text: 1 i É I Fw a i ~ á. LA U < s oh gr v P , L pas "prz WE M i Z r. Z. yo : “= 5g WITOLD DUNIN BORKOWSKI. STOSUNKI RODZINNE KOMEDYA W PIĘCIU AKTACH. — rawa wiasaości w obec soma rantrssianaCa WE LW0WIE. LITERACKIKGO:, SKLAD WŁ LWOWIE STOSUNKI RODZINNE Komedja w pięciu aktach, grana po raz pierwszy na scenie polskiej we Lwowie dnia 29 Stycznia 1868. STOSUNKI RODZINNE ROMEDJA W PIĘCIU AKTACH. ORYGINALNIE NAPISANA PRZEZ WITOŁDA DUNINA BORKOWSKIEGO. WE LWOWIE. NAKŁADEM WYDAWNICTWA „DZIENNIKA  . . P, Linkowski Adolf. Mieczysław Klecki. . . . P. Szymański Józef. Pani Klecka, jego  się we Lwowie. JMLorsmu Ocu W. D.B. D AAV STOSUNKI RODZINNE AKT PIERWSZY. (U księcia. Elegancki salonik. Po lewej stronie kanapa i fotele, po prawej stół zarzucony gazetami i książkami; — przed stołem wy godny fotel i parę krzeseł. Drzwi jedne w głębi, drugie na prawo, trzecie na lewo.) SCENA L Książę — Hrabia. KSIĄŻĘ (siedzi na fotelu i czyta gazetę; słysząc skrzypnięcie drzwi odwraca głowę i spostrzegając hrabiego — ze znudzeniem: Cóż tam panie siostrzeńcze ? — Byłażby to już godzina obia dowa ? HRABIA. Jeszcze nie i bardzo przepraszam, jeźli jestem natrętnym, ale pilno mi było dowiedzieć się o zdrowiu kochanego wuja, i dlatego trochę wcześniej przyszedłem. KSIĄŻĘ. A tak. Siadaj. (czyta.) $ STOSUNKI RODZINNE HRABIA (siadając koło księcia). ' Spostrzegam z radością, że wujaszek zdrów dzisiaj; wczoraj odchodziłem bardzo niespokojny ; ta podagra męczyła niego dziwie kochanego wuja. KSIĄŻĘ (czytając). Uspokój się; jestem zdrów jak ryba. (przestaje czytać) Będę żył jeszcze, mam nadzieję, z kopę lat... na wasze umar twienie. HRABIA. Dobry humor wujaszka zaspokaja mnie zupełnie, ponieważ wesołość jest najlepszą oznaką zdrowia. KSIĄŻĘ. Więc jestem głupcem? HRABIA, Któż smiatby utrzymywać coś podobnego ? KSIĄŻĘ. Ty pierwszy, mój kochany; ale jako dobrze wychowany człowiek umiesz zadać pigułkę; zowiesz żartem to, co jest najoczywiściej głupstwem; bo jakże nazwać, proszę cię, czło wieka, w moim wieku, nieumiejącego ocenić ludzi otacza jących go? HRABIA (zakłopotany). Ale... doprawdy... KSIĄŻĘ. Widzisz , jąkasz się jak student niemogący odpowiedzieć na pytanie profesora. Zważ sam: albo znam moich ukocha nych krewnych i wtedy to co powiedziałem, jest rozsądnem, albo ich nie znam, a wtedy powiedziałem głupstwo. Nie mięszaj się niepotrzebnie, bo ja o przytomnych nie mówię. HRABIA, Obowiązany jestem kochanemu wujowi za tę uwagę. ale ona nie przeszkadza przyznać się do żartu AKT PIERWSZY Š KSIĄŻĘ. Nie przyznam się, bo nie mam zwyczaju kłamać. HRABIA. Zapewne niewytłumaczone prowadzenie się wielu członków naszej rodziny oburzyło znowu kochanego wuja. KSIĄŻĘ (z ironią). Szczęściem na tobie nie cięży żadna wina. HRABIA. Kochany wuj prawdziwie za łaskaw na mnie. KSIĄŻĘ. Nie więcej niż zasługujesz. HRABIA. Bez wątpienia w naszej rodzinie są różne przewinienia, i to wielkie nawet, ale niech wuj dobrodziej nie unosi się zbytnie; trzeba być pobłażliwym na cudze błędy. Kto prze bacza, może też i dla siebie spodziewać się przebaczenia, a któż z nas bez winy? — W tak licznej rodzinie jak nasza naprzykład, muszą zachodzić różne zdarzenia... KSIĄŻĘ (gwałtownie). A, pewnie znowu coś jest. Gdyby nie ty i twoja żona, ja nie wiedziałbym nigdy nic. HRABIA. Spokojności drogi wuju! irytacya wujowi szkodzi. Ja też wiedząc o tem, z niechęcią tylko wspominam o przewinie niach naszych krewnych, chociaż znowu z drugiej strony, zdaje mi się, że wypełniam smutny wprawdzie, ale święty obowiązek , wyjawiając prawdę przed głową rodziny. KSIĄŻĘ (niecierpliwie). Dobrze już, dobrze; mów raczej. Albo nie, mniejsza o to. (wstaje opierając się na lasce) Wiem doskonale, co mi powiedzieć możesz. Znam was dobrze panowie krewniacy i panie kre wniaczki, bo przecież i bez ciebie mogłem łatwo spostrzedz, 1* 4 STOSUNKI RODZINNE że jestem osamotniony, opuszczony ; że każdego nudzę i nie cierpliwię zadługiem życiem. Och! nie wzruszaj ramionami, wiem co mówię. Zwykle widzę twarz rodzinną wtedy tylko, kiedy mogę przydać się na co, lub wtedy, kiedy jestem chory i to nie na długo; bo po zapewnieniu lekarza, że nie ma niebezpieczeństwa, zmykają czem prędzej ci arcy troskliwi o moje zdrowie kuzynkowie. Prawda że przychodzą weseli a odchodzą smutni, bo to tak przykro patrzeć na cierpienia kochanej osoby! Są i inni przecież, nie wiem czy lepsi, ale zaręczyć mogę że zręczniejsi od tamtych. (i znowu nudzą mnie przesadzoną troskliwością, biją nią we mnie jak młotem, i doprawdy muszę mieć nie lada zdrowie, kiedy dotąd nie uległem tym pociskom. Wszystko to znosiłem cierpliwie tak długo jak mogłem, ale wiek ma swoje prawa. Oglądam się i badam czy nie znajdę jakiej szczerej, uczciwej ręki, która wsparła by mnie! — napróżno! — Nie widzę nic. Proznia! — Nicość, obłuda, interes, chciwość, opasały mnie dokoła jak Serca nie znajduję nigdzie... Jestem sam, a jednakże złym nie byłem. (siada) HRABIA (stoi). Kochany wuju, są przecież jeszcze i inni krewni. KSIĄŻĘ. Naopowiadałeś mi tyle o jednych, że straciłem zaufanie do drugich. HRABIA. Wujaszek dobrodziej raczy sobie przypomnieć, żeśmy... KSIĄŻĘ (przerywa). Pamiętam. Ofiarowaliście mi waszą opiekę, ale ja jej nie przyjąłem, bo nie zgodziłbym się z wami. Wasze przyzwy czajenia są inne aniżeli moje; żyjecie w świecie; macie dzieci, jednem słowem zawadzalibyśmy sobie wzajemnie. HRABIA. oe AKT PIERWSZY KSIĄŻĘ (przerywa). Nie wszczynajmy na nowo tej rozmowy. Nie przyjmuję, dziękuję i kwita. Jest to może dziwactwo, ale staremu wolno, myślę, dziwaczyć trochę. Lecz uspokój się, nie będziesz po trzebował kłopotać się mną nadal, bo dowiedz się mój panie siostrzeńcze, że wpadłem na bardzo szczęśliwy pomysł. HRABIA (niespokojnie). Jakiż to pomysł? KSIAŻĘ. Nie obawiaj się, nie mam zamiaru rzucenia świata, wdziania habitu i rozdania zaraz między was majątku. Byłoby to może najrozsądniej, nieprawdaż? Lecz cóż robić? Nie zawsze słu chamy rozsądku i ja też namyśliłem się tymczasem całkiem inaczej, a tamto zostawiam już na sam koniec. Przypomniałem sobie. że moja nieboszczka matka miała dalekich, ubogich krewnych ; wypytywałem się zatem o nich i wynalazłem dwie biedne kobiety, matkę i córkę; napisałem do nich i czekam na ich przyjazd. Przybędą dzisiaj i dlatego zaprosiłem was na objad, abyście się zaraz poznali. HRABIA (mocno zaniepokojony, ale usiłuje udać obojętnego.) Dwie krewne? Będą mieszkać u wuja, z wujem? Biedne kobiety? dziś przyjadą? (z przymusem) A to bardzo dobrze; cieszę się niewymownie z tego odkrycia, to była bardzo szczęśliwa myśl. Jak się moja żona ucieszy, gdy się dowie, że wuj dobrodziej będzie przecież raz pielęgnowany przy zwoicie; a moja Emma pozyska pewnie towarzyszkę w tej młodej panience. Prawdziwie szczęśliwa myśl. Czy tylko ko chany wuj upewnił się o charakterze tych pań; bo trzeba być ostrożnym ; świat taki przewrotny... KSIĄZĘ. Były mi jak najzaszczytniej polecone przez wiarygodne osoby, HRABIA (z rozpaczą). Ha! kiedy tak. A ich umysłowość , wychowanie? 