title: Las comedias de d. Pedro Calderon de la Barca, cotejadas con las mejores ediciones hasta ahora publicadas
creator: Calder©đn de la Barca, Pedro, 1600-1681
text: Dat gaat je nielt aan. Ik ben al zooveel jaren bovenmeester, dat mijn kennis als een: paal boven water staat. Daar mag je niet eens aan twijfelen.” ,Ook niet naar onderzoeken?” ,Volstrekt niet. Maar jij, jij bent nog jong, jij moet misschien nog ecenmaal examen doen voor dit of dat, ji diende toch je kennis ,,bij te houden”. ,Och wat! Wil ik u eens wat zeggen? Al die rommel kan me niets schelen.” ,¿Foei, foei, foei! Had dat eens tegen je examinaltor gezegd!” Tk zou u lekker danken; dan had ik de hoofdacte ntel verkregen*: Nu, wal scheelt je dal?” | 17 ,Honderd gulden per jaar!” ,200 bedoel ik *t niet. Je moel niel aanstonds van geld spreken. Ik meen: wat hindert je dat. Zonder hoofdacte kun je toch ook wel gelukkig zijn?” ,,0, veel gelukkiger zelfs, maar zonder een behoorlijk salaris moeilijk.” ,Dus — jij hebt voor dat geld sestudeerd — alleen voor dat akelige geld?” »Precies geraden. Denkt u, dat ik anders mijn heerlijke avonden eenige jaren achtereen in die boeken had doorgebracht? Al die dooie mannen van vroeger kunnen me niks schelen.” Máár — Lize — de geschiedenis is toch de leerschool der volken — en — in *t verleden ligt het heden .. .” ,0 ja, en in het nú wat worden zal, maar daar heb ik toch geen verstand van. U?” Dat vraag ik je niet.” ..Maar ik vraag het ú.” ,Je moet niet zulke vragen slellen aan menschen van gevestigde positie. Die hebben hun sporen ver- -diend.” ,Maar meneer. Zeg nu eens eerlijk, wat kunnen wij van geschiedenis weten. Wij hebben: a. vaderlandsche geschiedenis; b. geschiedenis van onze staatsregeling; c. algemeene geschiedenis, dat is van de Chineezen, de Grieken, de Romeinen, bijna alle Europeesche volken, en de Amerikanen op den koop toe; 'k wou dat ze Amerika maar nooit ontdekt hadden! 78 ,Maar nu is het toch uit?” , Wel neen! d. geschiedenis van de letterkunde; »Maar nu dan toch?” , Wel neen! e. geschiedenis van de pae-da-go-giek—Basedow, Pestalozzi, Locke, een gezonde ziel in een gezond lichaameias ,Maar meer dan toch niet f. geschiedenis van de Wet, de Wet op het Lager Onderwijs. En nu*is tul Maar ze2sunu edcas heel reeriik: wal kunnen we daar nu van maken. En dan komt daar nog bij: de heele Aardrijkskunde van Nederland, Indié, de Werelddeelen, Wis- en natuurkundige Aard- rijkskunde. Verder: Rekenen, Spraakkunst, enz. enz. 192 't Is een moord!'” — En ietwat droevig voegde ze er bij: ,Er vallen dan ook jaarlijks heel wat slacht- 0tters- 2 Och “alilockeshadewel'sely ke: Eentae- zonde ziel in een gezond lichaam.” Daarom bouwen de onderwijzers ook een Sanatorium.” », Wat heeft dat er nu mee te maken.!” ¿Dat“het een “gruwel as: Je mottileeren; dat+Locke zoo'n wijs man was, en dat een gezonde ziel in een gezond lichaam het ideaal is. En wat doen we? "t Lichaam verzwakken en de ziel verlammen. Dan bouwen we herstellingsoorden voor zenuwzwakke on- derwijzers.” : Nu?” , 0, praat er niet van. En dan zitten die examina- o 79 toren met d'r wijze gezichten.... Pardon! U is ook examinator geweest, niet waar?” Ja, maar dat hindert niet, ga maar door.” ¿Nu, dan zitten ze daar en de een na den ander plukt en trekt en pluist ....” ,, E Lijkt wel, of je een vogel bent.” Ja, dat bén ik ook. Heerlijk vliegen willen we in de vrije, frissche buitenlucht; verrukkelijk zweven in de zonnige atmosfeer van ons lieve leven. Maar in een kooi moeten we zitten. Aan den kruk worden we gehouden. En dan plukken ze je ....” »Tot je kaal bent.” Lize lachte. ,Maar *t is toch waar, dat we menige veer moeten laten. Vraag 't maar aan *t Sanatorium.” Met je Sanatorium doe je me telkens denken aan een rijmpje van Laurillard.” ,Hoe is dat?” ,», t Is over het Roode kruis: Wat heeft men toch veel zorg voor de gewonde [strijders! 'L Gevoel is in onze eseuw voorwaar heel teer en fijn! O ja, maar 'k denk wel eens: als men geen wonden Dat zou toch nog veel beter zijn.” [maakte, ,Mooi! Dat versje moesten ze boven het Sanatorium zetten. Of neen — boven ieder examengebouw.” _Neen, ik weet nog beter. Ze moeten 't bij het examen als taalwerk opgeven: Zeg met uw elgen woorden, enz.” 80 »Prachtig! Maar denkt u, dat het wat geven zou? Ze hebben toch Locke met zijn gezonde ziel!” .¿¡Hoe. meenje dat? ,» Wel, dat al die knappe examinatoren 't ook wel weten, tenminste kunnen weten. Of zou u denken, dat al die wijsheid er alleen maar is, om uit het hoofd geleerd te worden?” Sis de Lize, mijn oud-leerlinge, jij bent er één. Maar zoo zijn er honderden en misschien duizenden, die net zoo denken als jij. Ja meid, al die wijsheid is er — om uit het hoofd geleerd te worden. En verwondert je dat? Zie, de hoeveelheid wijsheid is altijd heel klein. En alle eeuwen door blijft ze dezelfde. Onze kennis hoopt in den loop der tijden op, maar de wijsheid is van alle eeuwen. Telkens zijn er heel enkelen, die ze prediken. En dan luistert de menigte wel en velen onder haar beamen ook wel, doch daar blijft het bij. De prediking is gemakkelijk, de erkenning is gemak- kelijk, maar — de toepassing is moeilijk. Wie voor één gram weet toe te passen, is sterker dan hij die centenaars predikt. 