title: Geschiedenis van de Protestanten en de hervormde kerken in Poitou
creator: G. J. v. d. H ., Auguste François Lièvre, Evangelische maatschappij, Amsterdam
text: Het was niet zonder mistrouwen , dat de Hugenoten de wa- penen neérlegden. De ondervinding had hun geleerd , dat b^ de arglistige staatkunde van Catharina, de vrede soms gevaar- 1 8S lyker WM dan de krgg. Zy teekende, ,yan toen al chuiende op andere middelen, om aich van de Hu|^oten te ontdoen/' segt een katholiek geschiedBohry ver , die er bg voegt , dat „de kardinaal van Lotharingen met deselfde inzigten ais de koningin* moeder, en in de hoop dat de tgd eene gonatige gelegenheid om zicb van de hoofden der par^ te verzekeren kon veracli«f- fen, er ñch niet tegen verzette." De protestanten leefden gedorende twee jaren in dezen toe- stand van bedriegeiyken vrede. In dien tnssclientyd hieden sg te la RocheUe en te Ntmes de zevende en achtste nationaiesy- noden, en bielden zicb daar bezig met de reorganisatie hann«r kerken, «wier bestaan zoolang van de wisselvallige kans der wapenen had afgebangen. De bervorming had vrg gevoelíge verliezen geleden. Sommige predikers ecbter van bet gezelscbap van Jezns, die in 't begin van 1570 naar de steden Poitiers, Gb&telleraalt, Saint* Maixent en Niort waren afgezonden, om tegen de bervormden een str^d over betwiste geloo&punten te openen, scb^nen bnnne kosten niet te hebben kannen goedma- ken. „Vader Maldonat, berocmd door z^ne lessen over wys- begeerte en tbeologie in 't coUegie van Glermont te Pargí, opende te Poitiers redewisselingen in 't latyn tegen de protes- tanten van de stad en omtrek, terwyl hQ tegel^k in de kerken in 't Franscb predikte. Maar zyne pogingen waren ^del , en bg eindigde ze met tegenzin, om zyne geleerde twistredenen over de zaken des geloofs te gaan mededeelen aan beter toebereidé barten en aan minder bardnekkíge geesten." De wisselvalligbeden van eenen byna alt^d ongelukkigen krgg, en de geweldadigheden waaraan de Hugenooten bloot gesteld waren, badden meer bekeeringen bewerkt dan de Jezaiten. De minst-standvastigen in ban geloof badden voor 't uiterl^ke be- Ijjdenis van 't katbolicisme gedaan. Toen zQ na den vrede weder in de bervormde vergaderingen verscbenen, bragten zg nataorLyk de consistories in groóte verlegenbeid , die de tucht niet in al bare gestrengbeid op ben darfden toepassen, en de tacbt tocb ook niet konden laten verslappen. 8» Bg de onde voegden sich in dezen tgd van msi en vrede vencheidene nieuwe gemeenten. vm. Al de kerken trachtten zooveel mogel^k de oorlogsrampen te boven te komen, en begonnen allengs se te vergeten. Nooil varen de protestanten beter bekandeld geworden. Men kon het Qr zelfs voor houden, dat liiinne hoofden in gonst stonden. Eíurel IK had Golígny by zieh ontboden, en onderhield zich met hem op de bartel^te wfjze. Het bawelfjk van de ziister des konings met den jongen Béarner Hendrik, wien het onver- wachtte veriles van zgne moeder plotseling koning van Navarre maakte, was geregeld. Deze dood en die van de twee broe- ders van den admiraal , ais ook verscheidene aanslagen tegen r bem-zelven stonden misscliien wel in verband met de heil* looze gedachte die Catharina en haré vrienden met zicb om- droegen en ontwikkelden , om zich van de voomame hoofden der party te ontdoen. Hoe dit z^, de brailoft van den koning van Navarre diende tot voorwendsel om den Hagenootschen adel oit de provincies naar Par^js te lokken. Alzoo bood zich de reeds sints zoolang gezochte gelegenheid aan , om de zwartste trouweloosheid , waarvan de geschiedenis de herinnering heeft bewaard, te plegen. Den 24*^^ Angostns, in den nacht, gaf de klok van Saint-Germain-l' Anxerrois het noodlottig tee- ken, dat weldra door geheel Frankr^k herhaald werd. De Hngenoten werden b^ daizenden veriñoord; onder hen de edele Coligny. De prinsen van den bloede en de hertog van Guise bestunrden de slagting. De moord woedde gedorende ver- scheidene dagen te Parys, en gedurende geheele maanden in *t ovrige van 't r^k. Eerst wierp de koning al de schuld van deze allerschande- lykste gebeartenis op de Guises. Doch later cigende hy zich- zelf in openiyken geschrifte de treurige éer toe , bewerker van dit raoordtooneel te z|jn geweest 90 Mfln h«d aan de bestniírden der steden en gewesten bevel fezonden om al de protestanten te vennoorden. SommifOt wien deze vreede boedscbap overgebragt w»d, dnrfdeii er zich tegen verzetten. Doch de meerderheid be^verde zich met bloed zich te bezoedeleo, oro das op waardige wjjze de liverei ran den meeeter te dragen. Meii zag de tooneelen der hoofd- atad zich in de meeste groóte steden herhalen. Poltiers en bgna al de steden van 't Westen gedroegen zicb saehter in dit geval. Eenige moorden werden er evenwel in de hoofdstad gepleegd, en te Parthenay had een oproer plaats. Eene vreessel^e ver-* warring heerschte in gebeel het land. Overal verlieten de ontstelde protestanten hnnne haizen om zich te verbergen. Ver* seheidene gingen door vrees gedreven ter ¡[misse. Te Saint-Mú- xent zag men er deel nemen aan eene processie, die de gees- tel^kheid ter gedachtenis aan den Bartholomens-nacht hield. Eenigen t^jd daarna liet de laitenant áldaar al de beambten zwe- ren, dat z^ in de roomsche godsdienst zouden leven. Zg die weigerden afvallig te worden , werden van hmine ambten be- roofd. Na vier maanden daurde de schrík nog voort, en op kersmis ñamen de Hagenoten in massa deel aan de mis. De hervormden vlagtten in grooten