title: Geschiedenis van de Protestanten en de hervormde kerken in Poitou
creator: G. J. v. d. H ., Auguste François Lièvre, Evangelische maatschappij, Amsterdam
text: In den laatsten tgd van z^jn bedrgvig leven vooral leed faj} geweldig aan allerlei kwalen , die hem echter niet mogten ver- hinderen , om Ijverig werkzaam te blgven. Hy dacht er niet aan om zich zelven te aparen; en alleen ais hoofdpynen hem te 64 ^weldig folterdeo , nam li^ nut voor een poose. Het echter kon di'en str^d iiiet nitstaan. Ailengs nam liíj sterk in krachten af. Ten laaiate kon m selfs z^ne legentede niet meer verlaten, om zicb volgens zyne gewoonte naar z||ne schr^ftafel te sleepen. Spreken kon liQ nog , maar meer ook niet. Ala m^i liem den vríendBchappeiyken raad gaf , om toch geheel z|jn ms^ te hoaden , dan was het gewooniyk agn antwoord : ,» Wilt gg dan dat de Heer mj¡ ledig vinden aal, ais H|| komtP Ik hoop, dat H|í my wakende zal vinden , en werkende terwyi het nog dag isr Algemeene gebeden werden er door den Kaad der stad voor z^jn herstel verordend. Plegtig nam h|} afacheid van den Raad, van al z^ne vrienden, die hem nog kwamen bezoeken, cok van den onden Farel, die ondanks z^ne eigene zwakheid op 't berigt van de ziekte z^ns vriends zich naar Gén^ve had gespoed. Den 27 Mei Mies hg kalm en zacht den laatsten adem uit DIep was Généve in rouw gedompeld. Het gevoelde, dat het z^n besten vriend verloren had. Galvyn had vierenv^ftig jaar , tien maanden en zeventien dagen op deze aarde geleefd , en de helít van dien tgd werd door hem doorgebragt in het heilige dienstwerk des Heeren. In 1835 werd door Généve het hervormingsfeest gevierd. & men heeft toen aan Calv^ns nagedachtenis hnlde gebragt door het slaan eener medatlle ter z^ner eer, waarop deze woorden zfjn gegrift: j^Ztoak naar het Ugchaam^ sterk naar de» geeH^ overtoinnaar door het geloof^ Í9 hij de hervormer, deherderen leeraar y de eteun en heschermer geweest der kerk 9an Chnhx, BiJ heeft eene volharding hetoond ala had hij Godj den oh* zigtóare, met zijne sterfeltfke oogen aaiMe^AcMMira? (Hebr. XI : 27)." TWEEDE AFDEEUNG. OODSDDSNSTOORLOOEN. Cteschiedenis Tan den inweiidiceii toestaad der kerken gednrende de troebelen. 1662-1598. I. Pe oorlogverd verklaard, en den 13<i^AprU ontving mente Poitíers 'tmanifest van Conde! Na zgne grieven tegen 'tdrie- manschap tehebbenblootgelegd, bewoerde de priíis , dat, terwgl lig de wapenen opnam, zyn eenig doel was , het heil van den staat en de handhaving van 'tedikt van Januarg. H^j vroeg» om zulks te kannoo bewerkstelligen , manschappen en geld. Van den kansel' werd dit door een der predikanten den volke bekend gemaakt. Doch algemeen was in de stad de begeerte, in den kr|jg, die stond uit te baraten , zoove^ mogeiyk onz^dig te biy ven , en dos de rampen van den oorlog te ontgaan. Zulk eene one^digheid te bewaren, was echter moeíjelyk. Gedorif trokken er troepen door de stad, die op marsch waren naai^ Orleans , waar zieh om den prins van Conde een leger sia* mei^ok. De graaf da Lade, de goavernenr der piov«iiel0 maakte sieh bevreesd , en verliet zyn boofdstad , die h}¡ kort te voren met geheel zjjn gev<dg was binnengetrokken. 5 66 Er heerschte veel opechuddíng ín de stad en b^ de regeríng groóte wyfeling. Toch deed zg nog eenige pogingen, om »tevenwigt te bewaren. De burgers der beíde godadiensten beloofden elkaér plegtig den vrede en de eendragt tn de stad met alie magt te zallen handhaven; men wenschte zich naar de edikten te gedragen. Docb die toestand van onzydigheid bleek onhoudbaar. Lancelot da Boaches de Salnte-Gemme , een bevel» hebber van Conde , kwam met eenig gevolg 1n de stad , over vrelke hem het bevel door den príns was opgedragen. Was de stadsregerlng onwillig bem de sleatels over te leveren, hg Yond genoegzamen stean in de bevolking: de handwerkslie- den en de bargers. Sainte-Gemine maakte zícb daarop van de sleatels van een der i>oorten meester, en begon in de ver- dediging der plaats te voorzlen, daar hQ verwachtte dat hy weldra in baar door een katholiek leger zoa worden ingcsloten. Maar een ander gevaar nog bedreígde Poitiers op 'tcigen oogenblik. Eene afdeeling woeste Gasconjers , onder de be- velen van Grammont en Darás, was in aantogt, alie kerken op hannen weg beroovende en verwoestcnde. De cerste zorg van den Hagenootschen bevelhebber was te trachten, die van Poitiers te vrgwaren voor de geweldenaryen van de verschrik- keiyke halptroepen , die naderden. Op dringende wyze over- taigde 14j de stedel^ke regering van de noodzakelgkheid , om de kostbare kerkelyke voorwerpen b^ t^jds in veiligheid te brengen. Saínte-Gemme , wilde , gel^k ook het meerendeel der protestan ten , zoo mogeljjk , baitensporígheden voorkomen , die men nict zou nalaten aan hanne geheele party te wyten, en die velen die nog wyfelden van haar afkeeríg moesten maken. Zonder zich naar zjjne w^ze raadgevingen te gedragen , schoof de magis- traat de zaak op de lange baan. Het beroawde den katholieken spoedig bitter. De Gasconjers trokken Poitiers binnen , bleven er twco of drie dagen , en vemielden in dien tyd alies in de kerken. Geen enkel bceld werd gespaard. De r|}kste relekwleankasten waren nog bg tyds geborgen. Een oad wonderdadig Lievc-vroawenbeeld 67 werd benevens een becld van de hdilige Radcgonde en een ge- weldig groot crucífix van de kerk van Saint-Hilaire verbrand. Deze woede des volks