title: Las comedias de d. Pedro Calderon de la Barca, cotejadas con las mejores ediciones hasta ahora publicadas
creator: Calder©đn de la Barca, Pedro, 1600-1681
text: Toen de jongen volwassen terugkeerde, na zijns vaders dood, en moeder zich innig verblijdde dat ze haar kind tenminste gevrijwaard had voor de besmetting van zin vader, werd ze al spoedig:op 't hevigste geschokt bij de ontdekking van een minnarij tusschen het kamermeisje en haar reingehouden kind. Zoo spookten de zonden des vaders weer in zijn zoon. En ZOO spookt deze wet der noodlotlige erfelijkheid ook door onze boekenwereld. Maar tegenover een drama als , Spoken” is een roman als ,¡Godset” .te stellen, een veel te weinig bekend verhaal van Bjórnstern, den geliefden Noor. De hoofdfiguur van dit boek, Thomas Rendale, is ook het kind uit een ontaard geslacht. Zijn moeder stuurt hem echter niet naar Parijs, maar geeft hem een zorgvuldige opvoeding, waarbij ze hem op alle ge- varen wijst, die een aard als den zijnen vooral be- dreigen. En ze heeft de voldoening, dat hij niet alleen zelf een goed en gelukkig mensch wordt, maar dat hij oO0k anderen weet te behouden of te genezen. Met behulp van zijn moeder sticht hij een school, waarvan een der hoofdbeginselen is, dat de leerlingen reeds e 144 vroeg en volkomen moeten worden ingelicht omtrent het zinnelijke leven en zijn zonden en heillooze ge- volgen, opdat zij niet in blindheid hel verkeerde pad zullen worden opgelokt en zoo den weg des verderts opgaan. (Geen ontveinzen, geen negeeren van het kwaad, dat vaak al jaren lang is voortgewoekerd, eer het zijn bittere vruchten doet proeven. Maar de kin- deren gesterkt mel kennis, met feitenkennis, opdat ze tegenover de verzoeking gewapend Zzijn. Zulk een school, gesticht door het kind van een zedelijk diep gezonken vader, geeft ons in een andere taal dezelfde waarheid als Ezechiél. En deze waarheid is een kracht. Troosteloos zou het gansche leven zijn, indien de causaliteit, indien de praedestinalie ons neersloeg met machteloosheid. We kunnen haar onvoorwaardelijk aannemen, en toch levensenergie ontwikkelen, levens- verwachtingen koesteren, levensvreugde smaken. Doch dan moeten we deze wijsgeerige beschouwing niet gelijk stellen met de onderwerping aan een vijandige macht der duisternis. Er zijn pessimistische philo- sophen, die zich overgeleverd voelen aan blinde mach- ten, van, wie weinig of geen goeds te hopen valt, en dic daarbij alle initiatief, alle eigen aandrift inboeten. 71; maken van de wereld niet een kleurig en levenvol schouwtooneel, maar een donker en doodsch rouw- tooneel. Zwart is het achterdoek, zwart zijn de cou- lissen. Rouwdraperieén hangen zwaar naar omlaag. Een nevelig schijnsel drijft tusschen al dat donkere, en daarin zweven de menschen als schimmen, voort- 145 bewogen door ontzichtbare draden in de hand van koel-kwade, gevoelloos-onverschillige geesten. Maar wie zoo denken, zijn ziek, zijn gedésequili- breerd. En dit zeg ik niet in hooghartigheid, in eigen- gerechtige wijsheid, die waant le mogen veroordeelen, maar op grond van eigen ervaring, die maar al te goed van zulk een Zziekte weet mee te spreken. De ziel is ziek, haar evenwicht is verbroken, enkele onmisbare krachten van haar wezen, misschien slechts één enkele kracht kwijnt. Als deze maar niel vérkwijnt, dan is er zeker genezing. En deze heerlijke, en toch vaak zoo gesmade kracht, dat is de Illusie. Deze verricht won- deren. Waar zij verrijst, is het of de Zon boven de kimmen komt en langzaam de duisternis der aarde verkeert in een vormenvol en kleurenrijk gebied. Wás al dat groen, en dat blauw, en dat rood, waren die wuivende pluimen en wiegelende halmen, was al dat schoon zoo even ook aanwezig? Toen er toch niets anders scheen te zijn dan kille duisternis? Hield deze dan al die heerlijkheid verborgen? Zoo toovert de Illusie het leven uit den dood. Van een rouwtooneel maakt ze een paradijs. De wijsgeerige overtuiging laat ze onaangetast, maar ze voegt er haar Geloof aan toe. En dat Geloof is óók gemotiveerd. Of wijzen de feiten, de koude, naakte, nuchtere feiten, wijzen ze niet op zaligsheden? En bewizen ze daarmee niet de zaligheden? Laat de Causaliteit in de werke- lijkheid en in ons denken den schepter Zzwaaien, laat de Praedestinatie tot zelfs onze lllusie gepraedesti- neerd hebben, ze is er niet te minder de Zon van ons LIGTHART, Over Opvoeding. 11. 10 146 bestaan om, en een Praedestinalie, die zulk een Zon in onze zielenwereld doet schijnen, verdient geenszins onze vervloeking maar onze blijde dankbaarheid. IL. De illusie staat bij velen in een kwaden reuk en een illusionist is in hun 00g een opgewonden creatuur, dat aan ziekelijke inbeeldingen en hersenschimmige ideeén lijdt, waarmee hij luid oreerende de lucht vult. De beteekenis van het woord illusie helpt aan die ongunstige opvatling een handje mee, want ¿lludeeren, waarvan het woord gevormd is, wil zeggen: met 1ets spelen, schertsen en verder bespotten, voor den gek houden, misleiden, zoodat een ¡llusie dus een mislei- ding is, een valsche inbeelding, een begoocheling, en een illusionist gewoonweg een misleider, dus een kwaadstichter, zij het dan ook een onnoozele, die niel uit berekening maar uit een soort goedmoedigen waan- zin zijn onvoorziene euvelen bedrijft. Geen benijdbare figuur. En toch zijn wij allen zulke misleiders, menigmaal van anderen, meer van onszell, en maken wij slachtoffers door onze illusie. Terwijl ik dit schrijf, zijn er dicht bij mijn zitplaats een paar jongens van acht of negen jaar bezig zichzel! tot dupe te maken. Ze hebben het echter op anderen gemunt, want ze voeren niels meer of minder