title: Geschiedenis van de Protestanten en de hervormde kerken in Poitou
creator: G. J. v. d. H ., Auguste François Lièvre, Evangelische maatschappij, Amsterdam
text: Men zag na allerwege de verschrikkd^jke tooneelen der eerste militaire zendingen zich hernieuwen. De proteatanten ñamen, door de nadering der soldaten ontsteld, de vlugt. Van honne huisgezinnen gescheiden, dwaalden zy in het wilde rond, ter naaawemood een of twee dagen onder hetzelfde dak bl^jvende , slechts des nachts aan de deoren hanner vrienden dnrvende kloppen. De dragonders zetten de ongelakldgen na, die aldus hunne haardsteden ontvloden. Al de gevangenissen waren over- yol , en men hoopte de geloovigen in de ongeschikste plaatsen op een, waar hanne krachten werden aitgeput zonder dat echter hunne standvastigheid wankelde. Te Saint-Maixent kwamen enkelen om in een gevangenishok waar z^) tot aan de knieén in het sl^k zaten. Te Montcoutant werden ontzettende wreed- heden bedreven. Een der zendelingen greep een handwerks* man, en hing hem in z^n eigen huis op; een andcr kwam er b|j, en sneed het koord door; het slagtoifer viel buiten kennis op den grond en werd voor dood achtergelaten ; toch herkreeg hy zQne krachten en volhardde in zgn geloof. Zy verbrandden de voeten van een werkman in tegenwoordigheid z^ner dochter , die hem bemoedigde om toch standvastig te bl^ven. Z^ grepen daarop ook haar,'en na haré beenen met werk van vías door- trokken van boter en smeer omwonden te hebben, staken z^ het in brand. Het vleesch werd tot op het been verbrand ; doch de smart deed haar evenmin ais haar vader, het geloof ver- loochenen. De dragonders maakten een spel nit 't l^den hunner slagtoffers. Somtijds dwongen z^j hen, gloeyende kolen in de hand te houden , totdat zg nitgedoofd waren , oí zoo lang ais noodig was om een Pater noster op te zeggen. Zoo gebenrde het eens, dat z|j , nadat z|j te vergeefs allerlei bedreigingen , kwellíngen en schandel^kheden tegen eene b^a zestigjarige vrouw hadden 9W bedreven , beloofd«n haar met rast te znHeii laten , ala zQ op dése w^Ee het gebed des Heeren kon opseggen. Zg strekte moedig de hand uit, en toen «y de gloegende kool er in liad- den gelegd, sprak zg het gebed met een vaste stem nit, uit ieder woord nieuwe kracht puttende om dése verscbrikkeiyke p^DÍging te doorstaan. „6y z^t wat te luuutig geweest," sprak een der monsters , toen z^ geSindigd liad. „Ik wil zelf het Pato* noster opzeggen , en ais gg in de andero hand eyeneens een kool vuar kant verdragen , terw^l ik het zal opzeggen , zullen wy u metvrede laten.*' De ongelakkige onderwierp zich. De soldaat zeide het langzaam op, terwgl het vaar het Tleesch verteerde, totdat een z^ner makkers , overwonnen door den bedaarden en on- tembaren moed dezer vroaw, de kool haar uit de hand sloeg. Te Román liet de pastoor een boer , dien h|| wilde bekeeren , een gloegeud gemaakte spade op den nek en de handen leg- gen, én zyne benlen lieten, na hem veertien dagen gemarteld te hebben, niet van hem af, dan om hem in de verschrikke- lyke gevangenissen van Saint-Maixent te werpen. Z^ne dochter, die zy by de voeten hadden opgehangen, werd vervolgens in een klooster opgesloten , en nadat men twee jaren te vergeefs gepoogd had haar katholíek te maken , xerbannen. Een pachter uit de omstrdten van Talmond zwoer zyn geloof af , na twee dagen onder de handen der dragonders te zyn geweest, die zich met woede op hem hadden geworpen, zyne vingers met koorden hadden zamengeperst , spelden onder zyne nagels ge- stoken , kruid in zyne oogen afgestoken , zyne beenen gekerfd , en vervolgens azyn en zoat op het raauwe vleesch gestort hadden. De dragonders-zendelíngen waren zoo krachtig werkzaam ge- weest, dat Foncaolt tegen het einde van September 1685 kon schryven, dat er geen honderd protestansche hnisgezinnen in Boven-Poitoa waren overgebleven , én dat er zieh, sedert zyn aankomst , een groot aantal in het.lage land bekeerd had. Byna al de hnisgezinnen van Ponzaugea , ten getale van honderd en vyftig, hadden afgezworen, waartoe, voegt hy er by, veel heeft by- gedragen de zorg van mynheer den markies de Touchepres , die , 1 3n heer van dio plaats, zelft verlangd beeít, dat men b^ s^e bqeren dragonders iskwartierde/' Deze ellendige edelman» die wegens asgo scliandel^ levensgedrag in de algemeene ver- achtíDg deelde, meende misschien, gel|jk Lodew^ XIY, door deze verdiensteiyke onverdraagzaamlieíd syne zonden af te koopen. xxvn. Sedert dat Loavois z^ne dragonders in al de provincién had losgelaten, ontviug man aan het hof ongeloofelffke t^dingen aangaande de verwonderljjke oitkomsten die deze zendingen opleverden. Des avonds , ais de koning naar bed ging , vemam men, dat eene stad zich had bekeerd, des morgens, b^ zgn opstaan , was het eene provincie. £r kwam geen koerier , die hem geen groóte rede tot blfjdschap verschafte , dat Lb te zeggen , die hem geen tgdíngen aanbragt van bekeeringen hQ daizenden die geschied waren. De eene keer waren het al de Hngenoten van Montauban, die ten gevolge eener gemeenschappel^e overeen- komsthadden afgezworen; een ander maal was het de stad Gas- tres ; drie dagen daarna , was het Nímes en z^n bisdom ; den IS^^September was het Poitoa» vervolgens Bretagne enz. „B|j daizenden telde men hen die a^ezworen en de kommonie gebmikt hadden^; 2000 op ééne plaats, 1000 op eene andero, alies