getale naar de in han magt gebleven steden , of trokken naar baitenslands. La Rochelle, dat han voornaamste toevlugtsoord in 't Westen was, zag hen bjj daizenden aankomen met een vyftigtal predikanten ait naba- lige ge westen. Liever dan te sterven onder den dolk der moordenaars, die overal tegen hen getrokken werd, hadden de protestanten de wapenen weder opgenomen. Verschanst in honne sterke steden , la Rochelle, Nlmes en Montaaban, wachtten zg hanne bealen af, die han n<^ van vrede en gewetensvr^heid durfden spreken* De inwoners van la Rochelle verdroegen gedarende acht maanden met den moed der wanhoop alie fjsseiykheden van een beleg. Twee andere kleine plaatsen weérstonden den v^and even krachtig. Het hof b^reep zoowel na ais v66r den Sint-Bartholomeas-nacht, dat het ligter viel de Hogenoten in han bed te vermoorden, J •1 dftD hen te overwinnen. Op nieaw beging het eene laagfaeid, om hnn de wapenen te doen neérleggen. Men sloot den vrede, maar la Rochelle opende geenszins z|jne poorten , en de veront-» schaldigingen díe men daarover maakte, ontveinsden kwal|[|k het maar al te gegrond wantronwen. Het edikt, ten gevolge daarvanin de maand JnlH 1573 be- kend gemaakt, magtígde tot de oitoefening der eeredienst in de drie steden, la Rochelle , Montaaban en Nímes , en stond aan de overige protestan ten nieta toe dan de-vr^heid van geweten. De heeren, die hooge heerlykheids-regten bezaten, konden alleen laten doopen en troawen in hunne haizen. B^na al de hervorm- den bleven alzoo van de aitoefening hnnner godadienst beroofd. Soms maakte men reizen om de eeredienst in de steden, waar ^ toegestaan was, bg te wonen. Men ging van Fontenay en londer tw^fel nog van verdor, naar la Rechelle , om er de ha- wel|jken te doen inzegenen en den doop te laten toedienen. Eenige predikanten waren evenwel op 'tland gebleven. Hei- meiyk werd door hen b.v. in. achuren de heüige doop toegediend. Het voor la Rodielle gesloten verdrag was eer eene wapen- BChorsing dan een ware vrede. Het hof ontving er een te bloe- dige beleediging om niet aan wraak te denken, en stond te weiníg vr^heid aan de hervormden toe , dan dat deze met znlk eenen ondragelfjken toestand genoegen konden nemen. Intriges en verdeeldheid onder de koninklyke familie verhaastten het we- der opnemen der wapenen en deden te midden van 'tgedrang eene nieuwe party ontstaan. Zamengesteld uit ontevredene ka- tholieken naderde deze part^ , die der politieken genaamd . aan- vankel^k tot de protestanten. Een gemeenschappeiyke haat ver- eenigde hen met de Hogenoten tegen de Guises. Sints verschei- dene jaren ontstaan , was z^ aanzienl|jk toegenomen ten gevolge van den Barthelomeusnacht, en de afgrysseiykheden, toen gepleegd, deden hen nog meer naar den kant der slagtofifers overhellen. De hertog van Aleñan , broeder des konings , wierp zich nít mis- noegdheid in de armen dezer part^ , en werd er weldra het hoofd van. Ook in Poitoa telde deze partg vertegenwoordigers. 9) Sintt den dood van den ftdmiraal Coligny hadden de protat- tinten geen hooíd meer: de koning van Navarre werd aan 'thof terag^bouden , enaande verrígtingen derpartg, over alie deelen van 'tr^ verspreid, ontbrak het aan eenheid. In ieder geweit koM men zich een b^aonder hoofd, terwgl men tevena zoclit in overeensteniming met elkander te handelen. La Noae , de bekende dappere bevelhebber, ^Uzerarm" bygenaamd, sintv by in 'tbeleg van Fcmtenay s^n eigen aim bad verloren, en een íjzeren er voor in de plaats bad gekregen, verkieeg bet opperbevel in Poitou. Hy stelde aicb tentond in betrekking met de beryormden van 'tZniden , en koofl den vastenavond tot 'ttjjdttip voor een algemeenen opstand nit. Op den bepaalden tyd ñamen dan ook met La Noae vele aanzienl^e boofden en gebeel de Hagenootscbe adel de wapenen op. Fontenay werd genomen. Datzelfde lot cmdergingen versebeidene andero kleine plaatsen. De protestanten waren er terstond op bedacbt , om de vefltíngwerken in die steden te berstellen. Docb ovoral gingen z|j met de grootste matíging te werk, op alie mogel^jke vgM tracbtende de lasien van dezen nienwen kr^g voor 'tvolk te verligtec. Een tydgenoot. die andera bnn verklaarde tegen- stander was , vindt zicb dan ook genoopt bnn dienaangaande een zeer vereerend getaigenis te ge ven. Op 'teerste genicbt van wat er voorviel, bad bet bof overal bevel gezonden om de gemeenten met de alarmklok bréente roe- pen, en de opstandelingen te vermoorden. Docb de koninkiyke lastbrief , in Poitaa van ambtswege afgekondigd , was niet bet teeken tot een nienwen Bartbolomeas-nacbt. De doUc wasdeze keer te vergeefs bet volk in banden gegeven; er werd niet gerigt. Men moest op nienw een leger t^en de Hngenoten zenden. Deze, meesters van 'tplatte land, badden zicb gedurende de vasten van onderscheidene kleine plaatsen in 't lage land meester gemaakt, en Pascben wasdaar, eer dev^and z^ne operaties begonnen bad. In Boven-Poitoa was Montpensier evenwel drok bezig met zyne troepen te verzamelen. Vereenigd met den graaf da Lade en andero aanvoerders trok b^ naar bet lagere deeider provincie. 