in het schild, dan om in twee heuvels van het heideveld, ter weerszij van een hollen weg, rooversholen te graven, 147 en elken reiziger, die met koopwaren beladen het smalle pad moet volgen, van twee kanten te gelijk aan te vallen, uit te plunderen, en daarna naar een der pene oriezeligemntolen te sleepen.. Reizigers” zijn er genoeg, het pension is vol gasten en daaronder zijo veel kinderen, voor dit bizondere geval een onmisbare en buitengewoon geschikte prooi. Kijk die jongens eens graven. ln den fellen zonne- schijn gudst het zweelt hun van 't voorhoofd. De nekken bruinen en branden. Maar zij graven, elk zijn eligen hol, bijna zei ik: elk zijn eigen graf, doch zóó tragisch wordt het toch niet. Eindelijk, na misschien anderhalf uur of nog langer zwoegen, Zijn de kuilen diep genoeg. Maar ze moeten natuurlijk onzichtbaar zijn. Daarom worden er ergens in een schuur planken opgeschommeld, deze naar de holen gesjouwd, en daarmee de kuilen bijna geheel toegedekt, zoodal er slechts een betrekkelijk kleine ruimte overblijft, een inkruipgat. Nog zijn ze niet klaar, want zóó kunnen de reizigers natuurlijk aanstonds zien dal daar op die heideheuvels ¡ets ongewoons is. Daarom worden de planken weer goed met een laag zand bedekt en hierin heidestruiken geplant. Nu zijn de rooversholen gereed. Geen sterveling zou hier een onheil vermoeden. En toch dreigt het. De bandieten hebben zich in hun onderaardsche gewelven teruggetrokken. Alles is stil. De zon brandl nog op 't veld. De wind speelt met het bloeiende heide- kruid, ook met de kleurige stengeltjes, die in hun onschuld een paar afgronden van boosheid verhullen. 10* 148 Daar komen twee kinderen aan, twee meisjes van acht jaar. Argeloos spelend, bloempjes plukkend, dar- telen ze over den weg. Ze zingen van ,Lamumetje, loop je zoo eenzaam te blaten.: Doch twee paar loerende oogen hebben in deze eenzame lammeren reizigers ontdekt en vlammen van hebzucht bij het zien der kostbare schatlen aan paarlen en robijnen, omtooverde heidebloesems. Een oogenblik nog en de schelmen springen te voorschijn, rennen op de verschrikte rei- zigers los en trekken ze aan de haren mee, elk naar een hol. Daar worden ze ingestopt, beroofd van hun purperen edelgesteenten, en gevangen gehouden, mel het 00g op hooge losprijzen. Fen erbarmelijk geschrei en geschreeuw rijst uit den heidegrond op, zoo luid, dat de pensiongasten naar buiten vliegen en uit hun hangmallen springen. Wat is er? Wat is er? Niemand ziet ¡iets. Maar op "Ll gejammer afgaande bereiken vaders en moeders het onheilsoord en zijn er daar nog juist getuigen 'an, hoe een der woeste roovers zijn slachtoffer een Zakdoek in den mond tracht te wringen, opdal deze haar hulpgeroep moet opgeven. ,Bliksemsche ¡ongen, ben je weer aan de gang,” zoo valt een vertoornd vader uit, en hij grijpt zijn eligen jongen bij den nek, trekt hem uit het hol, en geeft hem zoo'n paar duchtige klappen, dat de arme roover beteuterd rondkijkt en naar zijn ooren grijpl. Hi weet niet hoe hij 't heeft, nu de rollen zoo ineens zijn ompgekeerd. , Vooruit, naar huis en naar bed!” zo0 luidt het barsche bevel. 149 ¿En ji, lief kind!” gaat de vader voort, doch nu tegen het roodbeschreide meisje, ,geef jij me maar een hand. Kom, laat ik je traantjes afdrogen. Die ellendige jongens ook. Kunnen ze zoo'n meisje niet met rust laten spelen? Wat deed je, lieverd? Speelde je met ze?” »Neen,” snikt de lieverd. ,We plukten bloempjes en toen hebben ze ons ineens gepakt en in dat gal gegooid.” Het is een roovershol” roept de gekastijde boos- wicht, thans ook half schreiend. 't Is of hij met dit woord het heele geval een veel edeler aanzien wil geven en zijn vader eerbied wil afdwingen voor hetgeen daar zoo smadelijk een gat genoemd wordt. Maar vader wil van geen eerbied weten. En evenmin van genade voor den roover. Deze moet naar huis en naar bed. En dat, terwijl buiten de zon zoo heerli¡k over de heide schijnt. Hij is de dupe van zijn illusie. Gelukkig dat die hem in bed zelfs niet begeeft. Daar ligt hij nog te phantaseeren van rooverholen en rei- zigers en schatten en losprijzen. En gelukkig ook loop! het daar in zijn droomen niet zoo noodlottig af als zoo even in de werkelijkheid. Ach, kleine illusionist, blijf droomen, maar probeer nooit weer je droomen te realiseeren, althans niet met kleine schreeuwende meisjes. Droomen geven enkel genot. En de verwer- kelijking? 150 Droomen niet realiseeren? Maar dan zijn ze immers niet echt? Wie de droomen zijner verbeelding voelt als verhaaltjes, mooi om er naar te luisteren, maar waar hij buiten blijft staan, die kent de kracht der illusie niet. Een illusie is niet louter een phantasie, zelfs niet in de eerste plaats. Ze is het gevoel van echtheid, van zekerheid, dat de phantasie begeleidt. Ze is de overtuigdheid — daarom nog niet de overtuiging — dat “de phantasie —werkelijkheid is of althans kan worden. Menig phantasiebeeld is niets meer dan een kleurig plaatje aan den wand: het dennenbosch is er wel mooi, maar je wandelt er toch niet in. Bij de illusie echter wandel je, geniet je, snuif je de geuren op, hoor je den specht hameren, zie je de mieren slepen, strijk je met je hand langs de hangende twijgen. Zij is het echte leven.... voor ons gevoel. Vaak veel echter dan het leven zelf, dat onder onze kleurige of ook donkere wolken rustig zijn causalen gang gaat. Wat we droomen en phantaseeren, het hangt van velerlei oorzaken, van onzen aard, van onzen leeftijd, van onze levensverhoudingen af. Maar droomen doen we, illusies bezitten we, en door die illusies laten we ons leiden — of misleiden. Daar heb je dien kleinen struikroover. Hebben we hem niet ernstig aangeraden, zijn droomen niet meer te realiseeren, althans niet met kleine schreeuwende meisjes? Welnu, zie hem terug over tien, twaalf jaar. Dan is hij om de twintis. En dat is voor illusionisten een gevaarlijke leeftijd. Dan komen de oude droomen 151 in nieuwe beelden. 