title: Geschiedenis van de Protestanten en de hervormde kerken in Poitou
creator: G. J. v. d. H ., Auguste François Lièvre, Evangelische maatschappij, Amsterdam
text: Zoodra men een Hngenoot voor een pastoor geleld had, en hem, door geweld of list er toe gebragt had te knielen of de hand op 'tEvangelie te leggen, hield men hem voor een be- keerde. De gevangenhokken openden zick voor wie halsstarríg weigerden ter kerk te gaan. Men overviel de protestanten soma 's nachts in hunne huizen , en ais men daar dan een gezelschap byeen vond, dat te zamen bad ter versterking in *tgeloof , werden zy zonder vorm van preces naar de gevangenis geslenrd. Wy willen niet optellen al de kwellingen, die uitgedacht werden om de standvastigheid der hervormden te overwinnen , en evenmin breedvoerig uitwyden over 't ontzettend lyden van zoo vele christenen , gehecht aan hunne gelooísmeeningen , en wier geloof, wel verre van zich te laten schokken, veeleer in kracht toenam door den afkeer die hun deze ellendige bekee- rin£:swyze inboezemde. Enkele voorbeelden mogen volstaan. De woedende yveraars ontzagen ouderdom noch kunne; vrouwen werden vaak schandeiyk mishandeld en verminkt. T& Civray, waar ten tweede male soldaten waren heen gezonden om het werk der bekeering , dat aangevangen wás , te voltoo^en , beleedigden de soldaten op eene even laaghartige ais brntale wyze eene jonge vrouw , in tegenwoordigheid van harén echtge- noot, dien men aan den voet van z^n bed had vastgebonden. De moeder, die op de angstkreten harer dochter was toege- schoten, werd eveneens mishandeld en bniten kennis ter aarde geworpen. De dragonders, wanende dat zg haar hadden gedood, ñamen toen yiing^ de vlngt uit vrees voor straf ; want zg had- den bevel de menschen , by wie zy in huis waren , te bekeeren , maar zy mogten ze niet dooden. In het dorp Bagnand woonde een protestant Bonnaud , die reeds eenmaal dragonders by zich had gehad, zonder dat zulks iets tot zyne bekeering had knnnen toebrengen. Drie dagen. 199 lisdat de eersten vertrokken waren, kwamen er op nieuw drí« en twintíg raiters b^ hem aan. B^ 't geweld voegden z^* de dwaasheid: z|j staken op vollen dag twintig kaarsen aan, en dwongen hem te gaan zitten naast een groóte kolenpan , welks hitte hem b^na deed stikken — het was in de maand Jul^ — en zich daar in scbjjn met een oí ander werk bezig tebonden. Hü kocbt zicb van deze kwelling vr^ door z^e papiéren en sñQn geld over te leveren; maar naaaweljjks was b^ voor de tweede maal van zgne beulen verlost, zonder nog bekeerd te zjQiij of twaalf nieawe gewapende zendelingen kwamen zicb in zgn bais nestelen , en de andero in woede nog overtreffende , deden z|j bem een strop om den bals, en sleepten bem by de barennaar een wezenlgken brandstapel, en aan de verscbroei- jende bitte vanbet ontstoken vuor werd by gednrende een ge- beelen nacbt blootgesteld. £en ander middel om den moed der onbnigzaamsten te ver- zwakken bestond bierin, dat men ben voortdurend op allerlei w^zen belette den slaap te genieten. Zeker niet de minste der martelingenl In de gemeente van Saíut-Sauvant persten de verscbrikke- mke bekeerders niet minder dan zeventien bonderd afzweríngen af, en den bisscbop baarde dit geen andero moeite, dan dat by ze liet inscbryven op de lyst der nieuwe katholieken. Maar zy badden daar dan ook ontzettend gewoed ; velen zwoeren niet af dan met den strop om den nek of den degen op de keel. Vaak stootten zy tocb ook, ondanks al bun woede, bet boofd; en, ontpersten zy soms aan deze ongelnkkige slagtoffers eene afzwering, deze baastten zicb dieterstond weder in te trekken; zy bezwcken een oogenblik om onverwyid weder op te staan ; bet geloof en de smurt zegepraalden benrtelings ; alleen de benlen werden nooit moede. Zy verlieten eene gemeente niet , voor dat alien bekeerd of gebeel gerníneerd waren. Oebeel de bevolkíng van Mongon verloocbende baar geloof, met nitzondering van een twiutigtal buisgezínnen , die liever bnnnen bnisseiykeu baard verlieten en de wyk ñamen in de 300 boflschen. Al wat sg bezaten werd davrop yeniield of voor een spotprgs verkocht aan hanne eerlooze burén, die er op aasden. Maar daar vinden wy ten minste ook voorbeelden van menschel^kheid en edelmoeiligheid , die te zeldzaam zgn, dan dat w^ er geen melding van zonden maken. Terw^l de gewapende missionarissen te vergeefs hnnne woede koelden op 't haísgezin van een moedigen geloofsheld, Jean Migault, verschaften eenige katholieke vrouwen , met gevaar van op zich zelve de woede te rigten van „die monsters in menscbel^ke gedaanten ," geiyk zy zelve hen noemden, aan hem en aan zjjne vrouw entoevlugts- oord, en begunstigden vervolgens beider ontkoming Woedde de pastoor dier plaats misschien nog erger dan de soldaten, de vikaris gedroeg zich daarentegen op eene waariyk christelgke w^ze. Ontzetting heerschte allerwege. Op sommige plaatsen zag men de hervormden, door schrik gedreven, in menigte naarde mis gaan; anderen verlieten bonne buizen, en vlngtten met bunne boisgezinnen zonder te weten waarbeen, waar z|j balt zonden kunnen bonden, zonder te weten aan welke deur zy zonden dnrven kloppen en vragen om een stuk brood. Jean Migault , die zelf door deze verscbrikkeljjke vervolging zoo veel bad te l^den , spreekt van eene fatsoenl^ke vrouw , die hQ eens ontmoette , terw^jl