1 93 onnocmelDk veel onheil stíchtende. Kleine plaatsen gíngen over. Fontenay werd belegerd door hem. Doch dapper verdedigd door den Hagenoot Sint-Etienne , brak de hertog , bedacht voor La Noae, het beleg weder op, toen hy een voorwendsel kon vinden. De gezondheid des konings ging iederen dag ackterait; en toen zgn toestand geen hoop op behond meer overllet , ont- bood de koningin-moeder den hertog b^ zich. Karel IX stierf den 30»t<» Mei op 't Pinksterfeest. Gatharina was regentes tot op de temgkomst van den koning Tan Polen , die zyn broeder onder den naam van Hendrík m opvolgde. Zy maakte van een wapenstilstand van eenige weken gebraik , om nieuwe toebereidselen tegen de protcstanten te ma- ken , en zoodra z^ zich in staat oordeelde om te handelen, zond zQ, zonder 'tcinde van de wapenschorsing af te wachten, Mont- pensier ten tweede male naar Poitoa. Vele plaatsen violen hem weér in handen. Fontenay werd op nieaw door hem belegerd. En daar het garnizoen door onderscheidene oorzaken in dien tusschentyd aanmerkel^jk verzwakt was, moest men welhaast denken aan onderhandelingen. Doch terw^l men daarmede be- zig was> drongon de koninkl^ke troepen door een brea in de stad en plunderden haar ait, zonder dat Montpensier, die toch z|Jn woord reeds gegeven had, iets deed om de wanordeiyk- heden te staiten. Toen keerde hQ zich weder naar Boven- Poitoa, de galg immer in z^jn gevolg medevoerende. Vervolgens werd door den hertog het beleg van Lasignan ondernomen , merkwaardig door den heldenmoed zgner verde- digers. De stad was vr^ sterk , en het kasteel , een der schoon- ste van Europa , werd onneembaar geacht. De barón van Fron- tenay , later barggraaf de Bohan , had er zich met vele dapperen in geworpen. Een maand lang zwierf de hertog slechts langa de moren rond, en beproefde ze met z^n geschat. Daarop ondemam hy een storm , doch werd terng gedreven. V^f dagen later drongen de belegerden b^ een nítval tot in 'tlegerkamp door, en verbrandden het buskmid. De hertog alzoo van zQn krjjgsvoorraad beroofd, bleef weér een maand werkeloos, vol woede •4 di6 tterkte aaiuchoiiweiide , tegen welkc hy nieta kon «itrigteift Ten laatote ontving kg toevoer, en zgn gesckot begon we^ ie apelen. Op den dag voor kenmU ondernam k^ een niemreB •lonn. Roban en de s^nen, bleek, nitgeinergeld doer kon^r en vermoel^nis, wierpen zick op de kniete» den Eenwige^ den 6od der legersckaren aanroepende. Daarop plaatsten sg sick , vol mor en stoatmoedigkeid', op de bouwvaUen bonner wallen, deden de bespringers naar beneden tnimelen, en keer* den üaar knnne kwartieren ierog, om daar den dankbaren lofzang aan te keffén. Het geveckt kad fot in den avond gedunrd. De nackt waa trearig en stiL De belegerden bragten baar door met de moren te kerstellen; de aterksten werkten, de gewonden kielden de vackt. Het konink^jke leger waa intusscben ook zeer ontmoe- digd. Binnen de moren was men van alies ontbloot en keenckte de bonger. De winter was streng , en men kad aan aUes gebrek. Eatten en ratten waren 't wildbraad en paityen van paarden* vleesck werden voor lekkeni^ gekooden. Men stierf van konger op de rots van Losignan, en niemand sprak van zick over te geven. Dock no tot 't oiterste gebragt, stemde Roban er ten laatste in toe om naar de voorstellen der belegeraars te booren. Den 14^«>* Janoar^ werd 't verdrag van overgave geteekend. Het garnizoen trok oit mct wapens en bagage, opgerolde vaan« deis en gedoofde lonten; de vier predikanten, die ket lyden der soldaten kadden gedeeld, kadden ook de vrykeid meé oit te trekken. Montpensier moest ket garnizoen tot op een veílige plaats laten begeleiden. Daarenboven vorderde Roban gyzelaars, die naar la Rockelle werden gezonden. Montpensier, nomees- ter van Losignan, dat kem b^na vier maanden kad opgekou- den, nam daarover wraak, door de wallen te sleckten, de to* rens omver te kalen, en ket kasteel te sloopen. IX. Terw^ de protestanten alzoo konne laatste plaatsen in Poi- 9d tou verloren, trachtten de outevredenen of politieken er eenige aan de katholieken te oiitnemen. Doch die pogiiigen liepen vruclitelooe af. De party der malcontenteii kreeg meerder kracht, toen de hertog van Alenden , b^ de komst van Hendrik m, hertog van Anjou geworden, zich van het hof afscheidde en zich openl^ aan hnn hoc^d stelde. De koning van Navarre, aints den Bar-^ tholomeus-nacht in een ware gevangenschap gehouden , ont- snapte op zyn beurt ^ en deze beide veranen deden , nadat z^ hunne krachten vereenigd haddcn , den koning beven. Gatharína nam tot haar gewoon middel de toevlagt, en maakte vrede. Men beloofde de byeenroeping der algemeeue staten, om in de zaken des r^ks van raad te dienen , en in afwachtíng daarvan verleende men den protestanten zooveel vryheid , ala zg in de omstandigheden , waarín men zich bevond , kouden vragen. De protestanten begonnen na weér opeulyk hunne godsdienst te oefenen ,. wat sints den Bartholomens-nacht of geheel opgehoa** den had, of slechts heimel^k geschied was. In de beide hooM<* steden van Poitoa: Poitiers en Fontenay vonden zy daarb^ de meeste hindernissen , en de sterkste tegénkanting. In andere p]aat- sen, waar het groóte deel han nog ganstig gebleven was, ging het gemakkeiyker toe, al was het dan ook dat men, b^gebrek aan kerken , in b^zondere haizen , op 'i veld of op de openbare plaatsen nog moest vergaderen. De hervormden maakten van de rust, aan de kerken her* schonken, gebraik, om in Aagastas 1576 eene provinciale sy* node te Saint-Malxent te hoaden. Zjj was zamengesteld , be- halve oit de predikanten, ait de oaderlingen der kerk en een zeker aantal edellieden. Dríe katholieke commissarissen waren er in naam des konings b^ tegenwoordig. De vergadering ont- ving. een bríef van den hertog van Anjea, in welken hg eene som van 600.000 livres van de protestanten en katholieken te zamen vroeg , om de kosten van den laatsten