tegen de oude voorwerpen van zyn bQ- geloof , ontzag echter 't b^zonder eigendom en liet de personen met rnst. De prieters en mpnntken hadden de vryheid om te gaan waar het han goed dacht. En een soldaat van Grammont , die zich tegen de strenge kr^jgstucht in den persoon zyns gast- beers bad vergrepen , verkreeg goen lyfsgenade dan op de bede van den bestolen man zelven. De tyding van de schcnding van 'tedikt van Janaarj} door de Guises, en de eerste oorlogsgerucbten , die daar op volgden , kwamcn over Hgebeel do aCkondiging van 't edikt-zclf nog voor. Zoo was het ook te Saint-Maixent. De protestanten ' ñamen daar ter plaatse eenige veiligheldsmaatregelen. De katholieken . aangemoedígd door 't verbod der regeríng om wa- penen te dragen , bielden te'r ongefegener ure eenc plegtige processie. Dit lokte van den kant van sommige Hugenoten tot Vk^'anordelííkheden ult. Men trok in de kloosters en kerken, en beroofde ze van alies. Deze bandelooze troep verspreidde zich echter welhaast op 'tplatte land. En de burgers van beldé parteen slocgen toen de handcn te zamen , ten einde de orde te handhaven. Een kerk ivcrd den protestanten voor hunnc cere- dienst toegestaan. Ook te Chátellerault en op vele andero plaatsen hadden dcr- gelyke wii||prdeiykhcden en rustverstoringen plaats : kcrkcn iK'erden vewwe^tcrd , uitgeplonderd , en óf gesloopt , óf voor do protestantsche eeredienst ingcrigt. DezeMde beweging heerschte in beneden-Poiton. De stad Lu^on werd door de Hugenoten zonder veel mocito ovcrmccs- terd. De kerken werden beroofd van haré versierselcn. Het zilverwerk werd tot gomunt geld omgeslagen en de verwoesto kathedraal ontving garnizoen. Een katholiek , ooggctuígo van deze bnitensporigheden der Hugenoten, deelt ons mede, datzy van de menigte zilverwerk, dat zy bemagtigdcn, nict zoudcn hebben dar ven ncmen zonder de toestemming van hunnen loeraart 68 dien zy mynheer de Cbaignevert noemden. De ^heele buiC verd inderdaad ter zgde gelegd ter bestr^díng der kosten van den oorlog , die allengs ontbrandde. De opstand won snel veld. Verscheidene edelliedeñ ñamen de wapenen op en stelden zich aan 't hoofd van de benden , dfe het platte land in bedwang bielden. De meeate kerken wer- den van alies ontbloot , sommige door de Hngenoten , andere door de katbolleken zelve, die zlcb haastten de kostbare voor- werpen by de eeredienst beboorl^k te bergen. De hoofdstad Fontenay was zelfs een tyd lang in handen der protestanten. Doclibedacht dat z^ door den graaf de Lude, die te Niort strydkrachten tegen faen vereenigde , verrast zooden worden, werd de plaats door ben weder verlaten. 11. De gescbiedenis betreort deze aanvallen der volkswoede tegen de altaren , de beelden , de krnisen en de gew^jde relikwiSnkas- ten der papisten , doch heeft bet regt niet ze te verzwjjgen. De verstandigsten verzetten er zicb te vergeefs tegen , de predikanten laakten ze , de synode veroordeelde ze , zelfs de prins van Conde betuigde er z^n ongenoegen over; docb de stem der rede wcrd niet gehoord. De protestanten waren overigens niet de eenigen , die zoo vemielend te werk gingen. De kaiholie- ken- zelve, benden van lieden zondergeloof en zonder eer, bet scbaim van 't gepeapel , dat de omwentelingen , die de maat- «cbappy beroeren , doet boven komen , dikwjjls zelfs monniken en priesters , maakten van de rampen van dezeu tjjd gebmik om te stelen en te pluuderen. Maar de gescbiedenis boeft noolt twee ñamen voor wie de orde verstooren; in de XVIde eeuw heet^ ten z|j Hugeuoten. Terwjjl de ketters op hout , l^nwaad en steen hun baat ko61- den tegen eene onverdraagzame godsdienst , die , gedurende een balve eeuw , hen geregteiyk bad gemarteld en verbrand , ging men voort hen te worgen en te vermoorden, terw|¡l hunne buiten* 69 tporigheden slechts weerwraak waren over vq) wat erger en barbaarscher gewelddadigheden. Sínts 't bloedbad van Yassj» dat bet teeken had gegeven, nam het vermoorden der prote- «tanten met scbrikwekkende snelheid toe. ^Gy slaat de beel^ den neder, g|j vernielt de overbl^fsels van reeds lang overle- 4enen*' , zeiden de katholieken , „maar w|j slaan zoovele levende beelden neder, ais er maar in onze handen vallen." Aldag ging bet graauw inderdaad overal te werk, waar de bervorm- den niet talr|}k genoeg waren, om zícb te doen eerbiedigen. Het parlement van Par^s, door bet driemanscbap bebeerscb > wettjgde de uitingen van bloeddorstige dweeper|j , in stede van ze te onderdrukken , door toe te staan om op de Hugenoten los te gaan. De priesters ruidden bet volk op de markten en de boe* ken der straten tegen ben bajeen. Op 't platte land riep men de parocbianen met de alarmklok b4jeen. Zolks beette in de taal van bet driemanscbap: „de groóte jagt loslaten.'* De bertog van Montpensier gaf aan die moordtooneelen den toon in Touraine, Maine en Anjou, en verspreidde alzoo ver- woesting en moord tot in *t noorden van Poitou. Ais men zich daarover b^ bem beklaagde, was by gewoon te zcggen: ;,Kr is geen ander geneesmiddel ; ook is de bevolking in Frankrljk wat al te groot ; ik zal er zooveel laten sterven , dat de levens- middelen goedkoop te kr^en zallen z^n.'