z^ dwars door bet veld vlagtte met drie kin- deren, een aan de borst, en de beide anderen naast baar. Zy liep , besluitenloos altyd door , niet wetende werwaarts te gaan , altyd geloovende, dat de dragonders baar op de bielen zaten. Zj¿ bragt op die wyze verscbeidepe nacbten in bet vlakke veld door zonder eenige bescbutting , en vaak gebrek bebbende aan alie voedsel. xvra. Zoo ging bet gednrende eenige maanden voort, en men zag te vergeefs om naar uitkomst. Van Marillac, den voornamen dryver der vervolging, was niets goeds te verwacbten. Men 301 dacht, dat de hertog de la Vieavílle, gonverneor van Poitou, die üit Parys was teruggekomen , misschien minder v^andig ge«- KÍDd zou 4}n , en naar hunne klagten zou iuisteren. Men rígtte sich tot hem. H{j antwoordde, dat h^j zich met den koning over de aangelegenheden der provincie had onderhouden, en dat deze Iiem toen ala zyne begeerte had medegedeeld, dat hy gaarne zou zien, dat z^ne onderdanen zonder aanwen- ding yan geweld in den sclioot der kerk werden teraggevoerd; doch la Vieaville beweerde , dat die inlegeríng van krggslieden niet voor dwang kon worden gehonden, en hjj-zelf zond zyne lyfwachten naar Fonssay , die in 5 dagen 300 lieden bekeerden. Toen men zich daarover b^ hem beklaagde , en men hem vroeg wat hy dan geweld noemde, antwoordde hg, dat er danalleen van geweld sprake kon z^n, ala de soldaten de voeten hnn- ner gastheeren verbrandden. De markies de Ravigny, algemeen afgevaardigde, had in Mei 1681 de klagten van de hervormden des r^ks en van die van Poiton in *t b^zonder neérgelegd aan de voeten van den troon. £en 8chyn van hoop verligtte de bezwaarde gemoederen : de koninkigke raad vaardigde den 19^^ Mei zeer bepaaldé be- velen nit, waarb^ aan een ieder verboden werd, in woorden of daden te misdoen tegen de hervormden, zollende andera de straffen , bjj de edikten bepaald , op deznlken toegepast worden. De dwang stuitte den koning tegen de borat; matfr h^ wilde toch de bekeering der Hugenoten , en „er was geen ander mid- del daartoe dan het geweld/* gelyk Mevrouw de Maintenon vrQ koel aanmerkte. Men moest daartoe overgaan , of de hoop op- geven om de acheurmakera terog te brengen. Men ateldeden ko- ning voor , dat de afzweringen weldra zouden knnnen opbonden oftenminsteaterk verminderen, men bewinpelde de bnitenaporig- heden door de aoldaten begaan een wemig , terwQl men te gelyk de bgzondere gelukkige uitkomaten door hen verkregen hoog ver- hiefen kort en goedverklaarde, dathetdoel de middeleu heiligt. De zeer dnidelgke verklaring dea koninga trachtte men door al- lerlei uitleggingen duiater te maken. En ten gevolge van dit 203 alies, verscheen er welhaast weér een nieiiw koninkl^ beslait, dat de kracht van het eerste verlamde. £r was gezegd , dat „de predikanten, het besloit van den 19'^ Mei kwalgk uiüeggende , zoo vérmete! araren van openl|jk te prediken , dat z^e Hajesteit de vermaningen díe van z^nentwege tot het volk waren gerigt om de katholieke, apostolische en roomsche godfldienst te om- helzen, afkeurde." De „vennaningen'* werden dos voortgezet. Eort daarna vaardigden de kerken van Poiton den markies de Yenoors en Lestortiére naar Par^s af, die Loavois een klaagschrift ter hand stelden , waarin al de kweUingen , door de hervormden in den laatsten t^d ondervonden , werden opge- somd, en bg den koning op geregtigheid en wegneming dier grieven werd aangedrongen. Louvois ontvlng eerst deze klagten , al gekscherende ; doch de strenge en waardige honding der afgevaardigdeu verpllgtte hem van toon te veranderen : de beide edellieden stelden han hoofd tot waarborg voor de waarheid van hetgeen zg voordroegen. De minister was van oordcel, dat znlke mannen, met eene dergel^ke zending belast, zich door Bcherts niet verlegen zonden laten maken, en h^ wíst zon- der tw|]fel maar al te goed , dat het geen zaak was , om hen te noodzaken de regtmatigheid hnnner klagten door het aanvoeren van feiten te bew|]zen. Hy sloeg een anderen weg in, en be- loofde hnn beklag den koning aan te zallen hieden. Eenige dagen daarna kwamen de beide afge vaardigden terag : n^D'^^ heeren I sprak Loavois , „ik heb gebloosd van schaamte h}j het mededeelen van uw verzoekschrift aan den koning , omdat Z. M. m^ heeft ge- zegd, dat hy goed onderrígt was, dat het vol verzonnen zaken was ;" en den volgenden dag ontvingen de afgevaardigden be- vel om te vertrekken. De wyze, op welke de klagten der ongeiakkige h>Tvormden ontvangen waren aan het hof, was eene stilzifvygende goedkeu* ring van het gedrag van den intendant. En ais ware de slechte afloop der zending niet reeds genoeg, wilde Marillac zich ook nog op den marktes de Venoars wreken wegens den stap , dien 305 14) b^ de regering gedaan had. De markies was nog niet van Pa- rfjs terug , en reeds waren de dragonders gelegerd in tQii kasteei. De gemeente van Niort, die sich ook seer te beklagen had, zond ook nog eenen afgevaardigde naar den koning. Doch hg moesrt onve)rrígter zake terngkeeren; hem was zelfs geen gehoor verleend. Gelókkiger slaagde een afgevaardigde van Chátelleranlt. De bezwaren en klagten, die h^ bad mede te deelen , kwamen den koning ter ooren. Bet scb^nt ook , dat Lonvois van meening was, dat Marillac de grenzen had over- scbreden. Dit is ten mínate zeker , dat b{| , 't bezwaarscbrift der protestanten aan den intendant terngzendende , er hem b^ scbreef, dat Z. M. met verbazing gelezen had, hoe schandel^k de soldaien zich te Chátelleranlt hadden gedragen; dat de ko- ning deswegen nadere inlichting eischte ; en dat men in 't ver- volg had toe te zien , dat znlks niet meer plaats greep. 