oorlog te dekken , waarvoor het hof van zQn kant hem schadeloos stelde door eem r^ apanage , zamengesteld uit Aigoa , Toaraine en Berr y. ií 96 Men bejjverde sich veel minder tot het hoaden der beloften den ffotestanten gedaan, evenmin ais die den koning van Navarre en den prins van Conde venproken, sints dat men han dezen bondgenoot door deze milde geschenken ontnomen had. De plaatien dIe men kan moest gcven werden han niet overgele- verd, en men had nooit gebrek aan voorwendsels , om de vol- doening van het verdrag te ontdaíken of onbepaald uit te stelleu. De opgewonden katholieken mannareerden intoBschen laide over de vredesvoorwaarden , ais te gonstig voor de hervormden , alsof er opregt en troaw naar werd gehandeld. Zg werden tot dat gemor aangezet door lieden die, sonder zich in de hoa- ding van Hendrik te bedriegen, voorgaven te gelooven, dat h4j den Hogenoten wel genegen was. Eén man vooral, met eene eerzacht zonder grenzen en zonder eenige angstvalligheid , bewerkte alzoo de dweepzacht van 't volk ten voordeele van zj}ne geheime wensdien. Deze man , door zyne afkomst vreemd aan 't oade Fránkryk, aan 'twelk zgn geslacht een weinig roem en groóte rampon bragt, was Hendrik de Guise, de ver- dedlger van Poitiers, en de moordenaar van Coligny. Geheel zgn hais, zonder eenig voorbehoad aan de verdediging der oade godsdienst gew^d , had haré belangen met de zjjne verward , en had ook geen de mlnste moette om voor zgne aanmatigingen in haar een stean te zoeken. Men geloofde van weerskanten, dat de beide zaken , zoo vereenzelvigd , de eene door de andero moes- ten zegepralen , de Gaises door de godsdienst , en de godsdienst door de Gaises , en , voor de laatsgenoemden ten minste , was de verdediging van 't katholicisme meer het voorwendsel dan dé oorzaak van de organisatie van de Ligae, die na plaats vond. Door geheel 't rQk zocht men aanhangers te werven voor den heiligen Bo^d. in 'tmidden van September betaigde een zestigtal edelen ait Poitoa hanne toetreding tot de zaak. De koning-zelf beganstigde deze oproerige vereenigingen , en in plaats van in de aanhangers der Ligae de v^anden van zyn gezag te bestr^den , verkiaarde m zich haar hoofd , in de hope van aan 't hoofd eener party den invloed te herwinnen, die •7 kg niet hezBi ais monarch. H^ kondigde ter zelfder tgd den Abiten, te Bloís vergaderd, aan, dat het zgne bedoeling was, niet meer dan eene eenige godsdienst in H r^jk te dnlden. Dit was eene oorlogsverklaring. Toen deze t^ing zich in de provincies verspreidde, verwekte zy er eene hevige bewe- ging. De protestan ten grepen weder naar de wapenen. De aan- kangers der Ligue waren ken reeds voor geweest. De str^d ont- brandde op nienw. Meu nam en ontnam elkander eenige laatsen. Maar tweedragt keersckte in de ryen der Hngenoten. 6e- Inkkig voor hen , dat de stateu , koe goed katkoliek ook gozind? weigerden de middelen toe te staan, opdat tegen de ketters een verdelgingsoorlog kon worden ondemomen. Men moest geld kebben, en geen der dríe standen wilde ket versckaf- fim. Men was dos genoodzaakt eenen nieawen vrede te slai- ten, het aan den tyd overlatende, al die sckoone plannen te verwerkelyken. Een nieuw edikt werd ook in September 1577 oitgevaardigd,. waarb^ op bepaalde plaatsen aan de protestante!) de uitoefening, knnner godsdienst werd toegestaan. Naanweiyks was de vrede gesloten , of de protestanten kaastten zich er kan voordeel mede te doen. Men zag terstond de predikan- ten , die sints 't begin van 't jaar naar la Rochelle of naar de ver- sterkte kasteeleu gevlagk waren, weér te midden honner kud- dett verschynen. Op vele plaatsen werd met de afgebroken gods- dienstoefeningen op nieuw een aanvang gemaakt. De hervormde iawoners der koofdstad Poitiers echter bleven nog steeds vcrsto- kan Tan 't voorregt, dáár kunne godsdienstige zamenkomsten te kouden. Zy moesten zich daartoe een eind ver buiten de stad naar Montreuil-Bonnin begeven. In deze dagen van rust onrerigens werd er ook nog eene ptovinciale synode geboudeu, X. :.Twee jaren van rust wajeeu niet vold^ende geweest, om al de.gemoederea tot bedaren te brengen. 9et núsnoegen gaf zick 7 1 98 nog lacht; over en weér beklaa^de men sich voortdnrend oTor inbrenken op de edikten. Een groot deel van 1¿78 en 1579 werd doorgebragt met conferenties te openen, en daar o ver nienwe artikelen te beraadslagen. Toch greep raen in 't begín van 't volgend jaar naar de wapenen. Doch deze keer afonden de protestanten niet in massa op. De meesteii veroordeelden 'zelfs Inide dat opnemeu der wapenen, en weigerden alie bnlp in een kr|jg, voor weiken de godsdienst slechts tot voorwend- sel strekte. De predikanten verzetten er zicb met alie magt tegen. De inwoners van la Rocbelle en de adel van Poitoa, alsmede de dappere en w^jze La Noae waren de eenten om bet af te keuren. Men zag zelís de Hngenooten van Loadun zicb met de katbolieken vereenigen om de stad te bewaroUt en plegtig beloven elkander wederzgds te bescbermen, en ^ala broeders" te leven. Zy , die desuiettemin by den kr|jg volbardden , waren ecbt^ te weinig in getal , om iets van belang te ondernemen. Eenige ^atsen werden genomen ; kerken geplanderd , tot dat de katbo- lieken zicb ook kracbtig tegen ben stelden, en de vrede ten laatste een einde aan alies maakte. Bgna vgf jaren van rust volgden nu. Werpen wjj , vóór wfl dit tydperk binneutreden , een blik acbterwaarts op 't tgdperk dat sints 't begin der troebelen verloopen is. Een Hogenoot, die te dien