6 STOSUNKI RODZINNE KSIĄŻĘ. Wykwintne. HRABIA (pada prawie na krzesło; po chwili wstając i przymuszająe się do wesołości), Wszystko tedy jak najlepiej; a ja się obawiałem... (śmieje się z afektacyg) Cha! cha! Doskonale! Przewybornie! (na stro nie) Moje nadzieje; dwie krewne więcej i biedne do tego! (robi ręką znak rozpaczy) KSIĄŻE. Co mówisz ? HRABIA. Ja?.. myślę jaką przyjemność mógłbym tym paniom zrobić na, wstępie. SCENA II. Książę — Hrabia — Szarański. SZARAŃSKI. Racz darować mości książę, że wchodzę tak niespodzie wanie i nieoczekiwany; do tej śmiałości nakłoniło mnie zle cenie pana Żurowskiego. KSIĄŻĘ (zimno). Co mi pan powiesz ? HRABIA. Jak się ma pan szwagier? Moja żona właśnie dzisiaj była bardzo niespokojna o swego brata. SZARANSKI. Od ostatniego krwiotoku mocno zaniemógł, jak panowie niewątpliwie wiecie, a szczególniejszem jest, że ten duch silny osłabł nagle; ta świetna intelligencja, powszechnie ce niona, jest jak gdyby za mgłą. Zrobił się bojaźliwym, nie spokojnym, czego dawniej nie bywało; mówi o śmierci jak o rzeczy.mającej lada dzich nastąpić, AKT PIERWSZY 7 HRABIA, Biedny ! KSIĄŻĘ. Prawda, biedny — on także nie ma nikogo. (do hrabiego) Powiedz mi o co pokłóciliście się? albo nie, nie nie mów; niepotrzebnie mięszam się w cudze sprawy. (do Szaranskiego) Słucham pana. SZARAŃSKI. Przed laty pan Zurski złożył był u księcia testament, a ponieważ chciałby w nim poczynić niektóre zmiany, uprasza 9 zwrot tego aktu. KSIĄŻĘ (z niewiarą). Panu polecił wziąć go odemnie? SZARAŃSKI. Tak jest; ja truduię się interesami pana Żurskiego od dawna; ale prawda, mam przecież liścik potwierdzający moje słowa. (oddaje księciu list). KSIĄŻĘ (biorąc list). Czemuż od razu nie wspomniałeś pan o tem ? SZARAŃSKI (z lekkiem pomięszaniem). Przez roztargnienie mości książę. KSIĄŻĘ (przeczytawszy!. Tak jest, upomina się o swój testament, ale jakże się jego pismo zmieniło ! SZARAŃSKI (nieśmiało). Pan Żurski będąc bardzo osłabionym pisze z wielką tru dnością; ręka mu się trzęsie. KSIĄŻĘ. A, tak. HRABIA. I bez listu nawet mógłby kochany wuj zwrócić testament, bo Szarański jest nietylko adwokatem ale oraz i najlepszym Przyjacielem Zurskiego. 8 STOSUNKI RODZINNE KSIĄŻĘ. Wiem, wiem; możesz mieć słuszność, a zresztą ten świ stek usuwa wszystkie moje skrupuły. Zaraz przyniosę (wychodzi drzwiami na prawo.) SCENA III. Szarański — Hrabia. SZARAŃSKI. Brawissimo | nasza wygrana! Nie domyślasz się, na co nam jest ten testament potrzebny ? HRABIA (siadając). Nie. SZARAŃSKI. Przerobiłem twego szwagra najzupełniej; już nie jest taki zajadły na was. Nakłoniłem go do zapisania znacznej części swego majątku twemu synowi. HRABIA (z niezadowoleniem). Synowi ? SZARAŃSKI. A, dziwny jesteś. Lepiej przecież, żeby twój syn dostał coś, niż gdyby wszystko zagarnęły jakieś filantropijne instytucye. HRABIA. Masz słuszność. Ale w tej chwili całkiem inna rzecz mię zajmuje. Ty nie przeczuwasz nawet, jaki nowy kłopot spadł niespodzianie na mą biedną głowę. SZARAŃSKI (siadając). Cóż takiego ? HRABIA. Kochany wujaszek odpytał gdzieś tam na prowincji dwie kuzynki. AKT PIERWSZY 9 SZARAŃSKI. Oho! HRABIA. I sprowadza je do siebie. SZARANSKI. Nie dobrze. HRABIA. Mają dziś przyjechać. SZARAŃSKI. Źle ! (wstaje). HRABIA (wstając). O! i bardzo. SZARAŃSKI. Co to za jedne ? HRABIA. Nie wiem. Nie nazwano mi ich. Jakieś żebraczki zapewne, czyhające na tłusty spadek, jak dzikie ptactwo na żer. Aby dopiąć swego celu, dopuszczą się może nawet jakiej podłości, bo chciwość w podobnych dalekich krewnych nie ma miary ni granic. Obawiam się o wuja. SZARAŃSKI. Nic mu się nie stanie, o ciebie tu właściwie idzie. Dwie kuzynki powiedziałeś? stare, młode ? HRABIA. Matka i córka. SZARAŃSKI. Coraz gorzej. (siada) Trzeba się pilnować, mój kochany; kobiety wywierają zwykle na starych ogromny wpływ. Młoda będzie cackać, pieścić, nacierać, zawijać nogi flanelą; stara będzie grać w szachy i pikietę, będzie przyrządzać buljon, smażyć konfitury, i tak wziąwszy starego we dwa ognie, obrobią go prędko. 40 STOSUNKI RODZINNE HRABIA. Widzisz; właśnie ta obłuda szkaradna oburza mnie najwięcej. Strach mnie przenika, gdy pomyślę że wuj odda się, zwią zany prawie, tym intrygantkom, bo to pewnie intrygantki. Ich udane przywiązanie obałamuci niewątpliwie jego rozum i serce do tego stopnia, że pod koniec życia popełni je szcze jaką krzyczącą niesprawiedliwość. Zobaczysz , one jego duszę zgubią ! SZARAŃSKI. Co nam po duszy... HRABIA, A, przepraszam cię mój kochany, mnie idzie o mego wuja. Ja obstaję za zasadą, bo jeżeli ohydny podstęp będzie zwy ciężał, to uczciwi ludzie nie mają już co robić na świecie, nie dojdą nigdy do czegoś. Na taki zły przykład zezwolić niepodobna przez poczucie obowiązków obywatelskich, przez patryotyzm, przywiązanie do kraju; przez szacunek dla swego nazwiska. Zaradzić zatem muszę temu spiesznie, jeżeli nie chcę być współwinowajcą. Drzę na samą myśl, że będę może musiał uśmiechać się do tych złoczyńców wtedy, kiely oni oszukując najniecniej swego dobroczyńcę , rodzinę obdzierać, cudze dobro, cudzą własność zabierać będą! (siada) SZARAŃSKI. Wszystko to prawda, żeby tylko gorzej jeszcze nie było. A nuż wujaszek dobrodziej zakocha się w panience? Bywało to już mój drogi, starce są kochliwi jak koty! HRABIA. Ale fe! SZARAŃSKI. Ba! ba!— niczego nie trzeba lekceważyć. Lecz prawda, mowa o kochaniu nasunęła mi na myśl twego syna. HRABIA (zdziwiony.) Mego syna? AKT PIERWSZY 14 SZARAŃSKI. Naturalnie; niech on tę dziewczynkę rozkocha. HRABIA. Do czegoż-by to doprowadziło ? SZARAŃSKI. W najgorszym razie do małżeństwa. HRABIA. Wiesz przecież, że mam dla Alfreda inne zamiary, i że kroki stanowcze już rozpoczęte. SZARAŃSKI. Jedno drugiemu nie przeszkadza. Tam nie zrywać a tu tymczasem podsunąć bateryę, aby w razie danym módz dać ognia, zrobić wyłom i wziąć fortecę. Gdy niebezpieczeństwo nie będzie grożące, dostatecznem będzie rozkochanie zbała mucenie, rozumiesz? Tym sposobem oburzy się wujaszka do brodzieja przeciw pannie, a gniew, wierzaj mi, jest dźwignią wielkich, strasznych rzeczy. Ludzie w gniewie zabijają się, dlaczego więc zagniewany wujaszek nie wypędziłby tych pań z domu? W razie zaś, gdyby wujaszek się nie gniewał, no to twój syn ożeni się z kuzynką uradowaną ze swego szczę ścia. Będzie to zawsze lepszy interes, aniżeli małżeństwo wymierzone przez ciebie. Kto wie z