haar midden te verdryven. De koninkiyke raad betrad van zgn kant denzelfden weg, en verbood den 16<^^° December de her- vormden toe te laten tot de ambten van procurear, notaría en geregtsdienaar in 'tgebied van 'tlandgerigt van Poitíers. Te Chátelleraolt , Saint-Maixent) Niort, Melle werden aUe open- bare ambtenaren achtereenvolgens geschorst, zonder andere be- weegreden dan die der godsdienst. Tocb was 'tgetal van hen díe, op deze w^ze tosschen honger l^den en het aannemen der roonische regtzinnige leer geplaatst , het laatste kozen , zeer gering. Ten einde. de protestanten met regt te kunnen verstoten oit de openbare posten, waartoe zg by het 27»^ artikel van het edikt van Nantes bekwaam waren verklaard, was men genood- zaakt tot vreemde uitleggingen van deze wet z^n toevlogt te nemen. De uitleggers waren lang doeude geweest er iets op oit te vinden , maar eindel^k ontdekten z^j) dat zulks beteekende , dat z|j er toe geschikt waren «» kabilu, in protéstate ^ sed non in actu (in beginsel maar niet in werkelijkheid). En , dank dezer vemaftige opheldering, beroofde men de hervormden van alie ambten en posten, in werkelijkheid ; ofschoon men hentoestond, zich-zelven te beschonwen , ais ze bekleedende in virtualiteit , in beginsel. Wilde men in 'tgenot treden der werkel^kheid , dan moest men zích eenvoudíg bekeeren. Deze was , naar men zeide, de geest der wet, en een edikt was noodig geweest, om dat voorregt den Hugenoten te verleenen! Twee maimen vooral, de bisschop en Jean Filleau, de on- verzoenl^ke v^and der Hugenoten, van wien gezegd wordt, dat hü niet slapen kon, ais het er op aan kwam han eenig kwaad toe te brengen , toouden zich in de hoofdplaats van de provincie de onvermoeide aanstookers van al deze onverdraagzame handelingen. Het hof had den heer de la Roche-Pozay opge- dragen , er voor te waken , dat de klassen van jongens en meis- jes van elkander gescheiden waren , en hy nam daar aanleiding J 157 uit om te verbieden, dat men zonder z^ne toesteinming geen school mogt houden. De laitenant-generaal haastte zich deze aanmatiging van den bisschop te onderstennen, en gelastte den protestanten uit- drukkeljjk er zich aan te onderwerpen. Het hof, aan welks be- velen men alzoo vr^ groóte nitbreiding had gegeven , bevestigde op z^n benrt dit misbruik bg een vonnis van den Raad. Men had in dien zelfden t|}d y op de inblazingen van den bisschop en van Filleaa, 'tregtsgeding tegen 'tkleine kollegie van Couhé weder aangevangen. Z^ verkregen eindel^k op den laatsten Februarg 1641 een vonnis van den Raad, waarby den hervormden verboden werd te Couhé, 't zQ een collegie, *t zQ een andero school te bezitten, — want aldns was het welbehagen des konings. De onverdraagzame bisschop smaakte in 'tvolgende jaar de voldoening, dat de hervormde eeredienst in z|jne baronie van Chauvigny verboden werd , gel|jk ook te Sint-Savin , waar de leeraar van la TrimoniUe kwam prediken. In Beneden-Poitou was de bisschop van Ln^on met denzelf- den y ver en met gel^ke middelen krachtig werkzaam, opdat de ketter^ in z^n bisdom mogt worden nitgeroeid, en l^j zette sommíge aanzlenl^e, maar weinig-yverende bekeerlingen daar- toe sterk aan. . Rg gaf den graaf de Bessay in last om de kerk, die z|jne voorouders er hadden gebonwd, te slechten. De eeredienst werd er inderdaad bg vonnis van den 16*^^ Maart 1641 afgeschaft. Met 'tzelfde doel werden vervolgingen begonnen tegen de heeren van Mareuil en van Nesmy. De kerk van Bournezeau voerde ook sints negen jaren een procos tegen den barón van de plaats, JeanBardin, rege'rings- raadsheer en voorzitter van de rekenkamer. Het landge- rigt van Poitiers had uitBpraak gedaan ten ganste der her- vormden, den 18^™ Maart 1634, en, tegen 'teinde van Jal}}, had de predikant Bonnand er zich gevestígd. Maar de heer bragt de zaak voor de kamer van het edikt , en han regt strandde op den invloed van hunne tegenpartg ; den 13^oi> Augustas 1641 werden z^ veroordeeld tot het sluiten van de plaats waar de 168 godsdienstoefeningen gehonden worden en ze niet meer te hoa- den in de geheele uitgestrektheid der baronie. De kerk van Montaigu had insgeiyks sints meer dan tien jaren haar regt van bestaan tegen de geestelijkheid te verdedi- gen. Den 15^<^° Janaary 1638 had het parlement het te voren nitgesproken verbod bevestigd. Deze heeriykbeid was eene be* zittíng van Gabriel de la Lande de Macheconl, die toen ver- klaarde, dat h^ ^^ woonplaats te Montaigu wilde vestigen , en er alzoo tot de uitoefening der eeredienst magtíging k(Ni verlee- nen. Yervolgens begon l^j , kwelling tegen kwelling steUende , de stiftkerk van Sint-Maurice , in de omgeving van zyn kas* teel gebouwd, te slechten. De geestelyklieid verzette er zicb tegen , beweerde daarenboven dat de keuze van woonplaats meer Y/SL8 voor den scb^n, en verkreeg ten laatste een vonnis van 't parlement, bondeude verbod te