's Ko- ning bedoeling is ook , dat gg n er van onthoudt wie zich niet willen bekeeren te bedreigen, daar znlks onbehooriyk is. Hoe wel de koning wenscht , dat het werk der bekeering moge worden voortgezet , moet men toch zorgen , dat de gereformeerden geen wettig voorwendsel hebben om zich te beklagen. De soldaten moeten in goede tucht borden gehonden , zich voor buitensporig- heden wachten, en de lleden, die zich bg u komen beklagen, moet g|j geen gehoor weigeren.** Zoo yvj¿ de dagteekening van dezen brief kenden , zottden wQ hebben knnnen nagaan , of deze nieuwe bevelen ten nitvoer werden gebragt, en de vervolgíngen eenigzins hadden verzacht. XIX. Had de regering tot na toe gcveinsd niets te gelooven, om alies toe te laten , of wísten Lodew^ XIV en z|jn minister in waarheid niets van al de gewtldenaríjen , die voorvielen in 't Westen? Marillac handelde zeker niet zonder bevel; maar mísschien had hjj de ontvangen bevelen overschreden. leder ivist, dat de koning veriangend uitzag naar bekeeringen, en 304 iedereen wm er op uit, den koning te believen door zoo velen mogeiyk te bekeeren. In iedere conrant kwamen er b^ bon- derden voor. Zfj kwamen meest alien oit Poitou; en om den koning alie gelooí aan de klagten die uit dit geweststeeds tot hem kwamen te ontnemen , drakte men by hem vooral daarop, dat er in deze provincie slechts eenige compagnieSn ligte roiters waren ; 't geen ookinderdaad zoo was. Het land was niet met troe- pen overdekt ^ gel^jk men zou knnnen meenen ais men van hnnne buitensporigheden hoort; maar terw^l er in de andero streken des r^ks een goede kr^gstncht onder de soldaten werd geband- haafd , werden de Iroepen in Poiton in kleine aídeelíngen overal verspreid , en , gel^k wg zagen , vrggelaten in bunne bandelingen. De vervolging bad niet slechts ten gevolge, dat velen, tot bl^dschap van bet hoí , al was de w|jze waarop dan ook trenrig) zich bekeerden ; vele protestanten ñamen ook het beslnit om han vaderland te ontw^ken. Een groot aantal echter werd tegen- gebonden, voordat men de grenzen des ryks, ja zelfe die der provincie , bad knnnen overscbr^den. Honderd en v^ftig werden er onder anderen gevat op een scbip op de reede van la Rocbelle, jaist toen men vertrekken zou. De meesten, vast besloten niet moer terog te keeren naar bunne baardsteden , waar , zooals zjj zeíden, „geen zekerbeid meer was voor bunne personen en gewetens, daar alies er in den droevigsten toestand verkeerde/' bleven te la Rocbelle , in de boop er nog een andere gelegenbeid te zullen vlnden, om naar bet buitenland te ontw^ken. Maar men bield hen in 't oog, en ligtte plotseling drie-en-dertig hunner op, die men opsloot in de verscbillende gevangenissen der stad. Andere vlagtelingen werden in grooten getale gevonden op de wegen of wacbtende op de kust. Sommige katholieken, die ben uit nieuwsgierigbeid gingen.zien, voelden zicbtocbge- troífen , toen z^ daar die ongelukkigen zagen , uitgemergeld door bonger en vermoegenis en op de keisteenen nevens bunne kinderen, verkleumd van koude , uitgestrekt. Velen konden bnnne tranen niet weérbouden en bragten bun brood. Sommige dier landverbuizers badden bunne vrienden om een 205 fchnilplaats in hanne hniseii of achuren gevraagd; doeh de meesten van wie dezolken goedwillig hadden geherbcrgd werden vervolgd en in de gevangenis geworpen. De in hechtenime- ming der vlagtelingen had van zelf die van vele predikanten ten gevolge, van wie zQ getoigschriften by zich hadden, en die door de regering naar haar voorgeven voor de landverhni- zing verantwoordelfjk werden gesteld , opdat zQ dos gelegenheid kreeg hen te schorsen en vervolgens minder moegelfjkheden te ontmoeten by het werk der bekeering. Ais de vlngtelingen ge- darende b^a een jaar gevangen gehouden en van al het geld , dat zy bD han vertrek in haast hadden verzameld, beroofd waren, werden zy b^na naakt en zonder hulpbronnen naar de grenzen der provincie teniggdl>ragt. zy , dien het gelokte zich in te schepen , of de grenzen te overschryden, venden by al de protestansche volken , in Enge- land, Benemarken en Holland, het vríendeiykst onthaal; de rcgeringen dezer landen verleenden han groóte voorregten, en de tydingen daarvan, die zich in Frankryk verspreidden , be- moedigden velen om hetzelfde te beproeven. Het oitwyken der protestanten bragt het land onnoemeiyk veel schade aan , en deed de eigendommen tot een spotprys dalen. Meer dan eene famüie maakte van deze gelegenheid gebroik , om zich te verryken. De regering beproefde natauriyk alies, om deze oitwyking tegen te gaan. Maar wat maatregelen zy ooknam, de landverhaizing ging voort , en dwars door de gevaren heen , die by elke schrede voorwaarts vermenigvoldigden , hadden reeds een groot aantal hoisgezinnen voor altyd het koningryk verla- ten. Den koninkiyke raad werden eindeiyk de oogen geopend, en men zag het na in, tot wat daren prys de 8taat eenige doizenden bekeerd had , en hoevelen dezer slechts in schyn ge- wonnen waren. In de eerste dagen van December werden