't Graat weer over rooversholen en meisjes. Maar de rooversholen zitten niet meer onder den srond, en de meisjes zijn niet meer klein. Ook schreeuwen ze gewoonlijk niet meer. En toch wil hij ze ook nu in iets trekken. Of is het spelletje thans misschien omgekeerd en trekken ze hém? Er is toch ' een trekken, dat heelemaal niet hardhandig: geschiedt, zelfs is het onzichtbaar en richt het zich meer tot het hart dan tot de haren. Hoe *t zij, de illusies komen en heerschen, heerschen met de haar toekomende oppermacht. En van-niets is de thans reeds verstan- dige droomer zóó verzekerd, dan dat hij met die eene uitverkorene levenslang zalig zal wezen. Raad van ouderen en wijzeren? Maar meent ge nu in vollen ernst, dat. een twintigjarigse — o ja, wel de ouderen, maar dat hij de wijzeren erkent? En dan in liefdes- zaken?'Hij is er tot in het diepst der ziel van over- tuist, dat dif meisje een engel is, dat ze geen zweem van behaagzucht bezit, dat ze een en al zachtheid zal zijn voor hem, zelfs voor zijn vader en moeder, dat ze alle geriefelijkheden en deselijkheden in zich vereenigt, en dat ze — maar dit zegt hij om begrij- pelijke redenen niet hardop — dat ze *t zelfs zijn moeder en zijn zusters in alle opzichten verbeteren zal. Met háár zal hij gelukkig zijn. De verleiding is groot, om eens een blik in de toekomst. te werpen en daar te zien, of al de ge- droomde heerlijkheden daar wachten. Indien ge een fijn waarnemer en logisch redeneerder zijt, kunt ge ze reeds thans zien of hun afwezigheid vaststellen. Alles 152 zal immers geschieden, zooals de oorzaken reeds nu bezig zijn het voor te bereiden en uit. te werken? Welnu, onderzoek die oorzaken. Bestudeer dien ver- standigen droomer, zoodat ge een volledig beeld hebt van al zijn lichamelijke en geestelijke eigenschappen. Bestudeer evenzoo zijn bruid. Ga ook tot de kleinste bizonderheden de invloeden na, die op hen kunnen inwerken. En maak dan uw berekening. We voelen de onmogelijkheid, om een vraagstuk op te lossen met zóóveel onbekenden. Hier staat de wiskundige machteloos. En wat héérlijk — want nu kan de droomer immers alles van de toekomst ver- wachten? Het verschiet ligt voor hem open, en dat kan even schoon zijn, als hi 't aanschouwt. Hoe genadevol is ons de gave der toekomstonl- sluiering onthouden. Geen dichterlijke blik dringt door haar nevelen heen, geen wiskundige geest lost haar geheimen op. En nu zijn we vrij met al onze illusies. De toekomst is óns. ES ES $ De toekomst is ons. Zoo zegl men. Maar zoo zegl niet de volwassen man, die reeds heeft geleerd, hoeveel illusies in rook vervliegen. Althans — zoo zegt hij — niet voor zichzelf. Maar daarom leeft hij niet zonder illusies. Ze gelden nu echter zijn kinderen, hun gaven, hun vorming, hun toekomst. Met welk een groote op- offering getroost de vader zich jaren van inspamning, om zijn kinderen gelukkig te.... maken. Vader zegt niet, te hopen, dat zijn jongen gelukkig wordt. Hij 153 zal er” zell voor Zzorgen. En zoo spreekt er uit. zin voornemens zoowel als uit zijn handelingen een ver- trouwen in eigen kunnen en een gevoel van zekerhed, dat hij daarbij op den goeden weg is. Er is in de illusies van ouders een zorg merkbaar voor anderen. Niet meer eigen persoonlijk geluk staal er bij op den voorgrond, maar het seluk voor hun kinderen, dus in ieder geval voor andere individuen. Zooals de moeder zich een lekkernij ontzegt, om hiervan haar kind te doen genieten, zoo gelden de plannen van vader en niet minder die van moeder het geluk van hun kroost. Dit denken aan de kinderen en arbeiden voor hun heil is een vorm van altruisme. Het is wel waar, dat het geluk der ouders in dat der kinderen gevonden wordt, dat zij zelfs hun geluk zoeken in *t gelukkig maken, en dat zoo alle allruisme tot egoisme kan worden teruggebracht, maar het is toch een groot onderscheid, of iemand anderen opof- fert om zichzelf gelukkig te maken, dan wel zichzelf opoffert tot heil van anderen, zij het ook dat hij in dit heilbrengen zijn bevrediging vindt. En zoo is er in de illusies der ouders een liefde-element, dat er het karakter van zelfzuchtige droomen aan ontneemt. Of zij daarom minder droomen zijn? Het is verwonderlijk, welke mooie en degelijke eigen- schappen de ouders gewoonlijk in hun kinderen zien. Dat kind is zoo lief, zoo oprecht, zoo ijverig, z00 vernuftig. Je Zzult eens zien, wat daar niet van terecht komt. En goed leeren kan het ook. Zeker zal het op school een goed figuur maken. In ieder 154 geval moet de jongen naar de H. B. S. of het Gym- nasium, en gaat hij niet naar de Academie, dan word hij toch ongetwijfeld cadet. De jongen most een goede positie in de maatschappi] krijgen. Dit móét drukt de stellige verwachting van vader uit. Doch langzamerhand verandert het van beteekenis, wanneer de feiten niet aan de verwachtingen wen- schen te beantwoorden. Dan is ditzelfde ,móét” de openbaarder van vaders onverbiddelijken wil. Wat, kán de jongen. niet leeren? Kan hij dat onnoozele examen niet doen? Hij móét, meneer, hij móét. En als hij niet wil, dan zet u hem maar geducht aan. Het is mijn illusie, dat die jongen officier wordt, en die illusie seef ik niet prijs. Merken we wel op, hoe de illusie omtrent de gaven van het kind gaandeweg omgezet wordt in een illusie omtrent zijn maatschappelijke toekomst? Dat heb je meer met wolken: onder den invloed van den wind veranderen ze lichtelijk van vorm. Doch ze blijven wolken, die snel verijlen en in den atmosfeer kunnen verdwijnen, maar ook weer even spoedig in nieuwe gestalten te voorschijn komen:. In het streven der ouders naar de verwezenlijking hunner illusies met de kinderen treedt dikwijls een element van dwans op, dat flauwelijk herinnert aan de liefhebberij van onze kleine roovers om de rei- zigers, die daar zoo rustigs hun pad vervolgden, in een hol te logeeren. *t Gaat er niet zoo boos toe en alles heet tot heil der kinderen te geschieden, maar toch — de ouders hebben ook een hol gegraven en 155 de kinderen moeten er in. Dagelijks kunnen we er getuigen van zijn, hoe die kinderen tegenspartelen, gestoord in hun eigen illusies. 