title: Geschiedenis van de Protestanten en de hervormde kerken in Poitou
creator: G. J. v. d. H ., Auguste François Lièvre, Evangelische maatschappij, Amsterdam
text: De uitoefening der hervormde eeredienst werd toegestaan in die plaatsen, die in de magt der protestanten waren. De koning van Navarro had het voorbeeld van verdraagzaamheid gegeven door in de plaatsen, die Iqj veroverd had, de uitoefening der beide eerediensten toe te staan , en iedereen tot eendragt te vermanen. Te Ghátellerault stond de vorst niettegenstaande den tegenstand der katholieke overheid, het bouwen van eene hervormde kerk in 't midden der stad toe. Ten einde raad had de koning zich in de armen derketter- 8Che partg geworpen, doch ten gevolge daarvan kreeg hg het meerendeel der katholieken tegen zich en nam de Ligue aan- merkel^ toe in kracht. Steden, die eerst nog tw^felachtig waren gebleven , verklaard^i zich nu ter harer gunste , zoo ook Poitiers. Niet minder dan de Hngenoten, werd Hendrik III dáár door *t gepeupel en ook door dweepzieke geestelífken roet ver- wensehingen overladen. Be overheid liet alies stil z^nen gang lio gaan. Openiyk werd er beraadslaagd over de middelen om weérstand te konnen hieden aan de troepen van Hendrik van Valoís, den tyran van Frankr^ — en de vgandén Goda. De koning begaf zicb naar Poitíers , om de inwonera tot hnnnen pligl ierag te breugen, doch — vond de poort voor zkb gesloten. Men voegde er zelfs de beleediging b^ , dat men op bem schoot. De balp der protestanten zoa den koning in staat gesteld bebben, Poitiers te bedwingen; doch h)] wilde met de berove- ling zQner boofdsfad begmnen. Hy bad juíst bet beleg voor Parjjs geslagen , toen bg door broeder Jacob Glemcnt den l^^ Angosto» 1589 vermoord werd. XIV. Het moeyeiyk vraagstnk der opvolging op den troon van Frank- ryk deed zicb nn gelden in al z^ue kracbt. De vraag was : 6f een nieuwe dynastie 6í een ketter op den troon. De koning van Navarro was inderdaad de naaste erfgenaam der kroon ; maar bgna onoverkomeiyke moe|jeiykbeden scbeidden hem van baar. Het meereudeel der katholieken, die den overleden ko- ning trouw waren gebleven , toonden zicb welníg geneigd bem een ketter tot opvolger te geven. De Ligue stelde tegen den Béarner den ouden kardinaal van Bourbon over, die in Bene- den-Poitou gevangen werd gebonden. De bertog de Mayenne oefende in naam des gevangenen bet gezag uit, in afwacbting dat de omstandigbeden bem zoaden toestaan zelf den schepter in banden te nemen. De bekeering van Hendrik IV zon voorzeker bet vraagstnk beb- ben kunnen vereenvoudigen. De meesten geloofden zelfs dat dit bet eenige middel was , om bet op te lossen. Hendrik sebeen niet af keerig er van om dat middel aan te gr^pen. Vóór b^ tot dien stap overging , streefde by er naar om niemand rede tot misnoegen te geven , door aan iedere party zoo veel toe te geven , ais slecbts niet al ib onvereenigbaar was met de eiscben der tegenpart^. De uitoefening van de katbolieke eeredienst werd gebandbaafd 111 in byna al de steden , waarvan hg zich na zQne troonsbestyginip meester maakte. Had in sommige plaatsen het vieren der mil opgebouden , verzocht men hem om de herstelling der eeredienst, 14) zou er terstond gevolg aan geven en znlks op raad zelfo van zyne protestan^clie vríenden. De hervormden wilden alleen maar van de gelegenheid gebruik maken, om zIch te geiyker t^d vryheid van eeredienst te laten toestaan in die plaatsen , waar z^j die uog niet bezaten, of zich andere regten , die men han weigerde , te laten toekenuen. Doch de katholieken der Ligue wilden van geen toegeven weten, en gingen voort met de protestan ten te vervolgen en te onderdmkken ais te voren. De koning had z|jn troonsbeklimming niet afgewacht, om den katholieken honne verbeurd verklaarde eigendommen terng te geven , en iedereen de .vr^heid te schenken , om iiaar z^ haia terug te keeren. I^j verzuimde niets om te doen vergeten , dat de koning van Frankr^ een partghoofd was geweest. Maar zoo k.wam hy er wel eens toe ten gunste z^ner tegenpartyders ora z^ne onde kr^gsmakkers op te offeren : iets dat , vereenigd met het gemcht van z^n plan om zgn geloof af te zweren , de Hoge- noten vr^ koel jegens hem maakte. n'^^n ^^ katholieken/' achreef hem Mornay , z||n troawe raadsman , „maar verües awe Hugenoten niet.'* Dit was inderdaad ook het plan van den Béarner, en hicrin bestond de moeyeiykheid van zyn rol. Z^n verwonderiyk boigzaam geweten voegde zich daar vry wel naar. Doch, was hg gezind met de geheele wereld in schikking te treden, de parteen toonden zich niet zoo inschikkeiyk voor hem. In 't oog der Ligue was hg altyd een ketter, op wien de banvloek raatte. De Hugenoten van hunnen kant, minder rekbaar dan de koning op 't punt van godsdienst , schenen over 't geheel weinig gezind deel te nemen in zjjn moeyeiyken toestand. Zoo rezen er vooral in Poitou hevige klagten: men werd nog meer mishandeld dan ten tgde van den vorigen koning : de traktementen der predikanten werden niet meer uitbetaald. Den koning, die te dier tgde in Normandie kr^g voerde, kwam dit 113 alies ter ooren. UQ trok ach na het k>t der kerken kraditíger aan , betaalde de leeraars , eo traclitte op die w^jze de ongernst- heíd der proteetanten te