t^e leefde , beeft , naar offtciéle bescbeiden , den al- gemeenen staten aangeboden , bet p|jnl^ onderzoek naar de el- lende, die Frankrgk in dient^jd trof, intestellen. Deopgaveia globaal en met vele gapingen. Toch is z^j opmerkeiyk genoeg. In de beide bisdommen van Poitiers en La^n waren zeven- tíg geestel^ken, priestérs en monniken in dezen kr^g, door bnnne onverdraagzaambeid verwekt, gedood. Men geeft't getal der predikanten, die even zoo b^ moordtooneelen of bet in- nemen van steden omkwamen , niet op. In deze zelfde bisdom- men badden meer dan 320 katbolieke edellieden en 400 ber- vormden, benevens 10,000 katbolieke soldaten en meer dan 16,000 Hugenoten den dood gevonden te midden dezer bin- 99 nenlandsclie worstelíngen. Tallooze gewelddadigheden wcrden ,tt gepleegd» Driedaizend Imizen werden verbraiid of yer^ woe&t. Daarenboven waren alleen ín 't bisdoin van Poitiers 700 maimen of vrouwen vermoord of geregtel^k ter dood gebragt; 1600 vreemdellngen waren er omgekomen in de gevechten , alsmede 40^000 Franschen, bulteu Poitou geboren. B^ deze ontzettende verliezen moet men voegen de andere wonden , die Frankr^k op *t ziekbed aitstrekten: de bovenmatíg hoog op- gevoerde belastingen , de verbeurdverklaríngen die de Hagenoten troffen ; de sommen voor de geesteiykheíd naar Rome gezonden, die mintens twee en een half millioen livres naar de waarde van dien t|jd bedroegen ; het volk in den grond geholpen j mis* handeld , aitgeput door zyne meesters , die edele mannen , hooge en magtige heeren , waarvan sommige in Beneden-Poitou „den dorper vervolgden en erger behandelden, dan wanneer l^ een slaaf ware geweest." Het hof wist den t|jd van vrede tot z^n voordeel aan te venden. Het legde er zich op toe de hoofden der Hagenoten door geveinsde licftalügheden en door 't lokaas van eerbewyzen te verleiden. In deze w|jze van str^jden tegen de hervormden slaagde men tameljjk wel. En zooveel te meer, daar men te geiyk door alie mogel^ke middelen der hervorming hinderpalen in den vog legde. Be uitoefening der hervormde eeredienst was in ^ de meeste steden verboden , zonder dat zelfs die er van uitge- sonderd waren, waar de protestanten een aanzienl^k deel der bevolking '^itmaakten. Zoo was het b. v. met Saint-Maixent gesteld. Een drietal provinciale synoden werd in dezen t^jd gehou- den. Op de li^tste dier vergaderíngen werd op verzoek van den koning van Navarro eenen afgevaardigde gekozen, om de; kerken van Poitou b^ dezen vorst te vertegenwoordigen. De Heer de Vérac , daartoe gckozen , kreeg in last , „ voor het wel- s^n en de uitbreiding der kerken zorg te dragen, en vooral voor het behoud van den vrede." Die rust echter , welke de protestanten voor alies wilden bewa-^ 7 100 ren, genoten zg niet ongestoord. Er onUtonden gedurig uioei* jeiykheden by het in «cht nemen van de wet , en nog meerdere, ais 2^ niet werd ten uitvoer gebragt. Zooveel mogeiyk wer- den de hervormden beperkt ín 't aantal plaatsen voor hume godsdienstíge byeenkomsten. In de dorpen mogten slechts de sj- noden byeenkomen. In iedere plaats voegde men daarenboven eenige b^zondere beperkingen by die der edíkten. Zoo moesien de hervormden soms in de kosten van de katholieke geesteiyke broederschappen , en van de kerkeiyke plegtígheden deelen. Op eene andero plaats verkeerde de predikant in de grootste on- veiligheíd, zoodat h\^ verhuizen moest. Te Fontenaj had in 1583 een bloedige twi&t plaats, omdat verscheidene katholiek^i de protestanten hadden willen dwingen, aan eene processie mede deel te nemen. XI. Het hof beloofde altyd te voorzien in de klagten , dio de her« vormden ieder jaar vernieuwden. Maar de Ligne begon zieh weér te ontwikkelen met kracht. Hendrik ni wierp zich in haré armen. Daar de hertog van Anjon was gestorven , was de x^ koning van Navarre de naaste tot den troon van Frankrj|k. -Een ketter op den troon ! — dat mogt niet. Velen sloten zich alzoo aau de party der Guisen aan. Hendrik, door die par* ty geheel geleid, verdnbbelde zgn onverdraagzaamheid tegen de Hagenoten. In Joiy 1585 teekende hy een edikt , waarby hy al wat te voren aan de protestanten was toegestaan, herriep. Elke uitoefening hnnner godsdienst werd streng verboden. Aan de predikanten stond men ééne maand toe om 't ryk te mimen ; en zes aan al de Hagenoten om zich te bekeeren of het Fran- sche grondgebied te verlaten. Kort daarop verkortte men dien tyd tot 15 dagen. Het was een nieuwe oorlogsverklaring. Eene afdeeling vaa aanhangers der Ligue mkte ook binnen in Poiton. Doch toen de prins van Conde van zyn kant opmkte , weken zy ras. 101 Haddeh ooknietalle protestanten de wapenen opgenomen , toch vervolgde meii die b^ liiinne haardateden waren gebleven , er niet te minder om. De goederen der wednpannlgen werden verbeurd verklaard, de meubels verkocht, en de landergen verpacht ten voordeele van de schatkist. Ter verssékering der veiligheid ontwapende men de Uagenoten terzelfder tgd dat men krygslieden b)} hen inkwartierde om er naár willekenr liiiis te kottden. De bisschop gelastte alien, op straffe van excom- aranicatie , de nog niet bekeerde protestanten , die zQ kenden , aan te geven. Deze geweldadigkeden droegen vracbt : dezwaksten gingen ter mis , zich veel moeite gevende om de goede katholíeken na te doen. Sommigen verlieten het r^. De meesten lie- pen te wapen. La RoeheUe was nog eens het algemeen toe- vlogtsoord. De gemeenten van Poitoa werden verstrooid. Een deel der gemeente van Niort werd afvallig. De