't Is vaak een eindeloos worstelen tusschen vader en zoon — tusschen illusie en illusie — totdat de toekomst met haar beslissing er een einde aan maakt. + * X Onze illusies hangen voor een groot deel van onzen aard af. Achter haar zitten de menschelijke neigingen als onzichtbare, scheppende drijfkrachten. Eerzucht, heerschzucht, hebzucht vormen haar eigen illusies, doch ook zorgzaamheid en liefde. Zonder het zeer ingewikkelde samenstel der men- schelijke natuur in alle deelen te willen uiteenleggen, kunnen we toch wel een bescheiden analyse wagen in het aannemen van twee zonderling tegenstrijdige krachten: zelfzucht en reddingsdrift. Beide zien we in onszelf en anderen voortdurend in werking, soms in prachtige overeenstemming, soms in leelijke dishar- monie. De eerste zoekt het onderhoud en de ontwik- keling van eigen ik, een zeer noodzakelijke en daarom prijzenswaardige taak. De ander tracht den ondergang te voorkomen van het medeschepsel, een niet minder noodzakelijke en heerlijke arbeid. De schipbreukeling. die zijn makker overvalt, vermoordt en verslindt, om zichzelf te voeden, handelt onder den overheer- schenden invloed der zelfzucht, de schipbreukeling, die eigen lichaam aanbiedt om het leven zijner kame- 156 raden te verlengen, volgt zijn reddingsdrift. De een wil voelen de bevrediging van eigen begeerte, de ander wil zien het geluk der anderen en vindt dáárin zijn hoogste voldoening. Zeker, beiden zoeken voldoening, we merkten dit reeds op, maar er is toch wel eenig verschil tusschen Nero en Christus. In de harmonieuse samenwerking dier twee krach- ten list het ideaal van *t leven, doch niet zoo over- vloedig zien we dit ideaal bereikt. Gewoonlijk helt de balans naar de eene of de andere zijde over, en soms heel diep. Doch zeker is het, dat de illusies onder den machtigsen invloed staan van zelfzucht of toe- wijding. Napoléon I leeft bij de illusie eener wereld- heerschappij, hij de vorst van Europa, en waarom niet van de gansche wereld? Alexander I, de Russische, zoekt in het Heilis Verbond een broederschap der volkeren, waarover de vorsten als zorgende vaders zullen waken. De eerste had vertrouwen in eigen kracht, de laatste het geloof in den goeden wil der onderdanen. Deze sins zeker op de braafheid der menschelijke natuur en liet zich door den sluwen Metternich sebruiken, gene wankelde niet in zijn on- verzeltelijken wil en moest zich door sneeuw en ijs en strenge koude laten verslaan. Doch beiden kwamen bedrogen uit. Is de illusie dan toch terecht de misleider genoémd? Deze vraag moet maar beantwoord worden door hen, die in hun zelfzuchtigen reddingsdrift de men- schen willen trekken uit hun ellende, door ze te ver- cenigen in kolonién, waar alleen de liefde regeeren 157 mag. Of door hen, die niet voor een klein groepje zich noemende geestverwanten, maar voor de geheele men- schelijke samenleving het heilmiddel hebben gevonden en thans wenschen toe te passen. Reddingsdrift drijft hen — wie zou het betwijfelen. Aangegrepen door een alle levensvreugde verduisterend mededoogen, willen ze cen einde maken aan de angstige maatschappelijke muziek, waarin de weelde haar solo zingt onder de donkere begeleiding van een haar omringende ramp- zaligheid. En ze vormen plannen tot een gansch andere inrichting der samenleving, een inrichting waarbij allen voor allen werken en leven, waarin liefde en rechtvaardigheid het bestuur deelen, waarin geen ellende meer kan voorkomen dan die, welke de ,,ziel- looze natuur” ons aandoet, en waarin zelfs deze nog geweerd kan worden door de ',,bliksemafleiders” van wolkbreuk en aardbeving, wellicht van ziekte en dood. Er is, zei ik, in dezen reddingsdrift ¡ets zelfzuchlgs, Ll is de oude machtsaanmaliging van onze slruikroo- vertjes. Wie niet in hel hol der wereldhervormers wil gestopt worden, moel len onder. Ach,.het is begrij- pelijk. Het kenmerk der illusie is immers het besel van volkomen echtheid? Dat geeft cen zeldzaam krachtsgevoel en daarnaast een heilig plichtsgevoel om den ongeloovige ook tot de zaligheid le brengen, hem er toe te dwingen. Waar zijn ooil de geloovigen geweest, de in hun ziel geloovigen, die niet op bekee- ring zijn uitgeegaan? Vernietigd moet de tegenstander worden, opdat hij daardoor de triomf der goede zaak niet belemmere, opdat hij — misschien -— door dic 158 vernieliging behouden blijve. De brandstapel naast hel altaar. Zoo is het alle ecuwen door gegaan. Wie mij tegenstaal, verpletter ik. Waar de wereld zoo vol van wereldhervormers is, en de aanvoerders groote legers achter zich .hebben, blikt toch wel duidelijk, dat de illusie zich niel beperkt tol de kinderwereld en den jongelingstijd, en evenzeer dat ze zich niet bij voorkeur im de hoofden en harten der vrouwen vestigt. Men zou eer durven aannemen, dat de , poétische” vrouw minder loegan- kelijk voor haar is dan de , practische” man. Komt het wellicht, omdat haar arbeidsterrein