doen bedaren , en han vertroawen te her- winnen. De atad Loadan kreeg alsoo in dezen tgdeennieawe hervormde kerk , die raím en sierl^k geboawd , twee of drie doizend personen kon bevatlen. De edelen en overige inwoners des lands van allerlei rang en staud ontmoetten daar elkander ter oitoefeuing hanner godsdienstoefening , vaak ten getale van 2000 personen. Deze kerk was troawens ook de eenige in dit gan* sebe gewest, hoewel de protestantsche bevolking er talrgk wa& Had de Ligae tot na toe met sch^n van regt ten minste be- staan, ook die schyn hield op, toen in 1590 de kardinaal van Boorbon overleed, dien zy onder den naam van Karel X tot koning liad aitgeroepen. Drie jaren daama verdween ook haar laatste voorwendsel door de bekeering van Hendrik IV. Par^, ingesloten en tot 't oiterste gebragt , opende z|jne poorten. De koofden van 'tverbond dachten aan niets meer dan om honne onderwerping zoo daar mogelgk zich te laten af ko(^>en , en alies liep dos ten slotte ait op eene geldkwestie. De steden , die zich na de een voor, de ander na , onder de gehoorzaamheid de» konings stelden, deden zalks niet zonder de aitdrakkemke voorwaarde, dat de hervormde eeredienst bin- nen hanne maren niet mogt aitgeoefend worden. Poitiers eisclrte, dat die eeredienst zea worden verboden in de voorsteden, en in alie plaatsen, waar z^ volgens 't edikt van 1 577 niet toege- staan was , en verkreeg daarenboven de herstelling van de mis te Niort , te Fontenay , en in de parochiSu waar men opgehoa- den had haar te lezen. Het temgbrengen der katholieke steden onder 'twettig gezag diende dikwerf tot voorwendsel om aan de Hagenoten die plaat- sen te ontnemen, die z{¡ zelven bewaakten. Zalks wekte le- vendige bekommeríng. De goavernears dier steden zoo ais b. v. die van Ch^telleraalt , Niort, Fontenay, en vele anderen hie- den zamenkomsten ter overweging wat han by dit dreigend gevaar te doen stond. De koning beklaagde zich daarlevcndig j 113 over, doch lokte daardoor van de protestanten slechts tegen- klagten uit. In han toestand was dan ook werkel^jk nog geen de minste zekerheid gekomen. De wetten , door Hendrik lil tegen hen uitgevaardigd , waren nog geenszins opgeheven , en de parle- menten weigerden een edikt, door den nieuwen koning ten han- nen ganste gegeven, te registreren, Men sloot han^de dear voor alie amblen, en deze kwellingen waren te gevoeliger , omdat de aanzlenlgkste betrekkingen aan de oade hoofden der Ligue werden aangeboden. Dit was hard voor de onde trouwe die- naars des konings. Dat kon nlet zoo bl^ven ! En toch bleef het nog verscheidene jaren das. Want Hendrik wist het wel , dat van han kant hem het minste gevaar dreigde. De protestanten , die , sints Hendrik z|jn geloof had verzaakt, hem steeds met] mistroawen beschoawden, murmareerden wel , maar kwamen volstrekt niet tot een opstand. Slechta wllden z^, daar z^, gel^k z^ zeiden, han beschermer .voor de poort van Sint-Denys verloren hadden, zelve thans voor hanne zaken zorgen , en begonnen algemeene vergaderin- gen te hoaden , wier doel was 't goavernement er toe te bren- gen, om zich met hen bezig te hoaden , en de wederz^dsche betrek- kingen te bepalen. Deze vergaderingen , die niet altyd zonder wantroawen werden aangezien , daarden tot de af koudiging van 't edikt van Nantes. Grooter oorzaak tot bekommering dan de ongerastheid der Hagenoten , gaf het aan Hendrik IV , dat de aanhangers der Ligae nog niet alien ontwapend waren. De hertog de Mer- coear , een lid van 't geslacht der Gaisen , was in Bretagne , en stelde tot voorwaarde zyner onderwerping , dat in de meeste gewesten van *tWesten, ook in Poitou, de aitoefening der her- vormde eeredienst verboden zoa worden. De troepen, die hy met behalp van Spaansch geld onderhield , roofden en moordden allerwege. Merkwaardig is het, dat een der benden van dezen Lotharinger dit t^dvak van inwendige beroeringen sluit met een moord even veríoe^el^k ais het bloedbad van Vassy. 8 114 XV. Een kwartnqjl van la Ch&taigiieraíe tnsschen la Tardiére en den weg van Ghe£foÍ8 , achter een kale en ruwe rots , die het uitzigt op den weg zeer beperkt, ligt het kleine doq^ de la Brossardiére. Ais het ware geheel verborgen tosschen kleine beken en digte bosschen van hakhout, had dit gehacht echter hoogeheermkheídsregten ais het eigendom van een hervonnd edelman , Charles de la Forest , heer van Vaadoré. Daar ver- zamelden zich sints 1567 de protestanten uit de omstreken, om- dat z|j te la Chátaignerale , welks heeren katholiek waren , van 't regt om honne godsdienst uit te oefenen beroofd waren. De heer van Vaudoré had han daarentegen op den heuvel van la Bros- sardiére een kapel laten bouwen , die met nog eene andere woning, toen het geheele gehucht vormde. Op een zondag morgen, 13 Aagustus 1595 tegen achtoren, op 't oogenblik dat de leeraar zgne rede zou besloiten , joeg een alarmkreet der verg;adering plotseling een hevige schrik aan. By den ingang van 't dorp bespeorde men een troep van 40 of 50 rniters, die langs een bedekten en kronkelenden weg in galop kwamen aanrennen. Op twintig schreden afstand van de kapel werden z^ een oogenblik opgehoaden door een slagboom, die den doorgang tasschen twee tninen afsloot. Te gel^k trad een protestant , de eenige die gewapend was , naar voren , en schoot zfjn vuorroer op hen af. De vrees een gevecht te zallen moeten levaren, waar men op een moordtooneel gerekend had, hield de slaikmoordenaars van de Ligae , want die waren z^, een oogen- blik tegen. Een afdeeling van 't gamizoen van Rochefort , in Aivjoa, kwam twintig nielen ver om eenige weérlooze men- schen om hals te brengen. Maar — alies was vooraf overlegd. De protestanten kwa- men gewoonl^k gewapend te la Brossardiére , ojn zich tegen de benden , die het land doorkraisten , te verdedigen ] doch thans hadden z^ acht dagen te voren van de vrouwe van Chátaigneraie bevel ontvangen, om ongewapend daar te ver- i 115 scl4}nen , onder voorwendsel dat z^ beducht was voor haré kon^nen. Aldus geen den minsten weérstand vindende steeg een ge- deelte der soldaten af , terw^l de anderen te paard de protestan- ten vervolgden , die^ de vlugt ñamen , hatwelk naast Gods hulp hun eenig redmiddel was. De mee^te waren echter in de kapel gebleven met hunne vrouwen en kinderen, hopende voor een losprys te zuUen worden vr^ gelaten. Doch vier of vjjf der moordenaars stormden daar binnen, en, na eenige oogenblikken was de grond overdekt met l{¡ken en stervenden. Zi¿ bielden met 't moorden niet op, dan alleen om de dooden uit te schud- den, en aan de vrouwen op de ruwste w^ze haré ringen en beurzen te ontrukken. Verscheidene dier vrouwen werden ge- wond , maar geeiie gedood. Z^ hebben- later meégedeeld , dat niet een dex slagtoífers eene klagte slaakte. Het hoofd bui- gende ontving ieder, zouder om genade te vragen, den doode- Hjken slag. Een der beulen, die z^n paard een armen hoog- bejaarden wolscheerder te bewaren bad gegeven , doorstak hem b^ 't heengaan met z^n degen. Daar buiten duurde het moorden nog voort. Zy die de vlugt hadden genomen, trachtten la Chátaigneraie te bereiken , en had- den zich ter weérzjjde van den weg -in 't jonge hakhout gewor- pen. Doch de so] daten, die hen met de grootste drift na- zaten , ,volgden hen en doodden er velen. Enkelen , die zich het gelaat met het bloed, dat uit hunne wonden vloeide, hadden overdekt, werden voor dood gehouden en redden zich aldus. Een geweldige slagregen deed, na dat het moorden drie kwar- tier geduurd had , den gruwel ophouden. Een en dertíg mannen waren gedood, twee en twintig gewond, benevens tien vrouwen. Vier protestanten werden ais gevangenen meégevoerd , niettegen- staande de moordenaars beweerden , dat de hertog de Mercoeur hun had verboden, aan iemand kwartiet te geven. Toen z^ te Rochefort terugkwamen , venden zy den Gouverneur La Hous- saye inderdaad zeer ontevreden, omdat z^ niet alien aan den 8 V 116 degen hadden geregen, en de kapel niet aan de vier boeken iii brand hadden gestoken. De geschiedenis deelt ons aandoeniyke bijzonderheden mede van de wreedheden, op dien dag begaan. Zoo werd een man tusschen z^ne twee dochter^es, die ky aan de kand kleld, met een dolk doorstoken. Een kind van vier jaren werd in de armen van z^iie grootmoeder gedood. Een ander, twaalí jaren ond, bad de moordenaars ^veertig staivers die h^j in z^n beurs bad aan te uemen, en kem dan niet te dooden." Maar bloed was ket dat men begeerde , en ket kind werd om hals gebragt. Een zevcntigjarige gr^saard vroeg z^nen beolon om hem eenige oogenbliken toe te staan ten einde zich voor te bereiden op den dood. Een degenstoot was ket antwoord. Een lakeusckeeirder , 55 jaren ond, werd voor den predikant gekouden, en onderging de meest barbaarsche bebandeling: men scboot een pistool in z\jii moud af, rokte kem de oogen en den tong uit, waama ieder nog op z|jn Igk zjjne woede koelde. De predikant , die b^ een valscb alarm steeds gewoon was te zeggen: „Het is niets, dat men niet van z|ju plaats ga!" ging deze keer, door een voorgevoel van *t gevaar gedreven, op den eersten alarmkreet weg , kaalde z^n degen uit 'tnab^ gelegen kuis en trok zick terug naar den kant van la Tardiére. In 't koat aaiigekomen, kield ky een oogenblik stil, met smart ket ver- moorden z^ner kudde aanscbouwende. Zoodra de moordenaars- bende vertrokken was , keerde ky terug, om de gewonden te ver- zorgen en te vertroosteu. Ais men de overlevering gelooven mag, dan sloeg een andere aansckouwer in z^ne nab^keid dit be- droevend tooneel met een droog oogen een voldaan kart gade. De vrouwc van la Ckátaigneraie zat- op den top der rots , die ket dorp bekeersckt , en werd by 't gezigt van ket bloedbad in kaar kaat tegen de Hugenoten gest^fd. Sints langen tgd z^jn er te la Brossardiére geen protestanten meer, of een kerk aan kunne eeredienst gewyd. De talr^ke fabrieken, die in den omtrek bestonden, zyn met ken verdwenen. De stem der ketterscke predikanten wordt niet meer vernomen 117 en 't b^geloof heerscht er in vrede o ver de onwetenheid en de elleude. De schuar, waar de Hugenoten te zamen hanne gebe- den opzonden , heeft plaats moeten maken voor een kapel , waar men aflaten kan bekomen. Gelp: de volken gedenkteekenen oprigten ter nagedachtenis der helden, rígt Reme ze op ter herinnering aan de misdaad. Het is uog niet lang geleden, dat men te la Brossardiére een wonderdadig beeld zag der hei- lige Maagd, die deze plaats bgzonder genegen scheen, en be- paald weigerde in de kerk