't Is immers in de zedelijkheid evenzoo? We kennen 81 de lessen, we onderwijzen ze, we beamen ze. Maar volgen we ze 00k? Eén levende Christus, die de daad gaf bij het woord, sticht een heel christendom van zeggende en hoorende, maar niet altijd dóénde vol- gelingen. Aanbidding is zoo gsemakkelijk. Maar gehoor- zaambheid is beter dan offerande. Laten we ons daarom niet al le zeer ergeren, dal de opvoedkundige wijsheid ook door de opvoedkun- digen niet wordt loegepast, ofschoon zij ze leeren, ofschoon zij ze examineeren. Doch beginnen en volharden we, met voor ons zelf cantineel len beetje te leven naar onze ¡leer.” Wie weet, of het voorbeeld niet machtiger is dan de pre- diking. Of dat niet de béste prediking is. Want het welsprekendste woord is — de daad. Zomer 1901. F DOODE" LEERSLOE.: Waartoe het kinderbrein met doode stof belast? Gebruik kiemkrachtig zaad, waaruit nieuw leven wasl. LIGTHART, Over Opvoeding. 11. 6 Ill. OVER HANDENARBEID: E » Willem, blijf er af met je vingers!” ,¡He, Moeder, even kijken, hoe dat ding in me- kaar zit.” ,Afblijven, zeg ik je! Jij zit overál aan! En ZOO dl je den boel maar stuk!” ,»Neen Moeder, ik zal het heusch niet stukmaken. Toe, laat me nu maar even kijken.” ,Neen, ik verkies het niet. En ga nu maar gauw naar school, want het is hóós tijd.” Willem gsrijpt zijn pet, werpt nog een blik naar hel ding dat hij zoo graag eens bekijken wou, geeft zijn moeder een nietszeggende kus, en gaat naar school. Hij is op een school met ,,hhandenarbeid”. Het eerste uur hebben ze in zijn klasse aardrijks- kunde. De onderwijzer heeft het over de heide en de hunebedden. Hij legt uit, hoe naar alle waarschi¡nlijk- heid zoo'n hunebed is opgericht. Twee rijen steenen, daarop deksteenen. Willem zit in zijn broekzak le scharrelen en haalt er wat rommel uit te voorschijn. Een paar kastanjes, een stuk portemonnaie, een lol en nog zoo iets. | Daaruit bouwt hij een hunebed op. Zijn onderwijzer ziet het. 83 » Willem, waar speel je daar mee?” En meteen loopt meneer de klas in, en neemt den rommel van Willems bank. »1k maakte een hunebed, meneer!” Je hebt niets te maken. Je hebt te luisteren. Als ledereen hier maar maken kon, wat hij wou, kon ik wel optrekken.” ' Willem haalt zijn schouders op, en gaat weer zillen _luisteren, blij dat hij er althans zonder schoolblijven afkomt. Het tweede uur hebben ze ,handenarbeid”. Daarloe gaan ze naar een aparte zaal, waar werkbanken staan. Willem is aan zijn derde tooverboekje, een karton- model. Het eerste was fout, omdat hij de rechthoeken niet zuiver haaks had gesneden. Het tweede was foul, omdat hij de randjes van 't marmerpapier niel op de juiste breedte had omgeplakt. En nu is hij aan zin derde exemplaar zoo ver gevorderd, dat hi 't blauwe binnenpapier mag opplakken. Meneer komt prennaar Zin werk” kijken+»*.t Is al: weer- fout,* roept hij boos. , Wat ben jij toch een knoeier!” En verontwaardigd smijt hij den boel neer met het bevel: ,Overmaken!” Willem is woedend. Maar dat vindt zijn onderwijzer een schandelijke brutaliteit. ,Wat, nog kwaad op den koop toe? Zorg liever dat je werk er een beetje behoorlijker uitziet.” Het derde uur hebben ze taal. Er is een stel syno- niemen aan de orde. 't Gaat over *t verschil tuschen pronken en prijken. 't Geval is niet zoo moeilijk, doch p* 84 mencer heeft, helaas, geen bizonder wijsgeerigen aan- leg en een heel zwak taalgevoel. En de preciesheden uit de slójdzaal helpen hem geen grein voor de nauw- keurige onderscheiding der begrippen. Hier zijn we op een gansch ander gebied. ,,Prijken,” zegt meneer, , dat is —.als je trotsch bent op «wat je hebt. En bij pronken ben je ook el trotsch, maar niel zoo erg.” Willem heeft niet naar meneer zitten luisteren. Hij heeft dus niets van die verklaring gehoord.. Hij is in cisen denken verdiept geweest, en sleekt nu plotseling den vinger op: ,Meneer, ik: geloof dat ik het weet.” cWalzeomiedan) ,Meneer, als een meisje mooi gekleed is en ze loopt over de straat nel of ze tegen iedereen zeggen wil: Zie je wel, hoe mooi ik ben? dan pronkt ze. Maar als een boom vol bloesems. staat, en hij is er niets trotsch op, dan prijkt hij met bloemen.” ¿JUstt ze gt meneerwienmusasen lie bropoaal , Willem heeft het goed begrepen. Met taal is hij altijd goed. Nu hoop ik, dat je in de slójdzaal 0o0k wat beler Jenbestizultidoense Wanneer het twaalf uur is, gsaal Willem naar huis, om daar bij de minste aanleiding weer dadelijk van zijn moeder te hooren, dat hij ,,overal af moelt blijven.” » Waarom dan, Moeder? Als ik er nu toch niets aan doe ?” | | y»chei nu maar uit met je redeneeringen. Rede- neeren kun je dat weet ik wel. Maar dat past je nog heelemaal niet. Hoe is het vandaag mel slójd gegaan?” | 85 0, slecht natuurlijk. Ik ben nog altijd aan dat akelige tooverboekje. 