title: Las comedias de d. Pedro Calderon de la Barca, cotejadas con las mejores ediciones hasta ahora publicadas
creator: Calder©đn de la Barca, Pedro, 1600-1681
text: Men zegt zijn eigen wegkennis even uit, en binnen een paar minuten' heeft men een weg van een half uur afgelegd. Hoe instructief deze manier is, heeft wel ieder ondervonden, als hij in een vreemde stad den weg vroeg aan een politie-agent of een voorbijganger. Naarmate de aangesprokene te welwillender en te vol- lediger was, werd het ute verwarrender. En: ten slotte wist ge nauwelijks meer, welke richting ge het eerst had in te slaan. Ook al herhaalde de man zijn stratenlijstje eenige malen, het wilde maar niel uw eigendom worden. De tweede manier is, dat men het kind eenmaal naar school brengt, en hem zoo door ervaring den weg leert kennen. Deze manier vraagt meer dan een paar minuten, misschien wel een vol kwartier of een half uur. Mogelijk is het zelfs — maar dan is de weg ook wat ingewikkeld — dat men zich niet tot eenmaal brengen kan bepalen. Doch dit is wel zeker: het tijdverlies, als hel zoo heeten mag, geeft groole winst aan zekerheid. En niet alleen dal. Het leeren van 109 den weg op deze wijze was voor het kind veel rustiger en prettiger, zoodal naast het soliede resultaat ook de kalme opgewektheid en het bliijde genot als winst- posten geboekt mochten worden. Welke manier zullen we verkiezen? Angstige zielen, die eeuwig bang zijn niet ,klaar te komen”, durven natuurlijk nooit ,tijd te verliezen”. Zij houden zich aan de woordenmanier. Het zijn de geheugenvullers, net zooveel onderwijzer als die instrueerende politie- agent in de vreemde stad. Vertrouwende naturen, die door ervaring geleerd hebben dat hoofdzakelijk ervaring leert, weifelen geen oogenblik. Zij durven, neen zij willen tijd verliezen, omdat zij weten, dat alleen hierin de tijd gewonnen wordt. Qui perd, gagne is in deze hun overtuiging. En met die overtuiging zijn ze de harterondige be- strijders van het verstompende napraten en de on- wankelbare kampioenen voor den weg der ervaring, en daarmee voor den handenarbeid. + ; Hoe het woorden-gememoriseer de wezenlijke kennis rechtstreeks afbreuk doet en het echte leeren in hooge mate bemoeilijkt, heb ik op een eigenaardige manier ondervonden. Als kweekeling was ik sterk in de spoor- wegstations. Alle lijnen met alle stations van Neder- land kon ik verbazend snel opzeggen. Met den blik- semtrein vloog mijn ratelende tong van Noord naar Zuid en deed daarbij,. als de ergste bommel, tot zelfs de onnoozelste halte aan. Zoo ratelende de namen 110 uil mija spoorwegboekje heb ik op mijn examen voor hulponderwijzer den lof van een examinator plus een hoog cijfer voor aardrijkskunde geoogst. Specialiteit in spoorwegslations moest ik nu later — want de rijtjes zitten nog als lange treinen in mijn hoofd — toch grif kunnen antwoorden op iedere vraag van een medereiziger ,,waar we nú aankwamen”. En dat heb ik juist nooilt gekund en kan ik nog niel, zelís niet op de route, die ik reeds zóó dikwijls in mijn. leven heb gereden, dat ik er de stations vanzelf zou hebben geleerd, als mij dit door mijn vroeger seheugenwerk niet onmogelijk was gemaakt. Telkens moet ik dan het heele rijl¡je opdreunen, van het eerste station te beginnen, om b.v. na het vijiíde het zesde te noemen. In de beweging van de heele rij vliegen ze allen op, als vogels aan' een touw, doch zonder die beweging blijven ze als stukken lood op den weg liggen. Deze ervaring bewijst voor mij aldoende dat de ma- nier waarop ik die namen geleerd had, wel voor een examen maar niet voor het leven geschikt was. En wie aan deze ervaring nog niet genoeg heeft, moet maar eens zien, hoe moeilijk zijn kinderen de tafel- producten leeren;, wanneer de tafels er met rijtjes zijn ingedreund. ,Hoeveel is 6 x 7?” vragen we aan cen kind; En het kind tluistertelxie 10 SLd enz., totdat het eindelijk triomfantelijk uitroept: 6x7 = 42! Doch wie in een winkel 6 el lint van 7 cent de el koopt, gaat voor de toonbank de tafel van 7 opzeggen? 111 Leeren door ervaring, leeren door doen, leeren door meeleven, dat is de beste mefhode. Hiermee wil ik niet zeggen, dat het levende woord bij het onderwijs. contrabande moet zijn. Geenszins. Indien het maar het levende woord is. Wie zijn geschiedenis verhaalt met zulk een aanschouwelijkheid, met zulk een helderheid van voorstelling, met zulk een deelnemende belang- stelling, dat de kinderen in het verhaal opgaan, die volyí de methode der ervaring, die doeft zijn leerlingen meeleven. En wie een schoolwandeling houdt met over alles en nog wat babbelende kinderen, meer snoepend dan oplettend, of een leerbezoek alflegt waarbij niet wordt meegeleefd, of een stuk handen- arbeid doet verrichten zonder het hooíd er bij te sebruiken, die volgt met nieuwe middelen een veroor- deside- mamer. De ervaring' zii meer in” het deelne- mende medeleven, dan in de aanschouwelijkheid der diadiop zichzelve. ¿Doch, het. verrichten,: het. .doen, en dus de arbeid van oogen en ooren en beenen en handen, en dus ook de handenarbeid, geeft meer kans op zulk een medeleven. En daarom aanvaard ik hem gaarne als middel, om te beter mijn doel te bereiken. Als middel, dat naast een zekere concentratie in de leerstof, een uitnemende hulp kan bieden, om hel onderwijs prettiger, gemakkelijker en vooral ook vruchtbaarder te maken. We begrijpen elkaar dus goed: Handenarbeid in dienst der Opvoeding, is, of kan althans zijn, een onderdeel van het groote leermiddel der Ervariny. En hij bestaat uit: betasten, ontleden, vervaardigen, 112 dus steeds uit een verstandelik doen. Hiermee cijfer ik niet, weg de waarde van werktuigliiken arbeid. Dezen zal ik gaarne aanprijzen als een geschikt rusf- middel voor menschen en kinderen, een verpoozing en afleiding voor den wat sterk gespannen of zelfs overspannen geest. Maar dit werktuiglijke komt even- zeer voor bij het cijferen als bij het breien en behoeft niet op de invoering van handenarbeid te wachten. Ik wil nu besluiten, met nog eens in een voorbeeld aan te toonen, hoe het ook door mij warm gewaar- deerde middel zijn dienende rol bij het onderwijs kan vervullen. Reeds vroeger gaf ik hiervan voorbeelden, ontleend aan de' stol van' het le en 2e leérjaar ?), tlhans gaan we eens naar het 3e leerjaar. e + -+) Gelijk wel overal begint daar ook bij ons de eigén- lijke Aardrijkskunde met den plattegrond van lokaal en school. Deze plattegsronden worden op verkleinde schaal geteekend. Hoe aardig is het nu — men meent immers, dat in het 3e leerjaar de kartonarbeid kan beginnen? — de vloeren der verschillende lokalen en gangen en portalen en hokken alle op dezelfde ver- kleining in karton te doen snijden, die stukken te doen teekenen of kleuren, en er dan, als bi een legkaart, de kaart der school mee te doen leggen. 