van la Tardi^re te bl^ven, wer- waarts men vaak beproefde haré beeldtenis te vervoeren. De goede vrouwen uit den omtrek bevestigen dit ais eene warege- benrtenis: iedere keer kwam z^ terug, om zich in een oaden wilgenboom digt b|j de kapel te vestigen. Haré oudhcid heeft meer dan de voortgang der verlicbting bewerkt, dat zg heden ten dage ontkroond is. Het bloedbad van la Chátaígneraie verspreidde den scbrik on- der de-^ protestan ten in die streken. Men nam reeds maatrege- len, om tegen de moordenaarsbenden der Ligue de wapenen op te vatten. Maar , weinige da^en daarna , teekeude do hertog de Mercoeur een verdrag met de koningsgezinden , en de moord van la Brossardiére bleef ongestraft. Eene vergadering van aanzienlijken , in September te Fontenaj vereenigd, smeekte den koning geen vergiffenis aan de bewerkers dezer wreedheid te verleenen. Hendrik vaardígde inderdaad open bríeven uit, waarin gezegd werd, dat die wreedheid niet zou begrepen z|jn onder 't getal dier krggsdaden, waarvoor de tractaten kwgt- sehelding van straf verleenen. De hoofden der Hugenoten La Trímouille en Duplessis lieten de hand slaan aan eenige der moordenaars , en dat was al de genoegdoening, die men verkreeg. XVI. Sints 1683 waren de hervormden elf jaren buiten staat ge- weest, om nationale synoden te houden. Sints 1694 riepen z^j ze veelvuldig te zamen, en vermeerderden tevcns hunne staat- 118 knndíge bjjeenkomsten. De kalmte , die na meer dan 30 jaren van beroering begon te heerschen , gaf aan vele kerken gelegen- heid om zick op nieaw te organiseren. Twee jaren lang hadden de hervormden nu onafgebroken hanne klagten gebragt aan den voet van den troon , ter oor- zake van hannen onzekeren toestand , die men zich nlet genoeg- zaam be^ verde t^ verbeteren. De edikten der Ligue waren nog volstrekt niet uitdmkkel^k opgeheven en de meeste parle- menten lieten ze nog ten aitvoer brengen. Een paar algemeene vergaderingen hadden zekerheid gevraagd. Steeds bleef men nog taimen. Toen zond eindeljjk de vergadering te London, in 'tbegin van April 1596 gehouden, eene deputatie naar *t hof, om hnn beklag over te brengen , en den koning te zeggen, dat de vergadering zyn antwoord wachtte. Ewaadwillige raadslie- den deden hem in den vorm van dit verzoek eene bedreiging;^ zien , en hy gelastte den vertegenwoordígers der kerken , om uit elkaér te gaan, en in hnnne woonplaatsen z^ne beschikkingen af te wachten. De afgevaardigden gehoorzaamden ; maar , nieuwe gevaren dnchtende, spraken zy eerstaf, om nu zelven in de verlegenheid der protestanten te zullen voorzien. Duplessis-Mornay , trouw protestant en trouw vriend z^ns konings, voorzag de rampen, die een dergel^ke bepaling kon na zich siepen. Hy stelde dit gevaar den koning voor , en deed hem inzien , dat hy den Hu- genoten meer dan mooge woorden of losse beloften moest geven t en dat het vooral noodig was eenigzins omzigtig om te gaan met mannen , die door nieuwe ouregtvaardigheden , vereenigd met de herinnering aanlangdurig Ijjden, zeer wel konden ver- bitterd worden. Mornay begaf zich te geiyk naar Loudun en hield er de afgevaardigden byeen. Hendrik IV zond op zjjn verzoek twee commissarissen om met de vergadering te onder- handelen , en in November bragt hjj haar over naar Vendóme , minder om de onderhandelingen te bespoedigen, dan om haar van meer naby te kunnen gadeslaan. Met veel bezwaar oiit- wierp men er de grondslagen van eenige artikels. 119 Gedurig rezen er nieuwe moe^el^klieden op. Aan de pro- testanten ontnam men de veiUgheidsplaataen , die men den hoof- den der Ligue liet behoaden. Dit veroorzaakte nieawe vrees en yerbittering. De Hngenoten beweerden, dat Iranne garni- zoenen den koning zelf nattig waren tegen den gemeenen v^jand.- Inderdaad, de troepen van den hertog de Mercoeur zetten in Bretagne en de aangrenzende gewesten nog steeds hunne roof- togten Yoort. Eindel^k nam zelfs de katholieke adel en de burgery de wapenen op tegen de benden van het laatste hoofd der Ligue, en het gesohiedde nn. dat het volk de alarmklok luidde, op 't gezigt van de zwarte sjerp der verdedigers van 't geloof. De algemeene vergadering werd ten laatste, na a^chtereenvol* gens naar drie of vier plaatsen overgebragt te z^n , den 16^^" Junjg 1597 gevestígd te Chttelleranlt. Het getal der afgevaardigden was aanzienlijk vermeerderd. Hendrik hoopte op die w^ze den invloed'der leden, die h|} het meeste vreesde, te verzwakken. De punten , die de uitoefening der eeredienst betroffen , waren ten naasten hÍQ geregeld; maar men was er nog verre van verwgderd elkander te verstaan ten aanzien der veiligheidsplaatsen , en de andero waarborgen door de protestante» gevraagd , toen eene ge- beurtenis , die al de Franschen onder 't zelfde vaandel moest ver- eenigen , aanwees, hoe ver men nog van dit doel verw^derd was. Amiens werd door de Spanjaarden \errast. Hendrik sloeg het beleg voor de stad , maar z^ne vroegeré wapenbroeders zag men niet aan z^ne z^de. Zy vreesden, dat, ais z{¡ de hand leenden om Spanje tot den vrede te dwingen, zy ais by vroegeré ver- dragen met de Ligue daar slechts nadeel bjj zouden ondervinden. Amiens werd hernomen zonder de hulp der Hugenoten. Men zocht hen deswegen , b|j den koniug zwart te maken. Maar Hendrik was na z^n zegepraal meer vry , om naar hunne ver- zoekeñ te hooren. Hjj had ook ondervonden, hoe ledig h^j zich gevoelde, nu h^ z^ne oude vríenden om zich heen moest missen. De onderhandelingen vorderden met spoed , en in Augus- tus werden de artikelen ten naastenb^ vastgesteld. 