'k Mag het nu voor den vierden keer maken.” ,Dan was het toch beter, dat je daar je best wat meer deed in plaats dat je hier overal aan kwam.” E + ES e In het bovenstaande wil ik noch de moeders, noch de onderwijzers te na komen. De vingers zijn den mensch gegeven, om te .... ja, dat weten wij niet. Doch als we het gebruik er van gadeslaan bij kleinen en grooten, kunnen wij veilig zeggen, dat de vingers den mensch ook dienen, om hem tastende kennis aan te brengen. *t Zijn de oogen van het tastgevoel. Wie heeft nooit gevoeld, hoe een klein kind die fijne teere blanke vingertjes overal om heen slaal, overal langs strijkt, overal in steekt? Daar zit een kindje op Moeders schoot. Aandachtig kijkl het Moeder in de 86 cogen. Zachtjes rijst hel rechterhandje omhoog. Het wijsvingertje strekt zich uit. Het gaat behoedzaam naar Moeders blinkenden oogappel, en daar zal het eens even netjes inboren — als Moeder niet oppast. Dat wijsvingertje was een der voelsprieten, uitge- zonden door het weetgierig yerstand; "t was een sol- daat der voorhoede, op verkenning uitgestuurd, om die vreemde buitenwereld op te nemen; 't was cen pionier, die voor zijn heer en meester op ontdekking uitging. Dat wijsvingerlje was de steun van het starend en stralend oogje en moest op het terrein zelf bestu- deeren, wat het oog alleen op een afstand kon be- schouwen. En de beide kleine handjes met hun zoo teere vingertjes, het zijn de hulptroepen, waarmee de heerschende geest nieuwe landen van kennis tot zijn gebied moet voeren. Natuurlijk laat Moeder zich het o0o0g niet uitsteken, zelfs niet door het blanke vingerlopje van haar kleinen schat. Maar daarom zal ze het kind toch niet uit- schelden voor ,,stoute meid!” en het weetsrage handje met een tik naar beneden slaan? Ze zal het handje omvatten en hel afleiding bezorgen bij den beenen ring of den rammelaar of den altijd geduldigen har- lekijn van wol. En wanneer die overbekende dingen het kind vervelen, zal Moeder wat nieuws aanbrengen, wat nieuws en onschadelijks, opdat de geest door nieuwe indrukken gevangen en geboeid, tevens verrijkt en ontwikkeld wordt. En gaat Moeder op die manier verder? O, een kind moest nooit leeren loopen. Want zoodra 87 het dit kan, word! de kleine schal een kleine bengel. Moeder behoeft hem niets meer aan de brengen, hij zal zelf wel overal op af stevenen. Zijn beenen dragen hem de heele kamer rond, en nu zit hij met zijn onderzoekende vingers letterlijk overal aan. Hijwordl ,Ondeugend”, volgens de terminologie van huis- en kinderkamer. Naar verbieden luistert hij niet, en de klappen moeten komen om hem te leeren, dat hi daar en' daar en daar af moet blijven. Zoo wordt een kostelijk stuk arbeid van de handen tot een betrekkelijke onvruchtbaarheid gedoemd. Een be- langrijk deel van haar werkzaamheid tot stilstand verplicht. En de onderzoekingstaak, door de wijze natuur aan de fijme, voorzichtige, bewegelijke vinger- toppen zoo betrouwbaar opgedragen, wordt een ,,on- deugendheid”, een overtreding, een strafwaardige en strafbare eigendunkelijkheid. Het natuurlijke middel tot kennisvermeerderins ontvangl het brandmerk van ,brutaliteit” en wordt opgepakt in het magazijn der verboden noodzakelijkheden. Maar moeten de kinderen dan maar alles stuk- maken? In den ijver hunner onderzoekingslust de kost- baarste voorwerpen hunner ouders vernielen? Wie beweert dat? Doch nú loopt men gevaar, dal door die kostbaarste voorwerpen de allerkostbaarsle verminkt worden. Vazen zijn mooie dingen, maar kinderen zijn nog mooier. En onder de sieraden en kleinoodién zijn er betrekkelijk weinige, die niet voor geld te koop zijnm. Doch ieder kind is een eenling. onvervangbaar als een schilderij van Rembrandt. Ver- 88 lies; :bederf een pronkstuktentistinodentiresclt sen nieuw te krijgen. Doch verlies uw kind — en ge hebt een: schat verloren, voor al uw bezit niet terug te erlangen. Wie dit in t oog houdt, zal niet de kinderen straffen voor hun gansch natuurlijke uilingen, zal niet het beste opofferen aan het mindere. Doch juist : omgekeerd zal hij zin kamer, zijn huis inrichten naar de behoeften van zijn kroost, d.i. van zijn dierste en liefste schatlten. Verwijderd, opgeborgen, wat de kinderen in hun uitsroei al te zeer belemmert, totdat hun leeftijd een rijker omgeving gedoogt. We wonen in een gemeubeld en versierd huis, waarin het gezin zich moet leeren voegen, in een meubelhuis, maar we behoorden te wonen in een menschenhuis, waar de voorwerpen een dienende rol vervullen en pas in de tweede plaats zeggenschap hebben. Bij de toepassing van zulk een opvatting kunnen de tastende vingertjes, die in de wieg zulk een heerlijke vrijheid genoten, nog lang ten dienste van den geest die vrijheid be- houden en haar te beter gebruiken, naarmate het waarnemingsterrein door de kruipende en loopende beentjes steeds verder wordt uitgebreid. Met de ont- wikkeling en den leeftijd der kinderen neemt dan geleidelijk de weelde der omgeving toe. Meent men, dat op deze wijze de kinderen te veel ontzien, en daardoor , bedorven” worden? Dat het voor hen noodig is, zich reeds vroeg te leeren beheer- schen? Dat de ouders 'toch ook hun rechten hebben, en deze door de kinderen geéerbiedigd moeten wor- den? Wat dit laalste betreft, niemand betwist het. En 89 ook betwist niemand, dat de kinderen zich reeds vroeg moeten leeren bedwingen. Doch die verplichting word hen bijna onafgebroken opgelesd: in ieder kinderleven komen meer onvervulde dan bevredigde wenschen voor. Hoe tal van dingen begeert het kind, die men met beslistheid weigeren moet, ware hel alleen in het belang van zijn jeigen gezondheid. De srenzen zijn hem in tijd en ruimte en omstandigheden ook vaak al te eng gesteld naar zijn eigen zin. Welke kinderen =willen uit zichzelf op tijd naar bed? Welke willen op hun speelterrein niet telkens verder gaan, dan veilig voor hen is? Welke moeten zich niet schikken naar de eischen van eigen gezondheid, naar de rechten van anderen? Daar behoeven waarlijk geen meubelen en sieraden bij te komen, om hun opvoedende werking op de kinderen uit te oefenen in een voorname onaan- tastbaarheid. Hechten de ouders meer aan een blin- kende