pewnością, co panna Amalja mieć będzie, a wujaszek dobrodziej ma co najmniej pewny miljon. HRABIA (po chwili namysłu ściskając go za rękę). Dziękuję ci; może i pójdę za twoją radą. Jesteś doprawdy nieoszacowanym człowiekiem. SZARAŃSKI. Udzielać rad przyjaciołom, jest mojem powołaniem, mój drogi. HRABIA. Kto ma dzieci, powinien dbać o nie. A, powiedz że mi terąz , jak stoi nasz interes? akcye poszły w górę? 49 STOSUNKI RODZINNE SZARAŃSKI (wsteje i z kłopotem). Dobrze, bardzo dobrze. Telegrafowano mi z Wiednia że sprzedaż idzie dobrze; za tydzień najdalej będziesz miał pieniądze. A, wujaszek ! (na stronie) Na moje nieszczęście. SCENA IV. Książę — Hrabia — Szarański. KSIĄŻĘ (oddając Szarańskiemu list i opieczętowany pakiet). Przepraszam jeśli długo bawiłem, ale chciałem do mego biednego przyjaciela napisać list, który mu pan oddasz. SZARAŃSKI (odbierając pakiet i list). Zaszczytem jest dla mnie wypełniać rozkazy księcia pana. (podając hrabiemu rękę) Do widzenia. Upadam do nóg. (na str.) Nareszcie mam co chciałem. (wychodzi) SCENA V. Książę — Hrabia. KSIĄŻĘ. Ten biedny Żurski może doprawdy niebawem umrze, a ma piękny majątek. HRABIA (z udaną obojętnością). Powiadają. KSIĄŻĘ. Więc nie wiesz z pewnością? HRABIA. Majątek drugich nie obchodzi mnie nigdy. KSIĄŻĘ (z RAY Oho! rzadka bezinteresowność. HRABIA. Kochany wuj zdaje się powątpiewać o mojej szczerości. AKT PIERWSZY 45 KSIĄŻĘ (jak wyżej). Boże uchowaj. Przecież i ja mam mająteczek; mogłem za tem przekonać się o twoich przymiotach. HRABIA (kłania się księciu). (na stronie) Nieznośny dziwak. SCENA VL Książę — Hrabia — Wrotnowski — Klecka — Helena. WROTNOWSKI (wchodząc z paniami drzwiami w głębi). Otóż jesteśmy. KSIĄŻĘ (z radością idąc ku nim). A! witam niecierpliwie oczekiwanych gości! (bierze Kleckę i Helenę za rękę, i prowadzi je naprzód sceny). HRABIA (na stronie). Ha! to Wrotnowskiego sztuczka; byłem tego pewny. KLECKA. Racz nam mości książę wybaczyć, że weszłyśmy tak nie spodzianie, byłyśmy do tego przynaglone przez pana Wrot nowskiego, KSIAZE (ściskając Wrotnowskiego za rękę). Dziękuję ci stary przyjacielu (do Kleckiej) Niepotrzebne tłu maczenie kochana kuzynko. Szczęśliwy jestem, że cię poznaję i przyjmuję u siebie; dawniej powinienem był to uczynić. (do Heleny) No moja wnuczko, bo ja jestem twoim dziaduniem, wiedz o tem mościa panno, nie’ przestraszyłem cię? Zresztą gdyby i tak było, to oswoisz się gdy się lepiej poznamy. Muszę cię jednakże zawczasi uprzedzić że jestem nudziarz, zrzęda, gderacz, zwyczajnie stary podagrzysta. Eh! jakoś to będzie, mam w Bogu nadzieję. 14 STOSUNKI RODZINNE HELENA. Mości książę... KSIĄŻĘ (przerywa). Dziadunin, moja panno, dziaduniu, pamiętaj, jeżeli nie chcesz zaraz na wstępie pogniewać się ze mną; ja ciebie wyburczę, a ty mnie znienawidzisz. HELENA, Szczęściem nienawiść jest nieznanem dotąd dla mnie uczu ciem, a wątpię żeby wzróść mogła pod wpływem dobro dziejstw dziadunia. KSIĄŻĘ (żartobliwie). Przekonamy się o tem. (do Kleckiej na stronie) Ładna dzie weezka, moja pani; podoba mi się. Obawiałem się żeby tak nie było. KLECKA. Ta pochwała uszczęśliwia mnie nad wszelki wyraz. WROTNOWSKI (podchodzi do hrabiego i kłaniając rau się) Najniższy sługa pana hrabiego. KSIĄŻĘ. Prawda, zapomniałem przedstawić wam moje panie wa szego krewnego, mego siostrzeńca hrabiego Berskiego. HRABIA (kłania się z przymuszonym uśmiechem) Bardzo mi miło.... KSIĄŻĘ (przerywa). Co tam miło, albo nie miło; różnie o tem myślą, wierzaj mi mój siostrzeńcze. Dajmy lepiej pokój tym niepotrzebnym grzecznostkom. WROTNOWSKI (na stronie). Biedny hrabia, gdyby piołun pił. AKT PIERWSZY 45 KSIĄŻĘ (uderzając się w czoło). Toż-to ze mnie stary roztrzepaniec! Zapatrzyłem się na tę oto pannę i zapomniałem zapytać was o wąsze rzeczy. WROTNOWSKI, Jan zabrał się do nich ze swoją zwykłą energją. KSIĄŻĘ. Poczciwe Janisko; lecz kiedy on pamięta tak sumiennie o swoim obowiązku, to ja, chociażby dla przykładu tylko nie mogę zaniedbywać mego. Proszę was zatem ze mną drogie kuzyneczki, pokażę wam wasze pokoje, abyście się rozgo spodarowały. jak u siebie. Myślę że wszystko znajdziecie w porządku, bo ja znam się na kobiecych potrzebach, (ze smutkiem) miałem żonę... No, potem o tem; dzisiejszy dzień powinien przejść bez chmury. Radość ogólna. (do hrabiego i Wrotnowskiego) Zostawiamy was na chwilkę, wybaczcie. (do Kleckiej i Heleny) Proszę ze mną. (Książę, Klecka i Helena wychodzą drzwiami na lewo). SCENA VII. Hrabia — Wrotnowski. HRABIA (rzuca się z rozpaczą na kanapę). WROTNOWSKI (siadając koło niego). Jakże podobały się krewne panu hrabiemu? HRABIA. Za mało miałem czasu na ocenienie ich. WROTNOWSKI. Słusznie. Poznawszy je lepiej, zobaczysz pan jakie to dobre stworzenia. Przeszły one ciężką ale dobrą szkołę biedy, zbytek ich nie popsuł. Potrafią one ocenić dobroć księcia i wdzię czne mu będą. 46 STOSUNKI RODZINNE HRABIA. Dałby Bóg doktorze; ale ja przyznam się tobie, że we wdzięczność nie wierzę i obawiam się.... WROTNOWSKI. Czego ? HRABIA (zmięszany) Trzeba znać dokładnie osoby, którym powierza się łatwo wiernego i chorobliwego starca. WROTNOWSKI. Nie zechcesz przecie hrabio posądzać mię o lekkomyślność znając mię od dawna. Znam te panie bardzo dokładnie i wiem że zasługują najzupełniej na łaskę księcia. HRABIA (śmiejąc się). Więc i tym cnotliwym damom zachciewa się sukcessyi? WROTNOWSKI. Przepraszam, nie sądźmy o niczem przedwcześnie panie hrabio. Teraźniejsza dobroć księcia wystarcza tym paniom, a wrodzona im szlachetność nie pozwala mieć żadnych wi doków na przyszłość. Szanuję ich sposób myślenia, ale nie taję się z tem, że cieszyłoby mię bardzo, gdyby im się co ze spadku po księciu dostało. Wszyscy krewni księcia są mniej więcćj majętnymi, więc część jakaś fortuny oddana uboższym nie zrobi im wielkiego uszczerbku, a te panie uszczęśliwi. Jeżeli krewni nie będą dopomagali sobie, to kto pomoże ? HRABIA (sardonicznie). Bardzo pięknie mówisz doktorze; tembardziej ta mowa za chwyca mię, że dotąd nie spotykałem się z tą miłością chrze ściańską u ciebie. Pozwól zatem zapytać się pan, odkąd zro biłeś się opiekunem biednych opuszczonych ? AKT PIERWSZY 47 WROTNOWSEI. Od czasu jak biedni i opuszczeni będąc coraz bardziej oskrzydlonymi przez przemądrych łotrów, nie mogą żyć bez opieki, HRABIA (z ukrytą złością). Obaczymy, czy twoje protegowane, doktorze, nie zawiodą twoich nadziei ? WROTNOWSKI. Spostrzegam z żalem, że pan hrabia nie kontent z mojego postępowania... HRABIA. Przeciwnie, cóż mnie to zresztą obchodzić może ? WROTNOWSKI. Ja nie dziwię się temu wcale, bo może teraz przyjdzie panu hrabiemu zmienić tryb życia. Każdy człowiek ma na wyknienia, od których nie lubi odzwyczajać