120 Beschouwden vele protestanten den vrede na zoo goed ais verzekerd , en begonnen zy reeds kerken te boawen ; — op an* dere plaatsen waren zy volstrekt nog niet in 't genot van den vrede en hadden zy nog maar al te gegronde reden tot klagten. In de uitoefening hunner eeredienst werden zy belemmerd; in hunne stoffeiyke belangen benadeeid; kortom zy werden op allerlei wyze gekneveld en geplaagd. Het protestantsche vraagstok was evenwel nu zyne oplossing naby. De vergadering en de commissarissen van 't hof waren in 't midden van 't jaar 1597 op byna al de punten het eens; maar de koning wilde de openiyke afkondiglng der artikelen uitstellen, totdat al zyne vyanden zich zouden hebben onder- worpen. Op 't einde van Maart 1598 was de vrede met Spanje ten naastenby gesloten. Mercoenr legde eveneens de wapens neder. Op de reis, die Hendrik IV ter dezer gelegenbeíd in Bretagne maakte , teekende hy te Nantes het beroemde edikt , dat voor de toekomst het wettig bestaan der protestanten in Frankryk moest vaststellen. < II \ DERDE APDEELING. HBT EDIKT VAV VAVTE8. Staatknnde en val van de partq der Hogenoten. 1598-1628. I. Het edikt moest onherroepel^k zQn, en werd verzegeld met het groot zinnebeeldig zegel van groene was. Het werd niet, ais de vorigen , door den nooddwang aan de kwade troaw ran het hof ontperst, maar werd door Hendrík IV zonder eenige nevengedachte onderteekend en met het ten koste van zooveel moeite verkregen doel , j,goede vrede en kalme rust'* te verze- keren aan het arme Frankryk, aitgepat door bloedige twisten en worstelingen gednrende v^jf en dertíg jaren. De nieawe wet stelde de volkomen borgerl^ke gel^kheid van al de Franschen zonder onderscheid van godsdienst vast. Ais de katholieken geroepen de lasten van den staat te dragen , werden de gereformeerden ook bevoegd verklaard voor alie openlgke ambten en waardigheden. Wat na verder de uitoefening houner eeredienst betreft, de katholidce geestelijkheid had vele en belangrgke uitzonderingen geéischt, en, op dit wezenl^ke ptint, was het edikt niet anders 122 ais een soort van vergel^jk tasschen eene onbeperkte vr^heid, door de protestanten gevraagd , en de bardnekkige en uitslaitende Yorderingen van eene heerschende godsdienst. Het regt tot 't honden van openbare godsdienstige zamenkomsten werd erkend voor al die plaatsen , die by 't slniten van 't traktaat in genot daarvan zich bevonden , voor die streken , waar de preek krach- tens den vrede van 1577 toegestaan was., en daarenbo ven voor twee steden of dorpen in ieder ba^uwscliap. De heeren, die hoogeheerl^kheidsregten bezaten , hadden er op bunne kasteelen evenzoo ket ragt toe. Voor die edelen , - wier regten niet zoo ver strekten, was dit voorregt beperkt tot slechts dertig perso- nen met 't huisgezín van den slotvoogd. Een gebeim artikel bield in, dat in het geheele drossaart- schap van Poitiers in plaats van twee slechts eene plaats in 't bal- juwschap ter uitoefening der eeredienst zou worden toegestaan , maar dat de preek voortdurend mogt gehoaden worden in de bisschoppel^ke baronie van Chanvigny. Talr^ke veilígheidsplaatsen wer den in han den der protestanten gelaten, ais waarborgen voor de ten uitvoerlegging van *t edikt. Met nitzondering van de hoofdstad waren al de voomame ste- den van Poiton reeds in honne magt en ble ven daarin. Het onderhoud der leeraars- kwam ook ten deele ten laste van de schatkist. De vergadering te Gh&tellerault , in de maand Mei gehoaden , had tasschen de verschiliende gewesten eene som van 43,000 kroonen te verdeelen, door den ^oning met dit doel verleend. Deze vergadering rekende 't aantal protestantsche parochien in 't koningr^k op 763; maar onder dit aantal be- vonden er zich velen , die geen eigen leeraars bezaten of slechts bygemeenten waren.. Poitoa, dat 50 kerken telde, had i n der daad slechts 29 predikanten Den 26st«a Angostas werd er te Saint-Maíxent eene synode gehoaden, op welke aan de leeraars van Poitoa han rgkstrak- tement voor dat jaar werd toegewezen. De gemeenten moesten in wat er aan die bezoldigingen nog te kort kwam voorzien. Niet altijd waren zQ in dat btjbetalen even naaawkearig, wat I 123 tot velerlei klagten aanleiding gaf. Op deze sjnode hield men zich ook nog bezig met tot de algemeene vergaderlng te Chá- tellerault het verzoek te rigten , dat zg haré zittingen mogt voortzetten ten einde voor de belangen der part^* te waken. Deze vergadering vroeg zelve haré vergaderingen te mogen verlengen, totdat het parlement het edikt bekrachtigd had. Zt¿ had aan 'thof haré agenten, die op de registrering drongen; maar de afgevaardigden der geestelgkheid , die te Parjjs verza- ineld waren , wierpen onophondel^k nieuwe moeyeiykheden op. Het edikt werdeindelQkden 25"*®** Februarg, nadat er een jaar met hardnekkig verzet Tvas voorbygegaan , met eenige w^zigin- gen openiyk afgekondigd. II. Toen het edikt was uitgevaardigd , waren daarom alie moei- jeiykheden nog