in de huis- kamer tot heden meer concreet, meer afgepaald was? Koken, stoken, wasschen en plassen, breien, naaien, en kinderen aankleeden, laten niet veel ruimte aan den dichterlijken verbeteringsdrang. Deze heeft zijn gebied op het onafzienbare veld van het.... onbe- treedbare. Hoe minder directe macht we kunnen uit- ocefenen, hoe grooter de vrijheid van phantaseeren. Hoe meer dat phantaseeren aan de contróle der prak- tijk ontsnapt, hoe gemakkelijker het zijn verwerke- lijking kan aannemen. En hoe gemakkelijker het die kan aannemen, hoe krachtiger het vertrouwen er in groelt. Daarom, geef den illusionist zijn zin. Ontsluit hem een terrein voor de toepassing van Zijn geloof. Laat hem leven naar zijn leer. Laat hem de proef nemen met zijn overtuiging. Geef hem de vrijheid, naar zijn lllusie te leven. Wellicht is de practijk het graf van zijn illusie, misschien is het er ook de triomf van. 159 Bind hem zoo weinig mogelijk. Gun hem het terrein en de middelen om er te arbeiden. Maar als hij dan u in zijn roovershol stopt? Daar is geen gevaar voor. Misschien zelfs wilt gij hem in úw roovershol stoppen, want gij zijt zell immers ook illusionist? Gij, minister, mel úw ver- wachtingen van 's lands welzijn, gij kamerlid, mel úw zekerheid omtrent hetgeen alleen redding kan brengen, gij koopman, philantroop, dokter, school- meester, ja glj schoolmeester, mel uw , innige over- tuiging” dat de menschheid door geestesontwikkeling beter en gelukkiger wordt, en gij predikant, en gij doodgraver, en gij glerigaard die leeft in de zaligma- kende kracht van uw goud, en gij — neen gij niet, gij grijsaard, die met den voet in 't graf staat en de nietigheid van al het aardsche hebt leeren inzien, gij, maar hoe, zou uw laatste oogenblik zonder illusie zin? Neen, ge verlaat het leven met de heerlijke zekerheid, dat ge herdacht en betreurd zult worden, ol met de schoone verwachting van een hemel aan eche tz de van togral Al sterven, de illusies in den mensch, toch sterft de mensch niel zonder illusies. de In den mensch werken de driften. Die drijven hem voort — het woord drift zegt het zoo mooi en juist. De honger drijft hem. De dorst. De geslachtsdrill. De eerzucht, heerschzucht, winzucht, geldzucht. Len zucht, dat is een zoeken naar dat alles. Doch niel 160 slechts streeling en bevrediging van eigen lusl, maar ook verkwikking en versterking van anderen zoekt hij. De heilsoldaat, die de achterbuurten, de kroegen en bordeelen intrekt; de liefdezuster, die de slagvelden van cholera, pest en oorlog rondgaat; de zendeling, die onder moordzieke kannibalen gansch alleen zijn bekeeringswerk begint — ook zij worden gedreven. lr is in hen een reddingsdrift, die geen rust vindt bij het werkeloos toezien van zooveel ellende. De red- dingsdrift, die geen drenkeling kan zien verzinken, zonder zelf in 't water te springen. De driften drijven ons het leven in. Maar dat leven vóór ons is een groote duisternis. De toekomst, zelfs de allernaaste, is zwart. En hebt ge wel eens in stik- donkeren nacht een lichte woning verlaten, buiten bijvoorbeeld, de woning van een vriend, waar ge den avond hadt doorgebracht, om daarna uw eligen huis weer op te zoeken bij een sterrenloozen hemel, in een volslagen donkerheid? Hebt ge daarbij de onrust en de beklemming gevoeld, om al tastende uw weg te vinden? Zoo gaan wij leder oogenblik het lichte heden uit en de duistere loekomst in, zoekende den weg naar ons huis, ons vaderhuis. Hoe komt het, dat wij niet bang zijn? Enkelen zien nooit verder dan hel lichte moment van dal heden en daardoor is hun leven een reeks van lichtpunten, een aanhoudende dag. Maar bij de meesten onzer jagen de driften zoo krachtig, dat we meer in de toekomst dan in *t heden leven en dan wordt die toekomst verlicht door de kleurige verschijnsels van onze illusies. Er is daar 161 $ vóór ons geen zwarte duisternis, integendeel, het heden is vaak donker, en daar ginds spelen in verleidelijke bekoorlijkheid de lieflijke beelden van een scheppende phantasie. De driften hebben zich in schoone kleuren op de donkere wolken der toekomst sgeprojecteerd, de drijfkrachten zijn omygezet in lokkende nimfen. En nu, luisterend naar de lokstemmen, gaan wij vooruit. Soms met snelle vaart, de zangen klinken zoo bekorend, de oogen lachen zoo zonnig. Doch wat is dat? Stooten wij ons, links en rechts, aan rotsige klippen, die we in de duisternis niet vermoedden? Struikelen we over een steen, waar we een bloembed waanden? Loopen we het hoofd aan bloed tegen dien zilveren nevel? Hoe is dat, is het hier dan een. ruw- rotsige woestenij in stede van een wonderschoonen tuin? Gansch andere werkelijkheid vinden we, dan we er toch zoo zeker: zagen. Het is een bittere ont- goocheling. Maar onder den tegenstand op den weg is onze energie geprikkeld, onder de worsteling zijn onze krachten gewekt, onder de kweftsuren onze bekwaam- heid en behoedzaamheid geboren, onder het leed is ons 00g verhelderd, en toen zagen we — midden tusschen de grauwe puinmassa's, waarin we terecht waren gekomen — een kleine witte bloem, die ons als met zachten blik troostte en haar blanke reinheid ter vergoeding bood voor het verlies van zooveel kleurige schatten. Dat was de bloem der wijsheid. We zitten een poos vermoeid en zwijgend te neer. Maar dan rijzen we weer op. Nieuwe betoovering LIGTHART, Over Opvoeding. 11. 