prediken in 'tkasteel van Montaigu , áismede te Vieillevigne , anders dan in tegen woor- digheid van den heer of van z^ne familie. De bisschop zorgde er wel voor, dat de preek in de boofd- plaats van z^n bisdom niet weder toegestaan werd. Op een verzoekschrift door de protestanten , die te Lu'^n nog velen in getal waren, aangeboden, antwoordde de Kaad deti 1^^^^ Jul^ 1642, hun zelfs verbiedende, hunne lastige vraag te bernieuwen. Dit vonnis wa« voorafgegaan van een ander, waarb^ alie uit- oefening der bervormde eeredienst te Mareuil verboden werd. Ik verkort het verhaal vai\ al deze ongeregtigheden , en, hoe eentoonig het ook zjj, zal ik niet trachten het werk te vervro- Igken , door te spreken van de mirakelen , waar door de pries- ters geloofden, dat z^ soms een soort van goddeiyke w^jding aan hunne op elkaér volgende booze streken gaven. De protestanten , die alzoo ten doel stonden aan dezen woe- denden tegenstand, aan dezen geest van overweldiging en on-» verdraagzaamheid , waardoor de geesteiykheid beweerde, Gode eene dienst te doen , en waarby zQ maar al te vaak het gepeu- pel, de regtbanken en de wetten voor zich had, misten dik- werf de noodige voorzigtigheid en befaoedzaamheid , en vertoorn" 159 den onbedaclitzaam hunne tegenstanders door teekenen van ver- achting voor de zinnebeelden van 'tkatholicisme. In 1642 werd eene jonge dochter van Poitiers veroordeeld tot eene straf , die Merin bestond , dat haar tong met een gloe^end ^zer doorboord moest worden , uadat zy vooraf openl^k boete had gedaan , om- dat zy in de kerk van Montierneuf zich veroorloofd bad eenige ongepaste woorden over de heilíge beelden zich te laten ont- vallen. Daar de bescbaldigde zich b^j den aanvang der ver- volging reeds uit de voeten had gemaakt , werd de straf slechts in beeldtenis aan haar voltrokken. Eenige jaren daama werd een soldaat opgehangen en z^n asch in de wind gestrooid, om- dat 143 eene beeldtenis in plaat van Ghristns, die aan z^n bed was vastgemaakt , had a^ernkt en verscheord. Be roomsche kerk was vooral zeer-gevoelig voor gebrek aan eerbied jegens haar allerheiligst Sacrament, en men moet bekennen dat de Hugenoten , ten sp^t der wetten die zoo naauwkenrig ais fitreng waren, zich vaak zeer oneerbiedig ten z^en opzigte gedroegen. Het katbolicLsme had op dit tgdstip b^na zgn borgerregt te Melle verloren; in 1634 was het meer dan twintig jaren gele* den , dat de mis niet dan in de voorsteden gelezen werd. Men beproefde na haar in de stad te herstellen; en het Sacrament werd in triomf door de straten gedragen , te midden eener be- volking, die het geen goed hart toedroeg. leder jaar werd deze uitdagende ceremonie met groóte staatsie te midden van de kleine Hugenootsche stad vemieuwd. In 1640 , op den dag van het Sacraments-feest, ontmoetten de beer en vronwe van Chaiiray, terw^l z|3 zicb naar de preek begaven, de processie, en, han koets in de straat latende, ^hielden z^'/' zegt het vrome ver- haal van Filleaa, ^tegen, wien al de geschapen wezens niet konnen tegenhoaden.*' Wegens deze daad gedagvaard voor de kamer van la Toarnelle, kwamen zy er af met eene ligte be^ rÍBping en de kosten van 't preces. Maar eenige maanden later werd de heer van Gagemont, die ook het Sacrament, dat naar een zieke werd gebragt, ontmoet had, en in z^ne tegenwoor- 160 diglieid niet van z^n paard was gestegen, veroord taling eener geldboete, en moest daarenboven b^ zich verontscholdigen. V. Richelieu stíerf in de maand December 1642, en %, XIII volgde hem kort daarna in 't graf. Een kind * «. ' jaren, Lodew^kXIV, bestemd om 72 jaren te regeren, z}ja vader op den troon. De koningin-moeder werd tot regentes, en de heerschersstaf van Richelieu ging over in de handen van den kardinaal Mazarin. De toestand der her- vormden bleef dezelfde. De nieuwe minister zette de staatkonde van z^nen voorganger voort, en, met hart en ziel priester en Italiaan, werd bjj, door de groóte menigte der geeste- l^kheid tot die droevige w^e van handelen aangezet , die de regeriiig allengs tot de berroeping van, bet edikt van Nantes moest brengen. Overigens was b^* gedorende de twin- tig jaren , dat b^ vaak onder groóte beroeringen en aanval- len de teugels van 't bewind in banden bleld, meer dan eens in de gelegenbeid de trouw der protestanten te waarderen, en , gel^ b^ er den tgd niet toe bad , koesterde bg zonder twgfel geenszins de gedacbte, eene ernstige vervolging tegen ben aan te rigten. Wy znilen alzoo onze gemeenten tegenover den zelfden vgand vinden en ten doel aan dezelfde kwade praktyken , zonder even- wéi te zien , dat de regering-zelve ze aanvalt ] z^ boudt slechts ten bonnen opzigte geen onpartydige weegscbaal in de band. Een der eerste bandeUngen van Mazarin , met 't oog op de protestanten was, bekend te maken, datz^ ^vr^ en in baar ge- beel bnnne godsdienst zouden mogen bouden overeenkomstig de edikten , verkbuingen en reglementen , betreffende dit onderwerp nitgevaardigd.