się; tak samo jak żaden ptak nie lubi, żeby obcy przybysz zamieszkiwał gniazdeczko, które on wygodnie dla siebie urządzał. HRABIA (z dumą). Doktorze, ja żadnych gniazd nie urzgdzam! WROTNOWSKI (dobrodusznie). Nie gniewaj się pan. Cóż byłoby w tem złego, mój Boże?! praca jest zaszczytem a nie wstydem. HRABIA. Praca jak jaka; kiedy przynosząc pracującemu korzyści, nie szkodzi bliźniemu. WROTNOWSKI. Takie powiedzenie wygląda strasznie na przymówkę. Gdyby ktoś nieobznajomiony z rzeczą, podsłuchał nas teraz, mógłby 2 48 STOSUNKI RODZINNE sądzić że ja jestem urwiszem, wyciągającym chleb z ust panu hrabiemu, a przecież tak nie jest. Co więcej, jestem aż nadto dobrze przekonany, że pan hrabia pierwszy będzie nadzwyczaj kontent gdy te biedaczki. jego krewne, nie będą przymuszone służyć lub żebrać. HRABIA. Ma się rozumieć; ucieszę się ich powodzeniem niewymo wnie; dołożę nawet wszelkich starań aby się im powiodło. Przyłożyć rękę do dobrego czynu jest nietylko przyjemnością ale i zasługą w obec Boga. WROTNOWSKI (wstaje). A liczne dowody świadczą wymownie, że pan hrabia nie uchyla się nigdy od podobnych czynności. (na stronie) Nie omyliłem się, trzeba będzie mieć go na oku. Mało nie pęknie ze złości; gotów jeszcze tej nocy umrzeć na apople ksyę, a wtedy nie będzie miał czasu zasłużyć sobie na łaskę u Pana Boga, która jest mu bardzo potrzebną. SCENA VIII. Hrabia — Wrotnowski — Hrabina — Emma. HRABINA (odpowiadając kiwnięciem głowy na ukłon Wrotnowskiego). Dobry dzień. Wuja nie ma? WROTNOWSKI Książę zajęty jest w tej chwili przyjmowaniem gości. HRABINA. Jakich gości? WROTNOWSKI. Bardzo miłych. AKT PIERWSZY 49 EMMA. Ale któż to jest? HRABIA (wstaje i półgłosem do żony). Spokoju ! (głośno) Wuj sprowadził do siebie dwie dalekie krewne. HRABINA (z niechęcią). Dwie krewne? Że ci krewni wyrastają z ziemi jak chwasty? HRABIA (polgtosem). Elizo! (głośno) Dobry wuj chce im dopomódz. WROTNOWSKI (na stronie). Ta przynajmniej nie dypłomatyzuje. (głośno) Pani hrabina jak widzę nie ma ducha rodzinnego? EMMA. Czy jest co nudniejszego nad rodzinę ! SZARAŃSKI. Zdanie to zachwyciłoby dziadunia! HRABIA. Nie zważaj doktorze na paplaninę tego dziecka. EMMA. Ja zawsze mówię od rzeczy, nawet wtedy, kiedy powtarzam słowa papy. (odchodzi z minką do stołu i zaczyna przeglądać książki). HRABINA. Więc to.... biedaczki?.... WROTNOWSKI. Są ubogie. HRABINA. Byłam tego pewną, bo tylko ubodzy krewni raczą pamiętać o majętnych i przychodzą, pełni udanej serdeczności, pożywić zgłodniałe żołądki. 9* 20 STOSUNKI RODZINNE HRABIA (stara się żonę uspokoić). Moja kochana, unosisz się. HRABINA (niecierpliwie). Bynajmniej. Ja nawet nie dziwię się wcale odwiedzinom tych pań, to całkiem naturalne; kto głodny, szuka pożywienia. Wuj uczyniwszy zadość swemu obowiązkowi, odeszle zapewne te nakarmione trochę damy tam zkąd przyszły, bo wątpię żeby nie poznał się na tej niezręcznej komedji. WROTNOWSKI. Z czasem być może; ale nie teraz. Zaręczyć mogę, że za miary księcia są wręcz przeciwne. Te panie zamieszkają tutaj. HRABINA (niespokojnie). Osiędą tu? — będą mieszkać u wuja? A to prawdziwy napad Tatarów ! Biedny wuj! WROTNOWSKI. Pokaże się czy biedny. EMMA. Muszą to być śmieszne parafianki. WROTNOWSKI. Znam tu, w stolicy, wiele śmieszniejszych od nich. HRABINA. Dziwi mnie że wuj przystał na ich pretensję. HRABIA (niecierpliwie). Mówiłem ci już moja droga, że wuj sam ofiarował tym paniom swój dom, one nie byłyby śmiały wejść tu niepro szone; to są bardzo zacne osoby. (półgłosem) Ostrożnie na miłość Boga, bo bardzo niebezpiecznie. HRABINA. Och! to zmienia całkiem postać rzeczy, nie uważałam że mi to mówiłeś. Kiedy je wuj zawezwał, muszą być tego godne, i ja z mojej strony bede im odtąd bardzo rada. AKT PIERWSZY 91 WROTNOWSKI. Cieszę się bardzo, że pani hrabina zmieniła swoje zdanie. (na stronie) To jędza, a przecież ludzie zowią ją kobietą.. SCENA IX. Ciż sami — Książę — Klecka — Helena. (Klecka i Helena bez kapeluszow i okryć). KSIĄŻĘ Dzień dobry paniom, przedstawiam wam wasze kuzynki : pani Klecka z córką. Emmo, pozyskasz w Helenie bardzo miłą towarzyszkę. HRABINA. Zawsze z radością witam krewnych. Zapoznajcie się moje panny. KLECKA. Dobroć państwa odurza mnie. Radość, której doznaję w tej chwili, opisać się nie da, ale Bóg czyta w mem sercu i wie, że ono przepełnione jest wdzięcznością. HRABINA. Czemu dawniej nie dałaś nam o sobie wiedzieć kochana Pani? KLECKA. Biedna, nie chciałam narzucać się krewnym. HRABINA (na stronie). Hipokrytka. HRABIA. Mając taką śliczną pióriegię. , nie można jak tylko zaszczyt przynieść rodzinie. KLECKA. O, nie psuj jej pan. 22 STOSUNKI RODZINNE EMMA (do Heleny). Pani pierwszy raz w mieście ? KSIĄŻĘ. Pani?! a to co takiego ? EMMA. Nie mogę od razu kochany dziadzia... HELENA. Pierwsze lody są zawsze trudne do przełamania. KSIĄŻĘ. Bronisz jej już, mała koteczko ! WROTNOWSKI (półgłosem do Hrabiego). Uważasz pan jak ją pokochał? HRABIA (kwaśno). Bardzo miła dziewczyna (na stronie). Szatan. KSIĄŻĘ. Siadajcie moje panie. Halko przybliż mi trochę fotel. HELENA, Natychmiast. (podsuwa fotel przed stół) WROTNOWSKI (półgłosem do hrabiny siedzącej na kanapie) Piękne stworzenie, nieprawdaż ? HRABINA (półgłosem). Hoża, zdrowa, wiejska piękność ; rubaszna jeszcze i nie zgrabna. (przypatruje się Helenie, szepcze coś obok stojącemu mężowi i śmieje się głośno i afektownie) AKT PIERWSZY 93 KSIĄŻE. ` Co panią tak rozśmiesza? Wiesz że nie lubię, gdy się kto tak głośno śmieje. HRABIA (z rozpaczą na stronie). Źle! SCENA X. Ciż sami — Alfred. ALFRED (idąc do księcia). Kochanemu dziaduniowi rączki całuję. KSIĄŻĘ. Dobrze; przywitaj się z temi paniami, to są twoje kuzynki. ALFRED. A! (kłaniając sig) Dzień dobry paniom; ja bardzo lubię kuzynki. WROTNOWSKI (odchodząc od Kleckiej) Zkąd przychodzisz mój młody przyjacielu ? ALFRED. Ze stajni. WROTNOWSKI (na stronie). Byłem pewny, że nie z akademji. (głośno) Cóż, w stajni gorąco ? ALFRED. Piekielnie | Najgoręcej musi być jednak biednemu Szwi psowi, który brał szwica. KSIĄŻĘ. Oj ty wziąłeś czegoś za mato! 94 STOSUNKI RODZINNE ALFRED. Przepraszam kochanego dziadunia, nie za mało. Miał trzy derchy, jeden koc i dwa nagłówki. KSIĄŻĘ. A półgłówek gdzie był? ALFRED. Nie znam tego nowego przyrządu. WROTNOWSKI (na stronie). Spojrzyj w lustro... HRABIA. Wiesz przecież Alfredzie, że dziad nie lubi mówić o koniach, a ty zawsze o tem wszczynasz rozmowę. ALFRED. O czemże mam mówić ? WROTNOWSKI. O tem czego nie wiesz, a przedmiot będzie niewyczerpany. ALFRED. Nie rozumiem cię doktorze. HRABINA. Nie zważaj Alfredzie, pan Wrotnowski żartuje. ALFRED. O, ten kochany doktor zawsze wesół. SŁUŻĄCY. Waza ną stole. KSIĄŻĘ (wstając). Służę państwu. Halko podaj mi rękę. (wchodzą drzwiami na prawo) AKT PIERWSZY SCENA XI. Hrabia — Alfred. HRABIA (do wychodzącego Alfreda). Alfredzie ! ALFRED (wracając odedrzwi). Co papeczko ? HRABIA. Przypatrzyłeś się twojej nowej kuzynce; tej młodej ? ALFRED. Bardzo dobrze , i ona mnie także. HRABIA. I cóż? ALFRED. Co takiego ? HRABIA. Co o niej myślisz ? ALFRED. Ja?.... nie papo. HRABIA. Czy ci się podoba ? ALFRED. Tak, dosyć; trochę za wysoko się nosi. HRABIA (niecierpliwie). Eh! głupstwo! Ładna; prawda ? ALFRED. Ładna. 