niet geéindígd: die aan de uitvoering verbon- den waren bleven nog o ver. Aan commissarissen werd den last opgedragen om te zorgen dat overeenkomstig het vastge- stelde werd gehandeld, en uitspraak te doen in de twisten, die by de toepassing der artikels konden ontstaan. Tot com- missarissen in Póitou werden benoemd een katholiekc staatsraad Langlois , en de Hugenoot J. Baudéan de Parabere , gouverncur van Niort, luitenant-generaal der provincie. Buitcn de voor- steden van Poitiers wezen z^j den gereformeerden een plaats ter uitoefening hunner eeredienst aan. Verder beslechtten zy een twist te Lusignan tusschen de beide parteen gerezcn oveu de klok van de onze-Lieve-Vrouwe-kerk. De gereformeerden ver- langden, dat zjj tot gemeenschappeljjk gebruik zou strekken, omdat zjj in de onkosten van het gieten hun aandeel hadden gedragen. Er werd beslist, dat de klok aan de katholieken zoude blfl- , ven, maar dat zy zouden helpen, om eene andero voor de gere- formeerden te koopen. Zoo rezen er geduríg twisten en onaangenaamheden. O ver *i geheel hadden de Hugenoten het aan den gunstígen toestand , * 124 waarin de laatste kr^g hen had geplaatst, te danken , dat z\j in Poitou geene grootere moegelljkheden nog by de uitvoering van *i edikt ondervondeii. DLt bleek onder anderen le PartheDay, een dicr plaatsen , die in handen der katholleken waren ge- ble ven. Na een menigte bezwaren en tegenwerkingen onder- vonden te hebben, gelukte het den gereformeerden daar eerst een plaatsje , geschikt tot 't bonwen eener kerk , te verkr|jgen. Twee proviuciale sjnoden werden in 1601 gehoaden, de eene te Niort, den 14^«° Apríl, de andere te Coohé, den 8»*"i AngostiuB. Deze laatste was eene zoogenaamde gemengde ver- gadering z|j was gemagtigd geworden, staatkandige vraag- stukken te behandelen. Doch deze magtiging strekte zich slechts uit tot de keuze van afgevaardigden voor de algemeene verga- dering, die tegen de maand October te Sainte-Foy was b^een geroepen. Het hof zag altyd met een wantrouwend oog die algemeene ver- gaderingen aan^ en had tot die van Sainte-Foy slechts vergun- ning gegeven , in de hoop yan haar minder veelvuldig te maken , door haar toe te staan algemeene afgevaardigden te benoemen , be- last met de belangen der partg by den koning te wertegenwoordi- gen. Maar het konlngschap van den Béarner was nog niet genoeg bevcstigd, dan dat de Hugenoten er in konden toestemmen zich niet meer te vereenigen , en alzoo zonder voorzorgen een zeer onzekere toekomst tegen te gaan. Meer dan één overbiyfsel van tweedragt was er nog , en beroerde de gemoederen. De adel wierp zich in intrigues zonder doel , aan welke de gods- dienst zelfs niet eens meer tot voorwendsel strekte , maar die beletten , dat het vertrouwen jberleetde. De protestanten zelve , die den vrede wilden , bezaten niet altyd de wjjsheid om te be- gr^jpen , dat men , wilde men hem bewaren , op gematigdheid Mch toe moest leggen. De nationale synode van Gap wekte het misnoegen van het hof en de verontwaardiging der katho- lleken op , omdat z^ verkondigde , dat de paus de Antichrist was , eene uitspraak , op z^n minst genomen nutteloos , en die ter dezer gelegenheld daarom ook zeer slecht te pas kwam , 126 omdat z^ , die haar in hunne geloofsbel^jdenis invoegdeD , ter zelfder t^jd vroegen , dat men hen niet meer verpligten mogt , zich-zelven den naam van vermeende hervormden te geven. Andere vergaderingen , te Saumur en in Poitou gehoaden , gedurende eene ziekte des konings , verwekten niet minder ach- terdocht b^j Hbestuur. Daplessis , d'Aubigné, la Trímoaille oefenden dáár grooten invloed, en het hof vreesde steeds , dat deze laatste zich zou werpen in de armen van de part^ van den maarschalk de Boaillon , die toen in ongenade gevallen en er op ait was,' z^n twist met de godsdienstwisten te paren. Hendrik IV verhief la Trimooille tot pair, een titel zonder magt; maar het bestunr over Poitou , dat 14) begeerde, schonk l^j hem niét. Toch werd deze post aan eenen protestant opgedragen en wel aan Maximiliaan de Béthone, barón de Rosny en later hertog de Sully. Kort daarop stierf la Trimouille tot gtoote geruststelling van *thof. Want op de algemeene vergadering, die weder aanstaande was , had men gevreesd , dat de hertog van Bouillon hem met vele andere groóte heeren, daar veree- nigd , zou hebben overgehaald tot zflne partg. Nu evenwel bestond daar geen vrees meer voor. De bedoelde vergadering werd den 25*^» Julg 1605 te Chá- tellerault geopend. De koning had b^ de verleende vergunning tot 'thouden der vergadering, het getal der vertegenwoordigers uit iedere provincie tot twee beperkt j en eenen commissaris op- gedragen , in z^n naam zich derwaarts te begeven. Aan Rosny werd deze zending opgedragen. H{¡ moest den afgcvaardigden aankondigen ^ dat z^ van na voortaan op dergel^ke b|jeenkomsten niet meer moesten rekenen ; de tegenwoordige was slechts toe- gestaan, opdat men het verslag van de algemeene afgevaardig- den , die han post neerlegden , zou kunnen hooren , en nieuwe benoemeu. Men zou in 't vervolg een ander middel kiezen om in hunne benoeming te voorzien. Rosny moest vooral be- letten, dat er zeodelingen of brieven ontvangen werden van eenige verdachte heeren en in 'tbyzonder van den hertog van Boaillon. 