* Ontzettende wreed* beden werden soms door de razende volgers van znlk een opper- boofd gepleegd. Aan een predikant werden de oogen uitgestoken, en daarop werd bg langzaam verbrand. Zeer vele ketters werden opgebangen, en bunne Ijjken in de rivier geworpen. Ais wilde beesten gejaagd, ñamen de Kagenooten overal de vlugt. Velen begaven zicb naar Poitou , vereenigden zicb daar met vlugtelingen uit dat gewest zelf, en trokken nu gezameniyk • ten getale van ongeveer duizend, naar Poítiers. Zy werden ecbter ontdekt door de ruiter|j van H katbolieke leger. En na een kort gevecbt werden zy gebeel uit elkaér gojaagd. Wie zich o verga ven werden tcruggestuurd naar bunne woonplaatsen. Docb weinige bereikten bunne bestemming, waar tocb ook de dood* 70 straf hen verboidde. De meesten werden onder weg vennoord. Een ecrwaardig hoog bejaard leeraar, die zync kadde verge- zelde^ werd by deze glegenheid gcvangen genomen, en door den benl in de rivier verdronken. Een gedeelte der das aangevallen Hagenoten gelakte het ecbter nog tot Poitiers door te dringen.. Hunne aankomst bragt nog al verdeeldheid en beroering in de stad. Kort daarop deed de kavallerie van 't katholieke opperhoord de ViUars recda alarm in de voorsteden ontstaan. Sainte-Gemme was in eenen moe^el^ken toestand. De vesting- werken had h|) in de haast doen hsrstellen. Maar 'tgarnizoen was te zwak, en op een groot gedeelte der bnrgery en op de regering kou hg niet rekenen. Daarenboven had de ontvanger Pineaa, om z^ne kas in zekerheld te brengen, het kasteel in bezit gcnomen, en weigerde hardnekkíg het over te ge ven. In* tosschen werd de plaats naauw ingesloten door *t katholieke leger. De stad werd in naam van den koning van Navarro opge- éischt. De burgemeester antwoordde , dat de sleatels niet in zjjne handen waren , en h^j niet b^ magte was de stad over te geven. Spoedig voegde zích de maarschalk de Saint-André met nieuwe strydkrachten by de belegeraars. De storm werd onder- nomcn. In den aanvang krachtig teruggeslagen , trokken de katholieken zich reeds terug, toen Pineaa de protestaiiten van 't kasteel begon te beschietcn. Na was er aan verdedigíng niet meer te denkcn. De belegeraars drongen de stad in. Het ge- vecht werd een moordtooneel. Met mocito ontkwam een gedeelte van 't garnizoen. Acht dagen lang werd de stad aan plandcring overgegeven. Oiigehoorde wreedheden werden er bedrcven. Vele der aanzien- lykste Hugenoten werden opgehangen. Een soldaat onthaalde zyne kameraads op een geregt van menschenoorcn. Geheel 'tland werd het tooiicel van buiteiisporigheden van denzelfdeh aard. Bonden, dronken van dweepzucht en woede, doorkralsten Poitou, te vaur en te zwaard alies bQ de Huge- noten veniielendo. Ook de naburige provincién Augoamois, 71 Touraine en Anjon ware gedarende verscheidene maanden de schouMrplaats van dezelfde gruwelen. In Toars vooral hadden ontzcttende tooneelen plaats. Het graauw belastte zich daar met de bloedige taak der inquisitie , en sleepte dagel^ks onbuigzame Hugenoten naar de rivier. En was het water daar soms te laag om ze te verdrínken , dan werden ze op de wreedste w^ze van kant gemaakt. In de maand October werd een beslait bekend gemaakt , dat, onder voorwendsel van' vergiflfenis te verleenen voor het verle- dene, de deur opende voor nicuwe kwellingen. Van die am- nestie waren toch uitgesloten de bewerkers der troebelen, en alien die deel hadden genomen aan de plondering der kerken; en a] de overigen , die in 't genot er van wilden komen , waren verplígt tot H roomsche geloof terug te keeren. Dit laatste punt verwekte nieuwe gewelddadigheden : eene door de Sorbonne uitgevaardigde geloofsbelijdenis moest door al de hervormden worden onderteekend ; de regering en de geestelykheid mocst er op toezien. Mcn ging daarin zelfs zóover, dat men de protes- tan ten met geweld naar de mis sleepte. Deze geheele amnestie , die ook wel ten aanzion van zoo vele katholieken, die vr^ wat scbnldiger waren, mogt z^jn nitge- vaardigd , en die geen zekerheid voor de toekomst gaf , was niets anders ais een knnstgreep om de meest beschroomde en minst schuldige protcstantcn de wapens te doen neérleggen , en hunne part^j alzoo te vcrzwakken. Ten deele slaagde men hierin. Velen kccrden naar banne haardsteden terug , en er waren er zelfs, die tot den vjjand overgingen. Doch de meeste protestan ten , die slecbts voor hnnne veiligheid de wapenen hadden opgevat, en in hun toestand wezeniyk niets veranderd zagen , bleven onder hunne vanen. Conde vormdo zelfs 't plan om de hoofdstad te belegeren. Z|in leger was reeds by de poorten van Par|js gelegerd. Doch de raoegeiykheid van eene zoodanige ondernemiiig dwong hcm er van af te zien , en hg riglte zich, volgens de raadgevingcn van Colígny, naar Normandie. H|j ontmoette 't katholieke leger nablj Dreux; 7t mun den veldtlag aan , verloor hem , en werd kr^gagevangen ge* mftakt* Doch ook aan de zgde der katholieken leed men ge« Yoelíge veiliezen: de maarschalk de Saint- André sneavelde, en de connetabel werd gevangen genomen. De hertog de Gai'^e, aldus zonder mededinger in 't gezag gebleven , werd kort daama door eenen ellendigen dweeper voor Orleans vermoord. £r hadden nog eenige opschnddingen in beneden-Poiton plaats* Hoofden der Hagenoten bielden een gedeelte des l^nds bezet In sommige gemeenten werd de aitoefening der roomsche eere- dienst gestaakt. m. Men sprak sints eenigen tyd van vrede. Het hof be« geerde dien; de katholleke party, van haré voornaamste hoof- den beroofd, had er behoefte aan; Conde en de Uagenootsche adel was er niet minder toe geneigd; maar de predikanten, hoewel hem ook wenschende, wilden