*' De ber vormden geloofden een oogenblik aan een temgkeeren tot de regtvaardigbeid , of grepen ten mlnste deze gelegenbeid aan , om bet bememen bunner regten te beproeven : 161 I « tabr^jke overtredingen toch van de tegen hen gewezen vonDissen badden er plaats. Doch Filleau liaastte zich daarover naar het hof te schr^ven, en men antwoordde hem, dat het de bedoeling van den Raad was , dat alie Yonnissen werden ten aitvoer gelegd. De protestanten van Saínt-Gelais waren met die van Melle de eersten, die de ondervinding opdeden, dat de gezindheid der regering niet veranderd was. De heer van Saint-Gelais , die ten t^de van den val der Hngenootsche partg katholiek was geworden , had zich terstond tegen de vr^e nitoefening hanner eeredienst aangekant. Ondanks z^jn verbod, hadden zg het ondemomen eene kerk te bouwen, die h^ han echter niet liet voltoo^en, en sints dien t|jd waren z^* verpligt geweest hanne zamenkomsten na eens in de open lacht , dan weder in bgzondere hoizen te houden. Na den dood des konings sloegen zjj de handen aan 't werk om han kerkgeboaw te voltoo^en , terw|jl Charles de Saint-Gelais, zoon van wglen den vori- gen heer, een verzoekschrift indiende, ten einde te verkr^gen dat de nitoefening der eeredienst verboden werd. De werk- zaamheden werden met kracht doorgezet en waren reeds zeer ver gevorderd, toen het parlement den 20***** November ¡ver- bood, het geboaw te overdekken en vergaderingen te Saint- Gelais te hoaden. Te Melle waren de hervormden de slagtoffers van e«n za- menweefsel van grievende ongeregtígheden. Een rjjke protestante Jozeí Defontaine, was in 1623 gestorven, het grootste deel z^j- ner goederen aan de hervormde kerk van deze stad nalatende. H^ gaf onder anderen een landhoeve aan den kerkeraad, een woning voor de predikanten, zfjn eigen hais om er een col- legie te vestigen, en een vr|j aanzienl|jk erfgoed om in het onderhoad der instellíng te voorzien, en er twee jongelieden , die bestemd waren voor 't leeraarsambt , op te voeden. Deze rgke gift wekte de begeerlgkheid der geesteljjkheid op 5 zy wierp allerlei moe^elijkheden tegen , en de begiftigden , bedreígd alies te zallen verlíezen, gaven hunne toestemming, dat het bestaur van 't coUegie werd toevertronwd aan twee regenten , 11 162 die beurtelings het bestaur zoaden hebben, en van wie de een katholiek zou z^n. De bisschop van Poitiers stelde zich met deze inwilliging niet te vreden , en nistte niet , voordat de her- vormden volkomen van 't bezit hunner inrigtingen werden beroofd. Den 7^<¡° September 1643 verbood het parlement een enkelen protestantschen regent voor 't collegie te benoemen , en líet den hervormden geen ander regt dan dit , dat zjj er hunne kinderen heen mogten zenden, ten einde opgeleid te worden door ka- tholieke onderw^zers. In dienzelfden t^d gelastte men de slooping van de kerk in 1634 gebouwd, ter z^de van de kerk van Sainte-Radégonde de Médoc, van welke zjj slechts door een tusschenmaur was ge- scbeiden. Een commíssaris van de kamer van het edikt, de heer de Thudert, kwam den 208**" October te Melle, om er de eeredienst te doen opkouden en de kerk te slechten. Het gerucht daarvan bad zicb vooraf reeds verspreid , en men voegde er by, dat de bisschop verscheidene personen, had uitgenoodigd, zicb daar te bevinden, „ welke zelden, dat zy waren gekomen Om Babylon te zien omverhaJen.'* De hateiyke berooving waar- van zy bet slagtoffer was , en de kwellingen die daarmede ver- gezeld gingen , verbitterden een groot deel der bevolking. Eenige edellieden inzonderbeíd ondernamen bet weérstand te bieden, en lielen de poorten en breukon, die de t^d in de muren ge- maakt bad , versperren. Toen de beer de Thudert zich ver- toonde , vergezeld van twee werklieden , eenige agenten en de procnreur van den bisschop, weigerde men hem den toegang tot de stad. De dag ging in vrg groóte beroering voorb^ ; maar toen den volgenden dag een der heeren , die in verzet waren gekomen , zich in de voorstad b^ den commissaris ver- voegde om zich te verzetten tegen de vernieling der kerk, die by zeide dat hem toebeboorde, zag h^, dat het gevolg van dezen minder talr^k was dan men had gemeend, en dat hy geen troepen b^ zich had. Men opende terstond de poor- ten, en den volgenden dag liet de Thudert, zonder eenige wederstand te ondervinden , den predikstoel en de banken weg- 16d nemen, de galer^en vernielen en den ingang der kerk toe^ metselen. Den volgenden dag vervoegde zich de kommissaris ten haize van den predikant le Chantre , waar l^j eenige lieden vond die psalmen zongen. Dit was reeds eene overtreding of llever eene openiyke verklaring tegen 'tverbod van 'thouden van gods- dienstoefening. Na lange procedaren, boetebetalingen , en her- haalde veroordeelingen , gelastte een vonnis van den 23***** Augttstus 1646 