te gel^k op éón oogenblik. De koning prees zich-zelf we- gens z^ne magt en zyne vroomheid. H^ achtte zich verplaatst indentyd van de prediMog der apostelen, en kende er zieh al de eer van toe. De bisschoppen sobreven voor hem lofredenen ; de jeziú'ten bazninden z^n roem allerwege luido uit Geheel Frank- r^k was vol afgr^zen en verwarring , en nimmer zoo vol zege- pralen en vreogdebetoigingen , nimmer zoo vol van overdrevene loftoitingen. De monarch tw^felde geenszins aan de opregtheid van deze menigte van 'bekeeringen ; de bekeerders droegen wel goed zorg om hem daarvan te overtnigen en hem b^ voorraad zalíg te spreken. H^ had zich-zelf nimmer zoo groot beschouwd in 992 het oog der meoschen, of ais zoo digt genaderd tot God wat de her- stelling zgner zonden en van gelleel z^n scliandeiyk leven betreft/' ZDne vertrouwdste omgeving was ten aanzien van de oorzaken en de gehalte dezer afzweringen genoegzaam ingelicht; doch nie- mand wilde deze trotsche en vroome tevredenlieid des konings verstoren; sommigen hadden er te veel belang by, om hem te bedriegen, en de anderen waren te goede bovelingen, om eene pgniyke waarheid hem ter ooren te laten komen. „Ik geloof wel ," zeide mevrouw de Maintenon , „dat al die bekeeríngen niet opregt zQn; doch God bedient zich van allerlei middelen, om de ketters tot Hem terng te brengen. Lodewyk XIY, door de fabelachtige verhalen van z^ne ministersf van z^nen biechtvader , de bisschoppen en intendanten verblind , geloofde , dat de ketter^ op sterven lag , en verbeeldde zich dat het thans slechts aankwam op het slaan van den laatsten slag , door het edikt van Nantes, geschokt in al z^n grondslagen door tallooze besluiten of vonnissen van den raad , op te heffén. Al de artikels waren een voor een verníetigd, de eerste bnr- geriyke regten hadden te gel|jk met de vr^heid van geweten schípbrenk geleden, en het charter van Hendrik IV was na eene ontelbare menigte jezaYtische nitiieggingen en knellende maatregelen, in de laatste 50 jaren genomen, reeds ten naas- tenbg van kracht beroofd , toen zfjn kleinzoon , onder den in- vloed van verkeerde trenrige inblazingen, kei edikt van her- roepinff teekende in de maand October van het jaar 1685. 1 VDFDE AFDEELma De Tercaderiiiseii in de woestQau 1685 — 1789. I. De kerkgebouwen , die nog waren bl^ven staan , moesten ge- slecht worden, de scholen gesloten; alie uitoefening der her* vormde godsdienst was verboden. Men gaf den predikanten 14 dagen tyd , om zicli te bekeeren oí Frankrgk te verlaten ; ver- schillende vi^dommen en een pensíoen , hooger dan han trakte- ment ais leeraars, werden. beloofd aan hen , die zouden afzweren. Al de kinderen moesten in het vervolg gedoopt worden door de pastoors en opgevoed in de katkolieke godsdienst. Op nieuw werd verboden het koningr^ te verlaten, en aan hen, die, reeds oitgeweken z|jnde, binnen den tgd van vier maanden terugkeerden , gaf men hunne goederen terug. Doch niemand keerde weder; in tegendeel voegden zieh ie- deren dag een groot aantal protestanten bg hunne broeders in de ballingschap. Al de predikanten van Poitou gingen naar 't buitenland, met uitzondering van drie, wien het aan moed f ontbrak. De synode der Waalsche kerken ontving er negentien in 1686} de anderen zochten voor het grootste gedeelte een toevlugtsoord in Engeland. De laatste tempels in de provincie 294 vielen onder de b|jl en den hamer, terwyi de dragonders hanne woede tegen de ongelokkigen , díe nog getrouw bleven aan de vogelvqjverklaaarde godsdienst, verdubbelden. Het ver- haal hunner bnitensporigheden doet ons siddereu. Alies was han geoorloofd, oitgezonderd de manslag en de verkrachtíng ; evenwel bezweken verscheidene ¿unner slagtoffers onder hnnne handen, en bleven <k^ de vioawen niet gespaard voor den ontzettendsten hoon. „ Verscheidene van haar /' zegt een geschied- «schryver, ^ondergingen mishandelingen , dle z|¡ nooit hebben konnen aitdrakken anders dan door tranen en snikken.'* De bekeeringen gingen snel voort. Alloen in den nacht van den 30^^*^ October, persten twee kompagnién dragonders van 't regiment van Asfeld, naar Loudon gezonden, er 1500 af- zweringen af. Te midden dezer buitensporigheden van allerleí aard, heb- ben wy één enkel voorbeeld gevonden , dat een protestan! aan het geweld, door gebmik te maken van z^n kracht, heeft weér- stand geboden ; een koopman van Poitiers , Roa genaamd , wiens vroaw door twee dragonders beleedigd werd, wierp zích op hen en sloeg hen neder. Men haalt ook eenige niet nüjoder zeldzame trekken van mensche^jkheid van den kant der sol- daten aan. Dragonders, díe men naar het kasteel van Mim* brelaye, nab^ Thoaars, had gezonden, gedroegen er zích met eene gematigdheid , die te meer lof verdiende, daar het niet anders ais tot hanne eigene schade kon aitloopen, ais z^ hanne gastheeren met vrede lieten. Tot na toe had men de adel^ken een weinig gespaard, en had men ook beproefd hen door allerleí verleidingsmiddelen tot zích te trekken of door bedreigingeu , men had ten honnen aan- zien van de lompe zending der kr^gslieden nog geen gebruik ge- maakt. Soms hadden de vervolgden zelfs een schailplaats in eenige kaateelen gevonden. Alvorens men de edellieden aan de dragon- ders overleverde , deed men by hen eene laatste poging om hen op minnel^jke w^ tot bekeering te brengen. Den 20^^*^ October líet de intendant de adell^ken