hem echter niet erlangen op voorwaarden minder voordeelig dan dle van *t edikt van Januar^j. Yermoeid door een kr^g, die vernielend en toch zonder eenigen uitslag was geweest , mis&chien ook door schoone beloften verleid, teekende de prins het verdrag, zonder zich om honne toestemming te bekreuuen. Het nleuwe edikt, bekeud gemaakt te AmboLse den 19^^^ Maart 1563, was vr|j wat minder mUd dan het vorige. Aan de pro- testanten werd in elk koninklyk baljuwschap slechts ééue plaats toegestaan om han eeredienst uit te oefenen , behalve de steden die op 't tydstip van 't sluiten van het verdrag in hanne magt waren. Ditlaatste beding was niet toepassel|jk op Poitou, waar zy al de plaatsen , dle z^j in bezit hadden gehad, verloren hadden. £enbe8luit van den 7 den April bepaalde het getal der steden elders en in Poitou , waar de gereformeerden zich in de voorste- den mogten verzamelen. De hoofdstad van beneden-Poitoa , Fontenay , behoorde onder dit getal. Doch het getal der plaat- sen , waar zg hun eeredienst vry konden uitoefenen , bleeft hoc 75 zeer onvoldoende, al hadden daar6nboven «ommige heeren nog het regt om in hunne kasteelen te laten prediken , en daar hanne vasallen bjj toe te laten. Die heeren eveuwel matigden zick vaak het regt aan , om ook nog anderen aan die godsdfenatoefening deel te laten nemen. De geesteiykheid vermoedde, dat er te Poitoa soma geheime nachtelyke godadienstige byeenkomsten plaats grepen. De wet y die alzoo de uitoefening der nieawe eeredienst dwara^ boomde , bezat echter niet de kracht , om aan de onde nieaw leven te scfaenken , en terw^jl z\) de protestantsche bevolking van tem- pels beroofde, bleven de katholieke kerken ledig staan. In beneden-Poltoa had de godsdíenstíge omwenteliiig reusachtige vorderingen gemaakt. Ongelokkig werden 2{j niet altyd be- stanrd door den zuiveren geest der bervorming. Men bepaalde er zich te vaak toe de gecstel^jkheid te baten en te verachten, de mis te verlaten , af te breken zonder krachtig op te bouwen. In de streken, waar men das gezind bleef , sloeg de bervorming dan ook geen diepe wortelen. Er waren intasscben eene menigte van plaatsen waar de roomsche eeredienst niet meer bestond. En onder die menigte waren er dan ook weer velen , waar het verlaten van die eeredienst vervangen werd door het aankleveu aan iets beters : waar de hervormde eeredienst werd ingesteld , en scholen werden opgerigt. Een wonderiykgemengdegodsdiensloefening werd soma in de kerken van dit gewest gehouden , ab de beide godsdiensten elkander de plaats betwistten , en dit gaf dan aanleiding tot vreemde tooneelen. Het gobeurde wel , dat de katholieke príester ten gerieve der hcrvormden meer predikte , en de door de kanons der kerk geregelde getyden en wat han het meest hüiderde weg liet. Had het koor zyne latjjnsche liedereu aangeheven , dan violen de Hugeuoten vervolgcns in met den een of anderen psalm. Niet alt^jd e ven wel waren Hagenoten en katholieken zoo vreedzaam bajeen. En de priesters openbaarden dan ook zelden zulk een verzoenenden geest, en hanne goweldenar^en gaven maar al te vaak aanleiding tot gewelddadtgheden van de zyde hanner tegenstanders. „Men moet het bekennen/' zegt M. de 74 Beanregard , kanannik van Ln^n en bisschop van Orleaiw , wiens getaigenis dos niet verdarht aal syii, ^dc wanorde ^was groot onder wie tot de kerk behoorden. Zy evenaarde hanne onweteudheid. En het wangedrag der priestcrs, de losbandig- heid hnnner zeden, aoo sg al niet de gewelddadígheden , waar- van z}j deslagtoffon waren, regtvaardigden, strckten ten mínate tot een voorwendsel , van 't welk die stíchters van nienwigheden aich bedienden tegen de geesteiykheid , om hanne klagten ¿e regtvaardigen." De bisschoppen , d¡e hadden bespeurd, hoe do verontwaardi* ging des volks tegen het schandelQke paptstische Babylon , ge]\jk de Hagonoten het noemden, zich op laíden toon had geopen* baard, gevoelden zelve zich verpijgt gencesmiddelen tegen het kwaad aan te wenden, en krachtige maatregelen tegen de ze- deloosheid te nemen. Een bevelschrífl iu 1565 door den bis- schop van La^on tegen de priesters van zgn bisdom aitgevaar- digd, gunt ons een bltk ín het inwendige van hun 8chandel|)k hnishoadeu : „Na vroeger'* , zegt hy , „op vclerlel M^yze , zoo wel in 'tbjjzonder ais in 'talgemeen en openbaar te hebben vermaand . . ., heb ik overwogen en besloten, zoo het niet tot myne kennisse komt, dat men beroaw toont en tracht te ver- derón in een bctere levensw|js door uit uwe huizen een ieder voor zich te vcrjagen die vroawen, dio in een kwade naam staan ... en openiyk vordacht worden •, heb ik overwogen en be- sloten en ais gcéxcommunicccrd te verklaren hen , die zich naar onze tegen woordige vermaning niet zoaden wiilen voegen ..." Een der redenen , die de prelaat liet gelden , om de priesters tot een meer geregeld ]even te brengen was „de boos- heid der t|}den, en de verbittering honner v^anden." Zoo werkte de hervorming toch ook gunstig op hen , die vroeger ongcstoord zich aan kwadc praktyken kondon overgeven , maar nu , noodgedrongcn , zich moesten iubindcn , wilden zy niet al- ies verliezcn. Ook by de protestantcn ging het niet alies , zooals het be- hoorde. De hervorming govoeldc de terngwcrking der hevige 76 onrast van dezen t^jd. Tcr naauwernood hadden de kerken den tyd gehad zich te organíseren vóór den oorlog, en het grootste etal zelf