de ultvoering van dat van 1643. De kerk bleef gesloten ; z^ moest geslecht worden ; de uitoefening der hervormde eeredienst was verboden in de stad en de voor- steden van Melle. De inwoners konden zich tot den koning -wenden, om zich eene andere plaats ter godsdienstoefening toegewezen te zien. De protestanten braken zelve hunne kerk af, en woonden vervolgens de preek by in een bosch buíten de stad. Eeii vonnis van den 17^®^ December verjoeg hen nogmaals van deze plaats, en veroordeelde hen tot zulare geldboeten, wat han evenwel niet belette den bouw eener kerk aan te vaiígen te Pré- Pavé j onder het regtsgsbied der stad. Híerop nieawe klagten van den bisschop, en een nieaw vonnis van 'tparlement. Het geluk dat de geestelykheid in geheel deze schandel^jke zaak diende , had haré stoutheid doen toenemen : na zich zonder schaamte van 't protestantsche coUegie te hebben meester ge- maakt, had z^ de goederen, door den stichter aan de kerfc vermaakt, ook opgeeischt. De alt^d inschikkeiyke regtbank had haar de landhoeve van den kerkeraad toegewezen , alsmede het huis in bezit van den predikant , dat men eerst plan had ge- had te sloopen, toen men er nog niet aan dacht het zich toe: te eigenen. Ais ik deze lange en daistere procedure wel begr|jp, werd dQ uiterste wU van de wednwe van Jozef Defontaine, Jadith Grelier, niet beter geeerbiedigd , en ondergingen de door haar yermaakte goederen hetzelfde lot ais die van den edelmoedigen weldoener van de hervormde kerk van Melle. 11 1«4 .,J^ VI. Bergeljjkc zaken vielen , hoe hatel^ zQ ook waren , welhaast menigvuldíg voor, en zonder zich er veel het hoofd over te breken , begon men ten voordeele van katholieke inrígtingen , de legafen , gemaakt aan kerkeraden , aan de armen of aan protes- tantsche vereenigingen , verbenrd te verkiaren. Men gewendde er zich zeer spoedig aan , ket feit in een regt te veranderen , en de priesters vonden altgd regters, die gereed waren bunne begeerten aldas tot wetten te verbeffen. Het landgeregt van Poitiers gaf talr^e voorbeelden van dergeiyke schaamtelooze beroovingen. Zoo gelastte het in 1647, dat een legaat van 30 livres, gemaakt aan de protestantsche armen van la Rochelle, uitbetaald zou worden aan de bestaarders van 't hospitaal dier stad, „díe de vaders der liefdadigheid zjjn." Een jaarl^ksch vast inkomen , dat den holpbehoevenden van de hervormde ge- meente van Thouars was nagelaten, werd met een niet minder ongehoorde verandering van bestemming toegevoegd aan de ker- kel^jke inkomsten van het katholieke kerspel. Gel|jke zaak had eenige jaren later te Poitiers plaats: den 22**«»^ Julg 1650 gaf de heer Persicanlt by testament aan de armen z^ner godsdienst een som van 400 livres , waarvan 't aalmoezenierschap der stad door de zorg van Filleau het voordeel trok. De protestanten werden vervolgeus toegelaten en begiftigd bQ de uitdeeling van onderstand, die door monniken, priesters en geestel^ke zusters werd geregeld, en zietdaar wel een gelukkig gevonden middel om proselieten te maken; men kocht het geweten der armen met 't geld hunner geloofsgenooten , en maakte zich alzoo den honger tot het heü der zielen ten nutte. W^ zuUen nog menig voorbeeld van dit stelsel aanschouwen , en wg zullen vele andere met stilzwjjgen voorb^'gaan; want bQ 'teentoonig verhaal van al deze schandelgkheden zou het te moe^el^k z|jn voUedig te wezen, zonder vervelend te worden. De nniversiteit van Poitiers , getrouw aan haré overleveringen , ^erbood harén boden zich van protestantsche klerken te bedienen. 165 ^^regtsdieuaars van Niort , wier eenig ongelQk hierin be- Ltz^ geen katholieken waren, werden veroordeeld han po8t te' verlaten. Te Ch&telleraiüt kon bet den hervormden niet meer gelokken , zich benoeind te zíen tot regters en consols van den handel, alhoewel zjj het derde gedeelte der handeldr^*- venden uitmaakten. De katholieken , díe zich verbonden hadden hen uit te sloiten, hielden zelfs sints 1645 op, hen hj¿ de ver- kiezingen op te roepen. Men dwong de hervormden zich te •onderwerpen aan de gebroiken eener eeredienst, die de hunne niet was. Het landgeregt van Poitiers verbood in de vasten vleesch te verkoopen en te eten, inzonderheid te Quatre-Piqaets en op al die plaatsen, waar z|j te zamen kwamen , om de preek te hooren. Deze plaatsen werden gedurig minder In getal, of- schoon de geloovigen zelfs van zeer verre derwaarts trokken : ver- scheidene honner gebruikten er het míddagmaal ; en het landge- regt regelde , in overeenstemming met de mannen der kerk , wat er by zulk eene gelegenheid op tafel mogt komen. Zoo moesten ¿y insgelljks de talr^ke feestdagen, aan roomsche heiligen ge- w^jd , in acht nemen. Van den tyd aan , dat dit besluit geno- men werd , regende het ais het ware aanklagten en vervolgíngen tegen de protestanten , wegens schending dier heilige dageu. Meende men door dezen bitteren en