1) Zie de Handleidingen bij de vier serién platen van ,,Het volle leven” en mijn artikelen ,/Over kleitegeltjes en vierkante maten”. ies Gaat het teekenen of kleuren niet op het karton, dan kan men de stukjes eerst doen beplakken mel wit papier. Aardige teekeningen kunnen hierbij voor- komen: houten vloeren vragen natuurlijk alleen de evenwijdige lijnmen der planken, doch in de gangen en portalen zijn allicht tegelvloeren, die in zeshoeken of achtkanten een mooi kleurig patroon geven. Snijdende, plakkende, teekenend en kleurend komen de kinderen zoo telkens in aanraking met rechthoeken, kwadraten, driehoeken, zeshoeken en achthoeken. Hun Aardrijkskunde gaat dus samen met Vormleer, de zeshoek brengt hen Zzelfs naar den cirkel en zijn straal. | In het 2e leerjaar is bij de kleitegeltjes reeds de oppervlakte van rechthoek en kwadraat berekend in - verband met de talels van vermenigvuldiging. Van den vierkanten centimeter zijn we daar opgeklommen tot den vierkanten decimeter. Nu gaan we daarmee verder en beginnen kijk te krijgen op de vlaktebere- _kening van driehoek en zeshoek en misschien zelfs van den cirkel. De kartonarbeid begint met: reepjes snijden en rechthoeken, welnu, hier zijn heel wat rechthoeken te snijden eer de schoollegkaart compleet is. En men kan zelfs de allereerste snijoefening aan dit Aardrijkskundig onderwijs verbinden, wanneer een kartonnen rechthoek den vloer moet voorstellen, en de reepjes de planken. Meten, teekenen en snijden sluiten dan aan bij den plattegrond, dus bij Aard- rijkskunde. Wie van een tegelvloer al bizonder werk wil LIGTHART, Over Opvoeding. 1. 8 114 maken, late de kinderen een aantal losse kartontegels snijden, kwadraten, zeshoeken, driehoeken, en deze met kleurkrijt fijn in kleur brengen. Ze zijm dol op zulke werkjes. Worden ze er wat handig in, dan zit de heele klasse vaak met groote ambitie tegels te meten, te teekenen, te kleuren, te snijden. En straks is het een wedstrijd, wie den mooisten tegelvloer kan leggen, wie de beste aansluiting tusschen de tegels heeft, wie de smaakvolste kleurencombinatie heeft gekozen. Hier wordt reeds spoedig het genieltend ver- poozen van werktuiglijken arbeid gevoeld. Vertrouwd- heid met het werk geeft een gevoel van rust onder den arbeid. Bij zulk een bezigzijn wordt er van den geest weinig ol geen inspanning gevorderd en kan een heel programma van geliefde schoolliedjes worden afgezongen. Een heerlijk uurtje in de klas. Een héér- lijk uur, mits — de stemming nielt bedorven wordl door de ,,|paedagogische eischen”. O lieve vrinden, laten we de paedagogiek toch vooral niet in de school halen ter kwelling der vroolijke gemoederen! Zij moet er wel wezen, maar zegenend en verheugend! Ik wil er hier den nadruk op leggen, dat ik al dit werk niet noodig acht voor het ,,begrip” plaltegrond en het dus niet met het o0g op de Aardrijkskunde aan- beveel. Doch deze geographische leersto! geeft zulke geschikte modellen en werkstukjes, om de kinderen in de wereld der vlakken en der vlakteberekening binnen te leiden en hen met de geheimen daarvan recht eigen te doen worden. En dat werkende wijs worden op dil gebied is in *'t bizonder veel waard voor de velen, die 115 voor meetkunde geen hoofd meenen te hebben en mel het metriek stelsel op vijandigen voel verkeeren. Zijn de kinderen dol op een doosje en een tooverboekje, wel, Ik wil het hun niet met alle geweld onthouden, doch voor mij is het tooverboekje van den handenarbeid: de heldere, prettige, langzame, en door voortdurende herhaling inprentende manier, waarop noodig geoor- deelde kennis wordt aangebracht. En mel dif toover- boekje moet de school haar tooverkunsten verrichten, daarmee de dankbare blijdschap der kinderen winnen. Plattegrond, afstand en richting zijn de ,,begrippen”, waarmee we ons bij de kaarten van lokaal en school een poos bezighouden. Die richting brengt ons in kennis met het kompas. En ziehier weer een nieuw werkstuk voor de werkgrage handen en leergrage hoofden. Gaat het nog niet, een cirkel van karton te snijden, dan kan men op een kwadraat van karton een cirkel teekenen, en daarin dan de windstreken aanbrengen met gekleurde pijlen. Dit kompas kunnen de kinderen geregeld bij de verdere lessen gebruiken, —stevig als het is en blijft. Ze kunnen hel mee naar de speelplaats, mee op de wandeling nemen en het gelei- delijk uitbreiden van vier tot acht tot zestien wind- streken. Ze kunnen er ook een klein model van maken, en dit bij hun school-legkaart gebruiken. Ze kunnen er alles mee doen, behalve er het Noorden mee vinden. vs” 116 Mijn opstel zou te uiltvoerig worden, wanneer, ik ging vertellen van den handenarbeid in de hoogere leerjaren, hoe de kinderen daar broeikastjes maken bij het Westland, een droogdok bij Rotterdam, Javaan- sche huisjes bij Java en zelfs een kleine dessa met rijstschuur, palmboomen en buffelkar, hoe in 't alge- meen de handenarbeid daar het overige onderwijs vergezelt en verheldert. Dit opstel wil pleiten voor een opvatting en bedoelt niet een handleiding te zijn voor de practijk. Maar alvorens te eindigen, moel ik nog even terugkomen op de ,,ppaedagogische eischen”. Handenarbeid is middel. Wie dit erkent, moel eener- zijds zorgen, dat het middel bruikbaar zij en dus pleiten voor het ontwikkelen van allerlei handvaardig- heid, die volgens de mannen van het vak afzonderlijke ocefeningenreeksen