de troepen, die gereed stimden Beneden-Poitou binnen te rakken, eensklaps temg geroepen , tot grooten spyt natuariyk van velen in den lande. Zelfs de bissohop van La^on, andera ganstig bekend wegeng 306 slfne gematígdheid , had met den laatsten maatregel geen vreda. Cok hy had toch gehoopt met behalp dar fioldaten-zendelingen in zjjn bisdom vele bekeerlingen te winnen. Eeii weinig werd by echter getroost door de hnlp, die Marillac íb dgen persoon hem verleendo. Z^ bezochten te samen de kerspelen waar gereformeerden waren, en badden het gelnk een zeker aantal afzweringen te verkrygen. De infendant trok, sedert 'tvertrek dertroepen, deprovincie door, vergezeld van z^ne ondergeschikte gelastigden en eenige trawanten , en zette het werk der bekeering voort met behulp van al die middelen, die ter zgner beschikking bleven: be- dreigingen, beloften, kwellingen en geld; terwyi hy allerwege afkondigde, dat het de bedoellng des konings was, dat er «lechts ééne godadienst in z^jn r^k bestond. Diepe veralagenheid heerschte te midden der hervormden. XX. Marillac had 30,000 hoichelaars gemaakt, ziedaar alies. De hervormde godsdienst bleef in 'tgeheim de godsdienst van den huisselijken haard, de godsdienst waarin de vader des avonds z^n huisgezin onderwees , na z^n dear te hebben gesloten, maar die hy den volgenden dag moest verloochenen. Op sommige afgelegen plaatsen, waar men hen minder van naby gadesloeg, hadden zjj zelfs leermeesters van hunne gezíndheid , aan wle zy 'i onderwgs der jeugd toevertrouwden. Terw^l de bisschop van Poitiers zich zelf geluk wenschte, met „het groot aantal bekee- ringen, die in z^n bisdom hadden plaats gehad door een hjj" zonderen zegen des hemels/' beklaagde hy zich toch tevens, „dat in afgelegen gehuchten sonmiige schoolmeesters zich van protestantsche boeken bedienden voor de kinderen dei: nieuw bekeerden." Overigens keerde het meerendeel van hen, wien de vreee eene afzwering had ontperst, nit zich-zelf, ook wat het uiter- lyke betreft, terug tot de verlaten godsdienst, zoodra de sol- 397 datoi vertrotten waren , en de vrees dos week. — Er waren er die heimel^k naar de godsdienstíge zamenkomsten gingen, aa- deren die voorgaven er slechts ait nieuwsgierigheid te komen, of om hunne vrienden te zien; anderen, die meerder moed bezaten, wUden han val doen vergeten door eene schitterende herstelling. Marülac, die zicli op die w^ze van alie kanten zfjne proselieten zag ontsnappen , rigtte zich tot den Raad , ten einde in staat gesteld te ''worden om ze temg te boadá)n. Oísclioon ket hof plan bad bem temg te roepen eu aldus bet gedrag van z^n gelastigde in zeker opzígt sebeen te willen af kenren , merkte bet desniettemin bet door bem volbragte weA ala nnttig aan; en er kwam bevel, om op alien die tot de bervormlng zonden terugke^ren, zonder eenig onderscbeid, de verordening toe te passen tegen de weder-afvalligen. Aldna noemde men de protestanten , die, na eerst te bebben afgezworen, later tot de beiydenis bonner vroegere godsdienst terugkeerden. Bien overeenkomstig werd b. v. eene vroaw te Saint^Maixent, die gedurende de dragonnades bekeerd was, en tocb later de preek weder bad b^gewoond , veroordeeld , ;,om openl^k boete te doen, zoowel in de ^eboorzaal van de regtbank aldaar, ais voor de boofddeur van de kerk der koninkiyke abtdy der ge- zegde stad, op bloote voeten, de strop om den bals, met een vaskaars in de band*' ; en, na afloop biervan, werd z^ voor altyd uit 't ryk verbannen , en bare goederen verbeurd verklaard. De wet gelastte verder, dat de kerken, in welke katbolie- ken of weder-afvalligen de protestantscbe godsdifivstoefening bad- den b^gewoond, moesten geslecbt worden ; de predikant, die ben nit onacbtzaambeid of om eenige andero rede bad toegelaten , moest voor altyd van z^ ambt ontzet , en de godsdienstoefe- ningen ten eeawige dage gescborst worden. De wet werd in al bare strengbeid toegepast, onder anderen te la Motbe. XXI. Was in 1665, wegens gemís aan bebooriyke regtstiteLi, bet )08 kovden van godsdienstoefcning in vele gemeenten ih vooral op vele kasteelen verboden, men sette thans de regtsgedingen , die daardoor ontstaan waren , yreáer krachtíg voort. Het gevolg was , dat aan vele edellieden de schrik om het hart sloeg, en op de meeste kasteelen het houden van godsdienstoefening werd gestaakt. Eenige styfhoofdige edelen evenwel weigerden zich te on- derwerpen. Jean Guichard onder anderen liet de predikatie in zgn haii van Pajré steeds voortgaan, en de hervormden van Parthenay, dat daar in de bunrt lag, gingen steeds voort derwaarts te gaan. Met andero heeren, die ais l^j handelden, had hy dan ook vele vervolgingen door te staan. Marillac ^ verde ais naar gewoonte. Doch ten laatste werd hg temg geroepen : . het hof sdieen eenige schaamte tegevoelen over 'tgedrag van zíjnen afgevaar- digdOf en offerde hem aan zgn eigen waardigheid op. E\¡ verliet Poitoa tegen het elnde van Maart 1682, beladen met den haat en de verachting van alien, het gevolg s^ner wreed- heid en hateljjke aí^ersingen. Hg liet alies in den treurigsten toestand achter: de provinde uitgemergeld , en de bevolking gedemoraliseerd. Vele erfgoederen waren geheel verlaten ; krach- tige armen ontbraken, en in sommige streken had men noch pachters noch daglooners meer; wie de vlugt niet hadden