was eerst outstaan in den korten tyd van mst , die verliep tasschen de bekendmaking van het edikt van JanuarQ en het opnemen der wapenen. Haar getal was zoo groot, dat er gebrek aan bekwame predikanten was. In vele plaatsen hadden zich lieden van zeer twyfelachtige geschiktheíd en af- komst in de heilíge dienst ingedrongen, en waren een voort- durend voorwerp van zorg voor de synoden , die angstvalllg waakten over han gedrag en hunne leer. Zoo werden door de synoden van Orleans en Lyon eenige van zulke predikers afge- zet wegens wangedrag. Op eene anderc kerkeljjke vergadcring te Pargs in 1565 gehouden, werd een zekere Jean Dugast voor haar geroepen, om z^iie dwalingen over de natuur van Chrístus en de godheid van den H. Geest, die hy te Poitiers verkon- digd had , te herroepen. Eene handeliug van de kerkeljjke vergadering, te Vertcail in 1567 gohouden , toont tot hoever de invloed der synoden en consistories zich aitstrekte: „zy die hnnne koopwarcn verval- schen of bederven, naar de gewoonte des lands, geljjk de la- kenwevers in Poitoa doen, worden by dezen door het consis- torio gewaarschuwd zich van zulke bedriegerycn voortaan te onthonden; znllende z^, zoo zjj cr nfet meé willen ophonden, onderworpen z^n aan de censuar.'' "Wy zallen nog wel andero voorbeelden van dit werkzame en strenge toezigt vinden, dat geoefcnd werd over de leer der herders en het gedrag der geloovígen , en dat doordrong tot in 't binnenste van het huisgezin. Dit kerkciyk stelsel van tacht heeft geen plaats meer dan in de geschíedenis. Zonder het na juist op te hemelen , en zonder de zware mísbruiken , die het soms in de hand werkte , te vcrgeten y moet men erkennen , dat het veel heeft tocgebragt , om den Hugenoten , met een styf karakter , dat scherpe en strenge uitzigt te geven , en die godsdienstige en zedeiyke gewoonten , die hen eene geheel afzon- deriyke maatschappy ais het ware deden vormen. u IV. Een oieuwe godsdienstoorlog dreigde. Het lioí had gemeead de kleioe mate van vryheid , wclke het edikt van Amboite aan de protestanten to^stond, nog wel wat te kannen beperken. Het klein aantal plaatsen , waar men Iran aanvankel^k toege- staan had byeenkomsten te hoaden, wa9 onder venchUlende voorwendsels reeds aanzienl^k venninderd , en overal waar men venneende dat te kannen doen, legde men de predikanten liet Ew^en op. In Poítou trokken op last van den gonvernenr gewapende benden rond , die , ondanks edikt en amnestie , de Hogenoten verontrastten. En overal stonden de protestanten aan slechte behandelíng bloot , en vroegen te vergeefs voldoe- ning van hnnne grieven. In sommige gewesten beroofde en vermoordde men hen ongestraft. Het edikt sebeen geen ander doel te hebben gehad dan hen te ontwapenen en dan gemak- keljjk ten onder te brengen. Dreigende gerachten llepen onder bet volk rond: een algemeene opstaud der katbolieken , een staatsgreep tegen de hoofden der Hugenoteu. De priesters verhíeven luid den ^ver van Spanje's koning, die geen kettert isfi zijne staten doldde. Rondom de Guises vormde zich eene ligue y en van dien kant werd gedreigd den konlng te onttroo- nen, zoo deze hen in hunne platinen tegen de kettors niet on- dersteunde. Maar het hof maakte reeds krfjgstoerustíngen tegen de protestanten. Zesduizend Zwitsers warcn aangeworven. De Hugeuoten, zich aldus bedreigd ziende, grepen op han beort naar de wapenen. In plaats van nu , ais in den eersten kr|}g , hunne magt door het bezetten van vele plaatsen te verdeelen , trokken de Huge- noten al hunne strijdkrachten te zamen in *t veld , enkele plaat- sen slechts bezet houdende. Baiten Poitou werd deze kr|}g meestal gevoerd. Poitiers werd door de Hugenoten bedreigd, maar ontzet; Lusignon evenwel gewonnen. Conde trok al z^n magt by Parys te zamen, doch in de vlakten van Slnt-Denis geslagen, moest hy wgken. II i 77 De oorlog was , voor zoover hy in Poitou gevoerd werd , den Hagenoten nadeelíg. Hanne grootste heldenfeiten bepaal- den zich tot 't nitplanderen van sommige kerken, waarover de katboüeken weérwraak ñamen, door de goederen der protes*- tanten aan te grypen, en te verkoopen. Het zag er treurig nit in H land: beide partgen planderden en blaakten om bet liardst. V. Terwyi men nog krgg Toerde , onderhandelde men over den vrede. Het hof scheen hem te wenschen. De Hugenootsche adel verlangdo er sterk naar. De prins van Conde leende gnnstíg dor aan de vredesvoorstellen van het hof. AJleen Goligny , meer doorzigt bezittende, mistrouwde de zaak. Men onderhandelde «onder hem. Doch de admiraal werd spoedig in 't gel^k ge* steld. Naaawiyks hadden de protestanten de wapenen neérgelegd , of de katholteken ñamen maatregelen mn hen ten onder te brengen. De vrede van Longjameaa dniírde slechts weiniga maanden en was den Hogenoten nadeeliger dan de oorlog. De konlngin-moeder Catharina was geheel ter kwader tronw lo werk gegaan. Het laatste edikt werd herroepen. De gerefbr-* meerden werden uit alie openbare bedieníngen gejaagd; do nitoefeiling der eeredienst werd op doodstraf verboden , en den protestanten liet men slechts 14 dagen t^, om het r^ te ver* laten. De rampen van een nieuwen kr^jg stortte zich nit over het land. Het katholieke leger trok zich in de westel^ke provincién te zamen. Gelakkig dat la Rochelle, weinig vertroawen in de opregtheid en de dnurzaamheid van den vrede stellende , gewei- gerd had een koninkl^k garnitoen