126 De vergaderiog liet aan de rcgering de verzekering geven , dat z^ volstrekt geen part^ voor den maarschalk zou trekken , en deed zoo de vrees verdw^nen, die eenige woelgeesten had- hen doen ontstaan. Sally-zelf , den Hugenootschen adel weinig genegen , en die zích de gemakkel^ke verdienste toeeígende de vergadering by haar plígt te liebben gehoaden , begroot 't getal van wie hy mistrouwde, op niet meer dan zes of zeven, en begr^pt dan onder dit getal nog Daplessis-Mornay , die niet minder gebechtheid dan h^) zelf voor 't koningschap van den Béarner had, en die daarenboven veel sterker gehechtheid dan de ander aan 7jjne godsdienst betoonde. Het volk bleef vreemd aan al die intriges van de arístocratie , en verliet zich op het "woord en de edikten des konings. De meesten kenden geen an- dere bekommering , dan dat z^j onder de regering van z^nen opvolger , door hunne tegenpart^ders opgevoed , niet zooveel ze- kerheid zouden vinden. Ook werd in het minste gevaar, dat Hendrik IV liep , levendig door de Hagenoten gedeeld , en was het alt^d een oorzaak tot ontsteltenis voor heu. De katholieken daarentegen , beducht dat z^ zouden trachten legen de toekomst veiligheidsmaatregelen te nemen , kwamen b^ 't minste geracht in beweging. Dit wederzíjdsch wantrouwen kon niet missen, soms grove wanordeiykheden te weeg te brengen. m. De kerken hielden, ieder jaar, hunne synode in eene der steden van de provincie. Zoo hadden er in deze jaren plaats te Chátellerault , te Fontenay en andero steden. Doch eene meer belangr^ke vergadering werd in 1609 zamengeroepen te Saint-Maixent. De algemeene synode hield er z^ne zittingen van 25"*«'*Mei tot 19^eu Jung, Op deze vergadering werden de giften van de protestanten van Frankrjjk ten behoeve van hunne vervolgde broeders in 't markiesaat van Saluces ingezameld. Poitou droeg meer dan 14,000 livres b^. De kerken, die de- zen onderstand verschaften , moesten daarenboven in 't onderhoud 127 honner armen , in 't grootste deel van 't traktement hunner leer- aars en in de kosten van eene openbare leerscliool voorzien. Z\j droegen ook b^ tot 't onderhoad der akademie's, waar flommígen zelfs studenten onderhielden. Sints het edikt hun eenen meer duorzamen en v^zekerden staat had gegeven , legden de gereformeerden elkander gel^kel^k zeer zware lasten op ten beboeve van 'tboawen v,an kerken, waarmede zy op dit tydstip hunne meeste gemeenten begiftig- den. Te Saint*Maixent , Fontenay , Lnsignan verrezen thans , onder anderen , geschíkte geboawen tot uitoefening hunner eere- dienst. Te Lu^on stuitten z^ daarb^ op bezwaren door de katho- lieke geestel^'kheid opgeworpen. De kerk, die men begonnen was te bouwen, vvas te digt b^ de hoofdkerk. Onder dit voor- wendsel moest men weder aan 't af breken , om elders te bouwen. Te la GMtaigneraie verwekte men hun moe^el^kheden van een anderen aard. De kudde verzamelde ziich altjjd te la Bros- sardi^re , en de predikant woonde in 't dorp la Cantlére , dopr den onverdraagzamen heer gedwongen buiten de stad te wonen. De gouverneur der provincie vaardigde bevelen uit, ten einde dezeu oneinnigen tegenstand te doen ophouden ; maar z^ werden niet ten.uitvoer gebragt , en meer dan tien jaren daarna waren de zaken nog in den zelfden toestand. Elders was 't het volk , dat op z^ne w^ze denzelfden geest van onverdraagzaamheid betoonde. Poitiers inzonderheid ken- merkte zich, ais ten t^de der ligue, door z^n haat tegen de Hugenoten. De Jezui'ten hadden zich,. sints eenige jaren, daar gevestigd, en het lag niet aan hen, dat men niet de hand sloeg aan de handvol ketters, die er in de stad waren. De predikant Glémenceau stond b^zonder aan de grofste belee- digingen ten doel. Op feestdagen wierp men steenen door de vensters; zonder dat de overheid tusschen beiden kwam. Bevelen van het hof maakten ten laatste een einde aan deze buitensporigheden. Doch eene onvoorziene gebeurtenis stelde de protestanten op nieuw aan de geweldadigheden van 't ge- peupd bloot. 128 IV. Hendrik IV viel , ais zgn voorganger , onder den dolk van een monnik. De tfjding van deze ramp verspreidde zich al ras in al de provincién, en bragt er smart en vrees te weeg. De protestanten waren door dezen onverwackten slag gekeel ontmoedigd. Er waren er , die zich reeds naar de veiligheids- plaatsen begaven , ais ware er een tweede St. Bartholomeas» nacht aanstaande. Eene Italiaansche , wier naam kerlnnerde aan die Catharina , die Frankr^ zoo noodlottig was geweest , nam de teugels van 't bewind In handen. Een raad van den hervarmden v^andig gezinde mannen omgaf haar , en de laauwsten onder de Hogenoten , die de koning tot nu toe rondom zich had gehou- den, werden thans van alies verw^derd. Het hof was desniettemin niet zonder eenige vrees. Van weerszgden verméerderde het mistrouwen , het gevaar , en van beldé kanten hadden de eerste stappen, die men deed, ten doel elkander gerast te stellen. De her- vormden verschoven de algemeene vergadering , die z^ voorne- mens waren te honden. Zy zonden afgevaardigden, om den nieuwen koning te begroeten, en de koningin-moeder van hnnne goede gezindheid de verzekering te ge ven. María de Mediéis be ves - tigde toen het edikt van Nantes bg eene verklaring van den 228teii ]^e[ 1610. Daarop volgde een algemeen verbod om wapens te dragen. Doch te Poitiers werd noch het een " noch het ander afgekon- digd. De Jezui'ten m^akien zelfe van de vooringenomenheid der gemoederen gebruik, om het volk tegen de Hugenoten in 't harnas te jagen , door 't gewone en altgd zgn doel bereikende gerucht te verspreiden , dat deze van de stad zich wilden meester maken. Zoo hadden er telkens bewegingen in de stad plaats , en de protestanteii konden niet alt^d mishandelingen ontgaan. En de vooringenomen overheid deed zoo goed ais niets, om dit alies te keer te gaan , tot dat een schry ven aan de regentes en van Sully hen dwong een einde aan dit alies te maken, en de verklaring van Maria de Mediéis te doen afkondigen. 