kast dan aan een in vrijheid genietend kind, dan moeten ze het kind maar aan banden leggen. Doch deze zorg voor hun mooiigheden als een opvoed- _kundigen maatregel te bepleiten, dat is meer dan hun zelfkennis en waarheidsliefde moest kunnen verdragen. ¡HE Het tastend onderzoeken noemde ik een door de natuur aan de handen opgedragen arbeid. En ik had er bezwaar tegen, dat men het kind in dien handen- arbeid meer dan noodig is belemmert. Belemmeringen moeten er natuurlijk altijd wezen. Het welzijn van hel 90 kind zelf en niet minder het welzijn van hel wereldje om hem heen verplichten er toe. Maar het kwaad is nu, dat menigeen meer zijn werk maakt van het belemmeren dan van het vrijlaten, alsof belemmeren eigenlijk de heerschende toestand en vrijlaten de uit- zondering moest zijn. Laat het kind zooveel mogelijk vrij, ook in zijn tastend onderzoeken, en behalve ver- meerdering van kennis zal hij er ook toenemende handigheid en voorzichtigheid aan danken. Niet al alblijvende, maar al doende leert men. En wanneer het kind dan de dingen stukmaakt? Er is stukmaken en stukmaken. Uit moedwil de dingen vernielen is stellig leelijk en vernielzucht moel in het kind met kracht en ernst worden .bestreden. Uit onvoorzichtigheid of zorgeloosheid de dingen be- schadigen is natuurlijk ook verkeerd, en daarom moet - het kind tot voorzichtis zorgen worden opgevoed door hem — — niet van alles af te laten blijven. Doch er is oOKk een stukmaken, dat gseen kwaad maar een goed is, dat als voortzelting van het tastend onderzoeken tot den handenarbeid gerekend moet worden, en daar- over wil ik het een oogenblik hebben. Het klinkt misschien wat zonderling, dat stukmaken tot den arbeid gerekend wordt. Doch denk eens aan den wetenschappelijken onderzoeker. Met ontleedmes en pincet is hij voortdurend bezig, de planten en dieren ,,sstuk te maken”. En niemand zal toch be- twisten, dat de onderzoeker hierbij zijn handen arbeid laat verrichten. Stukmakende dringt de wetenschap tot de samenstelling van de organismen door, stuk- 91 makende ontsluiert zij ons vele geheimen der schep- ping. Het geleerde woord anatomie wijst er op, hoe hel »Stukmaken” zich tot een afzonderlijke welenschap heeft ontwikkeld, en hoe de ,ondeugendheid” van de kinderkamer een eervolle ,arbeid” in de universiteil kan zijn. Natuurlijk hangt alles van het doel af. Het stuk- maken moet een ontleden zijn. 't Moet te doen zijn om de leden, d. z. de samenstellende deelen, afzortderlijk en in hun onderlingen samenhang te leeren kennen. Wie een vlieg de pooten en de vleugels uittrekt, is niet alleen wreed, maar geeft daarbij ook blijk van weinig intelligentie, zoo goed als het geen fijnen verstande- lijken aanleg bewijst, wanneer een voorwerp noodeloos en doelloos vernield wordt. Doch waar onderzoekings- lust, kennisdorst, weetgierigsheid de stukmakende hand bestuurd, verricht deze bij haar onlledingswerk wel degelijk handenarbeid. * + a Dit wordt door de opvoeders niet altijd zoo ingezien. Zij meenen vaak, dat het baldadigheid is, wanneer een jongen zijn speelgoed uit elkaar peutert. Hij moel er naar kijken of er mee spelen. En anders niets. Maar gedraagt de geheele menschheid zich dan zoo tegenover de natuur? Doet zij niels anders dan de natuur beschouwen en NS niets dan er mee spelen? PRA: In de natuur zelve zien wij, zonder eenige inwerking van den menschelijken geest, een onafgebroken sloopen 02 en opbouwen. De levende en ook de levenlooze dingen 7ijn steeds bezig verbindingen te verbreken en nieuwe verbindingen aan te gaan. Het is in de wereld der materie een eeuwig gaan en komen, verslijten en groeien, sterven en rijpen vam vormen. Maar dit opbouwen noch dit afbreken geschiedt onder een door ons geziene willende bewustheid. En daardoor is dit opbouwen voor ons niet een opbouwen maar een groeien; en daardoor is dit afbreken niet een ontleden, maar een uiteenvallen.. Opbouwen en afbreken doen, voor zoover wij kun- nen nagaan, alleen dieren en menschen. De vogel, die zijn neststoffen bijeenbrengt, de kat, die spelende moeders naaimandje ledigt en uit elkaar haalt Dit laatste lijkt zelfs reeds op onderzoek. Het speelgrage diertje onderzoekt, of er iets van zijn gading is. En zoO0 staat de menschheid ook legenover de natuur. Zij analyseert deze niet uit ruwen sloopingslust, maar om door die analyse tot begeerde dingen of tot begeerde kennis te geraken. En daarom gaat het niet aan in het kind te misprijzen of zelfs als baldadigheid te straffen, wat niet anders is dan een openbaring van zijn zuiver menschelijken onderzoekingsdrang. Daar heeft een jongen voor zijn verjaardag een of ander instrument gekregen. Let eens op, hoe de kleine eigenaar het dadelijk in zijn handen neemt, en zijn onderzoekende vingers overal langs laat gaan. Doch nu wil hij ook al weten, hoe het in elkaar zit. Hij begint aan schroefjes te draaien, verborgen hoekjes le doorzoeken, losse deelen weg te nemen. Zijn ouders 93 maken zich bezorgd, dat het pas gekochle weer aan- stonds zal worden ,,vernield”. Ze worden zelfs boos op den ondankbare. Daar is iets begrijpelijks in. Vooreerst hebben zij besef van het geld, dat ze voor dit mooie dino moesten opolleren en zien ze. dus een paar moeilijk verdiende en maar noode geofferde guldens kalmpjes uit elkaar peuteren. En ten anderen voelen zij niets van den onderzoekingsdrang in hun jongen. 