hervormden van Fon- tenay trokken gezamenljjk , te midden eener algemeene versla- genbeid in de stad , naar la Rochelle. Te Pottiers onderwierpen velen zlcb voor den scb^jn. Na kondon z^ in de stad bl^ven, maar ble ven toch aan veel last en kweUing blootgesteld. Het einde van 1585 en een gvoot deel van 1586 veriiep alzoo , zonder eenige verzachting in de rampen der protestanten aan te brengen. De baorbaarsche bevelen, tegen hen nitgevaar- digd , venden byna overal ^ verige handlangers om ze ten ultvoer te brengen. Gebenrdé het soms, dat eene stedeiyke overheidte gematigd handelde , dan werd een commissaris van wege den hei- lígen Bond naar die plaats gezonden , om in stede van die laaii- wen met veerkracht te handelen. Zoo gebeurde het b.v. te Saint- Maixent. De koning gaí ernstig z^n misnoegen te kennen aan alien , die düs hunnen pligt verzaakten. Even ais in de pogingen tot bekeering, was men ook met de verbenrdverklaringen vaak te laanw gewcest. Dat mogt niet meer gebeuren. Een der brí«- ven, door den koning naar Saint-Maixent gezonden , kon men in deze woorden zamentrekken : ^Verkoopt de goederen der muí"» lera, om han den oorlog aan te konnen doen.*' 102 De vQandelgkbeden gingen inmiddds ceer traag liaren gang. Dat er geeu ware eenagesindheid tussclien den koning en de Ligue bestond, ble^ uit de verdeeldheden tasschen de gene* raa]8 van Hendrik en die van den keilígen Bond , en z6ó wer* den al bunne ondernemingen verlamd. Men bad vaak geen geld om de legers, die men teveld zond, te onderbonden. Het bof, verpligt tot de schandel|jk8te mlddelen z^n toevlngt te nemen om zicb geld te verscbaífen , liet'het volk , door de oorlogen reeds te gronde gebolpen,* aan de afjpeningen van Itaiiaanscbe knevelaars over, die ter naauwernood geld genoeg konden bg een kr|jgen , om de kosten dor íeesten en ontncbtigbe- den van Hhof te dekken. De steden waren ais bet platte land nitgepnt. De geestel^e stand liet de yervreemding van een deel bunner goederen toe , om de beilige zaak te onderstennen. De pans bad ook iets beloofd : b^ gaf z||nen zegen. De kas van den koning van Navarro, was niet beter voorzien maar b^ bad in z^n voordeel , vrienden , gebeel bem toegew^ , zljne gasconscbe vrol|jkbeid en z^n goed regt. De gol vende witte yederbos van den Béamer werd niet alleen gevolgd door de protestanten , die bunne vr^jbeid badden te verdedigen , maar ook door vele gematigde katbolieken, die den geéxcommuni* «ceerden vorst ais den wettigen erfgenaam van de kroon hand- baafden tegen de omwentelingsgézinde aanmatigingen van de Guisen. Het bof beproefde eene toenadering. Er badden conferenties plaats tusscben de koningin-moeder en den koning van Navarro, docb zonder^goeden uitslag. De protestanten vroegen ernstíg om goede waarborgen voor de beloften , ¥raarmede men mild genoeg iras. De koningin^moeder bad op eigen gezag een wapenstil- stand afgekondigd. Hendrik wilde niet onderbandelen , voordat JE^ open]|jk liet afkondigen , dat de wapenschorsing niet bestond» Haré raadsbeeren bevonden zicb in verlegenbeid , boe xlat op eervolle w^ze te doen. „Dat is niets ,*' sprak er een , ^S^^ mg eenige troepen, en ikzal een regiment der Hugenoten, bier 103. ñabg, io de pan hAkken) dan la de wapenschorsing dnidel^ ais niet bestaande aangekondigdT' En zoo geschiedde het ook. 06 koning was van z)jn kant ook niet werkeloos. Hjj trok Poi- ton binnen , won Fontenaj , en nam vele andere plaatsen , som- mig« siormenderhand , in. Híerdoor werd ook een katholiek leger naar deze streken gelokt. Het stond onder 'tbevel van den hertog de Joyeose , een van 's konings gnnstelingen , maar zonder eenige kunde ofbeleid in krggszaken. H^ overviel een kleine aMeeling Hogenoten, vermoordde alien , nam eenige kleine plaat- «en, onder anderen Saint*Maixent , in, liet den predikant ter dood brengen, en vertrok toen in aller^l naar 'thof, om daar zelf zyn zegepraal mede te deelen en gehnldigd te worden. Van dit verwgl maakte de koning van Navarre gebraik, om het leger van Joyease temg te dr^jven , en in Poítoa den meester te «pelen. In October 1587 sloeg hy Joyeose zelf b^ Coairas geheel. De zwakke Qdele hovelíng schoot er zelf het leven by in. Doeh Hendrik trok bg lange na niet alie moge]|jke voor- deelen uit deze zegepraal. H^ trok llover naar Béaru , om de ▼eroverde vaandels aan de voeten z^ner minnares te leggen , terwDl de Hngenootsche adel naar z|jne haardsteden weder- keerde, en het leger nileenging. De katholieke steden van Poiton, eerst bedncht voor den overwínnaar , begonnen , toen z|{ zagen dat' hunne vrees gdel vas geweest, de protestanten op nog harder w^jze te kwellen. Poitiers stelde zich hierbg vooral op den voorgrond. XII. Had de winter de v^andeiykheden doen ophonden , in 't voor- Jaar braken z^j op nieuw nit Maraiis , door de katholleken bezet , w«rd hun door den koning van Navarre weder ontrukt. Daar- door werd de afgebroken gemeenschap tusschen la Rochelle en PoitOQ hersteld. Gedarende dien t)jd was de hoofdplaats des rgks het tooneeí ▼an gewigtige gebeortenissen , wier weerklank tot in de provin- 104 eUln werd gevoeld. Het volk van Pareja, dMr den hertog de Gniae opgezet, had delioofdttad met barricaden orerátkiéné&ú kooing genoodzaakt de vlagt te oemen. De lafbartíge monarch legde, ten gevolge dezer daad van openbare muitery, de ver- klaring af , „dat wat zQ gedaan hadden in nieta andera ayn oorsprong bad dan in blakend Qvervnar voor de bewaringea handhaving van de katiiolieke godsdienst," en