ge- nomen, waren ten gronde gerigt of ontmoedigd, en de meesten, die slechtB wachten op eene gelegenheid , om ook te vertrekken, bezaaiden zelís hunne velden niet. De doodeiyke stiite der woestQn heerschte in de zoo r^jke velden van la Sévre en in de voorheen zoo lagchende vlakten van Midden-Poitou. Vjjf- en-twintig-daizend protestanten waren dáár ais geheel versuft en verstompt. De wanhoop dreef er velen tot zelfmoord; an- deren hadden ten gevolge der kwellingen, die men han had aangedaan, hun verstand verloren. De pro/inciale synode, die kort na het vertrek van den intendant te Thonars werd gehouden , geloofde , dat z|jn opvol- ger, Lamoignon de Basville , eenige verzachting in 't ondrageiyk lot aan zoo brengen , want de roep van biliykheid en zachtheid 209 ging voor hem ait; later echter toonde ¿jj ^^^ ^ Langaedoe de waardige mededúger van Marrillac. De synode besloot dos tot hem haré klagten te rigten , zoowel ter oorzake der dríe- ja vierdubbele lasten den hervormdeu opgelegd, ais wegens het lot der ongelnkkigen , die men door geweld tot bekeering had gedreven, en desniettemin ais weder-afvalligen strafte ais zy teiugkeerden tot de godsdienst, die z|| toch nog toe in hvn hart altyd waren bl^jven belgden. Zy gelastten de gemeen- ten, geschriften op te stellen, ten einde die klagten te onder* steunen. Ten einde een rede te hebben om er niet op te antwoor- den, zag de koninkiyke raad hierin eene overtreding der edikten , die de sjnoden verboden zich met iets anders dan met de tncht bezig te hooden; hy deed b^j gevolg de beraadslaging van de synode van Thouars te niet, en verbood ten strengste dergeiyke overwegingen in 'tvervolg te honden. Het hoí hoopte door de onregtvaardigheid en den willekear het werk, dat door het geweld begornen was, te voltooyen. De nieuwe intendant ging voort met op de weder-afvalligen de Atrengheid der wet toe te passen. De vonnissen volgden elkander snel op. En b^na iederen dag werd op de eene of andero plaats het houden der preek verboden. Jean Goiehard ontving thans ook bepaald bevel van het hof, om in z^n kasteel te Payré niet meer te laten prediken. XXII. Offlstreeks het midden des jaars gaf men aan de kerkeradea een l||et in handen van de 38,000 nienw bekeerden in Poitou, terwyi tevens verboden werd hen by de godsdienstige zamen- koiBSten toe te laten, op straffe van afzetting der predikanten en slechtíng der kerkgebouwen. Deze nieuwe slag bragt de leeraars en de ouderlingen in de p^nl^kste verlegenheid. By het smarteiyke , dat er in gelegen was , om hen terug te stooten , die door de kwellingen van han geweten tot hen werden gedre- ven , voegde zich nog de moeyelQkheid om hen te erkennen , of 14 910 te verwyderen, en de vrees om op het een of ander verzoim betrapt te worden, wat toch schier niet te vermyden was. Om zich een denkbeeld van hnnne verlegenheid te maken , stelle men zich voor, ontzettend uitgestrekte kerspelen , bovenmate ver- groot door de opheffing van 't regt van eeredienst op vele plaat- sen ; en waar dikw^s meer dan vier- of v^fduizend bekeerden zich bevonden , b^na alien bezield met de levendige begeerte om tot de preek terag te keeren. Men denke aan de zedel^ke marteling, tot welke deze ongelukkigen zelve veroordeeld wa- ren, die han geweten niet konden gehoorzamen zonder de ge- heele kndde met haré leidslieden in gevaar te brengen. De intendant , die belast was met over alie overtredingen het eindoor- deel uit te spreken , bezat hierin een gemakkeiyk middel om de predikanten gevoelig te treffen en de kerkgebouwen te laten slechten; ook werden na de belangr|jkste gemeenten, en zal- ken die aan allerlei soort van aanvallen wedrstand hadden geboden, in weinig t^ds opgeheven. De gemeente van Niort zag zich onder anderen ook in de grootste verlegenheid gebragt. Zy verzocht om de herroeping of ten minste om verzachting van het beslait. Zoolang het ant* woord aitbleef, staakte men het houden van godsdienstoefening. Zoo deden ook andero gemeenten. Na een tydlang op ant- woord te hebben laten wachten, liet de koning han ten laatste weten, dat hy overtaigd was, dat het beslait gemakkel^k was ten aitvoer te brengen, en gebood op nienw, er de hand aan te hoaden. Kr bleef alzoo geen hoop op eenige verzachting over , en na werden er maatregelen beraamd ten einde zich by het hoaden der godsdienstoefening voor vergissingen te vr^wa- ren. De oaderlíngen moesten listen opmaken van wiein'tvaor der vervolging niet waren bezweken. De leden van den ker- keraad waakten aan de dearen van 't kerkgeboaw , dat er geen enkele der nieaw bekeerden soms mede binnensloop. Ais dos alie voorzorgen waren genomen, en de vergadering voltallig was, werden de dearen gesloten, en de predikant beklom den kansel. Desniettegenstaande gelakte het na en dan nojg aan een i 211 nieuw bekeerde zich onder de leden der gemeente te mengen, hetwelk, ais het ontdekt werd, steeds tot stoomis in de gods- dienstoefening en andere moeijeljjkheden aanleiding gaf. Terwjjl de bisschop van Lu^n , die in z^n bisdom de mínate bekeerlingen had, naar Par^js toog, en daar er op oit was om den protestanten door allerlei kwellingen , inzonderheid ook door het opheffen van gemeenien, het leven lastig te maken, en daardoor ais hy hoopte, hen te schokken in han geloof , yferá de straí van afzetting, die bepaald