1 162 lacht in de verte. Uit de grijze omgeving gaan we weer naar een blauwend verschiet. Doch de kleine witte bloem nemen wij mee op den tocht. + ES + De driften drijven, de illusies lokken, we gaan, en al gaande doen we de ervaring op, de wijsheid door varen d. i. gaan verkregen. Deze wijsheid lag voor ons gereed, doch we Zzagen haar niet, we kenden haar niet, ze moest door strijd worden verworven. Wijsheid is ervaringsvrucht, dus levensvrucht, en zonder leven rijpt ook niet deze vrucht van t' leven. Terecht zegt het volk dan ook: ,Hoe ouder, hoe - wijzer,” en wordt in een geschil den oudste toege- voegd: ,,Jij bent de oudste, dus je moet de wijste zijn.” Hierbij wordt aangenomen, dat de meerdere levens- jaren hun meerdere vrucht aan wijsheid meebren- gen. Maar hoe logisch deze uitspraken ons ook voor- komen, toch is bij haar toepassing veel voorbehoud in acht te nemen. Vooreerst al aanstonds, waar we een mensch met zichzelf vergelijken. Het ligt zoo voor de hand, dat een verschil in leeftijd mede gekenmerkt moet worden door een verschil in wijsheid. Doch we zien vaak het tegendeel. Er zijn er, in wie 't vermogen schijnt te ontbreken — er zijn er zelfs velen zoo — om de opgedane levensontmoetingen tot levenswijsheid te ver- werken. Ze komen wel telkens in botsing met hel leven, maar dan ontwijken ze den strijd en laten den stroom voorbij snellen, of ze strijden zonder 163 ander succes dan de zege of de nederlaag. Elke zege moet echter de oogen openen voor de krachten die overwonnen hebben, elke nederlaag voor de zwakhe- den waaraan het bezwijken te wijlen is. En — de zege baart dikwijls slechts overmoed, terwijl de be- wustwording en erkenning van eigen gebreken maar niet komen wil. Bij verlies worden de fouten in an- deren gezocht, aan ,omstandigheden” gewelen, maar niet in den verslagene zelf. Niet de dronkaard heeft schuld, maar die ellendige jenever. En zoo blijft de dwaas den jenever vervloeken in plaats van zichzelf. Het wijzer worden bij 't klimmen in jaren onderstelt den aanleg tot wijzer worden. Zonder dezen kan iemand wel ondervindig opdoen, maar wordt deze ondervinding nooit ervaring, want het onderscheid tusschen beide is, dat de eerste zich bepaalt tot de enkele levensontmoetingen, terwijl de laatste haar vrucht aan levenswijsheid voortbrengt. Wie veel on- dervonden heeft, kan de oude dwaas gebleven zijn, zooals de klassieke domme Hans uit het kinderver- haaltje, doch wie veel ervaren heeft is daarbij door t leven opgevoed. Het is echter ook hier als overal in de organische wereld, de kiem, de wijsheidskiem moet aanwezig zijn, anders is er van uitgroeien geen sprake. Er zijn er, die door het toegeven aan verkeerde lusten met de jaren verdwazen. Doch ook, al is de kiem aanwezig, dan is deze nog niet bij allen dezelfde. Gelijk op lichamelijk gebied bestaat er ook hier een groot verschil in aanleg. Daarom gaat het niet aan onder broers en Zusters, 1% 164 onder collega's, in 't algemeen onder menschen steeds den oudste den plicht en de macht van meerdere wijsheid op te leggen en toe te kennen. ,.Jij bent de oudste, dus moet je de wijste zijn?” En de oudste, en de jongeren hebben recht tegen deze conclusie in verzet te komen. Eer moet het heeten: ,,Jij bent door je aanleg het beste toegerust, op jou rusten de zwaarste plichten.” Menige moeder geeft bij geschillen tusschen kinderen blijk; dat zij hier iets van voelt, wanneer zij met zachten aandrang zich juist tot een jongere richt: ,Kom, wees jij nu maar de wijste.” Moest de hoogere leeftijd ook de hoogste wijsheid waarborgen, dan ware de keus gemakkelijk. Doch leeftijd en aanleg beslissen, en de laatste het meest. Dat wordt ons immers ook door de gansche geschie- denis der menschheid verkondigd? Wie zijn de wijsten onder de millioenen maal millioenen, die met elkaar de broederschap der menschheid vormen? Zijn het juist de hoosbejaarden? Neen zij, die, reeds van de vroegste tijden af, door een buitengewonen aanleg, de hoogste wijsheid vonden, zij zin de opvoeders, zij de wegwijzers der menschheid. Naar hen luisteren de eeuwen, ook al hebben: die eeuwen beschikking over zooveel meerdere ervaring. Hun woord is een lamp voor onzen voet en een licht op ons pad. En daarbij vragen we niet, of dat woord gevloeid was uil een nog jeugdigen mond, ook niet, of het — zoovele eeuwen terug — wel rekening kon houden met ,,dden tesenwoordigen stand der wetenschap”. Erkend als een onvergankelijk bezit voor alle tijden en geslachten, 165 wordt het bewaard en overgedragen als een kostelijke schat. + ES $ Een hoogst belangrijke vraag rijst hier voor ons op, stuitend de geleidelijkheid van het tot nu gevolsd betoog. Hebben de Wijzen der eeuwen hun wijsheid verworven als vrucht van eigen levenservaring? Dus langs denzelfden weg en door hetzelfde proces als wij ook thans meenen te volgen? Of is eenigen hunner die wijsheid door ingeving geopenbaard ? Is de wijsheid gegroeid uit het leven, of gevloeid uit God? Ik weet wel, dat dit ten slotte niets verandert aan het geloof in een Goddelijken oorsprong der wijsheid. Of God die wijsheid rechtstreeks aan in dit opzicht onvoorbereide doch hiertoe uitverkoren menschen me- dedeelt, of dat Hij ze langs den weg der levenservaring in de menschheid doet stroomen, dit is slechts een verschil van middel. De wijsheid kan daarom niet te minder leering Gods zijn. Maar dit onderscheid van middel is een vraag van de hoogste opvoedkundige be- teekenis. Het kan toch niemand bevreemden, dat zij, die in de directe Goddelijke openbaring gelooven, aan de mededeeling een veel grooter plaats en kracht in de opvoeding toekennen, dan de andersdenkenden. Wan- neer God ons is voorgegaan met de menschheid door zijn woord te voeden, wanneer wij door Goddelijke mededeeling onderwezen zijn, zou de mensch dan dit Goddelijk voorbeeld niet navolgen? En ompgekeerd, 166 wanneer wijsheid alleen ervaringsproduct is, moeten we dan onze kinderen niet zoo spoedig