71; kijken tegen dit mooié stuk aan als ltegen een vaas op hun schoorsteenmantel, legen de meubelen in hun salon, waardevolle voorwerpen, die hun bezit vertegen- woordigen. Maar die jongen weet nog niet van bezif. Hem is in het ding alleen de bruikbaarheid lief. Uit- stallingen van onbruikbare mooiheid houdt hij er niel op na. En daarom onderzoekt hij aanstonds, wat hij aan zijn nieuwe schatten heeft, wat bij er mee doen kan, een onderzoek, dat menigmaal niet geschieden kan zonder een behoedzame stukmakerij. Wie deze stukmakerij tegengaal, handelt m. 1. ver- keerd. Hij stelt de ongereptheid van het doode ding boven de actie van den onderzoekenden geest.. En toch, hoe menigeen loopt gevaar, dat hij zijn kinderen bindt door hun speelgoed, dat hij ze begraafl onder hun speelgoed, dat hij hen opoffert aan hun speelgoed, zooals hij hen reeds opgeolferd heeft aan Zzijn meubelhuis en aan hun mooi-gekleedheid. Wie dien ,onderzoekingsdrang” in zijn kinderen niet wenscht te voeden door hen kostbare stukken speel- goed te doen ,.ontleden”, voor hem heb ik een al- doenden raad: Geef uw kinderen dat speelgocd niet. 94 Dan zijt ge er ineens af. Maar indien ge het geelt, laat het dan strekken, zoo noodig door stukmakerij, tot wezenlijk genot en geestelijken groei van uw kin- deren en niet om hen te vormen tot speel-marionetten. + + E Nu moet men uit deze woorden niel afleiden, wat ik er niet in gezegd heb. Ik hoor de verontwaardiging al roepen: ,Zoo! Moeten we onze kinderen al ,opvoeden” tot vernielen! Zijn ze nog niel baldadig genoeg! Na- tuurlijk, zi7 hebben zich niet le beheerschen, zí7 hebben geen eerbied te koesteren voor het bestaande! Alles moet om hun willen en wenschen draaien! Het heele huis ingericht voor de kinderen! En waar nog hier of daar een voorwerp staan mag ten dienste van de ouders, mogen de kinderen het ,ontleden” om hun ,onderzoekenden” geest te voeden.” We hadden het over handenarbeid, niet waar? En wel allereerst over handenarbeid in dienst van hel grociend intellect. En kunt u zich nu zulk een handen- arbeid denken zónder beftasten en ontleden? Ik niet. Zonder betasten en onlleden zouden wij, zou de menschheid, nog maar bitter weinig weten. Is u nu vóór handenarbeid, en is u ook vóór intellectueele ontwikkelins, dan zijn we het dus met elkander eens. Maar dan moet u ook de konsekwenties hiervan aan- vaarden. Natuurlijk, binnen zekere grenzen. Uiterste konsekwenties voeren naar het krankzinnigengesticht. Nu hoop ik, dat we het ook in het derde punt eens zullen blijken, waar we nagaan den handenarbeid 95 in dienst van de scheppende phantasie. Dat zal wel, want nu gaan we aan het ,samenslellen”, van hel ,Vernielen” naar het ,,vervaardigen”. En vervaardigen, iets maken, dat vinden de menschen altijd een prachtig ding. Ofschoon.... We zijn in de huiskamer. Wat is die vervelende jongen daar nu weer aan het slepen? Hij haalt alles van zijn plaats, stoelen, voeltenbankjes, pianokrukken, haardstellen... jawel, jawel, dat doet maar, of de heele wereld van hem is. Zou meneer ook maar niet het buffet en de piano er bij trekken? Ja, dat zou meneer wel doen, als meneer maar kon. Doch de vierjarige handjes van meneer hebben juist kracht genoeg voor een stoel en een haardstel, maar tegen de piano en het buffel zijn ze nog niet opge- wassen. Dat komt later. Die groote dingen zou meneer ook niet kunnen gebruiken, want meneer wil een spoortrein in elkaar zetten, en daartoe zijn die zware stukken ongeschikt. De stoelen zijn echter prachtige wagens, de bankjes kunnen reizigers voorstellen en de pook en de tang zijn stoker en machinist. Daarmee blijven die twee meteen Zzoo'n beetje in hun vak. Nog een verzameling touwen en touwtjes, om de waggons aan mekaar te verbinden. Doch mama is volstrekt niel op dezen handenarbeid gesteld. Het kind heeft zijn blokkendoos en zijn spoortrein, laat hij daarmee spelen. En mama zet met een zekere drift den stoker en den machinist weer bij den haard, de reizigers stapelt ze op elkander in een hoek van de kamer, en de waggons schikt ze ordelijk langs de 96 wanden. ,Ziedaar”, zeglt ze tegen haar jongen, ,ga daar nu zillten. Hier is je spoortrein en je blokkendoos, en speel daar wat mee. Al dat gesjouw mel stoelen kunnen we hier niet hebben.” -——Maar wat is het loch, dat nu de ambitie van den kleinen man zoo aanmerkelijk verminderd is? Ach, de spoortrein is te echt en de blokken zijn te zeer voor- werpen, tot spel bestemd. Het is nu eenmaal zoo ¡in de wereld der phantasie, hoe armelijker de werkelijk- heid, hoe rijker haar werk. Zet een dichter midden in de schoonheid der natuur, hij zal daar geen verzen schrijven. Hij drinkt er de heerlijkheid van zon en hemel, van kleúren en zangen met volle teugen in, doch de verzen stijgen niet in hem op. Hij is absor- beerend, niet produceerend. Doch straks, wanneer hij in zin kamertje zit, in een misschien schrale om- geving, dan leeft alles weer op in zijn ziel, dan ziet hij goud en blauw en groen en purper, dan hoort hij gekweel en gejubel, dan stroomt om zijm hoofd de frissche buitenlucht, en dan zwellen de liederen in zijn ziel naar omhoog. Dan zingt hij zin schoone ontroering uit. Kunst is verbeeldingswerk. Behoeft het ons nu te bevreemden, dat de spelende kleine man mooier spoortreinen van stoelen phanta- seert, dan, hi] er van echte blikken wagens over de tafel kan laten rondrijden? En dat hi liever. met poken en tangen manoeuvreert