van Beneden-Poltoa^ ten 225 getale van meer dan tweehonderd te Ln^on byeenkomen; maar daags te voren hadden aqj zich in eene weide , niet ver van de 8tad , vereenigd , en daar elkander beloofd trouw te zallen bly ven aan han geloof. Foucaolt, die den volgenden dag zelf bQ de b^enkomst voorzat, kon er werkel|jk ook niet meer dan v^f- tien of achttlen winnen , „die beloofden zich te zallen bekeeren." De overigen betaigden, in han geloof te willen volharden; maar ten gevolge van het inkwartieren van dragonders, zegt de bisschop van La^on, bekeerden zQ zich b^a alien voor 't einde des jaars zonder zeer veel moeite. „En zgn er sommigen/* voegt 14) er by , „die opregtel^k zich sch^nen te hebben bekeerd, doch het meerendeel is het slechts voor het aiterlgke.'' De Hugenootsche adel van Boven-Poitoa , werd ook den 2^«*^ November te Poitou b^eengeroepen. Door aUerlei kanstige re- deneringen wilde Foacaolt hen tot 't inzigt brengen van de nood- zakel^jkheíd , dat zjj zich bekeerden. Ook spaarde h^ aan 'tslot z^ner rede z|jne bedreigingen niet. De intendant had nieta ver- zaimd, om aan zyne woorden eenen goeden oitslagte verzekeren: hy had vooraf met den markies de la MiUiére afgesproken , dat deze , op het gepaste oogenbllk, ten gevolge zgner redeneringen , op eene schitterende wgze afvallig zoa worden van zgn geloof. Hy deed het, en won daardoor een pensíoen van 900 livres. Foucaalt had op de aitwerking , die deze zaak hebben zoa , ge- rekend; doch z^ne rhetorika en kleine konstenarljen hadden even weinig ais te La^on eenen goeden aitslag. Hy moest dos ook tot de meer afdoende kracht van het bratale geweld de toe- vlagt nemen. Er was overígens een hinderpaal tegen de bekeeringen in het herroepings-edikt zelf, 'twelk sloot met dit byzonder artikel: „Zallende voor 'toveríge de genoemde beiyders der beweerde hervormde godsdienst, in afwachting dat het 6od behage hea ais de overigen te verlichten , in de steden en plaatsen van ons koningryk konnen biy ven wonen .... er han handel voortzet- ten en in 'tgenot biyven hanner goederen, zonder gestoord of daarin verhiuderd te konnen vorden, onder voorwendsel dat zy 15 226 beiyden van gezegde godsdieiist z^n." Dit was eene bitCere ironie , eene 1>elofte , die telken dage door wat er in al de pro- vinciSn yoorviel, gelogenstraíl werd; toch waim er nog eenige hervormden , die aan de opregtheid van dit woord trachtten te gelooven. Zy zagen er een bevr^s in, dat men den koning be- droog , en geloofden, dat het er welligt slechts op aankwam hem beter in te lichten. De adel, die aan deze laatste hoop zicb klemde, beproefde eenige stappen in die rigtíng. De edelen van Beneden-Poitou , die zich daags voorde zamenkomst in de weide by Lnpon vereenigd hadden , hadden staande de zitting een verzoekschrift aan den koning geteekend en afgevaardigden ge- kozen om het over te breDgen. Zy beklaagden zicb, dat men hen, in tegenspraak met het laatste artikel van het edikt, kwelde met het inlegeren van soldaten. Andere verzoekschriílen werden aan den iiitendant zelven gerigt. „Zy geloofden," zeide deze, ^dat het de bedoeling des konings was , hen in hunne godsdienst te laten leven en sterven!" De adel van Boven-Poitoa wilde, in dezelfde meening ver- keerende, ook eene depntatie naar het hof zenden; maar men beschouwde znlks ais eene oproerige poging, en aan Foucault kostte het niet veel moeite om dat te beletten; hy liet den heer Des Miniares, een der kloekste edelen nit de provincie, gevangen nemen en wegvoeren naar Angonléme, en koos, ter uitvoering van dezen last , den markies de Vérac , die katholiek geworden was, ten einde aldus aan de ontzettende bedreigingen te ontsnappen en tevens om eene opdragt te verkrygen , die inhield , dat hy in Poitou bevel zou voeren ^by afwezigheid van den gonvemenr en de luitenants-generaal." Het laatste artikel van het edikt, hoewel door gewelddadig- heden zonder tal verkracht, hield de bekéeringen nog tegen. Vele proselieten bielden op naar de mis te gaan, en verweten zich zelven , dat zy zoo wcinig volharding hadden getoond. De intendant, door dezen hinderpaal in verlegenheid gebragt , zond aan Louvois een ontwerp van een besloit daartegen, en stelde voor ais verstoorders van de openbare rust hen te doeii vervol- 227 gen, die het artikel vanhet edikt uiüegden in den eenigenzin, dien de woorden toelieten er aan te hechten. Den 8"*en jq-Q. Tember antwoordde de minister ten opzigte van wie aldos aan de schande eener afzwering dachten te ontkomen, terw^jl z}¡ zích achterdewet zelve verschansten , aanFoncault, dat ^z^ne Mtgesteit begeerde , dat men meer strengheid aanwendde , om hen te verpligten zich te laten onderw^zen , en dat men er adeliyken en burgers toe dwong door het inkwartieren van krygs- lieden , . . . en dat men ten slotte alien deed verstaan , dat z^ op vrede noch zachtbeid zouden hebben te rekenen, voordatzy teekenen van eene opregte bekeering zouden hebben gegeven. De bedoeling des konings is", voegt h^ er eenige dagen later by , ;,dat de dragonders b|j de edelUeden van de beweerde her- vormde godsdienst van Beneden-Poitou bl^ven, totdat zg zich znllen hebben bekeerd, en dat men kenzooveeltoanordelijkheden^ uh maar mogelijh ia , dáár laat aanrífflen,'*^ In den zelfden t|jd gaf Louvois aan den markies de Vérac den last, j^de gerefoT' meerden , die nieta meer hedtlen om de