mogelijk door ervaring wijs laten worden, zonder hierbij woorden te verspillen? Deze scherpe onderscheiding sluit intusschen niel uit, dat beide partijen zich van beide middelen be- dienen, waarbij het niet zoozeer opmerkelijk is, dat de openbarings-geloovigen ook de ervaring aanvaarden, maar wel dat de andersdenkenden zulk een veelvuldig gebruik maken van het woord. De geloovigen spreken van een zachte leerschool der Goddelijke geboden en een harde leerschool der Tucht. Wie Gods geboden opvolgt, de gehoorzame, heeft het niet moeilijk, al kost deze gsehoorzaamheid hem moeite. Aan Gods hand is 't heilig en veilig. Maar wie zich niet houdt aan "t voorschrift, de ongehoorzame, hij moet dan maar leeren door. de smartelijke levenservaringen; de ge- volgen zijner eigen afdwalingen zullen de kastijdingen zijn, die hem op den rechten weg kunnen terug- voeren. Hier staat het gebod vast en onwrikbaar, door mededeeling kán het niet alleen, maar móét het wor- den overgedragen en opgelegd, en eerst de ongehoor- zaamheid stuwt het menschenkind de harde leerschool van *t leven in; Dat deze leerschool ook door alle geloo- vigen moet worden bezocht, waar ook zelfs de beste hunner zich zondaars weten, doet natuurlijk niets af aan haar eigenlijke, oorspronkelijke overbodigheid. De zonde heeft haar noodig gemaakt. Moeten we dus de volkomen redelijkheid erkennen van het samengaan der prediking én der levenskastij- 167 ding in de beschouwing en de opvoedingspractijk der openbaringsgeloovigen, eenige bevreemding is niet on- gegrond, waar we bij hun tegenstanders een minstens even algemeene en krachtige toepassing van het on- derwijzende woord zien. Is dit de stille werking der christelijke levensbeschouwing? Maar ook de voor- Christelijke heidenen, ja de alleroudste volkeren deel- den de wijsheid der ouderen aan de jongeren mee. Hieruit blijkt ten eerste, dat die wijsheid gezag had, het gezag der eeuwen. En dat heeft ze nu nog, zelfs bij de ongeloovigsten. Zouden er wel menschen bestaan, die hun kinderen alle leering onthouden bij gemis aan een overgeleverde of verworven overtuiging? Waar het Goddelijk gezag ontkend wordt, aanvaardt men dan toch een ervaringsgezag, al beperkt de ervaring zich hierbij zelfs maar tot eigen engbegrensd leven. Maar dan blijkt uit dat gebruik van het leerende woord nog iets, dat men namelijk, gansch los van een hooger beginsel, gelooft in de kracht van dit woord, hetzij dit zijn kracht moet ontleenen aan een inwonende over- tuiginsgskern, hetzij aan het gezag van den opvoeder. Men gelooft, dat het inprenten der wijsheid. een han- delen naar die wijsheid waarborgt, dat het buiten alle ervaring om weten der levensplichten ook een nakoming dier plichten verzekert. Men gelooft, dat men met zijn prediking de kinderen en de menschen kan leiden in een richting, waarvoor zij nog niet innerlijk rijp zijn en dat anders de prediking hen rijpen kan. En dit gelooft men zóó sterk, dat een ont- goocheld opvoeder vaak de verzuchting slaakt: Hon- 168 derden malen heb ik het hem gezegd. Hij wist beler.” Ach ja, sezegd. En daarop vertrouwd. En daarop sgerust. Maar is wijsheid dan inderdaad door woorden over te dragen, zoo, dat ze niet alleen gekend maar ook erkend wordt? HE ES + Is de wijsheid, hoe dan ook verkregen, door mede- deeling over te dragen? Of moet ieder menschenkind haar opnieuw veroveren, soms met onnoemelijk veel levensleed? Kúnnen we onze kinderen veel strijd en smart besparen, door hen op de levensreis de lessen mee te geven, die het: leven ons voor hoogen prijs heeft geleerd? Of moeten we ze loslaten in 't onbe- kende, wreede, roofgierige leven, op gevaar af dat ze er verslonden worden? | We handelen allen, alsof de leering kracht heeft. We houden niet op, dag aan dag onze kinderen te raden, te waarschuwen, te bepreeken. Doch zal het baten? Raadpiegen we eigen ervaring, dan is het met den invloed van het wijze woord maar treurig gesteld. We hebben er niet eens naar geluisterd, en zoo al, dan hebben we het. toch niet in 'ons opgenomen en verwerkt. Terwijl het tot ons gericht werd, waren we. al bezig de illusies «zer neigingen te bewonderen, en die werden het doel van ons streven. Daar drong zoo lets om ons samen als een dichte nevel, waarin men ons wikkelen wilde. Doch één sprong, en we waren er uit. We wilden leven in het land onzer vrijheid. Eigen onwijsheid was ons duizendmaal meer 169 waard dan de wijsheid der ouderen. Eigen onwijsheid, die.... lustbevrediging veroorloofde. Het menschenkind leétt steeds liever bij bevrediging dan bij vrede. Zoo is het nu en zoo is het altijd ge- weest. Leest eens de geschiedenis der oude Israélieten. Telkens heet het: ,Maar de kinderen Israéls voeren voort te doen dat kwaad was in de oogen des Heeren.” Dan gaf de Heer hen in de hand der Moabieten, der Kanaánieten, der Midianieten, achttien jaar, twintig jaar, zeven jaar, totdat ze in hun ellende den Heer aanriepen en deze hun een Richter schonk, die hen uit de hand der onderdrukkers bevrijdde. Doch voor _hoe lang? In de benauwdheid riepen ze om uitredding, doch nauwelijks gered, vervielen ze weer tot hun oude zonde en ,,voeren voort te doen dat kwaad was midescoger des Heeren.”