96 STOSUNKI RODZINNE HRABIA. Tem lepiej. Staraj sie jej podobać; trzeba dla kuzynek być grzecznym. Biedna dziewczyna zmartwiłaby się zanadto, gdybyśmy ją zimno przyjęli w nasze grono. Rozumiesz ? ALFRED. Dobrze papo. HRABIA. Kuzynowie powinni się kochać między sobą. ALFRED. O, to wcale nie trudno. HRABIA (klepiąc syna po ramieniu, pół żartem pół serjo) Dobrze chłopcze , rozkochaj ją. ALFRED. Papa każe? HRABIA. Chcę tego. ALFRED. Dobrze papo; i ja nawet mogę się zakochać. HRABIA. Tak, tak, jak krewny. Twoje posłuszeństwo podoba mi sie mój synu. Chodźmy. (Wychodzą). Zasłona spada KONIEC AKTU PIERWSZEGO. AKT DRUGI. (Scena przedstawia ten sam salon co w pierwszym akcie, z tę różnicą, że przed kanapą są krosna.) SCENA L Helena sama. HELENA (opuszczając igłę). Jak mnie tu ciężko. Kiedy Mieczysław przyjedzie? On mi pewnie dopomoże, a potrzebuję pomocy, bo już tracę odwagę; dłużej nie wytrzymam tego upokorzenia... Biedna mamą |! (opuszcza głowę! SCENA II. Helena — Klecka. KLECKA (wchodzi z lewej strony, spostrzega Helenę, zatrzymuje się i smutnie na stronie). Już znowu smutna. Dzisiaj muszę dojść koniecznie przy czyny jej smutku. (głośno, biorąc Helenę za rękę) Moje dziecię ! 98 STOSUNKI RODZINNE HELENA (zrywając się). Ach! To ty mamo. Jaka ja dziecinna; przestraszyłam się! (zaczyna haftować) KLECKA. Helenko, ty chora? HELENA (wstając i usiłując być wesołą). Ja mameczko ? nie! Nagła senność mnie ogarnęła i zdrze malam się. (wieszając się matce na szyi) Czy zabraniasz spac twojej Helence ? KLECKA (całując ją w czoło). Ty nie spałaś Helenko. Matki nie można zbyć lada jaką wymówką. Ja widzę, że ciebie coś martwi; od miesiąca co dzień smutniejszą jesteś i tylko przedemną usiłujesz być tak wesołą, jak dawniej. O! i teraz na próżno silisz się na uśmiech, twoje czerwone oczy świadczą, że dopiero co płakać prze stałaś. RELENA. Moja droga mameczko, nie zważaj na to. Wiesz przecież że my dziewczęta płaczemy czasem, nie wiedząc same dla czego. Zresztą w tem jest trochę i twojej winy mamo, bo psułaś mnie zanadto, w skutek czego wyrobiły się we mnie różne kaprysiki, które teraz znosić musisz. Niech cię więc, moja kochana mateczko, łzy zepsutego dziecka nie smucą, a ja ci przyrzekam, że na przyszłość będę rozsądniejszą i że więcej cię niepokoić nie będę. KLECKA. Od kiedyż to nauczyłaś się być z twoją matką nieszczerą ? Twoje oczy spuszczone i twój rumieniec oznajmują mi, że nie mówisz prawdy; to mnie boli Helenko. Nie myślałam; że dożyję chwili, w której moja córka będzie zmyślać przedemną. Już nie jestem zatem twoją najlepszą przyjaciółką? AKT DRUGI 29 HELENA (ze łzami rzucając się w objęcia matki). Prawda, najdroższa mamo, jestem nieszczerą, popełniłam wielką winę, ale upewniam cię, że to raz pierwszy i ostatni! Nie chciałam cię smucić; zawiodłam się na moich siłach... Przebacz mi. KLECKA (ściskając ją). Uspokój się droga Helenko; wynurz się, a zobaczysz o ile ci lżej będzie, gdy z matką podzielisz się smutkiem. Mów drogie dziecię. (prowadzi Helenę do kanapy, przy której siada) HELENA (siada koło matki, trzymając ją za rece) Po co przyjechałyśmy tu? Czy nie lepiej było nam w na szem cichem ustroniu? O mamo! nie gniewaj się na mnie, to nie są wyrzuty, ja wiem, że ty mego dobra tylko chciałaś. Och! gorżko musiałam nieraz opłacić ten kawałek chleba nim go do ust wzięłam, i te otaczające nas błyskotki, uszczęśli wiające tylu innych, a których ja nie pragnęłam! Lodowa tość i uszczypliwość hrabianki Emmy, że już o innych nie wspomnę, raniły mnie nieraz srodze, ale znosiłam wszystko to przez miłość dla ciebie, bo wiedziałam że dla mnie, droga mamo, porzucisz wszystkie te wygody, niezbędne dla ciebie, a powrócisz do dawnego niedostatku. Nigdy nie darowałabym sobie, że z mojej winy cierpisz niewygodę i nędzę, i dla tego starałam się ukołysać cię moją udaną wesołością , cho ciaż upokorzenia, których ty mamo często doznawałaś, bolały mnie mocniej, aniżeli te, które się mnie tyczyły. Oto przy czyna mego smutku, moich łez. Nie gniewasz się już na mnie kochana mamo? KLECKA. Nie, droga moja; ale czy nie wyobrażasz sobie gorzej aniżeli jest w istocie? Ty taka draźliwa; może kto niechcący ubliżył ci? Książę przecież jest dobrym dla ciebie.... 30 STOSUNKI RODZINNE HELENA, On dobry, to prawda, i nieskończenie obowiązaną mu jestem za wszystkie dobrodziejstwa, któremi nas obsypuje; on ująłby się za nami, jestem pewną. Niestety, książę o niczem nie wie, a czy godzi się zniechęcać go do rodziny, wykrywając mu jej z nami postępowanie ? KLECKA. Nie, tego nie można; to byłoby nieszlachetnie. Teraz mogę ci się przyznać, że mi wielki ciężar spadł z serca. I ja cier piałam mocno, ale nadzieja widzieć ciebie szczęśliwą doda wała mi siły do znoszenia wielu przykrości. Kiedy zaś dłuższy tutaj pobyt jest tobie niemiłym, nie mam potrzeby poniżać się dłużej, HELENA. Och! dziękuję ci mamo. Może źle czynię, ciesząc się tak bardzo z twego postanowienia, które tobie, niestety, nic dobrego nie przygotowuje? Lecz cóż miałam począć? Bóg widzi że chciałam, a nie mogłam. Osłodzę ci twoją niedolę, zobaczysz mamo; moja miłość, moja troskliwość podwoi się; na niczem ci zbywać nie będzie. Chodźmy tylko ztąd czem prędzej. KLECKA. Jakby się nam Mieczysław przydał teraz! On poradziłby nam co mamy czynić. HELENA. On przyjedzie, pisałam do niego. KLECKA. Pisałaś? to dobrze. Czy tylko jego obowiązki pozwolą mu wydalić się. Powiedz mi jeszcze Helenko, czy ty Alfreda nie kochasz ? AKT DRUGI 3⁄1 HELENA (ze zgrozą). Och! mamo. To mnie najwięcej przeraża! Nie wspominaj mi mamo o tem, proszę Cię. (wspiera głowę na ramieniu matki) KLECKA. Nie obawiaj się Helenko, ja ciebie nie przymuszam, nie trwoż się daremnie. SCENA III. Klecka — Helena — Wrotnowski. WROTNOWSKI (wchodząc drzwiami w głębi). Co to znaczy moje panie? smutek? łzy? Ja sądziłem że zastanę twarze śmiejące, a tymczasem przeciwnie się dzieje. Co to znaczy kochana pani ? KLECKA (wstając). Nic kochany doktorze. Czasem płacze się ze szczęścia. WROTNOWSKI. Nie tak płacze się wtedy. (biorąc Helenę za rękę) Powiedz pani staremu, co panią trapi? HELENA. Nie widzę przed sobą starego, więc nie wiem komu mam się zwierzyć. WROTNOWSKI. Zły dowcip, kiedy ma na celu oszukanie przyjaciela.. .. HELENA. Czego bo też zaraz gniewasz się doktorze? 