dragonders te onder- houden^ in de gevangenis te laten zetten , en de huizen van me zich verwijderen te laten slechten,'^ Inderdaad liet de inten- dant, om een voorbeeld te stellen, het prachtige kasteel van een der Hugenootsche edelen omver halen. Den hardnekkigsten edelen werd het hoofdgeld opgelegd , en , nadat er nieuwe troepen in Poitou waren aangekomen, kwar- tierde men geheele kompagnieen h^ hen in. Sommigen ñamen de vlugt en verborgen zich ; maar een groot aantal bezweek : in den tyd van één maand zwoeren 211 edellíeden hun geloof af. Zy, die aan alie bekeeringsmiddelen wederstand boden, werden in sterke kasteelen opgesloten en de vrouwen in kloos- ters. En verscheidenen ontwikkelden daar, tegenover het geweld of de arglistigheid, eene onverzettel^ke standvastigheid. n. Poucanlt verzekert, dat er , in 'tbegin van February 1686, alechts 500 protestanten in Poitou waren overgebleven, „ennog 15 1 928 waren deze alien gevlagt of gevangen/' Te Poitíers waren er geen meer, en te Chátelleraalt telde men er nog vier, die de intendant in de gevangenis liet werpen. Men had er een oogen- blik aan gedacht, om de gewapende zending door geldboeten te doen vervangen , doch op raad van Foncault zag de regering er van af. De ongelakkigen sedert zoolang aan de willekeor der soldaten overgegeven , verlieten allerwege hnnne woningen ; en vele ka- tholíeken , getroffen door het schonwspel van zooveel ellende , konden zich niet onthoaden j hun een schnilplaats en brood aan te bieden. De bekeerders wilden zich aldns han prooi niet laten ontsnappen, en de intendant, van de zaak onderrigt, verbood zeer uitdmkkeiyk , „aan de gereformeerden, onder welk voorwendsel ook , eene schuilplaats te verleenen in de kasteelen enhuizen, op straíTe van 1000 livres boete," waarvan de helft voor den aangever. Doch het grootste gedeelte van wie aldus hnnne haardsteden hadden ver] aten, zonden ze niet wederzien, enhadden, temid- den van ongehoorde vermoeljenissen , moeyeiykheden en gevaren van allerlci aard, de grenzen bereikt. De regering, ontsteld toen zy zag, hoe de weleer rgkste provincién düs ontvolkt werden , nam haar toevlngt tot den sterken arm , om de protes- tanten in het rjjk terug te houden, en rigtte vmchteloos ver- leídel^ke aanzoeken tot hen, om terug te keeren. Zg had afzweringen met geld gekocht, en meende na ook door het lokaas van eenige kroonen naar het vaderland te kunnen laten terugkeeren mannen, die alies ter wille van han geweten hadden opgeofferd. De koning gaf magtiging om ten dien einde 150 a 200 pistolen te besteden. Den intendant, die met het aitdeelen dezer ganstbewyzen belast was , was tevens opgedragen het preces op te maken van hen , die zoaden trachten Frankr^k te verlaten. Poitcu begunstigde door zyn ligging de aitwQking , en leed, ondanks de strengste maatregelen, aanzienl^ke verlie- zen. Gedarende dit geheele jaar werden de havens en de kust naauwkeurig bewaakt. lederen dag werden vlagtelingen gevan- gen genomen en gestraft; maar dit voorbeeld hield de anderen 339 niet terug. Aan duizende maxinen, vrouwen enkinderen gelokte het door middel van allerlei kr^gslisten en vermommingen , de waakzaamheid van deze dabbele linie van wacbters te bedriegen. Dikw^ls opk lieten deze laatsten zich omkoopen , en verscheidene huisgezinnen openden zich met goad een doortogt. De goederen, díe z^ achterlieten , werden (mder administratie gesteld. En middelerw^l gingen de dragonders steeds voort al degenen, -wien het aan den moed of de gelegenheid had ontbroken om naar ^t boitenland te verhuizen , naar de mis te geleiden. Vele kerken, die voorheen ledig atonden , waren thans te klein voor de menig- te, díe men er met geweld invoerde. Aan de regering werd onderstand gevraagd , ten eiude ze te kunnen vergrooten. In den loop van ditzelfde jaar zonden het hof en de gees- tel|jkheid naar Poitoa een zeker aantal priesters en reizende monniken^ om in overeenstemming met de soldaten, werkzaam te zjjn. ZJj openden tegen het einde van October eene groóte missie te Saint-Maixent ; iederen dag preekten drie hunner achtereenvolgens voor de menigte. De proselieten woonden , on- der den indrok van den schrik die in 'tland heerschte, ze in vr^ groot aantal by, ondanks het slechte weder. Foucanlt schr^ft dienaangaande : „De nieuwe bekeerden , die altyd met moeite er toe komen , om zich van de sacramenten te bedienen , vinden er minder bezwaar in, de prediking aan te hooren ; doch de meeste pastoors bezitten het talent niet om overeenkomstig hnnne behoeften te prediken, en ik heb aan m^nheer de Lonvois voorgesteld predikers te zenden , die goed kunnen redetwisten , die men dan over de streken, waar een aantal bekeerden z|jn , zal kun- nen verdeelen, en vooral ook zenden naar die plaatsen, vtraar zy te voren kerkgebouwen hadden ; z^ zouden 's zondags op de v?yze der predikanten prediken , dat is te zeggen , zy zouden 't Evangelio moeten uitleggen en aan het einde hunner predika- tién gebeden doen, geiyk dat op vele plaatsen geschiedt.'' Men had der geestelykheid wel andero verwyten dan die van onbekwaamheid te doen. De intendant schreef ook aan den minifiter van oorlog, „dat een groóte hinderpaal voor de be- 230 keeriiigen in verscheidene kerspelen in het schandeljjkc leven der pastoors bestond.