dan mel pasklaar ge- zaagde en geschaafde blokjes? Wij zijn net zoo, wan- neer we tenminste levende menschen zijn gebleven en onder den invloed van het blinkendgeschoende con- dl versatie-leven niet zijn veranderd in een sltuk salon- ameublement. Die handenarbeid in dienst van de phantasie, we zagen het, geeft ondanks het opbouwend karakter toch al weer aanleiding tot botsingen tusschen op- voeders en kinderen. Die kinderen willen dan toch ook altijd een anderen kant uit dan hun opvoeders. Hun phantasie is graag toovenaresse, die zelf won- deren schept; de opvoeders willen de kinderphantasie vernederen tot een optochtfiguur, die van de hoogte harer zegekar de wonderen om haar heen mag be- kijken. De kinderen worstelen zich los van allen industriéelen speelgoeddwansg, om aan de phantasie vrij spel te laten; de opvoeders belemmeren de zelf- werkzaamheid der verbeelding op alle manieren. En het gevolg is, dat ook de natuurlijkste handenarbeid er onder lijdt, die kinderen kunnen verrichten: de -handenarbeid in hun spelend verbeeldingsleven. Ik kwam eens bij de ouders van een mijner leer- lingen. De kleine vent was in: het tuintje achter t huis aan *t spelen, een jongeftje: van 8 jaar. » Wat speel je, Frits?” .,Spoortreintje.” Doch ik zag geen rails, geen wagens, geen station, niets. Ja, toch iets. Hier en daar stond in den grond een verroeste ijzeren pen, een oude schaar.met de oogen naar boven, een stuk van een gebroken droogrek LIGTHART, Over Opvoeding. 11. 7 98 en meer dergelijke palen. En langs en door die palen heen ging een katoenen draad, die verder om eenige boompjes liep en ginder aan een hekje was vast- gemaakt. Het andere tinde van den draad was ver- bonden aan een liggende lat, en als je nu bij het hekje stond en aan den draad trok, dan ging daar in de verte de liggende lat omhoog. Die lat — ik kwam er gaandeweg achter — was een sluitboom. En het groote genot van Frits was, door middel van den langen draad dien sluitboom — op zoo'n afstand! — te doen open- en toegaan. Mel zijnm ,,Ímachine” had hij over den afstand gezegevierd. ,En moet er nu geen spoortrein door?” vroeg ik. SO Li En toen Frits den sluitboom had opgetrokken en het touw aan het hekje vastgemaakt, begon hij met de kromgebogen armen vooruit en steeds sissende den tuin rond te loopen, al harder en harder, en eindelijk langs den opgeheven sluitboom. Toen weer den tuin door, gaandeweg langzamer, eindelijk bij 't hek, en daar liet hij den boom weer zakken. Met dat spelletje was hij al den heelen middag bezig. Den meesten tijd en de grootste zorg had hij daarbij besteed aan de inrichting van zijn slagboomtoestel. Zoo vaak kon de draad niet breken, of hij knoopte de cinden maar weer samen. En toen één draad niet sterk genoeg bleek, legde hij een dubbelen draad aan. Zijm moeder was daarbij stil aan haar eigen handen- arbeid gebleven — koken, stoffen, naaien — en ze had haar I'rits, mel voor lwee cenlen garen en wal oude 99 dingen uit het schuurtje, laten genieten van zijn handenarbeid. »,Maar dat wás geen handenarbeid!” roept daar eensklaps een lezer uit, die al lang op den loer lag, om me te pakken te nemen. ,,Dat was spelen.” Was dat geen handenarbeid? Dat zullen we dan eens zien. > IT. Er is een ontleden en een samenstellen. Het eerste heeft een overwegend onderzoekend karakter. Het laatste een overwegend opbouwend karakter. De analyse is handenarbeid in dienst der vor- schende wetenschap, de constructie is handenarbeid in dienst van den technicus of van den arliest. Beide vormen van handenarbeid kunnen in de school heel gemakkelijk toegepast worden. - Wanneer in het voorjaar de onderwijzer aan elk zijner leerlingen een kastanjeknop geeft en ze moeten dien met een mesje of met hun nagels ontleden, om zoodoende achter de samenstelling en den inhoud van den knop te komen, dan zijn ze bezig met een handenarbeid in dienst van het verstandelijk onder- zoek, waarvan de uitslag moet wezen: verheldering en vermeerdering van kennis. Wanneer tijdens de aardrijkskundeles over de heide, de kinderen van allerlei voorwerpen cen hunebed mogen opbouwen, om zoodoende cen helderder voor- =$ ¿ 100 stelling te krijgen van de wijze hoe zulk een grafmonu- ment in elkaar werd gezet, dan zijn ze bezig mel handenarbeid in dienst van de phantasie, waarvan het resultaat moel wezen: een helderder voorstelling van het gesprokene. In het eerste geval is de handenarbeid middel om tot kennis te geraken, in het laatste geval middel om de kennis door aanschouwelijkheid te verhelderen. In het eerste geval dus een onderzoekingsmiddel, in het laatste geval een aanschouwingsmiddel. Het overwe- gend onderscheid tusschen beide springt in *t o00g. - De overeenkomst is echter, dat in beide gevallen het intellect gebaat wordt, en alleen het intellect. 