was voor de predikanten, díe wederaf- vaUigen b|] de godsdienstoefening toelieten , nog vorzwaard door de bepaling, dat zy openl^k boete moesten doen, terwíjl z|j voorts voor eeuwig zouden worden verbannen, en honne goe- deren verbeurd verklaard. De tegenwoordigheid van een katbo- liek by de preek zou dezelfde gevolgen na zicb slepen ais die van eenen nieaw bekeerde. Men verwonderde zich daarom zeer, toen er kort daarop een edikt verscheen, dat inhield, „dat er in de kerkgebouwen eene b^zondere plaats moest open- gehouden worden, waar de katholieken , die, gedreven door een beiligen y ver voor 'twelzyn en den bloel der godsdienst^ by de preek begeerden tegenwoordig te zjjn , konden plaats nemen,... opdat zg, gel^k in de inleiding gezegd werd, niet filechts de predikanten, ais het noodig was , konden weérleggen , maar ook hen beletten , door hunne tegenwoordigheid , eenige zaak te berde te brengen, die streed tegen den eerbied aan de katholieke, apostolische en roomsche kerk verschuldigd , en nadeelig soms was voor den staat/' Deze verganning , den katholieken gegeven, sleepte groóte zwa- righeid na zich : op vele plaatsen begaven zg zich in menígte naar de preek , en sonunigen geloofden zelfs hierdoor han godsdienst- yver te toonen. De kerkeraden , die na met twee tegenstr^dige wet- ten te doen hadden , be venden zich in de grootste verlegenheid ; en er waren lieden genoeg, die hiervan gebraik wilden maken, ten einde onbUiykheden te begaan. Te Maazé wilde een mon- nik zich door een nieaw bekeerde naar de preek laten verge- zellen , terwyi hy berckende dat hy , ais men hem den tpegang U 913 .weigerde, alsdan den predikant kon vervolgen, ais geweigerd hebbende een katholiek tot de vergadering toe te laten , en dat , ais men hem toeliet , h^ de godsdienstoefening kon laten schorsen, krachtens de wet op de weder-afvalligen. Men wist niet welke party te kiezen : sommígen stelden voor al de kerkgeboawen voorloc^ig te slniten; de meesten daaren-^ tegen waren van meening, dat men geen wacht meer raoest laten honden b^ dedeurenen iedereen laten binnentreden. Doch, voor dat men tot dit oitente overging , besloot de provinciale synode , iii Juny 1683 te Fontenay vergaderd, om nog een laatste poging b^ de regering aan te wenden: men zond gemagtigden af, om den koning te smeeken de wet op te heffén , en zyne onderdanen van de hervormde godsdienst toch niet in de noodzakel^kheid te brengen bem ongehoorzaam te z^jn , „wat z|j ais bet grootste kwaad bescbouwden , na dat van God te beleedigen en han ge- weten te verkrachtten.*' Deze vergadering is de laatite wettige provinciale synode geweeat. Het getal der gemeenten was nu tot zea en twintig teraggebragt. Dat getal verminderde van •mu aan voortdorend. Welhaast zonden de laatstai zelfii verdw^nen. xxm. Men was er te Niort sedert lang reeds op nit geweest , om de hervormde gemeente aldaar doode^jk te trefien. Op állerlei w^ze aangevallen , had de gemeente haar regt om te bl^ven bestaan toch fiteeds weten te handhaven. Thans, ín 1684, hernieawde men de vervolging onder het voorzeker wel wat laat uitgedachte voorwendael, dat 't kerkgebonw , in 1591 ofp een stuk grond, in 1576 gekocht, gebonwd, wat te digt bQ de kapel van een klooster stond , en dat het zingen der psalmen stoornis veroorzaakte in den dienst aldaar. Een opregt priester verklaarde evenwel , dat h^ er gedurende twintig jaren de miB had gelezen , zonder ooit gehinderd te zQn. Toch gaf de Raad bevel, naauwkeurig te onderzoeken, hoe het met de zaak ge^ 2ia steld yz&a» Het hacL plaats op de laaghartigste w^ze. De overheid llet de denren der kerk openen , en een overgroote menigte stortte zich met een handerdta] priesters nan 't hoofd naar binnen. Een paar priesters beklommen den predikstoe], en gaven van daar het teeken aan 't volk om een oorverdoovend geschreeaw aan te heffen. Al de deuren waren gesloten, be- halve de deur naar den kant der kapel, die thans opzettel4¡k "werd opengezet. En tocli verd het razend geschreeaw en getier ter naauwernood vernomen in de kapel , waar de intendant zich bevond. Toen het gepeupel het gebouw had verlaten, zag het er jammeriyk nit. Alies was verbrgzeld of ten onderste boven gesmeten. De bebéis, de psalm- en gebedeboeken waren ver- scheurd of gestolen. Op den grond , ja zelfs tot op den predik- stoel had men allerlei yaüigheid gesmeten, ais teeken van den félsten, maar tevens onedelsten haat. Deze ongehoorde daad kon echter tot niets anders leiden ais tot de verplaatsing van 't kerkgebouw , doch wat men bo venal begeerde was , de algeheele ophefñng dere eredienst. Men bey- verde zich na om te ontdekken , of soms ook een weder-afvallige zich onder de geloovigen b^ de godsdienstoefening mengde. Van den kant der hervormden deed men alie mogeLgke moeite, om daarvoor te zorgen. Tlen dagen na *t zoo even vermelde voor- val posteerde de overheid-zelve zich aan de dearen, toen de godsdienstoefoefenlng was afgeloopen. Een half aar daarna ontmoette z|j den predikant, en toonden hem een jongeling , dien z^ beweerden in de kerk te hebben ge venden , en dien men op twintig sobreden van daar had gevangen genomen. Het ge- volg hiervan was , dat de beide predikanten tot 't betalen van aanzienlgke geldboeten werden veroordeeld, en dat het kerk- geboow moest geslecht worden. XXIV. Na een nieawen kortstondigen oorlog sloot Lodewyk XIV een Jangdarig bestand , en na was fey in de gelegenheid gesteld zich 214 geheel te w^den aan een ontwerp , dat al meer en meer al z|jne belangstelling begon te wekken. Hy maakte den Raad „z|jii voor- nemen, om aan de volkomen bekeering der ketters te werken/' bekend, en verklaarde zick ^gereed om dat alies te doen wat geoordeeld zou worden het meest te strekken tot heil der goda- dienst.