32 STOSUNKI RODZINNIE WROTNOWSKI. Jak tu się nie gniewać, kiedy się jest najsmutniej zawie dzionym w swoich oczekiwaniach! Każdy człowiek, chociażby przez miłość własną, rozmiłowuje się w swojem dziele; jakież musi więc być jego zmartwienie, gdy spostrzeże, że to dzieło licha warte! Otóż jestem właśnie w tem położeniu, bo za miast uszczęśliwić, sprowadzając was tu moje panie, zasmu ciłem. Może zawiniłem w czem? KLECKA. Nie doktorze, ty nie zawiniłeś, to my nie możemy pogo dzić się z naszem teraźniejszem życiem. WROTNOWSKI. Doprawdy ? HELENA. Nie możemy przyzwyczaić się do nieczynności... WROTNOWSKI. Proszę? Ktoby myślał, że to tak trudno. KLECKA. Boleśnie nam żyć na łaskawym chlebie... HELENA. Nie chcemy narazić się rodzinie... WROTNOWSKI. Otóż i wyszło szydło z worka, czekałem tylko na to! Już wiem co się święci; to hrabiego, hrabiny, hrabianki i bra biątka sprawka ; przytrę ja im wszystkim rożków! popamię tają oni starego doktora! Zdawało mi się że widzę wszystkie ich figielki, ale łudziłem się nadzieją, że mi się przywiduje; przekonywam się teraz, że jeszcze wzroku nie straciłem. Nie z tego moje panie, zostaniecie tu i zobaczycie, że wszystko dobrze będzie! AKT DRUGI oð HELENA, Och! doktorze nie unoś się. My nie chcemy nikomu za wadzać! WROTNOWSKI. Próżna delikatność. To oni zawadzają, wierzcie mi moje panie. To są narośle, które wysysają z drzewa wszystkie pożywne soki! Chcąc drzewo ratować, trzeba narośl odrzucić, uczą ogrodnicy. Samoluby zapominają o innych i tylko wszystko dla siebie chcieliby zagarnąć. Że tacy ludzie niestrawności nigdy nie dostaną, to dziwne! Religja, z którą oni co krok siępopisują, uczy przecież inaczej, Ba! bo u nich jest tylko ta religja, co popłaca, a nie ta co kosztuje; gdyby trzeba było płacić za to, aby módz się spowiadać, to żadne z nich nie postarałoby się o zbawienie duszy. Bo cóż to dusza w poró wnaniu z kieszenią | KLECKA. Rozważ sam mój przyjacielu.... WROTNOWSKI (przerywa). Nie potrzebuję rozważać, bo juz rozważyłem. Dajcie mi panie słowo, że nie oddalicie się ztad póty, póki ja wam nie pozwolę. HELENA. My nie chcemy wszczynać kłótni w rodzinie... WROTNOWSKT (zapalajac się). Kto mówi o kłótni? Uezylo kurę jajo rozumu. (całuje Helenę w rękę) Przepraszam, uniosłem się; jestem za prędki. Proszę nie gniewać się na mnie. 2 HELENA (figlarnie). Tym razem przebaczam. 34. STOSUNKI RODZINNE WROTNOWSKI. Chwała Bogu. Jaki ja też niedorzeczny; bo dla czego, pytam, jajo nie ma być przynajmniej takie mądre jak kura? chybaby je głupia kura zniosła. Ale wracając do rzeczy, proszę was, nie smućcie się moje panie; ja biorę wszystko na siebie. KLECKA. Tylko nie gwałtownie! WROTNOWSKI. Moja w tem głowa. Mam słowo? HELENA. Może nie wiesz kochany doktorze, że pan Alfred jest.... bardzo niemiły, natrętny, niegrzeczny nawet. WROTNOWSKI. A, a? Tego jeszcze brakowało. A książę co na to? HELENA. Książę zwykle taki dobry, taki poczciwy, zdaje się ośmielać jeszcze pana Alfreda. WROTNOWSKI. Najlepszym ludziom przewróci się czasem w głowie. On ułożył sobie, że pani zostaniesz żoną tego żokieja HELENA (ze strachem). jo? KLECKA. Nie mogę dłużej taić przed tobą droga Heleno, że książę bardzo na to nalega. HELENA. Ale ja nie chcę. AKT DRUGI 35 WROTNOWSKI. „Ja tego nie chcę. Oset dla.... (zatyka sobie usta ręką) ale nie pszenica. HELENA. Widzisz zatem doktorze, że my tu dłużej zostać nie możemy. WROTNOWSKI. Nie przyspieszajmy niczego, starajmy się owszem zyskać na czasie. Trzeba odkładać o ile można wypowiedzenie osta tecznego słowa. KLECKA. Może to nie bardzo pięknie. HELENA. Takie odwlekanie nie będzież wyglądało na kokieterję ? WROTNOWSKI. W tak ważnej rzeczy jak małżeństwo, namysł dozwolony. HELENA. Ja nie potrzebuję namyślać się. WROTNOWSKI. Wyratowałem brata pani od śmierci ? HELENA. Och! nie zapomnę tego nigdy! KLECKA. O mojej wdzięczności jesteś upewniony doktorze. WROTNOWSKI. Proszę zatem dotrzymać teraz danej mi wtedy obietnicy. Nie pięknie wprawdzie przypominać coś podobnego, ałe w na głych razach trzeba używać gwałtownych środków. g* ob STOSUNKI RODZINNE KLECKA. Masz moje slowo doktorze. WROTNOWSKI (do Heleny). I pani? HELENA. I moje, ale doktorze.... WROTNOWSKI (przerywa). Już dobrze Tylko kilka dni cierpliwości. HRABINA (za sceną). Książę pan w domu? WROTNOWSKI. Oho! Słyszę głos syreny, uciekam bo boję się, żeby mnie nie urzekła. Proszę pamiętać! (wychodzi na prawo) SCENA IV. Klecka — Helena — Hrabina — Emma. IIRABINA. Dzień dobry paniom. Bardzo się cieszę, że was zastaję. EMMA (na stronie). Nie można przyjść do dziadunia, żeby się z temi para fiankami nie spotkać. HRABINA (która rozmawiała z Klecką — do Heleny) Jak ślicznie wyglądasz... HELENA. Pani hrabina zanadto na mnie łaskawa. AKT DRUGI 37 EMMA (niby żartem). Nie powinno to cię więcej dziwić; miałaś czas przy zwyczaić się do naszej łaski. My wszyscy ciebie lubimy. KLECKA. Może pani hrabina usiądzie. HRABINA (siadając). Już miałam popełnić niegrzeczność i usiąść nieproszona, bo jestem bardzo zmęczoną. EMMA (na stronie). Robią honory jak gdyby były u siebie. (siada). HRABINA. Oswoiłyście się już zapewne z wielkiem miastem. EMMA. Po tych małych mieścinach, w których żyłyście panie dotąd, są dziwne zwyczaje, słyszałam; tam podobno kładą się spać z kurami? HRABINA (śmieje się). Cha! cha! cha! Co ty Kmciu wygadujesz ! HELENA. Nie widzę nic dziwnogo w wezesnom udawaniu się do snu. Znamionuje to tylko ludzi pracowitych, którzy zmęczeni całodziennym trudem, kładą się wcześnie, aby znowu wcze śnie zająć się pracą. MMA. Być może, ale z tem wszystkiem dziadzio wyrządził wam wielką przysługę, jestem pewna, sprowadzając was tutaj; bo tam musi być bardzo nudno. KLECKA. Pracując nie ma czasu nudzić się. Nudy są zbytkiem do stępnym tylko dla majętnych. 