eischen en nooit kunnen verkregen worden in dienst van andere leervakken. Doch ander- zijds moet hij goed beseffen, dat het middel wel kort- stondig, maar niet blijvend doel mag wezen. Dat, mel andere woorden, niet zooveel tijd en zorg aan de handvaardigheid wordt gewijd, dat deze gedurende het geheele schoolleven doel blijft. Dan wordt de die- nares tot heerscheres, de keukenmeid wordt koningin. En dit gevaar loopt men door een fe sterk voorop- zetten van de ,,ppaedagogiesche eischen”. Ter wille van netheid en nauwgezetheid hebben we den handenarbeid nief noodig. Er is daartoe oefenings- gelegenheid genoeg in school en in huis, als men ze maar weet te gebruiken. Netheid. Zijn alle boeken, alle schriften, alle leeke- 117 ningen zonder vouwen, smetten, strepen? Is de om- geving van de inktkokers schoon? Hoe staat het met de _kastjes”? Liggen daar alle boeken en gereedschap- pen steeds in behoorlijken staat op hun vaste plaats? En hoe hangen — o meester! — uw platen en kaarten aan den wand? Waar ligt uw krijt? Uw spons? Zwerft daar wellicht uw borddoek? Ligt de grond ook vol met potloodslijpsel? Wie zich en zijn leerlingen in netheid wil oefenen, heeft reeds een uitgebreid exercitie-veld, waarop hij niet bij periodieke gelegen- heden maar wel onafgebroken aan '*t exerceeren mag -blijven. En nauwkeurigheid? Neem eens één vak, dat haar niet eischt. Van achteren naar voren, van gymnastiek naar lezen, overal is ze voortdurend noodig en móét hardnekkig aangekweekt worden. Accuratesse bij *l lezen, zoowel in precies weergeven van de gedrukte taal als in het zuiver uitspreken der woorden; bij 't schrijven, in lettervormen en indeeling; bij taal — maar daar is het een en al nauwkeurigheid; doch bij rekenen soms niet? En bij de kennis van de zaak- vakken? Neen, ook de nauwkeurigheid had geen reden tot beklag, tenzij — over het verwaarloozen van de veelvuldige gelegenheden, waarin zij geéerd diende te worden. De slójddeugden behoeven geen slójd. En zelfs met slójd kunnen ze er op achteruit gaan. Slójd toch eischt zoo velerlei vaardigheid, dat kinderhanden er niet gauw aan kunnen voldoen zonder er wat nauw- keurigheid bij te laten inschieten. Dit nu acht ue ter 118 wille van een hooger doel tijdelijk niet zoo erg. Doch wanneer men het wél erg vindt, dan kijkt men aldoor naar netheid en nauwkeurisheid, en beheerschen deze twee den ganschen handenarbeid. En dan kan hij mijnentwege wegblijven. De slójdmannen hebben met lofwaardigen ijver hun oefening-reeksen trachten te belichamen in serién voorwerpen. Die voorwerpen — Zoo schijnt het mij toe — naderen de laatste jaren steeds dichter het kinderleven en het onderwijs. Mocht het hun ge- lukken, in die richting vorderend, den handenarbeid te maken tot den trouwen helper bij leeren en spelen, die het steken van een onberispelijken slalepel wil laten rusten, om mel de jongens een electrische gelei- ding aan te leggen of een echt weefstoeltje te vervaar- digen bij de Twentsche industrie, dan zal die helper door héél onze school- en kinderwereld met dankbaar- heid worden ingehaald. SLEENEN: Hoe vaak voedt men kindren met steenen voor brood. Zij leeren hun les, maar hun kennis is dood. Doch waar in de dingen de woorden gaan leven, Daar wordt hun het brood zelfs in steenen gegeven. IV, WOENSDAGMIDDAG-LECTUUR. Woensdagmiddag — dat is voor de leerlingen mijner hoogste klasse misschien wel de prettigste middas van de week: Dan hebben ze vrij? denkt ge. Neen, dan hebben ze school. _Maar er is nog iets prettigers dan vrij-hebben. lets veel prettigers. En dat is — voorlezen! Van tweeén tot drieén hebben ze mooie liedjes: ge- zongen in de gymnastiekzaal, hun hart opgehaald aan het heerlijk driestemming gezang. Ze zijn er echter wat moe van geworden. .Een klein uur staande zingen is ook wel wat lang. Maar — hoe verrukkelijk is daarná het zitten, en vooral het zitten luisteren, en boven dat nog: het zitten luisteren naar 't voorlezen van een mooi boek. Dan schuift de onderwijzer met z'n stoel zoo dicht mogelijk bij de klasse, haast tusschen twee rijen in, en de kinderen groepen zich om hem heen. Die aan de voorste banken hebben het natuurlijk het best. Ze zitten zoo lekker gemakkelijk: de armen leunen op de tafel; het hoofd, dat zware hoofd, rust in de handen, en ze hooren alle woorden, tot zelfs de ge- fluisterde. Maar de misdeelden der achterste rijen weten *t zich 120 ook wel recht gezellig te maken. Ze gaan op de lafel zitten: dat luistert natuurlijk veel prettiger, — schuiven met z'n drieén in één bank: dat maakt er zoo iets vertrouwelijks van, — of stappen naar voren, en leunen staand-liggende heel leuk op de tafels der voorste rij of hangen aan den stoel van den meester, zoodat deze soms, oprijzend; moet zeggen: hé jongens, schuif een beetje op: 't lijkt wel of jelui me levend begraven wilt. O, die leesuurtjes, die heerlijke leesuurtjes. Ze geven zoo'n weldadige stemming van eensgezindheid.: Door het stilvredige, dat dan de atmosfeer der klasse vervult, wekken ze een gevoel van saamhoorigheid. Jongens, die gevochten, meisjes, die gekibbeld hebben, vergeten dan hun geschillen geheel, zóó geheel, dat ze aan 't eind van een uur malkaar met recht sym- pathieke oogen aankijken, en zeggen: ,mooi he!” er totaal niet aan denkend, dat ze zulks niet tegen hun vijand hadden mogen zeggen. Er gaat stichting uit van zoo'n leesuur, waarin allen, zwevend op de stil-mooie stem van den meester, gezamenlijk in een andere we- reld zijn gevoerd. En vooral, wanneer ts winters wal vroeg donker wordt, en het warmgele gaslicht zoo vriendelijk suizende medehelpt tot het stemmen der jeugdige zieltjes. Dan trekken vrede en liefde de _kleine hartjes binnen, en geen booze neiging staat daar op post, om die reine lichtende gestalten den toegang te beletten. 