te ontvangen. Het werd na €e verzamelplaats van de voomaamste krachten der party, em Meef het toevlugtsoord en het bolwerk in de troebelen , die irolgden. Conde, la RoGhefaaeauld en Colignj begaven sidí íb de maand September 1568 derwaftrts. De koningtn van 78 Navarre kwam er ingagelUka aan met harén jcQgdigen soon ffen- drlk, de hoop der Hageuoten. De adel van PoiCoa trok allereent het awaard. De kerken moesten het wederom misgelden. Intnsschen trokken twee legen het een katholiek, het ander protestantsch , naar Poitou, dat het tooneel hnnner bloedigste ontmoetingen moest worden. Beide logermagten waren sterk. Doch vooral het katholieke leger vas geducht onder aanvoering van den hertog van Montpensier en later van den hertog van Anjoa. Toch waren geen der beide parteen gezind elkander aan te grypen. De oorlogsfeiten be- paalden zieh tot 't nemen en hernemen van sommíge plaatsen en meer of min bednidende schermatselingen. Inmíddels liet de whiter zich met kracht gevoelen, en de legers betrokken de vintcrkwartiercn. lu beneden- Poitou hadden evenwel toenjuiíi yyandeiykhcdcn plaats. Conde, Goltgny en de voornaamste hooMen van de party raadpleegden te zamen over míddelen, om den kr^g voort te zetten. Men had gebrek aan geld : c venáis de katholíeken ña- men ook de protestanten honnen toevlagt tot verbeurdverklaringen. Do goederen der kcrk werden Terkocht , en het onderworpen lawi wcrd op schatting gesteld. La Rochelle schoot 80,000 livres voor, en smolt de klokken , in overige veldtogten veroverd, om tot kanonnen. Van weérskanten riep men den vreemdeling te hiilp om Frankryk te verwocsten. De katholieke vorsten van Doitsch- land deden ligtíngen voor de koninkl^ke armee , de hertog van Twee-Brnggcn beloofde hulp aan de protestanton , en de een zoowel ais do ander bcreidde zIch voor om in de lente het r|}k binnen te rukken. Ten einde zich nieuwe hnlpbronnen te verschaffen, wapende Conde een vloot in de haven van la Rochelle. Onder aanvoe- ring van den onversaagdcn vlce-admiraal de la Toar, zeilile de vloot naar Engeland , om daar halp te zoeken. Koningin Elisabeth beloofde inderdaad geld en geschof, en stond la Toar toe tegeii vgaiidelyko schcpeu , die hy mogt outmoeten , van 't oor- 79 logsregt gebruik te maken. Het gelukte bem olzoo verscheidene r^k geladene schepen te nemen, en binnen de ha ven van Ift. Ruchelle te brengen. Zoodra het jaargetyde het toeliet , werden de v^andelíjkheden ▼oortgezet De nieuwe %cldtogt opende een reeks van tegenspoe- den voor de protestanten. In schcrmotselingen kregen zy de neérlaag. Ais z^ een plaats verrassen en overmeesteren wilden , werden zy sselve verrast. In de maand Manrt verschenen de beide legers in 't veld, en vcrlíeten Poitou. Het plan van Conde was, zieh in Langue- .\ doc mot zíjne part^gangers uit 't Zaiden te vereenigen , en zich dan te spoeden uaar de bronnen van de Loire. De hertog van Anjoa volgde hem ín Angoumois, om zich tegen de vereeniging der protestanfsche str|jdkrachten te verzetten. De beide legers ontmoetten elkander nab^ Jarnac, aan de oevers van den Cha- rente, en raakten slaagsi De overwinning verbleef aan de katholíeken. De prins van Conde sneuvelde met een groot aan- tal Hugenootsche edellieden, blJna alien uit de pro vineles vaa '% Westen. Dit (Hih^l verspreidde een gn>ote schrik onder de partj}. De admiraal en de koningln van Navarre behielden alleen al han moed. De heldhaftige vastberadenheid van deze vorstin bragt er veel toe b||, om do ter iieér geslagen gemoederen op te bearen. Coligny ontving 't opperbcvel over H leger , en oefende het ait in den naam van de jonge prínscn van Navarre en van Conde. Do tyding van de nederlaag van Jarnac had voor de protes- tanten van Poitoa 't veriles van verscheidene plaatsek ten ge* volge. Zoo werd ook Saint-Maixent door den graaf da Lade gencmen. Grawcljjk bielden zgne soldaten daar en elders hais. Zelfs de katholiekc inwoners klaagdent dat het geneesmiddcfl erger was dan do kwaal. Ook in beneden-Poitou kregen do protestanten weder de nederlaag. Eatholíeke benden doorkrais- ten zoiider hindernís het land, terw^l de graaf da Lade ia *i faárt der provincie aanvallend b^on te werk te gaan. Hy bosloot do atad Niort , in handen der Hogénoten , aan te vallen. 80 Na em paar venterkte kMteden te hebben f^omen, ver* tekeen da Lnde den 21*^*» Junj) Toor Niort. Groot was de ont* tteltenis In de stad: de moren waren in weinig weerbarSB •laat , en men had gebrek aan mantchappen, om ze te verdedi- gen. Men aond in alie haait om hnlp. Ben dapperen kapíteiii Payvianlt gelukte het meC 800 man baatchieten binnen de stad te komen. Twee stormen werden door de Hogenoten afgesla- fen. En, ofschoon hun toestand moe^elUk was, daar sg van Unnen ernstig bedreigd werden door 't katholicke deel der be- ▼olking, bielden sy tocb manmoedíg yol, tot dat de vQand, «út vieoi voor een naderend ontxettingsleger , den 2^^ Jnl^ 't be* leg opbrak. De graaf begaf aicb toen naar Poitiers, met rede ▼eronderstellende , dat de admiraal derwaarts zich son .wenden. Ooligny baastte zich, nadat bg ziebnfet den hertog van Twee- braggen bad vereenigd en eene overwinning bad bebaald, met gebeel zgn leger naar Poitou. Onderweg liet Goligny Gh&teüeraalt innemen, terwgl bg-zelf bet kasteel van Losignan, by verdrag van ovcrgave innan. Dit verdrag werd stipt ten uitvoor gebragt, en — werd vroeger by zalke