38 STOSUNKI RODZINNE HRABINA. O, i dla tych, którzy nie lubiąc pracy, wolą z cudzej korzystać ... HELENA (powstrzymując się). O ile wiem, jestto tylko udziałem dzieci majętnych rodziców. HRABINA. Niekoniecznie. Czasem całkiem obce osoby starają się wejść w prawa dzieci. KLECKA. Pani hrabina zna takie wypadki? HRABINA. Znam, ale w tej chwili nie mogę nazwisk zacytować ; mam bardzo złą pamięć, zwłaszcza do nazwisk... nieznanych, nie należących do mego towarzystwa. EMMA. Moja Helenko nie masz nic gustu w ubiorze, wspominam ci o tem, bo boje się, żeby cię nie wyśmiano. HELENA. Dziękuję za troskliwość, chociaż nie pojmuję, dlaczego skromuy i czysty strój miałby do śmiechu pobudzać. Zresztą nie narzucając się nigdzie, nie dam, sądzę, nikomu sposo bności wyśmiania mnie lub pochwalenia. HRABINA. Źle czynisz, Helenko kochana, stronige od świata; dajesz tem dziwne o sobie wyobrażenie. Już kilka osób dopytywało się mnie że złośliwym uśmiechem o przyczynę twego od ludztwa; ja wiem że ieh domysły są fałszywe, ale świata nie przekonam. Tak jest, pani, dla dobra swej córki powinnaś ją nakłonić do zmiany postępowania. KLECKA. Moja córka przyjechała na zawezwanie i w celu pielęgno wania swego dziada, ale nie na to aby się bawić. AKT DRUGI 59 HRABINA. Przesadna delikatność, która jej tylko zaszkodzić może; naprzykład, któraż matka pozwoli swemu synowi ożenić się z osobą. o której nie wie, czy w świecie znaleźć się umie ? KLECKA. Nie życzyłabym sobie dla mej córki na męża syna takiej matki. EMMA (do Heleny). Wierz mi, jedno z drugiem połączyć można. A jakbyśmy się doskonale z tobą bawiły, nauczyłabyś nas niewątpliwie różnych gier zabawnych!... HRABINA (śmieje się). Mieliby widowisko. HELENA (wstaje i przytłumionym głosem). Tak niezawodnie mielibyśmy widowisko, tylko nie wiem kto z nas ubawiłby się lepiej. KLECKA (wstając). Heleno! HRABINA (wstaje). Panna Helena albo już zanadto ufa sobie, albo jeszcze nie otarła się dostatecznie! Wypadałoby pomyśleć o tem pierwej, niż o tylu innych niepotrzebnych rzeczach. EMMA. Nie rozumieć żartu, jest co najmniej oznaką złego wy chowania... HRABINA. Nim zaczniesz bywać w świecie, radzę ci moja droga po zbyć się tej prostaczej naiwności. Z życzliwości dla ciebie radzę ci to... KLECKA. Helenka tylko od swej matki zwykła nauki odbierać. Pani: hrabina życzy sobie zapewnie widzieć się z księciem. 38 STOSUNKI RODZINNE HRABINA. O, i dla tych, którzy nie lubiąc pracy, wolą z cudzej korzystać ... HELENA (powstrzymując się). O ile wiem, jestto tylko udziałem dzieci majętnych rodziców. HRABINA, Niekoniecznie. Czasem całkiem obce osoby starają się wejść w prawa dzieci. KLECKA. Pani hrabina zna takie wypadki? HRABINA. Znam, ale w tej chwili nie mogę nazwisk zacytować; mam bardzo złą pamięć, zwłaszcza do nazwisk... nieznanych, nie należących do mego towarzystwa. EMMA. Moja Helenko nie masz nic gustu w ubiorze, wspominam ci o tem, bo boję się, żeby cię nie wyśmiano. HELENA. Dziękuję za troskliwość, chociaż nie pojmuję, dlaczego skromny i czysty strój miałby do śmiechu pobudzać. Zresztą nie narzucając się nigdzie, nie dam, sądzę, nikomu sposo bności wyśmiania mnie lub pochwalenia. HRABINA. Źle czynisz, Helenko kochana, stroniąc od świata; dajesz tem dziwne o sobie wyobrażenie. Już kilka osób dopytywało się mnie ze złośliwym uśmiechem o przyczynę twego od ludztwa; ja wiem że ich domysły są fałszywe, ale świata nie przekonam. ‘Tak jest, pani, dla dobra swej córki powinnaś ją nakłonić do zmiany postępowania. KLECKA. Moja córka przyjechała na zawezwanie i w celu pielęgno wania swego dziada, ale nie na to aby się bawić. AKT DRUGI 59 HRABINA. Przesadna delikatność, która jej tylko zaszkodzić może; naprzykład, któraż matka pozwoli swemu synowi ożenić się z osobą, o której nie wie, czy w świecie znaleźć się umie? KLECKA. Nie życzyłabym sobie dla mej córki na męża syna takiej matki. EMMA (do Heleny). Wierz mi, jedno z drugiem połączyć można. A jakbyśmy się doskonale z toby bawiły, nauczyłabyś nas niewątpliwie różnych gier zabawnych!... HRABINA (śmieje się). Mieliby widowisko. HELENA (wstaje i przytłumionym głosem). Tak niezawodnie mielibyśmy widowisko, tylko uie wiem kto z nas ubawiłby się lepiej. KLECKA (wstając). Heleno! HRABINA (wstaje). Panna Helena albo już zanadto ufa sobie, albo jeszcze nie otarła się dostatecznie! Wypadałoby pomyśleć o tem pierwej, niż o tylu innych niepotrzebnych rzeczach. EMMA. Nie rozumieć żartu, jest co najmniej oznaką złego wy chowania... HRABINA. Nim zaczniesz bywać w świecie, radzę ci moja droga po zbyć się tej prostaczej naiwności. Z życzliwości dla ciebie radzę ci to... KLECKA. Helenka tylko od swej matki zwykła nauki odbierać. Pani hrabina życzy sobie zapewnie widzieć się z księciem. 40 STOSUNKI RODZINNE SCENA V. Ciż sumi — Mieczysław. MIECZYSŁAW (wbiega i obejmuje Ielenę). Droga Helenko ! HELENA (z radością). Mieczysławie ! HRABINA. A, nie przeszkadzamy! Podziwiam tę serdeczność niecere moujalną i ubolewam, że dłużej nie mogę być jej przytomną; ale moja córka niegodna przypatrywac się takim czułym scenom. Chodź Kmciu! KLECKA (zatrzymując ją). To mój syn, pani hrabino. HELENA To mój brat. HRABINA Aa! MIECZYSŁAW (calując matkę w rękę). Droga matko ! HRABINA (na stronie). Jeszcze brata potrzeba było! Zlecieli się jak kruki! MIECZYSŁAW. Pani hrabina zechce przebaczyć mi, nie wątpię, moją nie "uwagę, gdy się dowie że już od roku nie widziałem matkę i siostry. AKT DRUGI Af HRABINA (zimno). O, to bardzo naturalne. Chodź Emmo! EMMA (przez cały czas patrzyła z zajęciem na Mieczysława). Idę mamo. (kłaniając się Mieczysławowi) Do widzenia. MIECZYSŁAW (po długiem spojrzeniu). Powiedzenie to pozwala mi wnosić, że będę mógł teu tować o zupełne przebaczenie za moje teraźniejsze postę powanie. EMMA (figlarnie). Każdy grzesznik może spodziewać się przebaczenia, gdy wejdzie szczerze i ze skruchą na drogę poprawy. HRABINA (zatrzymuje się przy drzwiach i odwracając się). Czemu nie idziesz Emmo? EMMA. Już idę. (kłania się) HRABINA (na stronie). Teraz pewnie ta dziewczyna Alfredowi odmówi. EMMA (jeszcze raz przy drzwiach odwraca się i patrzy na Mieczysława w końcu wychodzi z matką na lewo). SCENA VL Klecka — Helena — Mieczysław. KLECKA. Kochany synu, jakże się cieszę, że cię widzę; ile wdzię czną jestem państwu Rybskim, że cię uwolnili na czas jakiś od obowiązku! 49 STOSUNKI RODZINNE MIECZYSŁAW, Dowiedz się kochana matko, że jestem wolny nie na czas jakiś, ale na tak długo jak zechcę. HELENA. Jakto ? KLECKA. Nie oznaczono ci czasu powrotu? MIECZYSŁAW. Wcale nie, słuchajcie. (siada między matką i siostrą) Ode brawszy list Heleny poszedłem z nim do pana Rybskiego, prosząc go o uwolnienie na parę tygodni; on się wzbraniał, twierdząc że jego syn nie ma czasu do stracenia, nie będąc wcale przygotowanym do egzaminu, mającego lada dzień na stąpić ; ja przedstawiłem mu, że to nie moja wina, jeżeli syn pierwej zamiast uczyć się — jeździł konno, polował, balował it. d. i tak po słówku przyszło w końcu do tego. że pro siłem go, ażeby mnie uwolnił. KLECKA. Strąciłeś miejsce ? HELENA. I to przezemnie! MIECZYSŁAW. Nie kłopocz się mną kochana matko, nie smuć się niepo trzebnie droga siostrzyczko! Nie mogłem przecież pozostać tam wiedząc, że wam jestem potrzebny; ta myśl mogła była mnie zabić, mógłbym był zwaryować. A zresztą wcześniej czy później byłbym zaniechał guwernerkę. Ta niewola prze chodziła moje siły, mój duch niepodległy wzbraniał się poddać się pewnym