*' Hy hield daarenboven menigvaldige zamenkomBten met Le Tellier en Louvois; maar men bepaalde nog geen enkel plan. Men verstond elkander ten opzigte van het doel, en lederen dag maakte men nuttig gebruik van wat het oogenblik opleverde, terw^jl men altgd nog hoopte langs den weg van vry willige of gedwongene bekeeringen tot de opheffíng der scheu- ring te znllen geraken , zonder de eeuwige en onherroepel^ke edik- ten te niet te doen. Van daar die menigte van onzamenhangende en soms tegenstqjdige besluiten , die gedarig elkander opvolgden en stnk voor stuk het edikt van Nantes herriepen, terw^l er voor den sch^n nergens andera sprake van was, ais van het te verklaren. Voor *t overige was ieder op zQn eigen hand uitlegger der wet ; daartoe was het voldoende , slechts een weinig geest te bezitten gepaard met een gloe^enden haat tegen de ket- tery. In 'tnajaar van 1685 verschenen er twee besloiten, die betrekking hadden op 'thouden van godsdienstoefeningen in de kasteelen der leenheeren : b^ het eene werd het regt om by het houden der eeredienst tegenwoordig te z^n beperkt tot de bloed- verwanten en de vasallen van den heer; by het andere werd gevorderd , dat de bnrgvoogdy , wilde men in 't genot van het houden van de eeredienst biyven, sedert het edikt van Nantes in dezelfde familie in regte of zydelingsche linie van den een op den ander was overgegaan. Het gevolg van dit laatste beslait was, dat b. v. in het bisdom van Ln^on alie zoodanige gods- dienstoefeningen werden opgeheven. Een ander beslait bepaalde, dat de preek zou worden ge- schorst op die plaatsen, waar zich geen tien protestantsche haisgezinnen be venden. Dit beslait had weder allerlei gewelde- naryen en kwade troaw ten gevolge. En ten gevolge van al deze verschillende beslaiten , werd het opheffen van 't regt van eere- 315 dienst en het slechten der kerkgebouwen op groóte schaal aller- wege voortgezet. De hoofdstad Poitiers , benevens Saint-Maixent, Cbátelleraalt en vele andere plaatsen , deelden in dit lot. De goederen der opgeheven gemeenten werden aan de gasthuizen geschonken. B^na al de hervormde gemeenten der provincie waren nn op- geheven , en haré kerkgebouwen geslecht ; maar , daar Lodew^k XIV nog niet bepaald kad, dat er geen protestanten meer in z|jne staten zouden z^jn , gaf de koníDkl^jke raad aan v^jf pre- dikanten in last , om in die uitgestrekte streken , wier inwoners nu van alie gelegenheid om hunne godsdienst waar te nemen verstoken waren, aan de klnderen den doop toe te dienen. XXV Terw^l de ongelukkige protestanten , diep verslagen en in de hoogste mate ontsteld , weenden op de puinhoopen honner tempels , gaf de zegepralende geesteiykheid op eene algemeeno vergadering haré stem tot eene vrjjwillige gift van drie millioenen, en het werd doidel^k en schaamteloos genoeg aangedoid in het contract tnsschen de bisschoppen en den koning, dat deze som de belooning was voor de hulp , door den wereldl^jken arm aan de geestelgke magt verleend ter uitroeging der ketterg. Z^ drongen Lodewgk XIV zelfs er een einde aan te maken. Een der prelaten darfde tot den koning zeggen , dat ^z^ne Majesteit de hardnekkigheid der ketters overwonnen had door hnnne harten te winnen . . . z^ zouden misschien /' voegt 14) er by , ^^langs een anderen weg nooit tot de kerk z^n ternggekeerd ; dit Í8 nu geschied langs dm met hloemen hezaaiden weg, dien g^ hun geopend hebt." Niemand liet zich door deze onbesehaamde ieugen om den tuin leiden , en de koning zelf moest wel tot het inzigt komen , hoe wéinig opregtheid en goede trouw er in deze vleitaal gelegen was, toen de geestel^kheid hem ter zelfder tgd kwam smeeken , „een besluit uit te vaardigen , waarby die nieuw- bekeerden , die , sedert hunne afiswering , verzuimden hunne godsdienstpligten te vervnUen, tot eene geldboete zonden ver* oordeeld worden.*' Inderdaad hadden die lieden, kaúioliekeii in spyt van zich-zelven , bgna alien het bg dieeerste daadvan huichelarjj laten bmven, en ñamen z|j geen deel aan de pleg- tigbeden der roomsche eeredienst. De voornaamsto burgerl^e regten werden niet méér geSerbie- digddan de godsdienstíge vrjjheid; de meeste loopbanen waren sints lang voor de proteTtanten gesloten, en het was waarlfjk de schuld der priesters niet , dat de ketterg niet door hongersnood gedwongen werd zich over te geven. De geestel^beid had allengs verkregen , en dit was op haré laatste vergadering vooral het geval dat de hervormden werden uitgesloten van alie openbare ambten en posten. Zjj mogten zelfs de betrekkingen van genees* heeren , apothekers , heelmeesters , drokkers , boekverkoopers , enz. , enz. , niet waarnemen. Men verjoeg hen uit de pacht- hoeven van den staat , en de geesteljjkheid bevlQtigde zich ver- volgens hen ook uit die der heeren en der kerkelgke personen of ínstellingen te verdrgven. Zy beproefde zelfs han te doen verbieden