*' De bisschop van Lu^on beklaagt zich, in z^ne gedenkschrííten , meer dan eens over de onordeljjklieden z^ner geestel^heid , en Louvois scbreef hem aangaande deze zaak: ^Níet alleen zal ket den koning aangenaam z^n, maar z^ne Mígesteit begeert, dat gy nit uw bísdom die pastoors verw|jdert, die niet in staat zyn de nieuw bekeerden te on- derrigten, 'tzy ter oorzake van han ongeregeld gedrag, 'tz^ wegens honne onbekwaamheid.'' Die van la Ghaume , zeergierig en altyd in preces , had rondom zich 500 protestanten , grooten- deels zeelieden , die door z^n gedrag zich weinig tot de kerk getrokken gevoelden. De pastoor van Monchamps, die 1200* nieuw bekeerden in zyn kerspel telde, was ook van een zeer pleitzieken aard, en was er siechts in geslaagd de gemoederen z^ner schapen van zich te vervreemden. m. Er was niets wtiarop men minder staat kon maken, dan op deze veroveringen der roomsche kerk. Te vergeefe had men de tempels geslecht, de predikanten verdreven, den geloovigen de uitgaugen des r^ks afgesloten, ten einde de gewetens te onder- drukken ; z|) hernamen onweerstaanbaar hunne regten. Terwp door de uitw^king de bevolking beduidend verminderd werd , werd de vérboden eeredienst heimeljjk hersteld. De dood lo- genstrafte zelfs dikwgls op schitterende wjjze die mannen, vol drift om te bekeeren: de proselieten wierpen in hunne laatste oogenblikken openligk het masker af, dat men hun had ge- • dwongen voor te binden, en weigerden de sacramenten te ont- vangen. Maar de dwaling heeft ook haré gebiedende logika^ 231 en de bekeerders , eeninaal zich op den verkeerden weg be- vindende, weken níet terng: z^j bragten die zieken, die in de ketterí) terugvielen, voor de regtbanken , en voerden regtsgedin- gen tegen de l^ken van wie bezweken. De kennisneming van deze misdaad behoorde tot den kring der parlementen ; dock in Poitou, datonder 'tressort van 'tparlement van Par^s bekoorde, werd de kennisneming van zaken van dien aard aan Foncanlt opgedragen. De gewone overheidspersonen , met ket opstellen der processen belast , deinsden voor de nitvoering dezer barbaar- sche wet ierng , en legden aan de dweepzncht der geestel^jken vaak hinderpalen in den weg. Er was een bovelscibrift van den in- tendant noodig, om hen te verpligten, ^onderzoek te doen naar de klagten der pastoors en van andere lieden tegen de nieuw bekeerden, die , ais zy in doodsgevaar verkeerden , wei- gerden de sacramenten te ontvangen/' Verbenrdverklaring der goederen, openl^ke boete, altoosdurende galeistraf voor de mannen en opslaiting voor de vroawen waren de straffen , be- paald voor wie hunne gezondbeid herkregen. De lp[en der anderen werden op teenen borden naar den vildersknil gesleept en daarin geworpen. Men ^hoopte door een zoodanig voomit- zigt op de lippen der stervenden de nitdrukking van han geloof terng te kouden , en men wachtte ook gelokkige resultaten van de uitwerking , die dít afschnwemk schonwspel op de verbeel- ding des volks hebben zou. Dock, in plaats daarvan, begon de algemeene meening zich tegen die verschrikkel^ke en walgelyke tooneelen te verzetten. Bossuet merkt op^ dat ^znlks geen goede uitwerking deed." Tegen 't einde van *tjaar 1686 zond het hof in *t geheim nienwe be velen naar de provincién , en vermaande, om de wet niet toe te passen dan op hen , die stervende han geloof met te veel bewe- ging zouden hebben geopenbaard , en ais de bloedverwanten zich daarop beroemden. Te geljjker t|jd werd den geestel^ken aanbe- volen , om de regters niet zoo spoedig by de zieken te roepen , „ten einde niet verpligt te z|jn de verordening in al harén om- vang ten oitvoer te laten brengen.** 333 Het was niet slechts ten aanzien van dit pont, dat de vervol- ging gematigd verd. De regering zag reeds de droevige gevol- gen harer onverdraagzaamheid , en zoo valsche schaamte en de noodlottíge invloed der geesteljjkheid baar niet hadden tenigge- hoaden op den weg, dien zg had ingeslagen, zon zy welligt terng gekomen z^n op de betreurenswaardige maatregeleu, die het ryk in ronw dompelden. Den 8*^(^ December zond Lode- -wigk XIV aan de bevelhebbers en de intendanten nieuwe ge- heime voorschriften , die , naar het zeggen van Foacault , het karakter hadden eener matiging zeer nadeelig voor de aange- legenheden van de godsdienst. De govangenis , de kloosters , de boete, de dragonders moesten voertdnrend tegen de hard- nekkige Hogenoten aangewend worden; men moest hen, het kostte wat het wilde, beletten zich te vereenigen om tebidden, den bgbel te lezen of psalmen te zingen ; men moest inzonder- heid niets verzaimen om zich meester te maken van de predi- kanten , die, naar men veronderstelde , het land waren ingeslopen , en naauwkeurig aan hen , die de middelen daartoe zouden ver- schafifen, de aitgelooíde belooning betalen. Doch deze strenge bevelen moesten dienen om eene achterwaardsche beweging te bemantelen. Het hof sebeen inderdaad af te zien van het voor- nemen, om de protestanten door middel van geweld te bekeeren, ais deze van honne zyde er in toestemden , niet meer openlgk ais zoodanigen op te treden. en zich elke uitwendige bel^denis hans geloofs te ontzeggen. Het hof geloofde , dat deze matiging in de vervolging toI- doende zou z^n om een eínde te maken aan die verderfel^ke uitwyklng, die de strengste maatregelen niet hadden kunnen tegenhouden. Deze meening treedt zeer duideljjk te voorschyn in oqderscheidene zinsneden van deze merkwaardige geheime