onverzoenljjken y ver , door deze onzínnigheid , die wilde dwingen op bepaalde t^den en w^j- £en hulde te betoonen aan eene Godheid , die al zeer weinlg op den God der liefde uit 'tEvangelie gel^t , meende men na waar- Ijjk de ketters ondanks hen zelven heilig te maken , en hen ais tot 'tparadijs te veroordeelen , of was het de begeerté om aan alies eene zekere uitwendige eenheid te geven , welke men dan zoo ligt voor de godsdienst-zelve houdt? Steeds werd de dwang in 'tzede- lyke aangewend, gel^jk de vreesin 'tleerstellige. Al de theologie van een zekeren franclskaner bestond uit dit zeer weinig verheven gevoelen. Dit was voor hem de wet en de profeten. H[j had deze vereenvottdigde dogmatiek op een plakschrift doen drokken , liet z^ne stellingen overal aanplakken, zond z^'nen oitdagings- brief aan de predikanten der provincie, en tartte hen te be- 166 iñ^ljzeD , dat het Chrístendom iets anders was ais de vrees voor de bel. Dit godsdienstíg stelsel, op s^jn minst betwistbaar in de theorie, wm somtyds yerschrikkeiyk in de praktyk. Cok wendde men het met vrucht b^ zwakke gemoederen en b^ stervenden aan. Eens bediende de pastoor van Lési'gny er zícb -van , om eene zieke teregt te brengen , die , na het laatste oliesel te hebben ontvangen, zich nog bad laten verleiden door een zekere protestantscbe dame. B^* de vervolgingen , die deze vrouw deswegens te l^den bad^ verklaarde de pastoor zelf, dat b^ de zieke bad gezegd, dat „zoo z|j niet volbardde in de be* l^denis van bet katbolieke geloof, zy niets anders dan de bel kon verwacbtten , en dat baar ligcbaam in den vüdersknü zon worden geworpen, in geval z|j stlerf, en dat zy daar zeer na aan toe was." De na zeventigjarige bisscbop van Poitíers j Cbasteigner de la Rocbe-Pozay, was nog alt^jd bevig en bilter tegen de Hugeno- ten gestemd. Hy onderbield onvermoeid dien bateljjken en on- verdraagzamen geest , dat koude fanatisme , waardoor geesteiyk- beid en overbeid bezield waren. Bjjna veertig jaren bad b^ ais bisscbop de scbandel|jkste regtsverdraayingen toegelaten, de ergerljjkste gewelddadigbeden bedreven. En tocb moest by tot zgn spjjt zien en booren , dat er nog vier en dertig plaatsen in ziin bisdom waren, waar de preek geboaden werd. Di Beneden-Poitou was men er eveneens op uit, gemeenten,. zoo mogeiyk op te beflfen, de kerken bier en daar ten minste te doen sluiten. De bewerkers dezer vervolgingen badden bun €iscb eigeniyk nogveel booger opgevoerd. Zy vroegen een vol- komen verbod tegen H bouden der eeredienst , bet luid zingen van psalmen , de vereenigingen voor 't gebed en de uitleggíng van den catecbismus; zy wilden ook dat de scbolen zouden gesloten worden en dat streng de band werd gebouden aan de ten uit- voerlegging der ordonnantiSn , die betrekking badden op á& 167 ' onthooding van vleesch, het versieren der haizen op de dagen ais er processíen werden gehouden. en eindel^k dat ook de hand werd gehoaden aan eene onde wet op de begrafenisaen , die onlangs weér van kracht verklaard was. Men had haar allereerst te Poitiers toegepast) welhaast verklaarde men haar van kracht voor geheel 't gewest , waar z^ , om de waarheid te zeggen o ver 't geheel slecht werd ten uitvoer gebragt. Het landgeregt beval hj¿ bevelschrift den hervormden van Poi- tiers ten krachtigste aan, honne begrafenissen te doen plaats hebben zonder staatsie, en „alleen b^ het begin van den.nacht." Deze, zich daartegen kantende, vreogen, dat men hnn het jaiste nur wilde bepalen , en Filleau rigtte zich van zjjn kant tot den koninkljjken raad , opdat h^ iets minder onbestendig zou kannen zetten dan die woorden ; j^ket begin van den nacht. Le TeUier legde ze aldus uit : aU het hegint nacht te worden . . . , eene regtsgeleerde nitlegging, fver welke de bisschop op z^n benrt inlichtingen vroeg. Men stond eindel^k den hervormden toe met hunne begrafenisplegtigheden een aanvang te maken een half nur voor den ondergang der zon. De heeren van het par* ket van Poitiers, weiuig hierover voldaan, maakten ais toen deze zeer juiste opmerking, dat „het begin van den nacht niet kan z^n dan na zonsondergang/' VIL ledere dag rukte men alzoo van het edikt van Nantes een stok af , en de vnrigste tegenstanders der kettery konden de hoop koes- teren ten langen laatste aldus tot het zoo door hen gewenschte einde , de herroeping, te zallen geraken. Maar dat vertrouwen, dat zich reeds in machiavellistische ontwerpen verraadde , werd door de gebeurtenissen tegengewerkt. De vrede met het bui- tenland was naauwel^ks te Ntjmegen geteekend, of hg werd binnen het rQk verstoord. Het hof en het parlement geraakten met elkaér in oorlog en gaven nn een ¡ge jaren rust aan de protestanten , die over 't geheel zich buiten de onvruchtbare 168 yerdeeldheden , die het rgk in beweging bragten , en aui w^ke vele biB8choppen deel ñamen , wúten te houden. De koninkl^e raad , die deze hoiiding