129 * In de andere plaatsen der provincie , die meest alien in han- den der Hugenoten waren , hoorde men van dergel|jke bewegingen niet. Alleen nam men eenige maatregelen van voorsorg, door b. V. te Saint-Maixent , waar tot na toe het geheele bewind in handen der katholieken was gebleven, ook protestanten in 't bestunr te brengen. De wederkeerige betnigingen van goede gezindheid, die liet hof en de Hugenoten elkander hadden gedaan , begonnen spoedig te verkoelen. In den grond had ieder z^ne antípathien en z|jn mistronwen behonden. Deze wederz^sche gesteldheid kwam aan 't licht ter gelegenheid van eene algemeene vergaderíng , door de protestanten gevraagd , met het doel om de banden der parteen naauwer toe te halen , en door de koningin-moeder toegestaan , in de hoop er tweedragt te kunnen stooken. De afgevaardigden verzamelden zich te Sanmor. In Poitoa wilde het hof znlks niet toestaan, uit vreeze dat Solly, die, schoon nog gouverneur van Poitou, anders reeds in óngenade was ge vallen , zich aan 't hoofd der vergaderíng zou stellen. Men wenschte den hertog van Boxdllon , die zich geheel aan de zaak der regentes gew^d had, tot voorzitter benoemd te zien. Dit mislnkte evenwel: Daplessis-Mornay werd president. Toch gelukte het den hertog een gedeelte der vergaderíng in z^e inzigten te doen deelen, en er vormde zich na in harén boe- zem eene party , wier tegenstand al de ontwerpen der meerder- heid verlamde. Na gedorende vier maanden zittingen te heb- ben gehoaden , gingen de afgevaardigden ait een , weinig vol- daan o ver 'tgedrag van het hof, en o ver de antwoorden die men van daar op de verzoekschriften ontvangen had. Zoodra de byeenhomsten plaats hadden , had men aan de pro- testanten oproerige plannen toegeschreven , en hen bescholdigd dat z^ honne verzoekschriften aanboden op de w^ze waarop de Spanjaarden een aalmoes verzoeken, met den hoed in de eene en de pistool in de andere hand. Sommige katholieke steden stelden zich reeds in staat van verdediging. De ver- gaderíng evenwel had er, hoe ontevreden zy ook was, niet 9 n 130 aan gedacki om totde kans áer wapenen op nievw de toevlng^ te nemen. Het hof , den «ch^ Mumemende tmi haar TOldoening te wil- len gereí), zond met eene ongewone snelheid oommistanssen naar de provincién, zoo het heette, om te zorgen voor de uit- voering van 'tedikt, maar in der daad om het oog te honden op de vergaderingen , waar de a^vaardigden Tan Saamnr han rerslag moesten aitbrengen, ea vooral om de iastelliiig van de provindale raden, door de algemeene vergadering bevolen, ten einde te waken voor de belangen der partg, te verhin- deren. De commimaris , die naar Poitou gezonden werd , vond er wei- jtigbgval. Men beslootop de vergaderíng te Thouars in den geest der algemeene vergaderlng bg de regering aan te dringen op Yoldoehd antwoorá. De geheime zending der koninkl|^e eom- missarLMen w^te 't waatroaVen , en deed hen 'thoofd stooten. Eene provindale raad werd in Poitou gevestígd. Van de n^en leden waren er echter zes , die het hof genegen waren. Eeníge provinciSn volgden 'tvoorbeeld van Poitoa. Het ge- Inkte der regentes niet, overal de mrigting der raden te ver- hinderen. Maar het wafl haar g^akt, tweedragt onder de Hagenoten te zaagen, en zg geloofden alzoo veel te hebben gedaan. Klagten van de katholieken over de protestanten en omge- keerd, rezen hier en daar. De koninklíjke commissaris van Poitou hield zich met de regeling en sddkking dezer zaken bezig. Zoo beklaagden zich te London b. v. de kaihc^eken, datde protestanten op feestdagen weikten , dat men in de vasten vleesch verkocht, dat de begraaíjplaats der gemeente gewelddadig door hen was in bezit genomen , enz. De gewone verzoeken der protestanten waren : . op feestdagen honne winkels te mogen openen , op vrgdag en zaturdag vet te mogen eten , even ais de katholieken, regeringsposten te mogen bekleeden; elndel^, dat zy niet verpligt mogten z^n , b)) te dragen tot de onkosten ter her- 131 stelÜBg van de katholieke k^ken. De eommissaríssen trachtten zoo veel mogel^jk te schikken, en aan beide parteen genoegen te geven. De protestanten b. v. mogten wel werken op feest- dagen , maar slechts zóó , dat z^ den katholieken geen aanstoot gaven , niet in open winkels , maar stil binnenshuis. Ook de protestanten moesten tot 't bekieeden van regeringsposten worden toegelaten, waar znlks het geval niet was. De overheid mogt zich niet bemoeyen met wat de Hngenoten verkozen te ¿tea. V. 