- ">. De leiders van dit ,weerspannige” volk wisten er van mee te praten, in hoeverre de menschen bereid zijn naar de woorden van wijsheid: te luisteren. Gehoor- zaamheid, dat is: volgen in volmaakt vertrouwen, is . een uiterst zeldzame deugd. En waar geen gehoor- zaamheid bestaat, is geen overneming van wijsheid. Immers, overneming van wijsheid op grond eener gedeelde overtuiging zegt niets. Waar gelijkheid van overtuiging. bestaat, valt geen wijsheid mee te deelen of aan te nemen. Daar kan ze alleen gemeenschap- pelijk geformuleerd en geconstateerd worden. Doch waar de wijzere geen instemming vindt en zelfs niet kan vinden, juist omdat hij de wijzere is en de onrijp- heid der anderen hem onmogelijk bijvallen kan, daar 170 vraagt hij geloof, vertrouwen, gehoorzaamheid. En hieruit zien we, hoe de vraag, of wijsheid door mede- deeling is over te dragen, teruggebracht wordt tot de vraag naar innerlijke gehoorzaamheid. Geheel -iets anders is het natuurlijk, of door hulp der ouderen het geboorteproces, de bewustwording der wijsheid bij de jongeren kan worden vergemakkelijkt en verhaast. Hier is echter geen sprake van over- dracht. Hier is bij de jongeren eigen levenservaring de voortbrengster en sing dus niet de leer, maar het leven aan het nieuwe inzicht vooraf. Moeten we tot de droevige conclusie komen, dat we de kinderen met onze wijsheid niet kunnen verrijken? Dat we die wijsheid niet als een leidende kracht in hen kunnen overbrengen? En dat zij dus voor leiding en contróle in eigen leven niets aan onze gerijple inzichten hebben? Ik vrees van ja, wanneer men uit- sluitend let op het overdragen. Zulk een overdracht acht ik onmogelijk. Maar, behalve de reeds genoemde - hulp bij het bewustwordingsproces, kan de volwassene toch ook wellicht eenigen invloed oefenen op de levens- omstandigheden en daarmee op de ervaringen der kin- deren. Zoo zet zijn wijsheid, ervaringsextract, zich als "t ware weer om in ervaringen. Voortgekomen uit het leven, gaat ze weer over in leven, neemt ze de levensgestalte aan, om in dezen vorm US ne bij de jeugd te kunnen vinden. ¡WA! 7 E En zoo zien we dus twee dingen. Vragen we ons in diep nadenken af, of wijzelf ons gestoord hebben aan den raad van ouderen, dan moet het antwoord in volle oprechtheid ontkennend luiden. Neen, dat hebben we niet. Ga uw geheele leven maar na. We zijn bij alles onzen eigen weg gegaan. En zoo werden we door schade en schande wijs. Doch vragen we ons ander- maal in diep nadenken af, of we nu de prediking der wijsheid maar achterwege laten, dan luidt het ant- woord even beslist ontkennend: Neen, dat doen we niet. We kúnnen de illusie niet loslaten, dat we onze kinderen kunnen vrijwaren voor de illusie. We kunnen de hoop niet opgeven, dat we hun onze wijsheid kunnen bijbrengen, zonder onze smart. En zoo zijn de wederspannige hoorders van gisteren de geloovige predikers van nu. We gelooven altijd, dat onze kin- deren wijzer zullen zijn dan wij. »Mijn zoon, bewaar het gebod uws vaders, en verlaat de wet uwer moeder niet.” Zoo raadt de wijze schrijver der Spreuken den jongeling aan. En dan klinkt het zo0 innig dringend: ,Bind ze steeds aan uw harte, hecht ze aan uw hals: als gij wandelt zal dat u geleiden, als gij nederligt zal het over u de wacht houden, als gij wakker wordt zal het met u spreken.” Wat zou het toch heerlijk zijn, wanneer de kinderen zoo met ons gebod door 't leven gingen. Dat het hen op den weg vergezelde, dat het hen des nachts tot zelís in de droomen beschermde, dat het tot hen sprak zoodra de morgen was aangebroken. Dan kon- den we hen zoo veilig laten gaan. 172 Maar ach, wijzelf, wij houden Gods geboden niet, ook al hebben we ze aan ons harte gebonden en aan onzen hals gehecht. Zóó dicht bij ons, zien we ze toch weer ¡eder oogenblik voorbij, als daar ginds lets ver- leidelijks lokt met streeling van onze ijdelheid, onze eerzucht, onze zinnelijkheid, onze gemakzucht of welke : ook van onze tallooze en taaie zonden. Het ééne oogen- blik helder bewust, zijn we ze het volgende oogenblik toch weer totaal vergeten en-loopen in den strik der verzoeking. Zelfs — ondanks den steun, dien ze van de ervaring ontvangen hebben, ondanks de zoo vaak vergeten schade en schande. Aan onszelf ervaren we nog dag aan dag, dat we wederspannige kinderen zijn gebleven, dat we nog altijd hoorende doof zijn, en dat alleen de kastijdingen der onverbiddelijke levens- tucht ons binnen *t spoor terugdrijven. Getuchtigd moeten we worden, zwaarder dan kinderen. Altijd weer en altijd erger. Dan alleen is er eenige hoop, dat we eindelijk, eindelijk een weinigje wijsheid niet alleen in ons weten hebben maar ook in ons doen. Dit is de les, waarmee het leven de oude Bijbel- wijsheid dag aan dag bevestigt. En toch.... Daar is een droom in de menschheid, dat we er komen kunnen zonder leed, dat de worsteling van het eene geslacht ten goede komt aan het andere, dat de bevochten overwinningen der ouders de kinderen ver- sterken. Die droom wordt gevoed door hetgeen we zien, met eigen oogen zien, op verstandelijk en stof- felijk gebied. Daar profiteeren velen, ja tenslotte allen van de zege, door enkelen behaald. Nieuwe kennis, 173 nieuwe toepassingen verbreiden zich snel en duizen- den en millioenen ontvangen klaarder inzicht, gerie- felijker leven. Zou nu de zege in de zedelijke wereld zich alleen beperken tot het individu en ganschelijk verloren gaan voor de gemeenschap? Zouden de kin- deren geen baat kunnen vinden bij de wijsheid der ouderen? ra We kunnen die illusies niet prijs geven. Mislukt de verwerkelijking langs den eenen weg, dan slaan we een ander pad in. Maar we blijven selooven ook aan den invloed van ons woord. Tegen alle ontgoochelende ervaring in blijven we hopen. En Goddank. Wie de hoop opgeeft, geeft het geloof op. En alleen in het geloof kunnen we staande blijven. IV. Ervaringen voeren tot ontgoocheling en daardoor tot wijsheid, tenzij de mensch verdwaasd genoeg is zijn schade en schande aan anderen te wijten, want dan wordt hij ,door de les hem toebedeeld nog dommer - dan te voren.” De désillusie baart dus nieuwe wijsheid. 