in- fitmctie. De regering vermaande liaren dienaars voorts nadrok- kelQk , die nieuwe voorscbriften stipt geheim te hoaden , zoodat, ais zy er zich naar gedroegen, zy slechts de bevelen, die zy vroeger ontvangen hadden, schenen te verwaarloozen. Dlt ge- schiedde, deels om den ^ver der proselieten niet te doen ver- flaanwen , deels uit valsche schaamte. Maar , welke voorzorgen men ook nam , om deze nieawe staalknnde te bemantelen , ieder- een merkte haar op, en de buitenlandsche Gonranten spraken op luiden toon van de verlegenheid en de wreede misrekeningen des grooten konings. Op de opgesmukte en lengenachtíge verhalen van de bekee- xingen volgden andero t^díngen, minder verbl|]dend en meér waar, die men voor den koning niet geheel kon bewimpelen. De kwade dagen van de regering van den grooten koning bra- ken aan: de provincién werden ontvolkt, de n^verheid kw^nde, de handel was geknakt, de pachthoeven verlaten, de velden woest en onbebouwd , en het te gronde gerígte land was toch nog niet bekeerd. Gedorende den zaaitgd had de hevigste vervol- ging gewoed, en de protestanten , die vertrokken, te gronde geholpon of ontmoedígd waren , hadden hnnne velden niet kan- 234 nen bezaayen; de oogst was'onvoldoende; men moest debelas- tiogen Yenninderen , en de sohaarschheid bragt al die kwalen mede, die liaar gewoonlgk vergezellen : liet land werd met land- loopers overdekt, die door den honger tot misdaad werden ge- voerd; de provoosten moesten de Hagenoten laten loopen, om de dieven te vangen. De ellende bragt ziekten voort in de geheele proviDCie en inzonderheid in Beneden-Poitoa. Gedarende de maanden September, October en November rigtte de dood ont- zettende yerwoestingen aan, en in sommige kerspelen werd de kelft der bevolking weggemaaid. IV. Be dood van het protestantisme was afgekondigd geworden; z|jne kerkgebonwen waren in puinhoopen verkeerd, z|jne verkon- digers in de ballingschap , zyne eeredienst verboden; maar het vogelvr^ verklaarde geloof bleef nog in de harten der verdrnkte getronwen, en het herkreeg zelfs reeds een nieuw leven. De preek nam weder een aanvang ; de nacht bedekte haar met z^ne schaduwen; de woaden en de rotsen leenden haar hnnne toe- vlugtsoorden. Het zyn deze zamenkomsten die men heeft ge- noemd vergaderingen der woestyn. Mannen zonder andere roeping dan die van H martelaarschap, lazeii er leerredenen , vermaningen en gebeden voor. Weldra zong men er zelfs psalmen. Sedert het einde van 1686 en het begin van 'tvoigende jaar hielden de hervormden oit de omstreken van Ponzaages en van Moncoutant 's ñachis verscheidene vergaderingen. De meeste aanwezenden waren eenvoudige wolkaarders, en, by ontsten- tenis van een predikant, leidde een schoolmeester , Bigot, te Paozanges, de godsdienstoefening. Deze vereenigingen werden ontdekt en sommige van wie er aan hadden deel genomen gevat. Foncault raadpleegde Louvois, en deze gelastte hen voorbeeldig te straffen, en hnnne hnizen met den grond geiyk te lat^ maken. De intendant stelde daarenboven aan den Raad voor eene afdee- Hng rnitery naar Poozauges en Moncoutant te zenden, dew^jl 235 de katholieken in die plaatsen niets hadden gedaan om de ver- gaderÍDgen te beletten ; er geen kennis van hadden gegeven , en weigerachtíg waren om gettiigen te verschafféD. Louvois ant- woordde hem onmiddeU|jk, „dat het de meening des koniogs was die plaatsen, wier inwoners de vergaderíngen hadden byge- woond, met zware inlegering van troepen te straffen.'* De gevangenen , die met de doodstraf werden gedreigd , vroegen genade en beloofden ais goede katholieken te zullen leven. Doch Louvois , zonder wiens raad de intendant niets durfde doen, wilde niet dat men acht zou slaan op deze verdachte betui- gingen van berouw , en droeg Foucault en den ofñcieren van de regtbank te Fantenay op , de bescholdigden te oordeelen. Den 228ten Febrnary werd Bigot veroordeeld tot de doodstraf, door middel van ophanging; twee anderen werden naar de gale^eñ gezonden, en een vierde voor alt^jd verbannen. Bígot begaf zích naar de straíplaats oñder 'tzingen van eenen psalm; maar het volk versmoordde des martelaars stem door H aanheffen van een Salve. Foacaolt beweerde, „gestraft te hebben in evenredigheid van de misdaadf' Louvois evenwel, met wien hy zich overigens niet zeer goed verstond, bescholdigde hem van gematigdheid , en liet het hem tot verwjjt strekken, dat hy de vier gevangenen niet naar de galg had verwezen. Men ging íjverig voort met tegen de hardnekkige Hugenoten te woeden, die men naar sterke kasteelen en afgelegen kloosters zond. Zjj , die men het niet de moeite waard rekende ver weg te vervoeren , werden in onreine hokken geworpen , ware vuil- nisputten, waar men ingewanden van dieren in wierp, die daar moesten verrotten. Vele vrouwen vooral werden naar kloos- ters gezonden. Foucault vleidde zich ten laatste met de mee- ning, dat er in Poitou geen gereformeerden meer waren overge- bleven, daar hg alien, wien men eene afzweríng had ontperst, voor katholieken hield. Hy verkreeg nu van den koning verscheidene geldeljjke be- lóoningen voor zgne zaakgelastigden. Ook hQ zelf zorgde, dat 236 hg er niel hQ verloor. Vele kleine burgers , die b^zonderen y ver badden getoond, werden daarvoor betaald met bríeven van adeldom. De zendelingen lieten zich hunne moeiten riyk betalen, en de kloosters verrykten zich met den