't ls steeds handenarbeid in dienst van het intellect. Beide vormen van handenarbeid komen ook in het spelende kinderleven voor. Het onderzoekgrage kind haalt de dingen uit elkaar, het scheppingsgrage kind zet allerlei dingen in: elkaar. En zoo vertegenwoor- digen zij in de kinderwereld eenerzijds de wetenschap- pelijke neiging en anderzijds de kunstneiging in tech- nische of artistieke richting, doch in alle gevallen weer den arbeid in dienst van hoogere functies. Moet nu het spel van onzen Frits niet onder den handenarbeid gerekend worden? Daar is er nog iemand, die twijfelt, en zijn twijfel brengt ons naar het derde punt: de handenarbeid niet in dienst van wetenschap of kunst, maar de han- denarbeid als handenarbeid. * ES sk 101. Met uw verlof, de handenarbeid als handenarbeid, dat is onzin. De handenarbeid is nooit heer, altijd knecht, en als hij niet ondergeschikt is aan de aristo- cratie der wetenschap of aan den adel der kunst, dan is hij het toch aan de bourgeoise der dagelijksche nuttigheid. Dan moel hij allerlei voorwerpen vervaar- digen voor ons verbruiksleven, schoenen en schoor- steenen, kousen en klinkers, tafels en trompelten, stoelen en stangen, hemden en harken, en ga zoo maar voort tot in het oneindige. Dan moet hij ook allerlei reinigingscorveeén voor zijn rekening nemen: wasschen en poetsen, roskammen en schoorsteen- vegen, harken en wieden, en ga zoo ook maar weer voort. Dan moet hij ook allerlei — doch, waar zal ik eindigen, wanneer ik de verschillende soorten. van handenarbeid zal opnoemen. Dan moest ik de werk- plaatsen bezoeken en den openbaren weg, en het veld en de schepen en de treinen en de bosschen, en zelfs met den duiker rondtasten op den bodem der zee. Reeds alleen de produceerende handenarbeid van de onderscheidene bedrijven is moeilijk te catalogl- Secre. Dezen laatsten handenarbeid noemen sommigen nu den echten. Er moet dan uil zeker maleriaal: papier, klei, hout, ijzer een voorwerp vervaardigd worden ter wille van dat voorwerp, en dit vervaardigen moel niet met machines maar met de handen geschieden. Tk behoef zeker niet te wijzen op hel eenzijdige en bekrompene in deze opvatting. Dan verricht de cou- peur, die een jas snijdt, handenarbeid, en de dokter, 102 die een been opereert, niet. Ook het criterium van geen machine is dwaasheid, want leder werktuigje is een machine, zelfs de naald van den schoenmaker of de hamer van den timmerman. Indien we in deze bewerkins der grondstoffen den eigenlijken handenarbeid moeten zien en het vervaar- digen van voorwerpen daarbij in 't o0og dienen te houden, dan is daarmede wel uitgsemaakt, dat de han- denarbeid bron is van alle productie — wat we reeds wisten — doch tevens, dat er voor hem geen plaats mag worden ingeruimd op de lagere school en althans niet op de school voor kinderen uit den gegoeden stand, die later met verstandelijken of artistieken arbeid hun brood zullen verdienen. Wat de toekom- stise. handwerkslieden moeten kunnen, zullen ze waar- lijk wel leeren, als ze op de ambachtsschool of de werkplaats komen. En wat de toekomstige hoofdar- beiders aan handvaardisheid moeten bezitten is zoo miniem of zoo speciaal (bij geleerden, chemici, tech- nici), dat de lagere school er zich niet mee behóétt te bemoeien of zich er nog niet mee kán bemoeien. Allen handenarbeid, die gericht is op het aanbrengen van vakbekwaamheid, acht ik daarom contrabande bij ons lager onderwijs. Geen boekbinden, geen ver- vaardigen van houten verbruiksvoorwerpen als messe- bakken en lepels. Onze handenarbeid in de school moet in dienst staan van hel leeren en het spelen der kinderen, hij moet hun het onderwús verhelderen, veraangenamen, vergemakkelijken en hen een handje helpen bij het eigen geknutsel en hun spel. Dit is 103 zijn dubbele taak en aan deze dubbele taak zijn alle verdere paedagogische of vakeischen ondergeschikt. . + o Wel, wanneer de handenarbeid niet in dienst van het leeren wordt gesteld, waar moel dat dan naartoe? Dan heeft men eenvoudig een nieuw vak bij de andere, en een vak, dat in naam van de paedagogiek met nog al groote pretenties optreedt. Dan verandert de oude school “in geen enkel opzicht. Dan heeft men daarin naast de lange paden van lezen, rekenen, schrijven, taal, aardrijkskunde, geschiedenis, natuurkunde, tee- kenen, zang, gymnastiek, simpelweg een nieuw pad aangelegd, dat de kinderen ook in hun zes schooljaren moeten afloopen. En daar de tijd dezelfde sebleven is, zelís eer verminderd dan vermeerderd, moeten de kinderen hun oude paden nog wat harder afrennen, om — in naam der paedagogiek — ook dit nieuwe pad te kunnen volgen. Dat is, naar mijn innigste over- tuiging, een verslechtering van ons onderwijs. Hoe? Men klaast, dat de kinderen zoo overladen zin? Dat de examens zulke hooge eischen stellen? Dat men geen goed onderwijs kan geven, zooals men dat zelf wel zou willen? Dat men uit angst voor de examens zijn leerstof er in moet brengen door huis- werk en vervelend lessengeleer? En men doet er nog een vak bij? Een vak, dat in geen enkel opzicht die oude lastige schooltaak rechtstreeks veraangenaamt en vergemakkelijkt? Daar begrijp ik niets van. Dan liever geen nieuw 104 vak, dat door den aard zijner moeilijkheden nog al veel uren vraagt, en den beschikbaren tijd gansch en al gegeven aan de noodig geoordeelde of door de examens gecischte kennis en vaardigheid, zoodat de kinderen rustiger en lustiger klaar komen mel de soliede afwer- king: van hun leerprogramma. Thans kan het niet anders, of wat die onhandige hand wint, komt ten nadeele van het hoofd, dat zich in minder tijd nog meer moet inspannen, en op een nog ongeschikter manier ontwikkeld wordt. Het moet uit de lengte of uit de breedte, daar helpt niets aan. En geen school- nervositeit wordt bestreden, door de leerspanning te verhoogen. Het leergenot moet verhoogd worden. En het leerresultaat verbeterd. Daarop moeten alle krach- ten aansturen. In naam en ten behoeve der ,handigheid”, om de tot nog toe ,schromelijk