121 Maar o, mijn geweten! Ja, m'n ambtenaarlijk geweten! Stel u voor, een heelen middag verdoen met mooie liedjes zingen en mooie boekjes lezen. Er gaat tóch al zooveel tijd weg aan allerlei onnut gedoe. En nu ZOO Maar een héélen namiddag-schooltijd weg te gocien? Weet ge wel, dat twee uur van de achten- twintig leeruren welke de week telt, 71/, procent is van den reeds zoo schraal toegemeten leertijd? Ruim zeven procent! En de tijd is zoo kostbaar, vooral voor het arme schoolkind! En de vakken van onderwijs zijn zoo vele, meer dan een derde alphabeth! En de concurrentie voor” die arme kinderen is later in “t maatschappelijk leven zoo groot! Ik bedoel de concur- rentie op de arbeidsmarkt.. Mág ik, kán ik 't met wet en geweten overeen- brengen, dien jongelui wekelijks twee uur positieve kennis te onthouden? Het kan ook zijn, dat ze over tien, twintig jaar achterstaan bij de oud-leerlingen van degelijker onder- wijzers, en hun dan per week eenig geld aan werk- loon — zeg f 1.50 — minder wordt uitgekeerd, omdat ze de wateren van Zeeland nooit hebben gekend, terwijl de mededingers die slechts geheel vergeten zijn? En zou ik dan verantwoord wezen met het excuus: ,, nu ja, ik heb ze reeds vroeg doen vóélen wat harmonie is en doen genieten bij mooie, edele stemmingen?” Bestaat er geen vrees, dat een mijner tegenwoordige meisjesleerlingen over tien, twintig jaar in de minder- 402 heid blijft tegenover haar buurvrouw, omdat deze mel den kruidenier kan afrekenen in tiendeelige breuken, terwijl zij — mijn vroeger schoolmeisje — zich maar behelpen moet met stuivers en centen; ol — erger, véél erger: als zoo:n meisje eens — alles 1s “toch mogelijk! — op twintigjarigen leeftijd een teedere betrekking Zziet verbreken, omdat ze , hem” heeft durven vragen, of hij haar wezenlijk beminde met z'n ,ganzen hart”, is 't mij dan voldoende geruststelling te weten, dat het arme kind reeds op school de scheidingssmart heeft leeren oplossen in de zoete melodie van ,,Als de zwaluw ons verlaat?” De kinderen moeten toegerust worden voor het leven, en volgens 't geen ik zoo in de schoolwereld zie, geschiedt dit het best door ze flink te oefenen in 't herleiden van vierkante hectometers tot centiaren; door ze de slagen uit den Spaanschen succesie-oorloy te cdoen memoriseeren; door ze..te. sterken+met:de grondsoorten van onze elf provincién; door ze de vrouwelijkheid van eene deur en de mannelijkheid van eenen stoel in te prenten. Daardoor worden ze gesterkt tot den levensstrijd. Is het nu niet gevaarlijk, door een misschien zie- kelijke neiging tot verteedering des harten den jongens en meisjes te kort te doen in degelijk voedsel voor de ontwikkeling van hun verstand? Laat ze toch leeren, leeren, leeren! Ze kómen in school niet, om er onvergetelijke uur- tjes door te brengen.... O, mijn geweten! 123 Gelukkig! een ambtenaarlijk geweten is een ding, waarmee men 't soms op een accoordje mag gooien, en er bestaan boeken, die in dit geval *t sluiten van zulk een verdrag vergemakkelijken en zoodoende den wankelmoedige aan een innerlijke transactie kunnen helpen. Dat zijn de zeldzame kinderwerkjes, die leering en stemming, nut en genot op een gelukkige wijze in zich vereenigen; die kennis aanbrengen en tevens boeien; die binnen *t zelfde omslag stof tot blijdschap, tot treurigheid, en — leerstof bevatten. En dát zijn de gsewenschte boekjes voor mijn Woens- dagmiddag-lectuur. In de verwachting, dat op nog enkele scholen be- hoefte aan zulk een lectuur is, al komt ze daar ook op een anderen schooltijd in de klas, wil ik hier een werkje bespreken, dat mij tot dit doel geschikt voor- komt, en wel Ochoehoe 1. Hoe een kleine Kafferjongen page bij den Koning werd, door N. VAN HICHTUM. Met 38 illustraties van W. van Haestrecht. Amsterdam, S. L. Van Looy. + * $ Oehoehoe is een kafferjongen, die door hyenenge- schater in t' leven werd verwelkomd en aan dat geluid ziin naam dankte. Toen hij pas geboren was, had hij een tamelijk blanke huidskleur. Maar langzamer- hand werd hij donkerder. FEen aardig kereltje, die kleine Afrikaan, zooals hij eerst in een stuk zachte huid gewikkeld op zijn 124 moeders rug hing, terwijl deze 't land bebouwde; zooals hij later met zijn broertjes en zusjes speelde , Porentje, torentje bossekruit!'” maar dan natuurlijk op Zn Kaffersch: , Koembelele, koembelele, panga- lala”; zooals hij zich reeds vroeg oefende in 't ge- bruik van assagaai en knods-kerrie, de wapens van zijn volk; zooals hij luisterde naar zijn moeder bij 't mooie kaffersprookje van den vogel die 'melk maakte; zooals hij deel nam aan een groote jachtpartij op antilopen, kwagga's, siraffen, struisvogels; en verder en verder. Altijd door blijft het een aardig kereltje, en je gaat van dien kleinen kroeskop houden. Wat ben je bang voor *t ventje, wanneer hij een' heel eind buiten de kraal op de kalveren passend, door een wolk van sprinkhanen wordt overvallen'; of later, als hij door cen giftigen slang is gebeten en alleen het bloed van vier snel opensesneden kippen hem het leven redt; of nog later, als hij door een water moet zwemmen dat vol krokodillen is; en zelfs nog aan *t (voorloopig) eind van zijn lotgevallen, wanneer hij zich de ongenade op den hals haalt van den grooten koning Tsjaka. Maar telkens loopt het goed met den snaak af. De schrijfster zou hem ook niet willen of kunnen missen. Niet willen — want ze houdt blijkbaar veel van hem. En geen wonder. Stel u voor, ofschoon. een jongen, ofschoon een kafferjongen, bemoeit hij zich met zijn zusjes en helpt hij zijn moeder bij haar zwaren arbeid. Wat is teen vrouw! Bij de Kaffers een geschikte kracht, om de hut te bouwen, het land te bewerken, 't graan te malen, ja allen huis- en 120 veldarbeid te verrichten en dan den man te bedienen. Deze bemoeit zich slechts met jacht en oorlog en zal zich nooit vernederen tot vrouwenwerk, al bezweek de moeder zijner kinderen onder haar last. En nu heeft die Oehoehoe 't gewaagd, naluurlijk zonder dal zijn kameraadjes 't merkten, zijn moeder bij te staan door op zijn zusjes te passen en met moeder mee le werken. Zijn ingeboren liefde hielp hem over voor- oordeelen heen. Zou je van zoo'n jongen niet houden? Er zijn nog heel wat blanke kinderen, en menschen, die liefdeloos handelen of toezien — uit valsche "schaamte. Ze kunnen van dien bruinen knaap lets léeeren. Doch Mevr. van Hichtum zou haar donker heldje ook niet