bait der Hogenoten. Men was verlegen met de goederen der uitgewekenen en gevan- genen: z^ werden voor spotprys aangeboden, doch de pachters deden zich niet op, daar ieder bevreesd was, de eigenaara te zien terngkomen, en de bevolking was cok niet voldoende meer. De intendant onderwierp zich niet dan met «p^t en maar ten halve aan de voorschriften , die hy op 'teinde van hetvo- rige jaar ontvangen had, en waar hy al de gevolgen van had voorzien. Reeds in 't begin van Angostas gaf hf} Lonvois te kennen , dat er een groóte verflaanwing in de verpligte vroom- heid der nieuw-bekeerden was op te merken , en weldra werd de verkoeling zóó sterk, „dat h^ vreesde, dat al wat gedaan was om hen te bekeeren, en hunne bekeering te verzekeren, nutteloos zou worden." Aan den aartsbisschop van Par^s schreef 14J, dat hy met smart had gezien, dat de meeste bekeerden slechts nit vrees hadden afgezworen, en dat men, wilde men hen voor de kerk behouden , voortgaan moest met harde dwang- maatregelen. Men verwaarloosde iiizonderheid geen enkel middel om zich van de gemoederen der jonge lieden meester te maken, en men hoopte, dat ten minste dit nieuwe geslacht opregt katholiek zou zgn. Het was uitdrokkel^k verboden , hen buiten 't rgk te zenden. Vaak ontnam men den vaders en der moeders, die verdacht waren van slecht bekeerd te z^jn , hunne kinderea , om ze aan katholieke bloedverwanten of andero lieden toe te vertrouwen. De protestantsche onderwyzers, zelfs z^, die b^ de herroeping hadden afgezworen , hadden sints dien t^jd hunne zaken niet kunnen voortzetten, en na verloop van drie jaren mogten de bisschoppen hun geen vr^heid geven , om met hunne werkzaam- heden voort te gaan, ten z\¡ dat z^ verzekerd waren, dat zy goed bekeerd , dat is te zeggen , doorkneedde huichelaars waren. 237 Ten einde overigens de talr^ke protestantsche leerinrígtíngen te vervangen, besloot het hof de goederen der kerkeraden aan te wenden tot 't ODderhoad van onderw|jzers van beiderlei geslacht. Maar de hervormden, die in dien tyd b|jna alien vr^ wel on- derwezen waren , wilden liever zelve hanne kinderen bewaken, en voedden ze daarom zelve op. De intendant vaardigde bevelschrift op bevelschrift uít , om hen te dwíngen , banne kinderen naar den katechismns en naar de scbolen te zenden. De onderw^zer en de priester bielden zich minder op met het onderw^zen , dan met het tegengaan van den godsdienstigen invloed van het hais- gezin. En inderdaad dat was wel noodig: des morgens toch leerde de moeder harén zoon , voordat hy heen ging , een ge- bed doen; des avonds haalde de vader, van z|jn dagwerk hoiswaarts gekeerd , oit een verborgen hoek z^n onden bybel te voorscI4Jn , het onbetwiste gezag en den schat van het hoisgezin, om in het heilige woord eene vertroostende gedachte te zoeken en met het kind die plaatsen te herlezen, in welke 'tpapisme veroordeeld wordt. Men bad tot God, men geloofde in Hem en in de toekomst) en men onderwierp zich in afwachting van betere dagen. Oppervlakkig zou men gezegd hebben y dat Frankryk geheel katholiek was; doch het hervormde geloof bleef zonder gedmisch voortbestaan aan den haisseljjken haard, en de eeredienst begon zelfs te herleven in de woestgn. V. Door het trearig lot der protestanten van Ponzaages en Mon- coQtant werden die van Boven-Poitou geenszins afgeschrikt, om ook de herstelling htmner eeredienst te beproeven. Op eenen zondag in 't laatst van Jannar^ kwamen v^ítig boeren nit Mou-^ gon en omstreken b^een om tot God te bidden en zingend z^n lof te verheffen. G^dorende de week hadden er alie nachten kleine vergaderingen plaats, die echter gedarig toenamen. Den volgenden zondag waren de geloovigen ten getale van vgfhon- derd bajeen. De gemeente van Melle had ook haré nachtel^e 238 byeenkomsten. Veertien dagen na de eente zamenkomfit werden er v|jf of zes in den omtrek gehouden , en elke van deze werd door een duizendtal personen b^gewoond. Men zong er psalmen,'' las er preken en talr^ke hoofdstnkken uit den b^bel , men riep de zegeningen Gods over 't vaderland in , en dit verdrokte maar christeiyke volk bad zelfs voor den verblinden vorst , die hen boiten de wet stelde. „Wy zjjn vast besloten te sterven voor onzen God, en onzen koning te eeren , voor wien wy smeekingen en gebeden doen , ' ' scbreef een der bewerkers van deze opwek- king. Bríeven nit 't baitenland raadden ook bun aan, het rgk te verlaten. „Zoo onze vaderen er ook warenuitgegaan/' ant- woordden zg , ^wat zou er dan van de waarheid in Frankrgk zgn geworden, en wat van zoovele schoone gemeenten ais God er door z^ne genade had gevestigd? Het is heden ten dage het- zelfde geval, en H|j kan , naar z^ne groóte barmhartigheid , ons onze onde vr^heid teroggeven welligt wil Hg zich van ons bedienen om z^jne verslagene kerk weder in vorigen staat terog te brengen." Er is zeker meer ware grootheid in deze woorden van een boer nit Poitou, die z^ne pligten beseft, dan in geheel het vrome en liederl^ke hof van Versaille; en in de worsteling, op leven en dood, die tusschen het ongeloovig fanatisme van het hof en het levend geloof van den boer ont- stond, was het reeds niet meer tw^felachtig , wie de zegen zoa wegdragen. De kerken waren verlaten; de priesters donderden en dreigr den. De geloovigen hadden 't besluit genomen , dat wanneer een hunner nogmaals de zwakheid had naar de mis te gaan en