waardeerde , beval met de vervolgingeo , tegen de hervormden gerigt , op te hoaden en erkende latde honne tronw. De geestel^fkheid beklaagde zích daarentegen bitter over dit oitstel , den protestan ten verleend ; en met 't oog op de omstan- digheden, die het niet veroorloofden een beslissenden slag te Blaan , smeekte zy ten minste , dat men met alie mogelyke mid- delen zich Yoor de uitroeging der ketter^ zon be^veren. Evenwel verbond het bof zich tbans nog niet tot het bewan^ delen van dien weg, en sínts de Raad en het parlement geen vonnissen meer wezen , matigden de ondergesohikte regters hun gver ook een weinig. Ofschoon de bervormden, tengevolge van de verklaring van 1652 , die bet edikt van Nantes beveatigde , bad- den gemeend , dat men ben nu eindeiyk weder zou laten treden in al de regten , waar men ben in spgt van dit edikt van bad be- roofd , moesten z^ ecbter ondervinden dat de regtbanken , die niet ais bet bof dezelfde staatknndige beweegredenen badden om ben te ontzien, sedert dien t^d zicb tegen ben verklaarden. De protestanten van Cbanvigny meenden, dat zQ door de laatste verklaring gemagtigd war^n , de uitoefening bonner eere- dienst , zoo uitdrokkel^k by bet edikt van Nantes toegestaan , te bervatten , en bonne kerk , wier deuren sints tien jaren dígtge- sp^kerd waren , weder in bezit te nemen. Te vergeefs kondigde men bon op nieuw bet verbod aan om zamenkomsten te bouden ; een der ouderlingen, Loáis Cbarles, notaris en procuteor, verzekerde dat b^ de kerk zou oponen. En inderdaad drong men , na den predikant Héctor Audoyer te bebben laten komen, door de vensters naar binnen en opende de deur. De drossaard van Cbaavigny kwam terstond ter plaatse , maar slaagde er niet in met de vergadering te verstreoyen en den predikant in becb- tenis te nemen. Hy liet een koopman van Saint- Savin gr|jpen; docb een tíental vrienden van dezen li^ niet toe , dat men bem uit de kerk voerde. Te midden van H tumolt verscbeen de beer 170 de Venours, een protestantsch edelman, door den goavernear der provincie gezonden om z|jne *gelooftgenooten dringend te verzoeken elke godsdienstíge zamenkomst uit te stellen , totdat de Raad aangaande hnn verzoek zou hebben uitspraak gedaan. De kerk werd inderdaad wederom gesloten , en de sleutel aan eenen katholieken edelman toevertrouwd. De onregtmatíge stap der protestanten van Cliaavigny moest natuuriyk streng te Poitiers worden beoordeeld. Twee dagen daarna sprak het landgeregt op een bartstogtel^ken en aller- hevigsten toon een vonnis tegen hen uit , dat het protest , door hen gedurende de beraadslagingen tegen de erkenning van den luitenant der provincie en de regtbank ingebragt , b^na regtvaardigde. Spoedig daarop vaardígde de groot-drossaard zelf het verbod tegen het houden der eeredienst nit. Grooter wanordel^kheden hadden er eenigen tgd te voren te Rochechooart plaats gehad. De predlkant kwam te sterven. De kerkeraad , vreezende , dat de heer ,. geiyk dat soma plaats had , van de t^dél^ke staking der godsdienstoefening partg zon trek- ken , om haar voor * t vervolg te verhinderen , liet den daar- opvolgenden dag onver^^ld door een leeraar uit den omtrek prediken. De tegenstand, dien men vreesde, brak op de gewel- digste w^ze nit : de markiezin riep op 't kasteel den pastoor , den vicaris en de raadsheeren te zamen , en mide , in overeen- ming met hen, b|j trommelslag en door het luíden der álarm- klok de katholieken op en liet hun de wapenen opnemen. Zjj begaf zich, áldos begeleid, na zelve in de nab^heid der kerf, en liet voor de vensters op den jagthoorn blazen. De glazen werden met steenworpen verbryzeld, ais ook een deel der dakpannen, en de vergadering; werd genoodzaakt vlngtend nit een te gaan. Ten eínde de klagten der hervorm- den voortekomen y schreef de burgtvoogdes aan harén echtgenoot, den markies de Pompadour , die zich te Parjjs bevond , en niet slechts aan het hof gczien, maar ook een naastbestaande was van den kanselier. Hjj hervatte terstond een preces, dat van ouds reeds hangende en sedert verscheidene jaren vergeten was, 171 ien liet, in afwachting van een beslissend eindvonnis f^lasten, dat het prediken moest ophoaden. Een advokaat van Roche* cbouart, Daniel de la Ghaumette, bragt van z^'nen kant de regtmatige klagten der kerk aan den voet van den troon en liet het vonnis vernietigen. Den 19^<» October wilde men alzoo met de afgebrokene gods* dienstoefeningen weder een aanvang maken. De heer de Pom- padour was op het uur toen men Vergaderd was op de jagt. B^ z^n terngkomst hemieuwde hy de geweládadigheden door zgne gemalin vroeger gepleegd , wapende zQne lieden , en stcide zich aan han hoofd, zweerende, dat h^ al de Hugenooten in hunne hnizen zou gaan verbranden. Hy begaf zich terstond naar 't huis van la Chaumette, en bewerkte door bedreigingen dat hem de deur geopend werd. Een bloedverwant van den