kúnnen missen. Hij moet de heele kaffer- wereld voor ons ontsluiten. Zijn leven moet ons de zeden en gebruiken van zijn volk doen kennen, hun verhouding tot elkaar, tot de omringende natuur, tot de hoogere machten. .En daartoe moeten we nuiet alleen zien, hoe'*t kind staat tegenover zijn ouders, maar ook hoe *t volk staat tegenover den koning, en allen tegenover den onzichtbaren heerscher, die regen of droogte geeft naar *t hem behaagt of naar de ,,pro- feten” *t van hem weten te verwerven. ES H Ik vroeg eens aan een volwassene naar het ver- schil tusschen een Batavier en een Nederlander van onzen tijd. Hij rakelde zijn geschiedkennis wat op en noemde 126 een aantal verschilpunten. Natuurlijk kwam er ook: ,De Batavieren dekten hun lichaam mel dieren- huiden, en*wij doen'het....” NL | »Met — kleedingstukken.” ,En hoe komen we daaraan?” Een oogenblik dacht mijn man na, en toen barstte hij in eens los: ,,Wel, wat drommel, wat is dat aardig! Wij dekken ons ook nog met dierenhuiden! Natuurlijk, wollen goed en leeren schoeisel zijm net zoo goed dierenhuiden! Ze zijn alleen wat beter bereid. Dat ik daar toch nooit aan gedacht heb'” Ja, en niet alleen u. Wend u in gezelschap eens tot een fijne dame, en zeg: Maar Mevrouw, wal zie ik! Is u gekleed in dierenvellen? — dan zult u eens zien, hoe verschrikt Mevrouw opkijkt. Of vraag eens aan haar gezwartlakenden echtgenoot, of hij wel weet, dat hij in een schapenvacht de gezelschapskamer is binnengetreden. 'k Wed, dat de waardige man een oogenblik zijn deftigheid verliest of u voor een droog- komiek aanziet. We zitten zoo midden in de bescha- ving, dat we heelemaal geen oog meer hebben voor de vele draden, waarmee we aan de daa aan de dieren- en plantenwereld be verbonden.” | | | | Hoe > ZOO bij ale A van ons kafter DAS! aan die meer of minder bereide dierenhuiden denk? Dat komt door het negende hoofdstuk, dat handelt over ,,Mantels maken.” De jacht is afgeloopen, tal van dieren zijn geslachl, 127 en nu komt er weer werk voor de vrouwen aan. Zij moeten de huiden tot mantels verwerken. Daartoe ,moesten ze die eerst afschrappen, en dan zoo lang wrijven met vet en met vermolmd acaciahout, tot ze geheel zacht en lenig waren. Lenig moesten: ze blijven, ook nadat ze waren opgedroogd. Daarna werden er mantels van gemaakt. Zoo'n mantel heel een káros, en is soms wel uit twintig stukken aan elkaar genaaid: en dat naaien doen de Kaffers zóó netjes, dat men heelemaal de naden niet kan zien.” Wie dit selezen heeft, is toch zeker wel nieuwsgierig, hoe die Kaffervrouwen dat werk zoo keurig verrichten. Hebben ze dan naalden en garens zooals wi? Ja, naalden wel, maar ze ,geleken meer op onze oiga pennen, dan op de naalden, die de vrouwen hier ge- bruiken. Ten eerste waren ze vreeselijk groot en lomp, en ten tweede hadden ze een knopje in plaats van een 00g. — Met deze naalden boorden de vrouwen gaatjes in elk paar huiden die ze aan elkaar wilden naaien, nadat ze die nauwkeurig aan elkaar gepast, en goed acht segeven hadden dat de haren niet aan de binnenzijde te zien kwamen.” En garens? ,» Tot draden gebruikten ze de nekpezen van giral- fen, welke pezen eerst in het water hadden gestaan tot ze geheel week waren, en toen zoolang waren geklopt tusschen twee steenen, tot ze zich in dunne vezels verdeelden. ,Deze vezels nu werden door de in de huiden ge- prikte gaatjes gestoken, en aan de binnenzijde slevig 128 en netjes aan elkaar geknoopt. Zoo gingen de vrouwen door, totdal er een naad klaar was; en daarna werd deze zoolang platgewreven, tol men aan den buiten- kant niets meer kon zien van het geheele naaisel. — Het was een wonder, hoe ze dat zoo netjes deden. De beste bontwerker in Europa zou het niet mooier heb- ben kunnen maken.” ES ES Wat leeren we uit dit kafferbedrij¡f? Primo, dat een Kaffer nog niet zoo dom, en zijn vrouw nog niet zoo onhandig is. Hoe komen ze op 't.idee, he, de nekpezen der giraffen door weeken, kloppen en splitsen tot draden te verwerken. Dat is een formeel stukje nijverheid. Me dunkt, we moes- len — voorzoover we dat gewoon waren — voortaan maar nalaten, een domkop van een jongen voor ,Kaffer” uit te schelden. Ook om andere, minder elh- nographische redenen verdient de afschaffing van dit en andere scheldwoorden trouwens wel eenige aan- beveling. Maar dan leeren we er nog een secundo uit. En wel, dat volkenkunde zoo'n heldere toelichting geell bij de historie. Niet bij de historie van namen en feiten, maar bij de cultuurgeschiedenis, bij de ver- melding van vroegere toestanden en 't volgen van hun ontwikkeling. Het primitieve leven der tegen- woordige onbeschaafde volkeren heeft veel overeen- komst met dat der vroegere, dus met het leven onzer vroegste voorouders. Beide kenmerken zich o. a. door 129 een gebrekkige kennis der grondstoffen, door 't ge- bruiken van weinige en dan zeer eenvoudige werk- tuigen. In ,De kleine Johannes” laat Frederik van Eeden den grijnzenden Pluizer zeggen: ,Daar is uur noch tiid. Wat eenmaal was, zal altijd zijn, en wal worden zal, is altijd geweest.” Blijkt deze geheimzinnige uit- spraak geen waarheid, als we 't leven der volkeren nagaan? Het eene volk na het andere heeft zijn tijd van worden, bloeien en verzinken. De historie blijft dezeltde — alleen de personen veranderen. Het spel blijft — de spelers verdwijnen en worden vervangen. En zoo biedt de aardoppervlakte elken dag in de ver- schillende ontwikkelingsstadién der onderscheidene volkeren als 't ware een in 't heden uitgespreide his- torie. Wat één volk achtereenvolgens te aanschouwen geeft in den loop der eeuwen, geven alle stammen en natién gezamenlijk en gelijktijdig te zien op elk moment. Volkenkunde is daardoor de beste toelichting der historie, ze is historie zoo goed als het heden tot de geschiedenis behoort. Heel even wilde ik deze opmerking maken, om op een verband te wijzen, waarmee we bij onze studie en ons onderwijs ons voordeel kunnen doen. De stel- ling: volkenkunde is een onderdeel der beschavings- geschiedenis, is van te groote beteekenis, om haar zoo in 't voorbijgaan uit te werken. Een aanduiding -— meer mag ik hier niet geven. Maar die aanduiding zij dan ook voldoende voor hen, wien *t bij hun onderwijs meer te doen is om inzicht te“verschaffen LIGTHART, Over Opvoeding. 