voorvallen vaak op wreede en troaweloose wyze gebandeld — dit voorbeeld maakte een einde aan die verscbrik-* keiyke wedervergcldingen, waarvan de beide partyen , gedurende een jaar, beortelings de bewerkers en de slagtoffers waren ge- weest. Nog enkele andero plaatsen rcmdom Poitiers violen in de magt der protestanten. VI. Het lag eigeniyk volstrekt niet in 'tplan van den admhraal, om Poitiers te belegeren. Hy wilde 't tooneel van de» krj^ overbrengen naar de poorten van Parys. Dit was, volgent bem, bet beste middel om bet bof tot vredelievende gedaditeo te brengen. Doch de adel van Poitou drong bem om dit heüeg te ondememen, bem voorst^lende , dat de inname van dezeplaali bem 't bezit van 'f §efaede laod zoo verzekeren, en dat, aoó i 81 het garnizoen al vr^ sterk was , de moren nieta waard waren en aan 'tkanon geen weérstand zouden konnen hieden. Goligny week voor dien drang. Den 24>^^<^ JulQ verscheen de rnitery; en den volgeuden dag het geheele leger voor de atad op de hoogten, die haar schelden van Sint-Benoít. De graaf da Lade had zieh sints lang bezig gehoaden mel de stad in staat te stellen om een aanvai te weérstaan , waaraan de proteatanten reeda meer hadden gedacht. De veraterkingen A waren berateld. De Qain en de Boivre, die zich aan den voet der muren vereenigen , na ze te hebben omapoeld , ^dienen ter verdediging van harén uitgeatrekten omtrek. Maar van bgna alie kanten verheffen zich heuveltjea, die de kmin van den heuvel, waarop de atad ligt, beheerachen. Men trachtte dit ongemak te verhelpen door platte bolwerken zamen te atellen t waar men batteryen oprigtte om die daar boiten te beantwoorden. De voorateden , ingealoten in de engte der rotaen , verachañen daarenboven aan de loopgraven zooveel voordeel , dat men zich genoodzaakt zag ze te verwoeaten. De gouvemeur had verr acheidene bevelhebbera van veel ondervlnding om zich heen verzameld, benevena een gedeelte van den adel des landa. De borgera werden in dienat genomen, en vele prieatera zelfs wU«* den het hanne toebrengen tot verdediging der gemeente. De jengdige hertog Hendrik de Guiae , de zoon van den held van Metz, waa nog binnen de atad gekomen, weinige dagen voordat zg berend werd. H^ toonde een moed z^nen vader waardig in de verdediging van Poitiera tegen den man, dien hg later lafhartig liet vermoorden. ZQn broeder Karel van Mayenne waa hem gevolgd', benevena een groot aantal edellieden. Terw^l er gedorende het beleg nog holp in de atad kwam, bepaalden zich de bewegingenaanvankel^ tot uítvallen , vr^ levendige achermataelingen , en voorbereidaela van weérakanten. Doch op den 1"^^ Aognataa begon het geichni van den admiraal, op de hoogten geplaatat, ten oosten der stad, de muren aan de igde van de brog Joubert te beachieteii# Door hunne gunatige 89 « •lelling waren de belegerun io ttaat de itad aeer veel eduMle toe te brengen. Doch de Qver en opofferingen dtr inwoners en van 't garniaoen lieratelden vaardig de aangerígte schade. Na dus een week lang sich vrachtelooe te liebben ingeepan* nen , vielen de Hngenoten meer ten noorden aan , waar het han •poedig gelnkte een brea te openen, wQd genoeg om denstorm le beproeven. In de stad verwekte bet niet weinig moedéloos* beid , te moeten zíen . boc de ygand sicb op de beavels en aan den voet der rotsen voortbewoog. De rivier intoaachen scheidde ben nog van de bree. Een bnig in de baast nit planken en oksbooíden vervaardigd werd des nachts door italiaaneehe dnikers stok gebakt Den volgenden dag sloeg roen met eene snelbeid, die de bewonde- ring der belegerden gaande maakte , een'nieawe , die ecbter nat- telóos werd, daar de belegerden bedacbt hadden, een beek í»p te stoppen, waardoor bet water de opening in de mnor mide. Op gelgke w^ze badden eens de Hngenoten den graaf da Lude voor Niort opgehouden. Coligny, door deze onvoor* siene bindemis verbjjsterd , en aan 't einde met s^n krgg»» ▼oorraad, bleef een gebeele week werkeloos. De katholiekea daarentegen scbiepen weér moed. De voorraad van leveni- xniddelen begon evenwel te ontbreken, en deswegen ontstond de grootste verlegenheid. Na nieuwe kríjgsvoorraad te bebben gekregen, begonnen de Hngenoten op nienw den noordeiyken munr te bescbieten, en maakten er eenige gaten in , die het afloopen van *i water ge- makkel^k maakten. Maar de belegerden bewerkten eene nieu- we overstrooming door met valdeoren de bogen van de bnig van Rocbereuil te slaiten. Zonder den aanval aan dezen kant op te geven , sloeg men aan een andero a^e een nieawe brog, na daar ook eene batter^ te liebben opgerigt. Welhaast badden de belegerden twee bressen te gel^k te verdedigen. Den 248ten Angostas , een maand na zgn aankomst vomr Poitiers , liet Goligny den aanval op de laatstgenoemde sgde met dabbele kracht voortaetten. Tweeeniwintig stokken gesclmt 88 donderden den ganschen dag tegen de siad. T6r lengte van 100 vademen warea de muren ingestort Meo bereidde aiák in de atad op den storm voor. Al de troepen der Hugenoten ver* eclienen , in hunne witte oveijassen gekleed , in slagorde op de henvels. Doch de breasen werden nog niet goed genoeg ge<" keord, en de storm dos uitgesteld. De roode loop, die sich in 't legerkamp had vertoond , en zelís het leven des generaab bedreigde , vertraagde den aanval. Verscheidene offícieren waren verpligt het leger te verlaten , en men begon er aan te wanhppen de stad in te nemen. Een laatste