advocaat, Theo- door de la Chaumette , predikant eener kleine gemeente in Auver- gne, trad te voorschjjn en werd door een slag met den degen op het hoofd ter aarde geworpen, op het oogenblik waarop I4} zich ontdekte om den woedenden markies te groeten. De degen werd door den slag verbrjjzeld, en de markies was ontwa- pend. Zgne volgelingen wierpen zich na op den leeraar, be- leedigden hem en wondden twee z^ner broeders. De ongelakkige , die zich weder had opgerigt , wilde ontvlagten , maar de vikaris hield hem vast en sleepte hem tot op de straat , vraar h|j , door bloed veriles en pgn verzwakt, flaaaw viel, en voor dood werd achtergelaten , nadat men hem nog verscheidene stokslagen had toegebragt. Deze predikant was niet degene die des morgens gepredikt had. Het huis van den advocaat Fourgeaud werd ge- plnnderd, en zjjne vrouw, die in een toestand van ver gevor- derde zwangerschap zich bevond, zeer mishandeld. Zelf werd hjj in de gevangenis van 't kasteel geworpen , en er na verloop van twee dagen eerst weder uit verlost, nadat hjj vooraf nog zweepslagen ontvangen had in tegenwoordigheid van den heer en de vrouw van Pompadour. Daniel de la Chaumette had den tjjd gehad zich te redden. De markies gelastte dat zjjne vrouw en die zjjns ambtgenoots áe stad mo estén verlaten, haar 172 bedreifende dat h^, zoo zy niet gehoorzaamden , luiar aan z^e knechts pr^js zoa ge ven. Deze edelman zoa onder Loavois een waardige provinciale jntendant z|jn geweest. Toen hy vernam , dat een regiment riii> ter^ op een m^l afstands van Rochechooart voorby trok, liet h^ den bevelhebber verzoeken , dat h^ by de Hngenoten z^n intrek zoa gaan nemen, doch deze zette z|jn marsch voort. De markies zelf legde zyne trawanten bg ben in kwartier , zoo lang bet bem bebaagde, en betaalde nooit; b^ zette gevan* gen, misbandelde, beroofde de lieden van bnnne eígendom- roen zonder eene andere wet te volgen dan zgn laim, liet al de lafiten op de protestanten drakken en sloot ben van alie ambten ait. Er kwam evenwel een commissaris van *t parlement om inlicbtingen in te winnen; docb de markies bekommerde zicb zoo weinig over de tegenwoordigbeid van dezen, dat b^, in antwoord op eene dagvaarding, op eene waarl^ edele w{jze liet afrossen die baar aan bem badden gezonden. vm. Den protestanten werd ecbter na meer regt gedaan van de z^de der regering. Wilde men b^ voorbeeld bier en daar tegen alie gewoonten aan den predikanten bet boofdgeld op- leggen, bet bof ontlastte ben er terstond weder van. De toestand der gemeenten was dan ook sedert eenígen t^d aan* merkeiyk verbeterd. Was de vrede in 'tbinnenland bersteld, de oorlog met Spanje daurde nog voort. Engeland, onder 'tpro- tektoraat van Cromwell, bield zicb onz^dig , en de beide oor- logvoerende mogendbeden badden er belang by bet te ontzien. De staatkunde scbreef dos bet bof van Frankryk voor , om aan de dringende vertoogen der bisscboppen tegen de protestanten voor ais nog geen geboor te verleenen. Het laudgeregt van Poitiers , dat zicb weinig met overwegin- gen van dien aard opbield , matigde ter naaawernood zQn drift ; en, er toe gebragt om zicb van opgebeven verklaringen en 173 Tteás te niet gedane uitspraken te moeten bedtenen y wees het nog eenige vonnissen ; maar die ^ver werd niet ált^d met een goeden ttitslag bekroond. Bjj eene vervolging , aangevangen tegen de protestiinten van Parthenay , die men beschuldigde eene processie te bebben verstoord, terw^I zy eene lykstaatsie bege- leidden , werd bet aitgemaakt , dat zy haar zelfs niet badden ontmoet, en de maarscbalk de la Meilleraye liet hen, na de zaak onderzocht te bebben, dan ook regt wedervaren. Sints eenige jaren badden de bervormden meer dan eens beproefd kerken te bouwen of nieawe gemeenten te grond- vesten. Z\j waren er bestendig op uit overal, waar zy bet vermogten , er op de beste w^ze bnnne eeredienst te vesti- gen , terwyi de regtbanken daarentegen zlcb bezig bielden met die eeredienst af te scbaffen of te beperken , en bet land- geregt in 'tb^zonder as^Jn best deed om de openbare goda- dienstoefeníngen te veranderen in godsdienstoefeningen toe- gestaan aan bezitters van leengoederen , en deze weder in eenvondige bnisseiyke godsdienstoefeningen, om ze áts by de eerste gelegenbeid de beste gebeel op te beffen. Zoo bad de predikant van Vigean in 'tbegin van 1655 last ontvangen er niet te prediken dan in tegepwoordigbeid van den beer. Ten einde de regten zyner gemeente te bandbaven , bad by er terstond zyn werk van gemaakt, op een kwart myi af- stands een klein openbaar gebouw voor de godsdienstoefeningen te doen inrigten; maar in de maand Xovember kwam er ver- bod om bet te oponen. Toen by daar zicb niet aan onder- vrierp , werd hj^ tot 3000 livres boete veroordeeld. De beer van Vigean bezat in Beneden-Poitou bet land van Bazoges^en-^Paréds , waar de predikant van Mourileron eene by-gemeente