11. die 130 E dan om een verzameling onbegrepen feiten mee te deelen. Zi] 'zullen niet verzuimen by" "tlezen “(met hun leerlingen) van een boekje als Oehoehoe telkens en telkens weer te doen uitkomen, dat het eigenaar- dige in 't leven der vreemde volkeren slechts de variatie is van 't algemeen menschelijke, naar tijd en plaats gewijzigd. Fen vraag. Hoe behandelt u met de leerlingen de vreemde dieren en planten? Bijvoorbeeld den leeuw, den hyena, den struis, den giraffe? Komen die aan de beurt, als hun ,orde” of hun ,familie” behandeld worden? Dus de leeuw gelijk met den hond? En de struis met den musch, omdat beide vogels zijn? Ik «weet een betere manier. Als de Aardrijkskunde van Afrika wordt onder- wezen — natuurlijk maar zoo'n beetje de hoofd- zaken — dan maken m'n leerlingen ook kennis met de voornaamste vertegenwoordigers der Afrikaansche flora en fauna. De muren om de klas hangen dan vol platen. De kinderen zitten dan een week of twee te midden eener Afrikaansche wereld. De kaart van Afrika hangt voor de klas of is op het schoolbord geteekend, en aan den schoolmuur brult de leeuw, verslindt de hyena zijn aas, stapt de struis, duikt het nijlpaard op, kijkt de giraffe boven alle uit, en hangen de kunstige nestjes der wevervogels aan de takken der boomen. 131 Bij 't lezen van Oehoehoe op onzen Woensdagmid- middag — *t wordt voorglezen in de weken, dat Afrika aan de orde is — zijm die platen natuurlijk ook steeds aanwezig. In een paar afzonderlijke lessen wordt dan het ,dierkundig” gedeelte, dat van tanden en pooten, behandeld, en ook een en ander van de leefwijze der dieren. Op overeenkomst met de verre verwanten in onze streek wordt steeds gewezen. Doch ieder zal begrijpen dat door deze verbinding van ,Land und Leute” — zonder dat het anatomische en systema- tische in de dierkundelessen verwaarloosd wordt — alles veel meer leeft. De Aardrijkskunde fleurt er van aumen derndierkunde “o0k. De >eerste krijgt: ¡ets ter stoffeering van de streek, de laatste krijgt tenminste een grond onder de voeten. En nu moet ik eindigen met een woord van bizon- deren lof£ De zeer verdienstelijke schrijfster, die onder *t pseu- doniem N. van Hichtum nu reeds haar derde ethno- grafische romannetje aan onze kinderwereld heeft geschonken, heeft aanspraak op onze zeer groote dank- baarheid. Alle drie haar boekjes — Sipsu, 'Koedlago (beide Eskimogeschiedenissen) en Oehoehoe — wach- ten nog op den goeden illustrator, maar hebben ze dien, dan zijn 't onwaardeerbare werkjes voor ieder, die in school en huisgezin zijn kinderen op een pret- tige manier wil leeren. Wat heeft de schrijfster moe- ten studeeren, eer ze zoo eenvoudig en zoo precies het leven van Eskimo's en Kaffers wist te vertoonen aan onzen weetgierigen blik! Lees zelf in ,De Aarde ga 132 en hare Volken”, en ge beseft wat een inspanning het kost, zich aan de hand van dit en dergelijke werken een helder beeld te vormen van vreemde landen en hun bewoners. De meeste van die opstellen zijn vaag en woordenrijk. Zoo zelden zeggen ze, wat we nu juist eens nauwkeurig weten -willen en weten moeten, zullen we het uitheemsche leven kunnen meeleven. Daarom een woord van hartelijken dank aan de schrijfster voor al de moeite die ze zich heeft getroost, om aan onze kinderen iets noodigs, ¡ets oorspronke- lijks, iets echts te geven. | Alle degelijk werk moet gemáákt worden. Nu, dit is maakwerk in den goeden eervollen zin van 't woord. En als we onze boekjes op een Woensdagmiddag- uurtje aan onze kinderen voorlezen, dan kunnen we dit doen met een heel gerust geweten. De kinderen worden er door gestemd — en ze leeren toch ook. Zelfs veel! WE TLEEUSIESEN: ERVARING. Indien er ¡ets vaststaat, het is, dat er niets vaststaat, Blijvend is alleen de verandering. Om ons heen zien we dingen verschijnen, groeien, verminderen, verdwijnen. In ons zelf merken we het- zelíde op: ons lichamelijk, ons geestelijk leven zijn aanhoudend het terrein van wordings- en verwor- dingsprocessen. Geen moment is er stilstand. En zou er dan niets absoluuts, niels volstrekts zijn in al dat gebeuren? Niets onveranderlijks? Onveranderlijk is alleen de verandering. Doch niel een grillige wisselzucht, maar de eeuwig werkende causaliteit. En die is absoluut. Elke toestand, elke aanwijzing, waar ook in hel heelal, is het gevolg van oorzaken. En die oorzaken zijn weer het gevolg van oorzaken. En die weer. En die weer. Een onafgebroken keten van oorzaken en sevolgen is het leven, het leven der zandkorrels en der hemelbollen, der bacterién en der menschenzielen. Aan het verband der causaliteit ontkomt niets en niemand. Waar is het begin van deze oorzakenketen? Waar 134. was de oorzaak, die geen gevolg was, maar oorzaak in en van zichzelf, de Causa sui? We. weten het niet. We. kubnen haar cons ¡niet denken. Ons vorschen verliest zich in de eeuwigheid van het verleden. En waar zal het einde zijn van deze gevolgenreeks? Waar het gevolg, dat geen oorzaak meer wezen zal, het slot, het einddoel? We weten het evenmin. We kunnen ons ook geen einde denken. Ons voorstellen verliest zich in de eeuwigheid der toekomst. Slechts één waarheid staat voor ons vast, die der causaliteit. Daaraan zijn wij allen onderworpen. Met ons zal geschieden, wat de naaste oorzaken inhouden als last der eeuwigheid. Wij zullen uitvoeren, wat de heerschende oorzaken ten taak hebben om in ons en door ons uit te werken. Niet wij regeeren, maar de oorzaken, en daar deze de gevolsen zijn van haar voorgangsters, in het alleroudste verleden, werken déze nog in ons en Zzullen werken in het nageslacht. Het begin, dat er niet was, werkt in ons, en zal werken in het einde, dat er niet wezen zal. € ÉS + Deze beschouwing is niet nieuw. Het boekje van mijn vriend Casimir1), dat als geschreven is voor 1) Beknopte Geschiedenis der Wijsbegeerte I. Uitsgegeven door de Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur. FEen deeltje dus van