storm werd ge** waagd, maar met veriles afgeslagen. De aankomst van den hertog van Ai^oa voor Ghatelleraait verschafte de gelegenheid om het beleg op te heffen , den 7den September. Het had zeven weken geduard. De katholieken hadden er verscheidene hunner hoofden by verloren , en de protestanten meer dan 2000 man. Om afleidlng te maken had het katholieke leger den aanval op Ghatellerault begonnen. De zwakke maren van deze plaats werden in een oogenblik voor een goed deel verwoest. Italíaan- sche hnlptroepen beklommen het eerst de bres. Niemand ver- ioonde zich om haar te verdedigen, en z^j plantten er han vaandel reeds onder den kreet: „De stad is gewonnen !" toen z|| plotseling door een hagelbni van kogels werden begroet. Deze moorddadige losbranding kwam uit een voor de bres gelegen huís, waarln vele soldaten geplaatst waren , en in welks muren verscheidene kleine openingen waren gemaakt. Bgna ter zelf» der tgd stortten zich twee afdeelingen ruitery, achter schans-* korven verborgen , aan iedere zyde der bres , op de Italianen , die van voren en van ter zgde aangevallen , en voorwaarts op- gedrongen door de overige bespringers , meer dan 200 der hunnen op , de plaats lleten , en onder hen Fabius de Monte » oeeí van paus Julius in. Intusschen was het katholieke leger den aflogt begonnen. Co* ligny naderde met alien spoed , veryolgde den v^jand nog een eind w^8, en legerde zich toen op korten afstand van zgn leger. 6 ^ 86 verlAten. Wanorde begint in de gelederen der HngenoteD te heerschen. De v^and dríngt gednrig met fHssche troepen aan. Binnen twee uren is de slag beslist; der Hngenoten neérlang volkomen. Gedarende de vlugt reddede heer deSint-Cyr, een gr^ard van 85 jaren, door zya heldhafcig gedrag, zich den v^and tegen6tellende , het leven van vele vlagtelingen. Het overschot van 't leger vlngtte naar Parthenay, en van daar naar Niort. In* Frankryk , in Spanje , in Italie maakte men groóte bewe- ging over deze overwinning. De Te Deams weerkionken in de kerken ; processies werden gehoaden. Het parlement bepaalde dttt telken jare de jaardag van deise nederlaag der Hngenoten. sonde gevierd worden. Men geloofde aan de kettery een einde te hebben gemaakt. Men bedroog zich: de kettery sterft niet op een slagveld. De partg, schoon vertiend, was nogniet nit- geroeid , en Coligny bleef nog over. ,¡De admiraal" zegt een katholíek geschiedschr^ver, „bezweek , na zoo vele op elkaér gevolgde verliezen , toch geenszins , en ik weet niet , of vier overwinningen hem zooveel eer zonden hebben aangebragt ais zgne standvastígheid en vastberadenheid , en de w|)sheid met welke hy zich na vier nederlagen staande hield, zoodat h^ zel& t het overschot zgns legers verzamelende , zoo gedacht ais ooit werd voor de overwinnende part^.*' Coligny was in den slag gewond. Men voerde hem weg in een draagkoets. L'Estrange, een bcjaard edelman, en een zg- ner voornaamste raadgevers , ook gewond , werd op gel^ke wyze denzelfden weg langs gedragen. Hy liet z|jn koets naast de andero brengen , bragt zgn hoofd aan 't portier , zag zyn veld- heer sterk aan, en trok het hoofd weer terog, de tranen in 'i oog, en met deze woorden „toch is 6od zeer goed." Daarop zeiden zy clkander vaarwel , één van denkbeelden , zonder er meer van te konnen zeggen. De groóte veldheer beleed aan z|jne byzondere vríendon, dat dit korte vriendschappeiyke woord hem had opgerigt en ternggebragt op den weg der goede gedachten en krachtige beslaiten voor de to^omst 97 Poitou genoemd. En van daar vit werden verBCheidene , meest voorspoadige togten door de Hugenoten gemaakt. Het hoí werd bedacht) en nieuwe troepen werden naar het krygstooneel ge* zonden. Doch gelakte het den katbolieken na al , eenige plaat- 8en, die de tegenparty bezet had, te hernemen; — de Huge- noten lieten zich niet ait 't veld slaan , en zetten onvermoeid hnnne togten in *t land voort, den v^and soma verrassende en geen geringe scfaade toebrengende. En den 15^^ Jun^j had er xtabíl Lu^on een slag plaats, die den Hogenoten vergoeding 8chonk voor de nederlaag te Moncontonr. Onder aanvoering van La Noae stortte zich het leger der Hugenoten op den v^and. Z^ne nuter^ werd terstond reeds in verwarring gebragt. E9 daarop volgde de algeheele nederlaag der katholieken. V^jf honderdman bleven op het slagveld; meerderen nog werden krygsgevangen. Ten gevolge dier overwinning gaf Lu^on zich onmiddellíjk over aan La Noue. Van daar trok I4J verder, en ondernam de belegering van Fontenay. Niettegeustaaiide La Noue, wegeus eene ernstige kwetsnor aan den arm, het beleg moest opheíTen, gaf toch de stad» toen men op 'tpunt stond *t beleg op te bre- ken , door die beweging des v^ands , die men niet brgreep , in ontsteltenis gebragt, zich over. En de aanwinst van deze atad had weder vele andero belangr^ke vóordeelen ten gevolge. Het hof deed nieuwe vredesvoorslageii. De admiraal , die ze den dag na den rampspoedigen veldslag van Moncontour had af- gewezen, meende ze nu te kunnen aannemen, sints de zaken der hervormden zooveel verbeterd waren. H^ had juist het koninkl^k leger in Bourgogne geslagen. De protestan ten had- den de overhand in 'tZuiden, en in *t gesten had den zg een gedeelte van hunne vóordeelen herwonnen. De vrede, die in de maand Augustas 1570 te Sint-Germain- en- Laye gesloteu werd} stond de uitoefening der hervormde eeredienst binnen de gewone grenzen toe. 