verwaarloosde” hand te ont- wikkelen, heet de handenarbeid een noodzakelijke aanvulling van ons schoolprogramma. En dan moet De Genestet als propagandist worden gebruikt met zijn tweeregelis: Ik zeg maar: wees geleerd, dat s' mooi. Maar wees verstandig, Dal's mooier nog. En mensch, vooral: wees niet onhandig. Alsof de ,onhandigheid” een speciale verzorging van de ,handen” noodig maakte. En alsof er geen onhandigheid was buiten het handwerk om. Breng 105 toch eens een timmerman voor uw klas en de man, die den ganschen dag met de handen werkt, is daar een en al onhandisheid. Of breng hem op de boerderij en laat hem daar melken of ploegen. We zullen eens kijken, hoe handig hem dat afgaat. Of laat menigen arbeider aan het station zorgen voor zijn kaartje, zijn bagage, zijn plaats. Neen; de handigheid zit niet alleen in de handen en kan zelfs door een voortdurenden eenzijdigen handenarbeid er eer op verminderen dan op verbeteren. Handigheid wordt verkregen en ont- wikkeld door verplichtins tot aanpakken, tot uitvoeren, tot optreden, bij allerlei gelegenheden en op allerlei gebied. En dan doet nog aanleg zooveel. Menige dienst- maagd breekt in haar onhandigheid slag op slag olazen en kopjes en vazen, hoewel ze den heelen dag en haar heele leven met de handen werkt, terwijl menige mevrouw, sechoon ze haar handen steeds zorg- vuldig gespaard heeft, zeer handig is bij het stoffen van het salon of het reinigen van het kristal. Ter bestrijding van een al of niet terecht onder- stelde onhandigheid hebben we geen werkplaatsen in de school noodig, zoogenaamde slójdzalen. Daartoe hebben we noodig een omgang tusschen opvoeder en pupil, waarin de eerste den laatste zooveel mogelijk vrijlaat en zelfs verplicht, om allerlei dingetjes te doen, die in huis en school, bij les en spel, te pas komen. Het leven ontwikkelt handisheid, het alzijdige, leven. En daarom moeten we onze kinderen laten leven. Jan breng dit aan, en Gerrit breng dal aan. Mina, zel jij die stoelen eens recht. Marie, vouw ¡ij die doeken eens 106 op. Piet, stapel jij die dingen eens op elkaar, zóó, dal ze niet vallen en zoo weinig mogelijk ruimte behoeven. Willem, kaft jij die boeken eens. Hendrik, vul den kolenbak even. Kees, poets je schoenen. Borstel je kleeren. Hark den tuin wat aan .... Wat al werk voor de kleine en de grootere handen! Wat al aanleidins tot het ontwikkelen van handigheid! Moet daarvoor nu nog een extra cursus in uitsluitend handenarbeid het leerprogramma der lagere school bezwaren? Het is de oude, komieke geschiedenis: de natuurlijke gele- genheid laat men ongebruikt voorbijgaan en een schoolsche gelegenheid wordt er dan als ¡ets voor- treffelijks voor in de plaats gezet. Zoo iets- alsof men den kinderen verbieden moest, buiten al wandelend frissche lucht in te ademen, om hun later, in daartoe ingerichte ademscholen, behoorlijke hoeveelheden zuur- stof op tijd toe te dienen uit flesschen met kunstmatis bereide vlocibare zuurstof. Laat ieder kind ?s morgens zin waschtafel schoonmaken, zijn bed verzorgen, zijn kleeren borstelen, en hij heeft al meer kans om een handig mensch te worden dan wanneer hij alle metho- dische modellenreeksen in de slójdzaal moet afwerken. Te meer kans, naarmate hij te meer vrijheid heeft bij zin spel en daarbij de beschikking krijgt over wat ouden rommel op zolder of in *t berghok achter in den tuin. En zoo meen ik dus, dat de slójdzalen maar opge- ruimd dienen te worden? Geenszins. Al komen mij cur- sussen in handigheid, in nauwkeurigheid, in materiaal- bewerkingy onnoodig voor, ik wil wel handenarbeid en 107 dezen voor «oudere kinderen in aparte lokalen aan werkbanken, met gebruikmaking van gereedschappen. Maar dan moet uit alles blijken, dat die handenarbeid ultsluitend ten doel heeft het gewone onderwijs pret- tiger, aanschouwelijker, vruchtbaarder te maken en een vriendschappelijk handje te helpen bij de vinding- rijke knutselarijen der spelende jeugd. Ik wou het wel van de daken rondschreeuwen: de schooldeur moet gesloten blijven voor al wat enkel nieuwe toevoeging is, en doorgelaten mag alleen wor- den wat het goede bestaande verbetert. Hoewel ik herhaaldelijk door voorbeelden heb aan- gegeven, in welke richtins m.i. de schoolhandenarbeid zoeken en werken moet — wil ik toch dit opstel niet eindigen, zonder nogmaals die: richting te karak- teriseeren en haar voordeelen aan te toonen. IV, , Het moet uit de lengle of uit de breedte.” Dit is al oude wijsheid, die onze grootmoéders knip- pende opdeden, en die door de onderzoekingen der groote natuurkundigen is bevestigd. Wanneer we door handenarbeid;, in *t algemeen door ervaring, een zekere kennis tot het eigendom der leerlingen willen maken, dan zal die kennis zeker helderder, solieder en duurzamer zijn, dan wanneer we haar alleen door mededeeling pogen aan te brengen. Doch deze winst wordt maar niet, als de rente van 108 een geérftd kapitaal, met luie hand ontvangen. Zij moet gekocht worden. Winst aan den eenen kanl wordt alleen verkregen door verlies aan den anderen kant. En zoo behooren we in ons geval te rekenen op een behoorlijke hoeveelheid verlies aan tijd. Er zijn twee manieren, om een kind den weg te leeren van huis naar school. De eerste manier is, dat men hem de straten noemt, die hij te volgen heett, met aanwijzing bij de hoeken van rechtsom en linksom. Deze manier bezit de verdienste van heel kort te zijn. 