hjj vervolgens naar de preek temgkeerde, men zyn naam voor geheel de vergaderíng loide zou noemen. Dit nieuws verspreidde zich snel , en de ^ver verdabbelde. De byeenkomsten vermenigvuldigden zich, van alte kanten stroomde men derwaarts; de deuren der huizon werden geslo* ten en geheele huisgezinnen begaven er zich heen. Men ver- gat het gevaar; de harten vloeiden over van hoop en van vreugde; men geloofde niet, dat God zgn volk verliet, en ter- 239 w^l men Hem troaw bleef , wanhoopte men er niet aan , dat men Hem nog eens in de herstelde tempelgebonwen zou mogen aanroepen. De huízen, waar men zich in den aanváng ver- eenigde , waren al spoedig te klein. Daarby was men daar cok aan meer gevaar blootgesteld. £r werd dos bepaald, dat men in de open lucht zou te zamen komen , in de bosschen of op de vlakte en gedtirende den dag, om iedereen in de gelegenfaeid te stellen mede in te stemmen met H psalmgezang. Het houden van een plegtigen vastendag werd voorgeschreven. Nab|j Tho- rigné , in eeiie streek b^na geheel Hngehootscbgezind , stond een landhois Grandry genaamd , bewoond door eenen protestantschen pachter en toebekoorende aan eene aanzienljjke familie, die alies verlaten bad. om boitenslands te trekken. Dáár werd op een binnenplein, door booge muren omsloten, een der eerste b^* eenkomsten midden op den dag gebouden. Zjj werd niet ver* stoord , en men bepaalde , op deze afgezonderde plaats op nieaw b^een te komen. * Een volgenden zondag hadden er in Boven-Poiton verschei- dene bjjeenkomsten van 1000 á 2000 personen plaats. Een dier vergaderingen , 1000 in getal, werd midden op den dag nabjj Grandry gebouden , op eene welde, omgeven door eene beek en door eene baag. De intendant, van deze onwettige bgeen- komsten verwittígd , was den vorigen dag met z^ne trawanten te Saint-Malxent gekomen, en, vergezeld van eene afdeeling dra* gonders, begaf bfj zich naar Grandry. In de nab)}beid der vergadering gekomen , zond h^ een luitenant en tien dragonders ter verkenning af. Foucault beweert in zjjne Gedenkschríften, dat zg den slagboom voor de weide door tien gewapende man- nen bewaard venden, die vuur gaven op z|)ne soldaten. Wat er zg van dit verdacht verhaal en dezen weinig waarscb^niyken aanval, dit is zeker, dat Merb^ nock dooden nocb gekwetsten violen. De gebeele afdeeling wierp zicb op de ongewapende menigte, brandde op baár los en sloeg er velen ter neder. Velen werden gewond of gedoód ; een veertigtal anderen gevan- gen genomen , en eenige van dezen opgebangen. 340 Den Yolgenden dag had er in de omstreken eene andere vergaderÍDg plaats, die op dezelfde w^ze Yeratoord werd. Yier manDen werden op de plaats zelve gedood en twee anderen opgebangen. Foncaolt verwittigde te gelgker t^ het hof van wat er voor- viel. Louvoíb meldde hem, dat de koning voldaan was over z^nen gver , en dat hg de reeds gegeven voorbeelden goedkeorde, er b^voegende, dat men , ingeval derge^ke vergaderingen weér werden gekonden, al wie er b{¡ tegenwoordig waren moest grg- pen, zonder zelfs de vrouwen te ontzien. De intendant zette na het preces der lieden, die te Grandrj en ook den volgenden dag gevangen waren genomen, voort. Een- en-dertig mannen werden veroordeeld tot levenslange galeistraf, en twee vrouwen tot geesellng. De oude vrouwen en zg, die te bejaard waren om ais galeislaven te dienen, werden in de. gevangenis gelaten, en de joogelieden opgesloten in 'tseminarie van Poftiers om er gekastgd te worden. Het landhuis zelf werd geslecht. Het herlevend geloof trotseerde de strengheid der straffen , en weldra vemam het hof dat het gestorte bloed te vergeefs was geweest. Bedaard, sch^jnbaar ongevoelig, maar vastbesloten ging het volk voort in de woestyn de verboden eeredienst te vieran. Louvois verzocht aan den intendant, dath^ terversto- ring dier bgeenkomsten, troepen zenden zou. Het hof ondervond eene zekere verlegenheid b^ deze weder- verschjjning der hervorming, die zgne edikten ten duidel^kste logenstrafte. Niet in staat het gedrag der protestanten te be- grgpen , sebeen men een opstand te vreezen. Het was voor de eerste maal, dat de groóte koning niet gehoorzaamd werd, en het waren arme boeren , die hem de grenzen zjjner regten durf- den voorschr^ ven , terwyi geheel Frankr^k het welbehagen des konings ais wet erkende. Enkele lieden, verbitterd door de onderdrukking , droomden van een openljjk verzet, en een opstand zou te dier t^d zoo*- veel te geduchter geweest z^n voor Lodew^ XIV, daar bQua 341 geheel -Europa zicb toen juist tegen hem verbonden had. In HoUand onderzochten en betwistten eenige nitgewekenen liet gezag der koúmgen ; íd Frankr^k wilde liet volk de vr^heid , om z^n geloof openl^k tiit te spreken , en , na de harde jaren die waren voorbggegaan , zoo men zich met eene ligte verzachting in den toestand hebb^ tevreden gesteld; maar men dacht er níet aan om met wapengeweld zyne regten terug te eischen , of van de moe^el^ke omstandigheid , waarin het vaderland zich bevond, part^j te trekken. Toch beval het hof de nieawbe- keerden te ontwapenen. Deze overtoUige maatregel werd ech- ter in Poitou slecht nitgeyoerd. Weldra vemam de regering, dat de beeren de Venours en de Gbavernay voomemens waren nit HoUand met eenige pre- dikanten temg te keeren, en aan den intendant werd in last gegeven ben , ingeval zg hnn plan volvoerden , in bechtenis te nemen. VI. 