sloot net de Lfgve een nog naanwer verdrag. Hy socht na zgn wraak te ontla* den p de HogenoolBclie partg. Plegtig beloofde h^ met al z^ne krachten werkzaam te zgn, opdat de kerM^ke «clieiiring in z^k koningryk mogt worden opgeheven, en hjj noodigde aHe Franschen nit , den heüigen Bond te onderschry ven , en hiuuie pogingen met de z^e in dezen beiligen kraistogt tegen zpi «ígen onderdanen te vereenígen. De «tad Poitiers was een der eerste om te gehoorzamen. De eed van trouw aan de Ligue werd er door overheid en bnrger^ alj^elegd. Van openbare vreugdebewgzen werd deze plegtíghdá gevolgd. Doch niet alien hadden hnnne verknochtheid aan den Bond betnigd. Vele der gematigde burgers waren weigerachtig gebleven. Het gevolg hiervan was , dat het opgemide gq^evpel in onverdraagzaamheid met zyne regenten begon te wed^veren». en zich aan grove gewelddadígheden jegens de hervormden fldml- dig maakte. Te Niort toonde de heilige Bond niet minder ver* bittering tegen de protestanten. Op de schandel^kste w^aé ging men tegen hen te werk. Eene baitengewone gisting vertoonde zich overal onder de gemoederen. De Ijveráars voor de Ligue waren overal bezig om alien voor haar aan te werven, en bewerkten al de kleine ste- den om die tot hnnne partg over te halen. De protestanten bleven van hannen kant niet maar eenvondig toeschonwen van deze kwade praktgken. Hunne troepen bielden 'tveld, en ver* iydelden dikwerf de oogmerken van hnnne tegenpartjjders. Zoé waren de partggangers der Ligue te Loudun eens te zamen geko^ men, om de vereeniging te onderteekenen. Een der Hugenoot- eche aanvoerders, die dit ontwerp ontdekt had, wachtte hen 105 bg Ininne tenigkomst af , joeg hen op de vlugt, en doodde Tier of v^f van hen. Kleine voordéelen werden er na en dan door de Hogenooten behaald. De koning van Navarre voerde voor» spoedig kqjg in Beneden-Poitou , tot dat de winter inviel. In dien tyd verscheen de bertog van Nevera met een magtíg katholiek leger in die streken, en vóór dien t^d trok de Béarner, na eenige pkatsen, waaronder Fontenay, bezet te hebben , reeds af naar la Rocbelle, vaar eene algemeene vergadering der kerken was zamengeroepen , die van raad moest dienen ten aanzien der middelen, die aangewend dienden te worden, om zicb te vr^- waren voor de rampen, waarmede men door de staten der Ligne, gehonden te Blois, bedreigd was, en waarvan de ver- eeniging te la Rocbelle alzoo tot tegenwigt moest strekken. Het leger van Nevers , sprak luide het doel nit , om de ket- ters tot op den laatsten man nit te roe|jen. Overal waar beft doortrok, werden de gro£»te buitensporigheden gepleegd. In Beneden-Poiton heerscbte de grootste ontsteltenís. Allerwege ñamen de protestant^i met have en vee, b^ de nadering van hunne dweepzieke v^anden , de vlagt naar la Roebelle en andere ver- sterkte steden. De eerste plaats , die door den bertog werd aangevallen , was Manléon. De atad , die zeer zwak was , gaf zicb over, toen het de batterjjen tegen zicb zag opgerigt, maar ook niet eerder» Toch werd z^ bebandeld, ala ware zy met storm genomen, en door de mindere officieren aan moord en plnn dering overge- leverd. Miraamont, een der katholieke bevelhebbers , onmagtig om Hbloedbad te doen opboaden, en verontwaardigd over dít trouwelooa gedrag z^ner kr^gamakkers , trok zich met de over- blufeéis van 'tgarnizoen der- Hngenoten in 'tkasteel temg. Hg wacbtte aldna de aankomat van een paar andere bevelheb- bers af, die de door de dapperheid van Miranmont aan den moord ontnikten, naar een veUige plaats lieten over- brengen. Vervolgena trok het koninkiyke leger naar Montaigu. Ook daar werd men gedwcmgen zich over te geven, op voorwaarde 106 «ohter, dat de beeetting met haré wapens en onder vry ^eide «ni aftrekken. Op listige w^jze werd dit verdrag verbroken y en een goed deel der Hagenoten in de pan gehakt. Terw^l de hertog vervolgens door 'tbeleg van eene andere plaats, la Garnache , werd opgehouden , werd Niort door de Hage- noten in den nacht van 28 December 1 588 verrast. Desse stad had den hervormden veel kwaads gedaau. Zy was beducht voor wraak. Deze was zeer gematigd: plundering werd scfaier niet loegestaan. Alie inwoners werden goed behandeld, aelfs den geesteiyken wedervoer geen kwaad. Sleckts een dolzinnig aan- banger der Ligae werd opgehangen. Op den val van Niort volgde die van andere plaatsen. Ontsteltenis beving de katholicke party. De hooídstad der provincie meende den vyand reeds voor de poorten te zlen. De koning van Navarro kwam den z^nen in Beneden-Poitou ter hulp. Doch een hevige ziekte wierp hem plotseling op 't krankbed , en verlamde de bewegingen van z|}n leger, zoodat de hertog de Nevera de stad la Garnache na langdnrige belegering ten laatste innam. Daarop werd hQ door den koning temggeroepen. xra. Gebeartenissen van het hoogste gewigt violen er in dezen tgd te Blois voor, en bragten in den gang der zaken en in de staatkonde van Hendrik III een geheele verandering te weeg. Toen deze zich tot hoofd der Ligue verklaarde, had hy gehoopt ook wezenlyk haar hoofd te worden, en haar ten z^nen voordeele aan zich dienstbaar te maken , of ten minste ais part^hoofd het gezag te herwinnen, dat hein ais koning ontglipt was. Met dit doei voor oogen , had h|) een deel z^ner enderdanen vogelvrjj verklaard, om het andere deel te vienen , en gedaan al wat de Unie van hem vroeg. Ware de uitroeying der ketter^ het eenig doel van de aanhangers der Ligue geweest, «dan had deze staaticande welligt een ¡ge kans gehad van te slagen , ondanks de algemeene minachtlng , die de 107 monarch zich had op den hala gehaald. Maar het vraagstak van de eventneele opvolging op den troon was niet minder van aanbelang. Deze beide vraagstakken , onmiddeliyk vereenigd , waren zoo knnstíg vermengd geworden , dat ais het erkende doel der Ligue was de zegepraal der kerk , men het tevens niet verborg, dat het eenige middel daartoe was te zorgen dat de kroon op een katholiek hooíd overging. Hendrik III was de laatste afstammellng van z|jn geslacht, en leder voorzag reeds 'ioogenblik, wáarop de schepter tot eene nieawe dynastie zoa overgaan. De wettige erfgenaam was de koníng van Navarro. De staten, op 'teínde des jaars te Blois vergaderd, verklaarden hem vervallen van al z^ne regten ais prins van den bloede, en onwaardig ais koning op te volgen. Deze beslissing opende de denr voor allerlei verwachtingen , die na zoo veel te meer konden toegelaien worden , daar men een .eerste schrede bniten de natuarl||ke erfopvolging gedaan had, en de staten niet hadden geschroomd de grondslagen zelfs van 'tkoninkl|jk. ge- zag ais betwiste punten aan een onderzoek te onderwerpen. De koningen, sprak men, zgn znlks minder door 'tregt der ge- boorte, dan door de magt die hnn de kerk door de zalving en w^ding mededeelt. Ais een hunner ontroaw is aan de grondwet des rgks , keert het gezag terng tot de staten , die er oorspronkelfjk ten gonste zgner voorouders over beschikt hebben. Het ongeduld van sommíge aanhangcrs der Ligne liep de ge- benrtenissen zelfs vooruit , en had reeds een candidaat voor den troon aangewezen. Dat de hertog de Guise voor zich zelf in al de verwachtingen z|jner vrienden gedeeld , en er naar gehaakt zou hebben den vemederden troon der Valois in bezit te nemen, zal men niet kunnen en durven verzekeren. Hoofd van de magtigste party, op een t|jdstip, toen ej^ geen kracht be* stond dan in de parteen , liet h^j welligt aan wie hem reed» zoo hoog hadden verheven , de zorg over om hem nog hooger te verheffen, ais de gelegenheid zich daartoe aanbood. Zoo veel 18 zeker, dat h^ reeds in 'tgenot van 'thoog gezag was, en nooiterin zou hebben toegestemd om af te dalen van de hoogte, 108 waarop de volksgiunt hem had verheven. De koning kad sich bedrogen , toen hy meende dat hy dezen invloed sou kannente niet doen, of hem te kuiuien aauwenden ten zynen voordeele , door zíck tot hoofd der Ligue te verklaren , en te beloven het programma der Unie te verwerkelijken. Hjj kon er zich in de staten-verga* dering van overtuigen , dat hy niet andera was dan het ver- achte werktuig eener party, en dat, zoo hg z^ne waardig* heid , die toch reedi betwi«t werd , nog behield , de ware koning Hendrík de Guise was, de bekwame man, die het volk door halve democratísche theorién wist te vleyen, en het konink* lyk gezag te vemederen , om het misschien later eena beter onder zyn bereik te krygen. Hendrík DI veinsde, liefkooede zyne vyanden , en líet hen vermoorden. De hertog de Guise en zyn broeder de kardinaal werden met dolksteken doorboord. Eonige dagen daarna blies de booze geest van dit tydperk , Catharina de Mediéis, den laatsten adem uit. Al valt het moeyeiyk te gelooven, toch hoopte Hendrík na dezen aanslag op de hoofden , dat de Ligue hem zou gun- stig zyn. Weinig dagen na den geweldadigen dood der Guises drukte hy dien wenseh uit in de brieven, die door hem naar de gewesten werden afgevaardigd , om er den staatsgreep bekend te maken. Hy bezwoer ai zyne onderdanen vereenigd te biyven ter uitroeyngderkettery, en met dat doel in ^t oog te rergeten al de verdeeldheden , die tusschen de katholieken heerschten , en wat er tegen sommige van hen mogt gedaan zyn. De aanhangers der Ligue zagen in dezen stap des koning niets anders ais eene bekentenis zyner zwakheid, wezen al die lafhartige pogingen tot loenadering van zyn kant terug, en stelden zich in openbaren stryd tegen over hem. Zy stelden te Farys een algemeenen raad der Unie zamen , en porden de voornaamste steden des ryks tot opstaffd slaan. Hendrík had zelf zgn val verhaast. De ket- tery moest den katholieken troon der Valois redden. Waren de katholieken onderling zoo verdeeld, de protestan- ten atreden met goeden uitslag. De Béarner trok zegevierend rond. Het konlnkiyke leger, door al de partygangers der Li* 109 goe verlaten , bood geen tegenstand. Zoo violen den Hogenotoi vele plaatsen ín handen : onder deze ook Ch&telleraiilt Ter dezer plaatse vaardigde de koning van Navarre den 4^» Maartl589een welsprekendeoproeping tot gematigdheid en vre- delievendheid uit. „De vrede . . . ! Ik vraag hem voor m^ , voor de mannen der Ligue , voor al de Franschen , voor geheel Frank* ryk . . . Wg hebboD alien kwaads genoeg gedaan en geleden . . . W|j bevinden ons In een hnis, dat op 't pont staat van íntestorten, in een schip dat achipbreuk zal l^jden, en er ís geen ander geneesmiddel voor dan de vrede". Die edele woorden vonden ecbter weinig weérklank in de gemoederen, erger dan ooit door wraakgierige begeerten beheerd. Z)j zelfs , die zlch aan de zyde van den Béarner schaarden, deden zolks uit geen ander beginsel dan uit haat tegen de Ligue. Hendrik III , door de Ligue afgewezen, naderde tot de Hugenoten, om b^ hen tegen liaar een steun te zoeken. Op den 3^"" Aprü werd er onder den uaam van wapenschorsing voor den t|)d van een jaar een ver- drag gesloten. De beide koningen, zamen dus een en het- zelfde belang voorstaande, vereenigden ook hunne kracbten. 