de Wereld-Bibliotheek, 135 graag philosofeerende leeken, heeft mij ingelicht, hoe reeds in de 5e eeuw voor Christus, Heraclitus ,,is gekomen tot het aannemen van een zonder uitzon- dering heerschende, alles omvattende causaliteit.” Deze wijsgeer ,.ziet niets blijivends in de wereld, een voortdurend zijm is er niet, alles wordf. Gaarne drukt hij dit uit in het beeld van den stroom, welks water cen volgend oogenblik op een bepaalde plaats al weer anders is dan het oogenblik te voren. Vandaar ines preu ebanta rei = alles stroomt.” Maar ook is niet nieuw, dat deze beschouwings geenszins allen bevredigde, dat men zocht naar ¡ets blijvends achter die verandering, ¡ets statuairs achter die wisseling van verschijnselen. En zoo kwam Per- menides er toe, al de verschijnselen slechts schadu- wen, bedriegelijke beelden te noemen, en achter heel die wereld vol van allerlei kleur en vorm het zijnde aan te nemen als de eenige wezenlijkheid, het zijnde, dat niet ontstaan is en niet vergaat, dat noch naar hoeveelheid, noch naar aard verandert, dat dus Eeuwig en Onveranderlijk is, maar.... niet te aanschouwen en niet te kennen. Een verborgen Waarheid alzoo achter de zichtbare, doch bedriegelijke Wereld, een onbewogen marmerbeeld achter een omsluiering van slinserende planten en wiegelende bloemen. In deze poging van Permenides zien we de niet te smoren neiging van den menschelijken geest, om de veranderlijkheid — dat is de vergankelijkheid! — te verzoenen met de behoefte aan het blijvende. We willen een vastheid hebben. We kunnen niet beruslen 136 in een beschouwing, waarbij alle zijn slechts ver- schijning is, alle leven 'wegzinkt in het niet. Hel heden, het verleden willen we vasthouden, niet slechts in onze verbeelding, maar in een onvergankelijke realiteit. En die realiteit licht den een in de toekomst als een roepende volmaaktheid, den ander glanst ze in het verleden, in den aanvang, als een dringende volkomenheid. Van Plato's Ideeénwereld heeft ook Allard Pierson ons reeds verhaalt in zijn overschoone ,Oudere Tijd- genooten.” Hoe alle ding, alle werking, alle betrekking, als volmaakte Idee aanwezig was, eer de ons bekende schepping begon, en hoe het bestaan, het leven, natuur en menschenwereld, enkeling en maatschappij, nu onafgebroken bezig was, die Idee te verwerkelijken, te benaderen, om haar eindelijk in volkomen Zuiver- heid uit te beelden. In onzen geest zijn de voorstel- lingen, vaag of helder, van den cirkel, van een gsewerveld dier, van een republiek. En naar die voor- stellingen, voorgelicht en aangedreven door haar volmaaktheid, richt zich alle streven, waarbij de wijze onze leeraar en voorganger is. De werkelijkheid kent geen Zzuiveren cirkel; altijd zal er wel iets, zij het een duizendste millimeter, aan de zuiverheid dier lijn ontbreken. Vanwaar nu ons begrip van een zuiveren cirkel, indien we dit niet aan de ervaring hebben kunnen ontleenen? Vanwaar anders dan van de eeu- wige, ons denken beheerschende Idee, de Idee, der ziel in een vroeger bestaan meegegeven op haar reis door 't aardsche leven? 137 Het zal ons geen moeite koslen, de Evolutieleer, ofschoon haar antipode, in overeenstemming te bren- gen met Plato's Ideeénwereld. Had de menschheid bij deze de volmaaktheid achter zich, als een drijf- kracht, als een onzichtbare zon, die haar pad ver- lichtte, bij gene wacht de volmaaktheid aan het einde der dingen en de menschheid, de wereld groeit er geleidelijk naar toe. Gansch het scheppingsproces gaal onafgebroken voort, de kiemen ter volmaaktheid tot ontwikkeling te brengen. Beide opvaltingen komen dus overeen in een gelooven aan vooruitgang. Bij de Ideeénleer kan de Wijze door peinzen en studeeren Naaraleidenrena” bevorderen, zich verdiepend in de schatten die zijn ziel uit vroeger leven had meege- bracht, bij de Evolutieleer is zij het wezen van *tleven en staat zij nooit stil, omdat het leven nooit stilstaal. sh ES Een zonder uitzondering heerschende, alles omval- tende causaliteit vinden we ook in het Calvinisme, Dit zou men im *t kort kunnen formuleeren als een Causaliteit mel de Voorzienigheid er voor. De leer der uitverkiezing lijkt menigeen gruwelij¡k, zelfs denzulken, die een alles omvattende causalileil _erkennen. En toch, is deze laatsle minder noodlottig dan de eerste? Vondel noemde het een Decretum horribile, 1) een gruwelijk besluit, als God reeds van 1) In navolging van Calvijn, die Gods besluit van Adams val aldus noemde, PIDO ceeuwigheid her zou hebben vastgesteld, dal de een zalig zou worden en de andere verdoemd. En toch, kan men, aannemende dat ieder leven het gevolg is van oorzaken, anders meenen, dan dat de een, zij het dan niet in een hiernamaals, dan toch in dit aardsche leven, in ellende zijn dagen moet doorbrengen, terwijl de ander niets dan vreugdevol geluk zal kennen, en dat dit reeds vastsesteld is ,in den beginne”, zelfs voor de nu nog ongeborenen? Of we spreken van een raadsbesluit Gods, van het besluit der Voorzienigheid, of van het onafwendbaar gevolg in de causale keten, verandert dit ¡ets aan het feit, dat ieders lot van te voren is bepaald? In 't Verleden ligt het Heden, in het Nu wat worden zal, en daaraan is niets te ver- anderen. Elke verbreking van het oorzakelijk verband is voor ons eenvoudis ondenkbaar en de praedestinatie van den Calvinist even redelijk. als de causaliteit der Wijsbegeerte. Het eenige onderscheid is, dat de Cal- vinist, of, wellicht juister gezegd, de Calvinistische Wijsbegeerte, een God aanneemt, die alles voorbe- schikt, terwijl de ongeloovige Wijsbegeerte een Oor- zaak onderstelt of alles in *t onzekere laat. Doch aan de causaliteit wordt niet setornd. Moet dit hechten aan een noodlottigs determinisme — een ander woord voor dezelfde zaak — niet inderdaad noodlottis werken op de denkende menschheid? Wan- neer de zonden der vaderen toch bezocht worden aan de kinderen, is het dan aan de kinderen voor te schrijven, dat ze zich zullen inspannen ter ontwor- steling aan die onontkoombare bezoeking? Maar dal 139 zou immers dwaasheid zijn? Ons lot is bepaald, duis- tere machten regeeren over