logementen en herbergen te houden. Ook ñamen de meeste gilden het besluit tot het niet toelaten der hervormden. Wegens verschU in een leerstok mogt geen protestantsche den post van vroedvrouw vervnllen ; de linnennaaisters van Par^s moesten haré regtzinnigheid how^zen, en de meesters mutsen- en kousen- makers def hoofdstad lieten verklaren , dat de heilige katholleke leer noodig was om hunne knnst uit te oefenen. Dat alies was het werk der geestel^kheid , en werd ais zoo- danig ook door haar-zelve erkeud. Haré gedenkschriñen ge- tuigen het daidel|}k genoeg. Zy blles der regering in , hoe z^ handelen moest. En , alsook al haré vermaningen niet gevolgd , en al haré aanzoeken niet beantwoord werden , bew^st zulks , dat er toch nog een weinig meer schaamte bg het hof dan by de geesteiykheid was. De protestanten , alzoo uit alie eereposten en staatsambten ver* drongen, hadden zich op landbouw, handel en zekere takken van nyverheid toegelegd, en zy verkregen op vele plaatsen al 917 «poedig den alleenhandel. De berolking van Poitoa dreef vooral den lañdbonw , en de voortbrengsels des lands bragten vrQ wat meer op dan voor hanne behoefken noodig was. Cok vond men er een groot aantal kleine fabrieken van Ignwaad en volle* gtolFen. In alie dorpen, en, om zoo te zeggen, in ieder hala werden bandwerken geoefend , die gednrende den winter aan velen werk verschaften. De onverdraagzaamlieid had ten gevolge ge« bad , dat de bervonnden tot de minst bengde maar nuttigste werk- saambeden bnnne toevlngt hadden genomen ; en toen ten laatflte maatregelen , die nog meer den naam van batel^k dan van on* staatkondig verdienden , ben dwongen in menigte bon vaderland te verlaten , ñamen z|j tevens bet leven en de kracht des lands mede. Sedert verscbeidene jaren werden de provincién naby de grenzen of de knsten met eene scbrikbarende snelheid ontvolkt. Twee koninkl^e besloiten badden erniets tegen konnen doen, en Poitoa inzonderbeid leed daiyr ontzettend door. Het bof was bevig vertoornd, en droeg den intendant op om tegen deze nieuwe misdaad te waken. De bospitalen moesten met de góe- deren der vlngtelingen begiftigd worden. XXVI g De maatregelen, genomen om bet uitw^jken der protestanten te beletten, gingen gepaard met eene verdnbbeling der vervolging. Men begon weder met de dragonnades , en de troepen , aan wie de scbrik vooraf ging , maakten zicb reeds gereed Pottou binnen te rukken. Den 17^^ Augustas, den dag waarop mente Ob&tel- leraalt bet nieuwe verbod om bet r|}k te verlaten bekend maakte, stelde de overbeid aldaar een onderzoek b|j de Hagenoten te werk, en bevond, dat reeds eeatíental baisgezinnen bunne baizen bad verlaten. Des avonds verraste men sommigen die met kleine pakken linnen beimel^k baiten de muren slopen. Ellendelingen , door een valscben ^ver gedreven, bespiedden bunne gebeim- ste gangen en gaven er verscbeidenen aan; andere katholieken daarentegen meenden een pligt der menscbel|{kbeid te vervullen , 918 alfl sy hanne ' ongelokkige medeborgers hielpeB om hanne roe- lende goederen of personen in veiligheid te brengen; maar hanne pogingen hadden ten gevolge dat z^ zelven aan verdrie- telljkheden blootgesteld en scherp vermaand werden. Den 20>*«>^ Aagnstas werd 't regiment van Asfeld, dat naar Poitoa gezonden was , bg de protestanten in kwartier gelegd. Sommigen bekeerden zich, anderen outvlugtten. De stad Saint- Maixent werd in drle dagen bekeerd. Niort, Poitiers, Ch&* tellerault, Londnn en al de plaatsen, waar zicb hervormden be- venden , werden door deze nieuwe zendelingen overweldigd , en waren getaigen van hunne geweldenar^en. In de eerste dagen van September werd de intendant Bas- ville vervangen door Foncault. Deze had z^ne eerste proeven afgelegd in Béam , waar h^ al de Hugenoten in eenige maanden bekeerd had met een ^ver, die zel& dien der bisschoppen deed verbleeken. í^j toonde zich terstond geneigd, cok hier, op z^n nienwe standplaats, dezelfde kracht te ontwikkelen, en Lonvois zelf meende dat het noodig was , hem wat tot matiging aan te sporen : „Ik herhaal n , schreef h^j hem , dat men er zich mede. moet vergenoegen y het grootste gedeelte der gereformeerden te bekeeren , . . . en dat men niet hen alien in één slag moet trachten te bekeeren , daar het van belang is , de magtige w families, díe der provincie groot voordeel aanbrengen, niet te noodzaken het land te verlaten.'* Doch de intendant wíst, dat de bekeeringen aan z^ne Ma- jesteit aangenaam waren, die ook overigens naar de middelen, díe in het werk gesteld werden , geen onderzoek deed. Vader la Chaise had hem betoigd , dat de koning groot genoegen had ge- smaakt b)j het lezen van het verhaal z^jner gelnkkige bemoei- jingen in Béam. Foacaolt had een gezwinde w^ze van handclen daar toegepast : h^ verpligtte de inwoners eener stad of van een kerspelzich in menigte te bekeeren of zulks te doen by een besluit van den kerkeraad. H^* wilde zich van dit miildel ook in Poitoa bedienen, en, kort na z^n aankomst, bekeerde hy werkelfjk op deze w^ze de hervormden van Ghátelleraolt, die daar ten ge- 219 tale van ongeveer 160 hmsgezinnen zich bevonden, de T^«ten en ngversten van de atad, líen zond er desniettegenstaande nog dragonders heen, en toen de overbeid hen wilde inkwar- tieren , bevond z^ , dat meer dan dertig haizen verlaten waren. 