bad gevestigd , en eene onde scbaor bad laten inrig- ten , om er godsdienstoefening te bouden. Men bey verde er zicb terstond om bem bet regt daartoe te betwisten , en een vonnis van den 8*^ Maart gelastte bem bet gebouw aan zyne vorige be- stemming te doen beantwoorden , of de dear er van toe te met- selen. De godsdienstoefening, tot de enge grenzen van bet 174 regt des bezitters ved het leengoed beperkt , mogt niet plaats hebben dan op het kasteel en in t^enwoordigheid van den heer, die in het andere deel der provincie woonde. Tnsschen de protestanten van (üouhé en han heer rees ter oorzake hunner kerk een twist, die slechte gevolgen voor hen na zich sleepte. Na veel redeneren over en weér verbond hy zich ten laatste om voor hen een nieuwe ke^ ie laten boawen, op voorwaarde dat zjj de onde, die h|j wat te digt bg zgn kas- teel vond aan hem zouden overlaten. In het aanroeren van geschilponten van dezen aard stak altgd eenig gevaar. Fü- leau greep dan ook werkel^k deze gelegenheid aan, om te beweren, dat de barón van C!oahé geen ander regt had dan op een huíssel^ke godsdiénstoefening in z^ kasteel, en hg ver* zond een gezegelden lastbrief aan den heer de Fortia , waarin dezen ambtenaar gelast werd de werkzaamheden aan de kerk te doen staken. Bit bevel werd aan de moeder van den jeug- digen heer, Margaretha de la Mnce, medegedeeld , en de pas- toor van Couhé werd gelast iedere week te laten weten of men het gebod ntet overtrad. Eenige maanden daarna liet de vroaw van Vérac met de werk- zaamheden weder een aanvang maken. De pastoor sebeen z|jn last te hebben vergeten. Het gebouw werd snel opgetrokkenj en men was reeds tot het dakwerk gevorderd, .toen er bevel kwam, het weér geheel te slechten. Den 11^^ December kwam de griffier van den heer de For- tia, verzeld van twee soldaten en acht metselaars, é&r plaatse aan. En den volgenden dag nam het werk der verwoesting een aanvang. ' ' De protestanten líeten zich niet ontmoedígen en wendden zich tot de kamer van het edikt; en verkregen eindelgk een vannis, waarby het verbod van vroegér werd opgeheven en toegestaan, het geboaw weder op te rigten. ^ De Raad had siiits eenigen tjjd beslist, dat de stíehting van een leengoed geen regt meer zou geven tot vr^e uito&fening der eeredienst, ter zelfde tyd gelastende, dat het regt zoa ontno- 175 men worden ais een protestantsche heer zieh zoa bekeeren, of ais het erfgoed mogt overgaan op een katholiek. n^Ot ^^^ het eerst in Frankryk aan dit bevel mtvoering heeft gegeven , en door deze edelmoedige daad zyne nagedachtenís onsterfel^jk heeft gemaakt, is de heer markies de Fors, oadste zoon van den heer van Yigean/' zegt Filleaa. De markies, wiens naam ondanks dit w|jdsch getuigschrift de onsterfelljkheid niet heeft konnen verwerven, was eigenljjk niets andera ais een ellende- ling, die eenige jaren later omkwam ais slagtoffer van den haat, die eenige katholieke edellieden hem toedroegen. Naz^ne godsdienst te hebben afgezworen , liet h^ te Vigean de godsdienst- oefeningen verbieden, die zyn vader op zyn sterfbed hem had laten beloven , nimmer te zullen verstooren. De kerk door den overleden heer gebouwd , in weérwil van 'tlandgeregt, werd gesloopt; de markies sloeg zelf de hand aan 'twerk en liet al de bouwstoffen verbranden van wclke de protestanten zich zonden hebben kannen bedienen. Eenigen tyd daarna liet de hertogin de la Forcé , op haar door- reis door Vigean, dáár prediken , en men bepaalde vervolgens een dag voor eene tweede predikatie. De heer verzette er zich tegen met al de hevigheid van z^n karakter, riep de katholieken met de alarmklok te wapen, en stormde, gevolgd door een bende van zeven- of achthonderd woedenden, naar de plaats waar de vergadering werd gehonden. Ten einde bloed te apa- ren, dat ten gevolge van tegenstand zonder eenigen tw^fel zoa z^n vergoipn, ging de vergadering alteen. De markies de Fors beklaagde zich daarop b|j den koninkl|j- ken raad , dat de hervormden hanne eeredienst met geweld wilden herstellen, waarop de goavemear'kort daarna bevel ontving, zich te verzetten tegen hanne vereeniging , en , zoo noodig, zich naar Vigean te begeven, om elke zamenscholing , 'tz^ van katholiek ken, 'tzy van protestanten, te beletten. Deze hemieawden honne pogíngen niet, maar voerden een lang en kostbaar procos ten gevolge waarvan de andero gemeen- ten verpligt waren, hen door middel van inschrfjvingen te hnlp 17» te komen. Op gel^ke w^e moest de oude gemeente van Ro- chechoaart, die de heer maar niet kon besloiten met rast te laten , onderstennd worden.. Het vlek Boupére was overgegaan in handen van den mar- kies de Peuzanges, waarop het landgeregt er het hoaden van godsdienstoefeningen verbood en het sloopen van de kerk , sedert eenige jaren, gebonwd , gelastte. Te Marenil sur le Lay had de bekeeríng van den heer dezelfde gevolgen voor de hervormde gemeente. IX. 