me»rtwym, konwencjonalnym formutkom. Nie, przekonałem się, że nie umiem prowadzić tych paniczów naj częściej pieszczonych i psutych przez rodziców, mających w nich zawsze obronę przeciwko nauczycielowi. Jestem za AKT DRUGI 45 nadto sumiennym, aby pobierać place niezasłużoną, i nie czuję w sobie dosyć odwagi, aby dźwigać na swych barkach odpowiedzialność za cudze błędy. KLECKA. Co poczniesz teraz? MIECZYSŁAW. Tem się najmniej trapię. Pójdę za popędem mojego ducha; oddam się cały zawodowi, który jedynie usmiecha się do mnie; poświęcę się piśmiennictwu. Lecz co będę o sobie roz prawiał, mówcie wy mnie raczej o sobie, moje drogie. Z twego listu Helenko dowiedziałem się, że wam tu nie dobrze. Oba wiałem się tego zawsze. Cóż jest właściwie? HELENA. Co dzień, co chwila, musimy znosić upokorzenia ze strony rodziny księcia Modzerskiego. który jeden jest pełen dobroci dla nas. Inni za to omal że nas nie zowią złoczyńcami. MIECZYSŁAW (wstaje i głęboko wzruszony). Już wiem wszystko. Poczciwym krewnym żał tej odrobinki, którą wy sie karmicie; niech się uspokoją, pójdziemy sobie. Nie narzucalismy się, nie możemy zatem czekać, żeby nas wygoniono. Nie przyszliśmy żebrać! (zapalając się) Źle wyświad czona łaska przestuje być dobrodziejstwem, a staje się upo korzeniem , urągowiskiem! Sposób, w który jałmużna jest podana, podnosi lub zniża jej wartość dla szlachetnych serc. Nie umiecie podać ręki krewnym, a zatem nie zastuzyliscie na to, aby uczciwi ludzie wasz chleb jedli! Precz z wami! Ta hrabina, którą tu spotkałem, jest pewnie jedną z tych, którzy wam dokuczają ? HELENA, Ona najdotkłiwiej duje nam uczuć nasze nieszczęsne po łożenie. 44 STOSUNKI RODZINNE MIECZYSŁAW. Byłem tego pewny. Nie dobrze patrzy jej z oczu. (z waha niem) Ale jej córka, wszakże jest inną dla was, prawda? KLECKA. Chcesz niemożliwości mój drogi, matka ją wychowała. MIECZYSŁAW (smutno). Tak? myślałem inaczej. Taka.... młoda. Żal mi jej. (zarayśla się) HELENA (wslaje i opierając reke na ramieniu brata) Co ci jest Mieczysławie ? MIECZYSŁAW. Mnie? nic! Myślałem nad tem, jak wam najspieszniej za radzić. Pójdziemy ztąd dziś, zaraz; nie będziemy im dłużej zawadzać. KLECKA. Pomyśl wprzódy mój synu o tem, co poczniemy. MIECZYSŁAW. Pracujących Bóg nie opuszcza. Helenka będzie haftować, bo widzę po tych krosnach, że zbytek nie obałamucił jej jeszcze zupełnie (całując matkę w rękę) O! nie obawiaj się mateczko niczego, zobaczysz jak nam będzie dobrze. Nie spostrzeżesz się nawet, że opuściłaś ten świetny pałac ; chyba dreliszkowa kanapka miasto aksamitnej sofy przypomni ci że jesteś w ubogiej izdebce. KLECKA, Kochany chłopcze! HELENA. „Mówiłam ci zawsze mameczko, że Mieczysław doda nam odwagi, bo on dobry i... AKT DRUGI 45 MIECZYSŁAW (przerywa żartobliwie). Komplementa schowaj na później siostruniu. Teraz zaś po wiedz mi, kiedy będę mógł widzieć się z księciem, abym mu nasz zamiar wykrył ? KLECKA (wstaje). Staraj się wprzód widzieć naszego poczciwego doktora Wrotnowskiego, bo obiecałyśmy mu, że nic bez jego wiedzy nie zrobimy. MIECZYSŁAW. Jemu należy się to zaufanie z naszej strony. Biegnę do niego. HELENA, On jest u księcia. MIECZYSŁAW. Tem lepiej, poczekam tutaj na nicgo, tym sposobem zostanę dłużej z wami. SCENA VIIL Ciz sami — Emma. EMMA. (wbiega, ale widząc wszystkich zatrzymuje się przy drzwiach zmięszana). O! bardzo przepraszam. Myślałam że zastanę Helenkę samą ; chciałam z nią pomówić. Zostawiam to jednakże na później — nie chcę przeszkadzać. (chce wyjść) MIECZYSŁAW. Przeciwnie, my pani przeszkadzać nie będziemy. Usune się z moją matką. Proszę pani zostać. EMMA. Bardzo panu dziękuję. (Mieczysław i Klecka wychodzą na lewo) 46 STOSUNKI RODZINNE SCENA VIII. EMMA (nieśmiało). Jak to czasem trudno powiedzieć to, co się chce... HELENA (zimno). Przekonałam się od niedawna, że daleko łatwiej aniżeli sądziłam. EMMA (jak wyżej) Twoją surowością odejmujesz mi resztę odwagi. HELENA. Och! moja surowość nie zasługuje na uwagę. EMMA. Mylisz się, ona nie dozwala mi być dobrą, sprawiedliwą. HELENA. Ja nie jestem surową, tylko wiem co komu winną jestem. EMMA (tupiąc nogą) Ja właśnie nie chcę, żebyś to wiedziała. Ty jesteś ze mną jak z obcą. HELENA. Zdawało mi się, że wymagałaś tego pani. EMMA (płacząc). Otóż macie! aby mnie dobić mówisz jeszcze: pani. Och! ja bardzo nieszczęśliwa ! Dobrze mi tak — czego byłam taka zła? (ociera sobie oczy). HELENA (ze zdziwieniem) Nie pojmuję prawdziwie... EMMA (jak wyżej). Bo nie chcesz pojąć! (nieśmiało) Helenko, bardzo się gnie wasz na mnie? AKT DRUGI 47 HELENA (jak wyżej). Ale... EMMA (przerywa). O, nie zaprzeczaj; ty się gniewasz i masz słuszność, bo ja dręczyłam cię niegodziwie, odpychalam od siebie nieczule... Gniewaj się. Nigdy mi nie przebaczysz pewnie!... Dobrze zrobisz, bo nie zasłużyłam na to. (płacze) HELENA (z rozrzewnieniem). Emmo ! EMMA (z radością). Emmo, powiedziałaś, więc się nie gniewasz” Czy to być może? Moim uszom nie wierzę. (wyciągając rękę z bojaźnią) Podasz mi rękę? HELENA (jak wyżej) Z całego serca! EMMA (rzucając się jej na szyję). O, moja droga, kochana Helutko! Jaka ja szczęśliwa! HELENA (ściskając ją). Przeciwnie kochanie, to ja szczęśliwą w tej chwili jestem! EMMA (niedowierzająco). Już nie gniewasz się na mnie? nie masz do mnie naj mniejszego żalu ? — Co? HELENA (z wylaniem). Nie gniewam się, nie! tysiąc razy nie! EMMA. Czy tylko szczerze mówisz ?. HELENA (z uśmiechem). Jak na spowiedzi. Zadowolonaś mała niedowiarko ? 48 STOSUNKI RODZINNE EMMA. O bardzo! tyś taka dobra jak anioł. Siadajmy, bo mam ci dużo do powiedzenia. (bierze ją w pół, prowadzi do kanapy i siada koło niejj Widzisz ja byłam bardzo, bardzo zła i na twojem miejscu nie byłabym nigdy przebaczyła. HELENA. Nie mówmy więcej o tem. EMMA. Owszem mówmy o tem; ja chcę się całkiem uniewinnić. HELENA. Dziecko jestes moja Emmo, nigdy cię nie obwiniałam. EMMA. Doprawdy ? Kogoż tedy? HELENA (po chwili). Siebie że nie umiałam przypodobać się tobie. MMA. Ty podobałaś się mi od razu, ale uprzedzono mnie.... HELENA (przerywa). Moja kochana, to mnie nie obchodzi; co było a nie jest. nie pisze się w rejestr. Mówmy o czem innem. EMMA. Ja ciebie nudzę zapewne? zatrzymuję cię; tobie pilno (mięszając się) do brata. Bardzo go kochasz? HELENA. O! bardzo! Żebyś wiedziała jaki on dobry! EMMA (z roztrzepaniem). Ja to zaraz poznałam (opamiętując się, ze zmieszaniem) To jest.... tale mi się zdawało, tak się cieszył widząc cię.... twoja matka była taka uszczęśliwioną jego przyjazdem... AKT DRUGI 49 HELENA. Rok, jakeśmy go nie widziały... EMMA (ciekawie). Gdzież on był? czem się trudni? HELENA. On wychowywał syna państwa Rybskich. EMMA (z lekkiem niezadowoleniem). 