ons, reeds ligt onze toe- komst in onleesbaar doch onuitwischbaar schrift voor ons opgeteekend, wat zullen we dan zelf aan die toekomst willen medewerken, haar dwingen tot ons heil? Deze redeneering lijkt zuiver. En toch heeft door alle esuwen heen de menschheid zich aan den arbeid gezet, om zich een toekomst te scheppen. En zelfs de somberste philosoof, waar hij ons tracht te over- tuigen van het gansch overbodige eener willende zelf- leiding, geeft niet alleen in eigen leven slag op slag bewijs, toch ook aan die willende zelfleidins te offeren, maar weerspreekt het seloof in zijn overtuiging reeds door de kracht, waarmee hij ons dwingen wil, zijn meeningen te omhelzen. Indien hij toch niels aan de levensgang kan wijzigen, waartoe maakt hij zich dan zoo druk? Maar deze redeneering is dan ook onzuiver, althans, er is een onzuiver element in. Met het zoo even aangehaalde Bijbelwoord van de misdaden der vaderen wordt veel geschermd, maar die meent daarmee door middel van het Schriftgezag de hopeloosheid te staven van een kinderleven uit mis- dadige vaderen voortgekomen, hij geeft daardoor blijk noch de Schrift noch* de feiten van het leven te kennen.. In Ezechiél 18 zegt de profeet zoo klaar en krachtig: Wat is ulieden, dat gij dit spreekwoord gebruikt van het land Israéls, zeggende: De vaders hebben 140 onrijpe druiven gegeten, en de tanden der kinderen zijn stomp geworden? Zoo waarachtig als ik leve, spreekt de Heere Heere. zoo het ulieden weer gebeuren zal dit spreekwoord in Isracl te gebruiken! Zie, alle zielen zijn mijne; gelijk de ziel des vaders alzóó ook de ziel des zoons, ze zijn mijne; de ziel die zondigt, die zal sterven. Wanneer nu iemand rechtvaardig is en doet recht en gerechtigheid,.... in mijn inzetlingen. wandelt en mijn rechten onderhoudt, om trouwelijk te hande- len: — die rechtvaardige zal gyewisselijk leven. Heeft hij nu een zoon gewonnen, die een inbreker is, die bloed vergietiia 10 zaleniel [epa Zie nu, heeft hij een zoon gewonnen, die alle de zonden zijns vaders aanziet en toeziet dat hij derge- like niet doet, die zal niel sterven om de ongerechtig- heid zijns vaders, hij zal gewisselijk lever. /ijn vader, dewijl hij.... gedaan heeft dat niet soed was in het midden zijner volkeren, hi zal sterven in zin ongerechtigheid. De ziel die zondigt, die zal sterven; de 'zoon zal niel dragen de ongerechtigheid des vaders.” Ik heb vers 2-20 zeer ingekort teruggegeven, maar men leze eens aandachtig het heele hoofdstuk, ook vooral die verzen, waarin staat hoe de goddelooze zic): bekeeren kan. Duidelijk zal dan uitkomen — en door cursiveering heb ik in het aangehaalde gedeelte den bizonderen nadruk er op gelegd, dat de zoon niel dragen zal de ongerechtigheid des vaders, dat hel 141 kind eens onrechtvaardigen vaders zelf rechtvaardig kan zijn, en dat alleen de ziele, die zondigt, slterven .zal. Elke ziel is een afzonderlijke;, alle zielen zijn mijne, zegt Israéls God. ES ES ES En hoe zou dit ook anders kunnen. Zeker, wij erven de eigenschappen van ons voorgeslacht, en het is wellicht verstandig, hiermee bij huwelijk en opvoeding rekening te houden. Maar daarmee is toch niet gezegd, dat we copieén van vader of moeder of grootouders moeten zijn? De vermenigvuldiging der levende we- zens gaat toch niet door middel van stereotypie? Andere eigenschappen, andere graad van sterkte, gansch andere verhouding in de eigenschappen, aller- lei variaties zijn toch mogelijk? Een milligram kan aan de eene schaal het overwicht bezorgen, waarom niet een uiterst kleine voorsprong in den aanleg aan een eigenschap? Er behoeft niet gewanhoopt te worden aan de redding der kinderen, waar de vaders ten onder zijn gegaan, en het is juist de bemoedigende en bezielende kracht van den Bijbel, dat hij ons van deze heerlijke waarheid op zoo vele plaatsen door- dringt. Ons lot is bepaald, en toch is er voor elken zondaar bekeering. Voor elken? Ook voor hen, die van te voren veroordeeld zijn? Wie zal dit uitmaken. Wie zal zeggen, of deze dan wel die door *t lot of door God veroordeeld is? Het Leven openbaart ons hel levenslot. De Dood het hiernamaals. Maar dit staat vast: elk, die in zich voelt een drang tot eigen 142 redding, bezit daarin een aanwijzing, dat er een ont- komen is, en dat in hem een kracht ter zelfloutering werkt. Dat het woord van Ezechiél ook door de feiten om ons heen bevestigd wordt, wie zou het nooit opge- merkt hebben. Uit goede ouders komen misdadige kinderen, en omgekeerd. Vader is een dronkaard, een hoereerder. En wat een held in onthouding, welk een kampioen voor reinheid is zijn zoon. Onder de volhardendste ijveraars voor een krachtige zelfbeheer- sching tegenover al de verzoekingen der zinnelijkheid staan vaak de kinderen der slachtoffers van deze zwakheid vooraan; 't Is of het leven, en niet alleen dat van den enkeling, maar ook dat van de familie en de geheele menschheid, bij dreigende gevaren van onder- gang aanstonds de reddingskrachten oproept. Wat is trouwens het Leger des Heils anders dan een red- dingsbrigade van ons geslacht, en in deze reddings- brigade — hoeveel zondaarskinderen en bekeerde zondaars maken er deel van uit? Onder onze grootste geesten, bizonderlijk onder de helden op zedelijk en godsdienstig sgebied, zien we Augustinus en Bunyan uit het moeras opstijgen ten hemel. Reeds wegzinkend, ontwikkelden ze nog de kracht, werd in hen de kracht ontwikkeld tot her- leving. De Belijdenissen van den een, de Christenreize van den ander zijn welsprekende getuigen. En hoe, waar de zondaars zelf behoed werden voor ontbinding en zelfs leidslieden werden voor zwakke natuurge-' nooten, de zondaars in wie het kwaad reeds zoo ver .« 143 voortgewoekerd was, hoe Zouden dan de kinderen der zondaars bij voorbaat verloren moeten zijn? Onze litteratuur van de laatste jaren is wel wat al te rijk aan voorbeelden van fatale vernietiging. In spoken” van Ibsen heeft een angstig liefdevolle moe- der haar zoon al vroeg naar het buitenland gestuurd, opdat hij niet zien zou de afdwalingen van zijn vader en daardoor vrij bliiven van diens sexueele zonden. 